ဝိဘင်္ဂပါဠိ

၂၅၈။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသောဟိတ်ရှိသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့်- (၁၁) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၂) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၅၉။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမှု (မောဟ) သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတက္က’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့် ဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏ဟုဆိုရာ၌ အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင် တွေ့ထိခြင်းသဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့် ဖြစ်သော နာမ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့် မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၃) အပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၆၀။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသောဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသောဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်ရုပ်သည်ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်ဟူသောဟိတ်ရှိသော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည်ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၃) အပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၆၁။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတက္က’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော သိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှါယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သောစိတ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော အကြင်စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ် စိတ္တဇရုပ်ကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့် ရုပ်ကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသောဟိတ်ရှိသော နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ် ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည် ဖြစ်၏ ဟုဆိုရာ၌ နာမ်သည် ရှိ၏၊ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ အကြင် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကိုမှီ၍ မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်၏။ ဤဟဒယဝတ္ထုကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ဝတ္ထုရုပ်ကို နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) မနာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုနာမ်ရုပ်ကြောင့် ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသောဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့် မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) လုံးဝပြည့်စုံသည့်အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၆၂။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသောဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်ရုပ်သည်ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော အာယတနခြောက်ပါးသည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု (တဏှာ) ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု (တဏှာ)ဟူသောဟိတ်ရှိသော စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) သည် ဖြစ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု (ဥပါဒါန်) ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့် မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၄) လုံးဝပြည့်စုံသည့်အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၆၃။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု (သင်္ခါရ) မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတက္က’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှါယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသောစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အကြင်စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်နှင့် စိတ္တဇရုပ်ကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့် ရုပ်ကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော အာယတနခြောက်ပါးသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌ နာမ်သည် ရှိ၏၊ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ မနောဝိညာဏဓာတ်၏မှီရာဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤမဟာဘုတ်နှင့် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) သဠာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော အာယတနခြောက်ပါး မည်သနည်း။ မြင်သိစိတ်ဖြစ်ရာ မျက်စိအကြည် ‘စက္ခာယတန’၊ ကြားသိစိတ်ဖြစ်ရာ နားအကြည် ‘သောတာ ယတန’၊ နံသိစိတ်ဖြစ်ရာ နှာခေါင်းအကြည် ‘ဃာနာယတန’၊ လျက်သိစိတ်ဖြစ်ရာ လျှာအကြည် ‘ဇိဝှါ ယတန’၊ ထိသိစိတ်ဖြစ်ရာ ကိုယ်အကြည် ‘ကာယာယတန’၊ ကြံသိစိတ်ဖြစ်ရာ မနောအကြည် ‘မနာယတန’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော အာယတန ခြောက်ပါးဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟူသော ဟိတ်ရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’ ကောင်းစွာ တွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟူသော ဟိတ်ရှိသောတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့အကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ် ကောင်း သောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) တဏှာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်ခြင်းသဘော ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်းသဘော ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်း ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော ဟိတ် ရှိသော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) ဥပါဒါန်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ မည်သနည်း။ အကြင် အမြင်မှားမှု ‘ဒိဋ္ဌိ’၊ အမြင်မှားမှု၌ ပါဝင်ခြင်းသဘော ‘ဒိဋ္ဌိဂတ’။ပ။ မိစ္ဆာအယူဟူသော တည်ရာ ‘တိတ္ထာယတန’၊ ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် စွဲယူခြင်းသဘော ‘ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုတပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ဟေတုသဒ္ဒါဖြင့် ဟောသော ဝါရလေးမျိုးအကျယ် ပြီး၏ ၇-သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒါဖြင့် ဟောသော ဝါရလေးမျိုးအကျယ် (၁) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ ၂၆၄။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည်၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’နှင့်ယှဥ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’နှင့်ယှဥ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်သည် သိမှု ဝိညာဏ် နှင့်ယှဥ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည် နာမ်နှင့်ယှဥ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ဖဿသည် ခြောက်ခုမြောက်မနာယတနနှင့် ယှဥ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ နှင့်ယှဥ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’နှင့်ယှဥ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ နှင့်ယှဥ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိ ကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၁) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၆၅။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့်ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတက္က’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့် ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့် ယှဥ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုစီရင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့် ယှဥ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) မနာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ် အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့် ယှဥ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနနှင့် ယှဥ်သော တွေ့ထိမှု ဖဿ မည်သနည်း။ အကြင် တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသော အခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယန’ နှင့် ယှဥ်သောတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-၁၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု (ဖဿ) ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု (ဖဿ) နှင့် ယှဥ်သော ခံစားမှု (ဝေဒနာ) မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သောချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ဖြစ်သော၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ နှင့် ယှဥ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) တဏှာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ နှင့် ယှဥ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်ခြင်း ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်း ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ပြင်းစွာ တပ်မက်ခြင်း ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’နှင့်ယှဥ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) ဥပါဒါန်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ နှင့် ယှဥ်သော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ မည်သနည်း။ အကြင် အမြင်မှားမှု ‘ဒိဋ္ဌိ’၊ အမြင်မှားမှု တို့၌ ပါဝင်ခြင်းသဘော ‘ဒိဋ္ဌိဂတ’။ပ။ မိစ္ဆာအယူတည်းဟူသောရေဆိပ် ‘တိတ္ထာယတန’၊ ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် စွဲယူခြင်းသဘော ‘ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ နှင့် ယှဥ်သော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၆၆။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့်ယှဥ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’နှင့် ယှဥ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် နာမ်နှင့် ယှဥ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၇) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’နှင့်ယှဥ်၏။ (၈) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိ ကြောင့်- (၁၁) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၂) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-၁၁-ပါးရှိသောဝါရအကျယ်

၂၆၇။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှုဟူသော ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့် ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု သဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု သဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’နှင့် ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင်အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်ခြင်းသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့်ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’နှင့် ယှဥ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုစီရင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့်ယှဥ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သော တွေ့ထိမှု (ဖဿ) သည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သောတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိခြင်းသဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သံမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုနာမ်ကြောင့် ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သော တွေ့ထိမှု (ဖဿ) ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) အပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၆၈။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်, ရုပ်တွင် နာမ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန သည် နာမ်နှင့် ယှဥ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ဖဿသည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနနှင့် ယှဥ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’နှင့် ယှဥ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိ ကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း၊ သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၃) အပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၆၉။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင်မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’နှင့်ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်သောအခြင်းအရာ ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့် ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့်ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တွင်နာမ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့် ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ အဘယ်သည် နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှါယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်လျှင် အကြောင်းရှိသော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အကြင် စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့် ကမ္မဇရုပ် စိတ္တဇရုပ်ကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တွင် နာမ်သည်သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့်ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ် ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်နှင့်ယှဥ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည် ဖြစ်၏ဟုဆိုရာ၌ နာမ်သည် ရှိ၏၊ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မနောဝိညာဏဓာတ်၏ မှီရာဖြစ်သော အကြင်ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစေတသိက်ခန္ဓာသုံးပါးနှင့် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကို နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) မနာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုနာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန နှင့်ယှဥ်သော တွေထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင် တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသော အခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခြောက်ခုမြောက်မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနနှင့်ယှဥ်သောတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) လုံးဝအပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၇၀။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’နှင့် ယှဥ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တွင် နာမ်သည် သိမှု ဝိညာဏ်နှင့် ယှဥ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော အာယတန ခြောက်ပါးတွင် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန သည် နာမ်နှင့်ယှဥ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောစွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည်တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ နှင့် ယှဥ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၄) လုံးဝအပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၇၁။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင်မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့်ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’နှင့် ယှဥ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ နှင့် ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု (သင်္ခါရ) ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ပြုစီရင်မှု (သင်္ခါရ) နှင့်ယှဥ်သော သိမှု (ဝိညာဏ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နာမ်ရုပ်တွင် နာမ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့် ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ အဘယ်သည် နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှါယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်လျှင်အကြောင်းရှိသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော အကြင်စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တွင် နာမ်သည်သိမှု ‘ဝိညာဏ်’နှင့် ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ် ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော အာယတန ခြောက်ပါးတွင် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည် နာမ်နှင့် ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ နာမ်သည် ရှိ၏၊ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ မနောဝိညာဏဓာတ်၏ မှီရာဖြစ်သော အကြင်ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့် ရုပ်ကိိုု ‘နာမ်ရုပ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) သဠာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် နာမ် ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော ‘အာယတန’ ခြောက်ပါးတွင် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် နာမ်နှင့်ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ အဘယ်သည်အာယတန ခြောက်ပါး မည်သနည်း။ မြင်သိစိတ်ဖြစ်ရာ မျက်စိအကြည် ‘စက္ခာယတန’၊ ကြားသိစိတ်ဖြစ်ရာ နားအကြည် ‘သောတာယတန’၊ နံသိစိတ်ဖြစ်ရာ နှာခေါင်းအကြည် ‘ဃာနာယတန’၊ လျက်သိစိတ်ဖြစ်ရာ လျှာအကြည် ‘ဇိဝှါယတန’၊ ထိသိစိတ်ဖြစ်ရာ ကိုယ်အကြည် ‘ကာယာယတန’၊ တွေးသိစိတ်ဖြစ်ရာ မနောအကြည် ‘မနာယတန’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော ‘အာယတန’ ခြောက်ပါးတွင် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’သည် နာမ်နှင့် ယှဥ်၏ဟူသော စကား၌ ‘အာယတန’ ခြောက်ပါးဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’နှင့် ယှဥ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိသော အခြင်းအရာ ‘သံမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သံမ္ဖုသိတတ္တ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ နှင့်ယှဥ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒါဖြင့် ဟောသော ဝါရလေးမျိုးအကျယ်ပြီး၏ ၈-အညမည (အချင်းချင်းကြောင်းကျိုးဖြစ်ပုံ) ဟောသော ဝါရလေးမျိုးအကျယ် (၁) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၇၂။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်လည်း မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏။ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်လည်းပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ နာမ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည်ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည် ဖြစ်၏၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်လည်း နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်လည်း ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်လည်းတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်လည်းခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’သည် ဖြစ်၏။ စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ကြောင့်လည်းတပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၁) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၇၃။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု သဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု သဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင်မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်း ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဆဋ္ဌာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့် ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ကြောင့် ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ဖဿ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိခြင်းသဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) တဏှာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောတပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ မည်သနည်း။ အကြင် တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည့်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) ဥပါဒါန်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောစွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ မည်သနည်း။ အကြင် အမြင်မှားမှု ‘ဒိဋ္ဌိ’၊ အမြင်မှားမှု၌ ပါဝင်သောသဘော ‘ဒိဋ္ဌိဂတ’။ပ။ အကျိုးမဲ့တို့၏ တည်ရာဖြစ်သည့် မှားသောအယူ ‘တိတ္ထာယတန’၊ ဖေါက်ပြန်မှားယွင်းသောအားဖြင့် စွဲယူခြင်းသဘော ‘ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ မည်သနည်း။ အကြင် တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုစွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့်ဖြစ်သော တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၁) ဇာတိ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဘဝကြောင့်ဖြစ်သော ဇာတိ မည်သနည်း။ ထိုထိုနာမ်တရားတို့၏ အကြင် (ဥပါဒ်အားဖြင့်) ဖြစ်ခြင်း ‘ဇာတိ’၊ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း ‘သဉ္ဇာတိ’၊ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ‘နိဗ္ဗတ္တိ’၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ‘အဘိနိဗ္ဗတ္တိ’၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း ‘ပါတုဘာဝ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဘဝကြောင့်ဖြစ်သော ဇာတိ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၂) ဇရာမရဏ။ ။ အဘယ်သည် ဇာတိကြောင့်ဖြစ်သော အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ မည်သနည်း။ အိုခြင်း ‘ဇရာ’ သည် ရှိ၏။ သေခြင်း ‘မရဏ’ သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အိုခြင်း ‘ဇရာ’ မည်သနည်း။ ထိုထို နာမ်တရားတို့၏ အကြင် အိုခြင်း ‘ဇရာ’၊ ရင့်ရော်ခြင်း ‘ဇီရဏတာ’၊ အသက်၏ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ‘အာယုသံဟာနိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အိုခြင်း ‘ဇရာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သေခြင်း ‘မရဏ’ မည်သနည်း။ ထိုထိုနာမ်တရားတို့၏ အကြင်ကုန်ခြင်း ‘ခယ’၊ ပျက်ခြင်း ‘ဝယ’၊ ပြိုကွဲခြင်း ‘ဘေဒ’၊ ဖရိုဖရဲ ပြိုကွဲခြင်း ‘ပရိဘေဒ’၊ မမြဲခြင်း ‘အနိစ္စတာ’၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း ‘အန္တရဓာန’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သေခြင်း ‘မရဏ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အိုခြင်း ‘ဇရာ’, သေခြင်း ‘မရဏ’ ကို ဇာတိကြောင့် ဖြစ်သောအိုခြင်း, သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ ပေါင်းဆုံခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အညီအညွတ်ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ပေါင်းရုံးခြင်း သည် ဖြစ်၏။ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့့်ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၇၄။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်လည်း မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်လည်းပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့် နာမ်သည်ဖြစ်၏။ နာမ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်လည်း နာမ်သည်ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်လည်းတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်လည်းခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် ဖြစ်၏။ (၇) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် ဖြစ်၏။ စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့်လည်းတပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့်- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၂) မပြည့်မစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၇၅။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်နှင့်) တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်း ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်လည်း ဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်လည်းဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်လည်း ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့် ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိသော အခြင်း အရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုနာမ်ကြောင့် ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ [မှတ်ချက်- ဥဒ္ဒေသ၌ ပါခဲ့သော အင်္ဂါတို့၏ အကျယ်ကို အပြည့်အစုံမပြဘဲ ပေယျာလ၌ သွင်းလိုက်သည်။ ပါဠိတော် နှာ (၁၆၇) ကြည့်လေ] (၃) အပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၇၆။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်လည်း မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်လည်းပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည်ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနသည် ဖြစ်၏၊ ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်လည်း နာမ်ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်လည်း ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်လည်းတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်လည်းခံစားမှု (ဝေဒနာ) သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ကြောင့် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် ဖြစ်၏။ စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့်လည်းတပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၃) အပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၇၇။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-၁၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့့််တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏။ ဤ သဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်လည်းဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော အကြင်စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့် ကမ္မဇရုပ်စိတ္တဇရုပ်ကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ် ရုပ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌- နာမ်သည် ရှိ၏၊ ရုပ်သည် ရှိ၏၊ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မနောဝိညာဏဓာတ်၏ မှီရာဖြစ်သော အကြင်ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်တို့ကို နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-၁၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်းဖြစ်သော သိမှု (ဝိညာဏ်) မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်နာမ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ရုပ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌- နာမ်သည် ရှိ၏၊ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မနောဝိညာဏဓာတ်၏ မှီရာဖြစ်သော အကြင်ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဆဋ္ဌာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုနာမ်ရုပ်ကြောင့် ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ကြောင့်လည်း ဖြစ်သော နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှါယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော အကြင်စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်နှင့်စိတ္တဇရုပ်ကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို ခြောက်ခုမြောက် (မနာယတန) ကြောင့်လည်းဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့် ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိသောအခြင်း အရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ဖဿဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်လည်း ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက်မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်လည်းဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) လုံးဝအပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရ

၂၇၈။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်လည်း မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ နှင့် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်လည်းပြုစီရင်မှု (သင်္ခါရ) သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည်ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့် ‘အာယတန’ ခြောက်ပါးသည် ဖြစ်၏၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်လည်း နာမ်ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့် လည်း ခြောက်ခုမြောက် (မနာယတန) သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်လည်းတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’သည် ဖြစ်၏။ တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ကြောင့်လည်းခံစားမှု (ဝေဒနာ) သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် ဖြစ်၏။ စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့်လည်းတပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၄) လုံးဝအပြည့်အစုံ အင်္ဂါ-ပါးရှိသော ဝါရအကျယ်

၂၇၉။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်နှင့်) တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်လည်းဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်လည်းဖြစ်သော မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်လည်းဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်လည်းဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော အကြင်စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်နှင့်စိတ္တဇရုပ်ကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌- နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မနောဝိညာဏဓာတ်၏ မှီရာဖြစ်သော အကြင်ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့် ရုပ်ကို နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်းဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ နာမ်ရုပ်ကြောင့် အာယတနခြောက်ပါးသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုရာ၌- နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်မနောဝိညာဏဓာတ်၏ မှီရာဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤသဘောကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကိုနာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) သဠာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော အာယတနခြောက်ပါး မည်သနည်း။ မျက်စိအကြည် ‘စက္ခာယတန’၊ နားအကြည် ‘သောတာယတန’၊ နှာခေါင်းအကြည် ‘ဃာနာယတန’၊ လျှာအကြည် ‘ဇိဝှါယတန’၊ ကိုယ်အကြည် ‘ကာယာယတန’၊ မနောအကြည် ‘မနာယတန’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ရုပ်ကြောင့်ဖြစ်သော အာယတန ခြောက်ပါးဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်လည်းဖြစ်သော နာမ်ရုပ့် မည်သနည်း။ နာမ်သည် ရှိ၏။ ရုပ်သည် ရှိ၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ရုပ် မည်သနည်း။ စက္ခာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ သောတာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဃာနာယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ဇိဝှါယတန၏ကြီးပွါးမှု ၊ ကာယာယတန၏ ကြီးပွါးမှုသည် ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်မှ တစ်ပါးသော စိတ်ဟူသော ဟိတ်ရှိသော စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော အကြင် စိတ္တဇရုပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ဤကမ္မဇရုပ်နှင့် စိတ္တဇရုပ်ကို ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နာမ်နှင့်ရုပ်ကို ခြောက်ခုမြောက်မနာယတနကြောင့်လည်းဖြစ်သော နာမ်ရုပ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိခြင်းသဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သံမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သံမ္ဖုသိတတ္တ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခြောက်ခုမြောက် မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ဖဿ ကြောင့်လည်းဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက်မနာယတန မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်ခြင်းသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်လည်းဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာချမ်းသာကို ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာချမ်းသာကိုု ခံစားသောအခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ အညမညစတုက္ကနည်း အညမည (အချင်းချင်းကြောင်း, ကျိုးဖြစ်ပုံ) ဟောသော ဝါရလေးပါးအကျယ် ပြီး၏ ၉-အကုသိုလ်စိတ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်းအကျယ် လောဘမူ သောမနဿ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်းအကျယ်

၂၈၀။ အဘယ်တရားတို့သည် အကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ မိစ္ဆာ အယူနှင့်ယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ သောမနဿ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၂-ခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်းအကျဥ်း သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူနှင့်မယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသောအကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူနှင့်မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သောရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်် (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၈၁။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-၁၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်းသဘော ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (၉) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည်၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာသည်၊ ထိုအာရုံကို ဆုံးဖြတ်သော အဖြစ်သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ‘ဘဝ’ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ လောဘမူ ဥပေက္ခာ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၂၈၂။ အဘယ်တရားတို့သည် အကုသိုလ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူနှင့်ယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) စွဲလမ်းမှု ‘ဥပါဒါန်’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်် (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာဖြင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၈၃။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု လည်း မဟုတ်၊ မသာယာမှု လည်း မဟုတ်ခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာ မဟုတ်သော ခံစားသောသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (*) [မှတ်ချက်။ ပေယျာလတွင် ပဌမအကုသိုလ်စိတ်၌ စတုက္ကလေးမျိုး, ဝါရလေးမျိုးကို အကျယ်ချဲ့၍ ဟောသကဲ့သို့ ဤ၌လည်း အကျယ်ချဲ့၍ ဟောရမည်။ နောက်၌ လည်း (*) ဤအမှတ်ပါသော ပေယျာလတိုင်း၌ စတုက္ကလေးမျိုး, ဝါရလေးမျိုး စုံအောင် ဟောရမည်။] လောဘမူ ဥပေက္ခာ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၂၈၄။ အဘယ်တရားတို့သည် အကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူနှင့်ယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော အကုသိုလ်စိတ်သည်ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ပ။ လောဘမူ ဥပေက္ခာ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၂-ခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူနှင့် မယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူနှင့် မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သောရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) တပ်မက်မှု ‘တဏှာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့်် (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့် မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ အင်္ဂါ-ပါးအကျယ်

၂၈၅။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒေါသမူစိတ် ၂-ခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၂၈၆။ အဘယ်တရားတို့သည် အကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဒေါမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော ထိခိုက်မှု (ဒေါသ) နှင့်ယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော။ပ။ အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဒေါမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော ထိခိုက်မှု ဒေါသနှင့်ယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ထိခိုက်မှု ‘ဒေါသ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ထိခိုက်မှု ‘ဒေါသ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၈၇။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-၁၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’သည် ရှိ၏။ ဤ သဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ ဆင်းရဲမှုကို ခံစားခြင်း၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ ဆင်းရဲမှုကို ခံစားသောသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဒေါသ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောထိခိုက်မှု (ဒေါသ) မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ ထိခိုက်မှု ‘စိတ္တအာဃာတ’။ပ။ ကြမ်းတမ်းသူ၏အဖြစ် ‘စဏ္ဍိက္က’၊ ကောင်းမွန် ပြည့်စုံစွာမပြောဆိုနိုင်ခြင်း (မကောင်းသဖြင့်ပြောဆိုခြင်း) ‘အသုရောပ’၊ စိတ်၏မနှစ်လိုခြင်း ‘အနတ္တမနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ထိခိုက်မှု (ဒေါသ) ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ထိခိုက်မှု (ဒေါသ) ကြောင့်ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်ခြင်း ‘စိတ္တအဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သော အခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်သော အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ထိခိုက်မှု (ဒေါသ) ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့် ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု (အဓိမောက္ခ) ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ မောဟမူစိတ် ၂-ခုတွင် ဝိစိကိစ္ဆာစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၂၈၈။ အဘယ်တရားတို့သည် အကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိစိကိစ္ဆာနှင့်ယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် အာရုံကိုမဆုံးဖြတ်နိုင်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) အာရုံကို မဆုံးဖြတ်နိုင်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၁-ပါးအကျယ်

၂၈၉။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-၁၁-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာ, မသာယာ မဟုတ်ခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာ မဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာ မဟုတ် သောခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဝိစိကိစ္ဆာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောအာရုံကို မဆုံးဖြတ်နိုင်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ မည်သနည်း။ အကြင်ယုံမှားမှု ‘ကင်္ခါ’၊ ယုံမှားသောအခြင်းအရာ ‘ကင်္ခါယနာ’၊ ယုံမှားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကင်္ခါယိတတ္တ’၊ တွေးတောခြင်း ‘ဝိမတိ’၊ မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၊ နှလုံးနှစ်ခွဖြစ်ခြင်း ‘ဒွေဠှက’၊ လမ်းနှစ်ခွဖြစ်ခြင်း ‘ဒွိဓာပထ’၊ ထက်ဝန်းကျင်ယုံမှားခြင်း ‘သံသယ’၊ တထစ်ချမယူဆနိုင်ခြင်း ‘အနေကံသဂ္ဂါဟ’၊ အာရုံမှ ရှေးရှုရွေ့လျားဆုတ်နစ်ခြင်း ‘အာသပ္ပနာ’၊ အာရုံမှ ထက်ဝန်းကျင်ရွေ့လျားဆုတ်နစ်ခြင်း ‘ပရိသပ္ပနာ’၊ ဉာဏ်ဖြင့်သက်ဝင်၍ မယူနိုင်ခြင်း ‘အပရိယောဂါဟဏ’၊ စိတ်၏ခက်တရော်ရှိသည်၏ အဖြစ် ‘ဆမ္ဘိတတ္တ’၊ စိတ်ကို ရေးခြစ်သကဲ့သို့ဖြစ်ခြင်း ‘မနောဝိလေခ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့် ဖြစ်သော မဆုံးဖြတ်နိုင်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မဆုံးဖြတ်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ မဆုံးဖြတ်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မဆုံးဖြတ်နိုင်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၂၉၀။ အဘယ်တရားတို့သည် အကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’နှင့်ယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၉၁။ (၁) အဝိဇ္ဇာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မသိခြင်းသဘော ‘အညာဏ’၊ မမြင်ခြင်းသဘော ‘အဒဿန’။ပ။ တံခါးကျင် (မင်းတုပ်) နှင့်တူသော မသိမှု သဘော ‘အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ’၊ အကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော တွေဝေမှု ‘မောဟ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာ, မသာယာမဟုတ်ခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာ မဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သောခံစားခြင်း သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဥဒ္ဓစ္စ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ ပျံ့လွင့်ခြင်း ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ မငြိမ်းအေးခြင်း ‘အဝူပသမ’၊ စိတ်၏ ဖရိုဖရဲဖြစ်ခြင်း ‘စေတသောဝိက္ခေပ’၊ စိတ်၏ တုန်လှုပ်ခြင်း’စိတ္တဘန္တတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ကြောင့် ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သော အခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထိုအာရုံကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့့်ဖြစ်သော ဘဝ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ အကုသိုလ်တရားတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ပြီး၏ ၁၀-ကုသိုလ်တရားတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၂၉၂။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်တရား မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော) ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော ကာမဘုံ၌ များသောအားဖြင့်ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ် စိတ်သည်ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနဟူသော အကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည်ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိဟူသောအကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၉၃။ (၁) ကုသလမူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-၁၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့ မည်ကုန်သနည်း။ မလိုချင်မတပ်မက်မှု ‘အလော ဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’ ဤသုံးပါးတို့တည်း။ အလောဘ။ ။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မလိုချင်မတပ်မက်မှု ‘အလောဘ’ မည်သနည်း။ အကြင်မလိုချင်မှု ‘အလောဘ’၊ မလိုချင်သော အခြင်းအရာ ‘အလုဗ္ဘနာ’၊ မလိုချင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘အလုဗ္ဘိတတ္တ’၊ မစွဲလမ်းမှု ‘အသာရာဂ’၊ မစွဲလမ်းတတ်သော အခြင်းအရာ ‘အသာရဇ္ဇနာ’၊ မစွဲလမ်းတတ့်သည်၏အဖြစ် ‘အသာရဇ္ဇိတတ္တ’၊ (သူ့စည်းစိမ်ကို) ရှေ့ရှုမကြံခြင်း ‘အနဘိဇ္ဈာ’၊ ကုသိုလ်မူလဟု ဆိုအပ်သော မလိုချင်မှု (အလောဘ) သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မလိုချင်မတပ်မက်မှု ‘အလောဘ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အဒေါသ။ ။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’ မည်သနည်း။ အကြင်အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ အမျက်မထွက်သောအခြင်းအရာ ‘အဒုဿနာ’၊ အမျက်မထွက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘အဒုဿိတတ္တ’၊ မဖျက်ဆီးမှု ‘အဗျာပါဒ’၊ မဖျက်ဆီးတတ်သည်၏အဖြစ် ‘အဗျာပဇ္ဇ’၊ ကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော မကြမ်းတမ်းမှု ‘အဒေါသ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အမောဟ။ ။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’ မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသောအခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေ ဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ အမှန်ကိုသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမတွေဝေမှု ‘အမောဟ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်၏ အခြေအမြစ် ‘ကုသိုလ်မူလ’ဟုဆိုအပ် ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ပ။ (*) (၄) နာမ်။ ။ အဘယ်သည် သိမှု (ဝိညာဏ်)ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော နာမ် မည်သနည်း။ပ။ (*) (၅) မနာယတန။ ။ အဘယ်သည် နာမ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ မည်သနည်း။ပ။ (၆) ဖဿ။ ။ အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတန ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ပ။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ပ။ (၈) သဒ္ဓါ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော အကြောင်း ကြောင့်ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ မည်သနည်း။ အကြင် ယုံကြည်ခြင်း ‘သဒ္ဓါ’၊ ယုံကြည်သော အခြင်းအရာ ‘သဒ္ဒဟနာ’၊ သက်ဝင်၍ ယုံကြည်မှု ‘ဩကပ္ပနာ’၊ အလွန်ကြည်ညိုမှု ‘အဘိပ္ပသာဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်ခြင်း ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သော အခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံ) ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၂ -သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၂၉၄။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ကာမဘုံ၌ များသောအားဖြင့် ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၂-ခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း (အကြင်အခါ၌) သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော) ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ (*) (အကြင်အခါ၌) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသောအကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိဟူသောအကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း (ဇရာမရဏ) သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၉၅။ (၁) ကုသိုလ်မူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့ မည်ကုန်သနည်း။ မလိုချင်မမက်မောမှု ‘အလောဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ ဤနှစ်ပါးတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့ မည်ကုန်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မလိုချင် မမက်မောမှု ‘အလောဘ’ မည်သနည်း။ အကြင် မလိုချင်မှု ‘အလောဘ’၊ မလိုချင်သော အခြင်းအရာ ‘အလုဗ္ဘနာ’၊ မလိုချင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘အလုဗ္ဘိတတ္တ’၊ ပြင်းစွာမတပ်မက်ခြင်း ‘အသာရာဂ’၊ ပြင်းစွာမတပ်မက်သောအခြင်းအရာ ‘အသာရဇ္ဇနာ’၊ ပြင်းစွာမတပ်မက်သည်၏အဖြစ် ‘အသာရဇ္ဇိတတ္တ’၊ မမက်မောမှု ‘အနဘိဇ္ဈာ’၊ ကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သောမလိုချင်မှု ‘အလောဘ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မလိုချင်မမက်မောမှု ‘အလောဘ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ၂-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’ မည်သနည်း။ အကြင် အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ အမျက်မထွက်သောအခြင်းအရာ ‘အဒုဿနာ’၊ အမျက်မထွက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘အဒုဿိတတ္တ’၊ မပျက်စီးစေလိုမှု ‘အဗျာပါဒ’၊ မပျက်စီးစေလိုသည်၏အဖြစ် ‘အဗျာပဇ္ဇ’၊ ကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်သော အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလဟုဆိုအပ်ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်း ‘သဉ္စေတနာ၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက်မနာယတနကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ် ၂-ခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၂၉၆။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော) ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ကာမဘုံ၌ များသောအားဖြင့်ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည်ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) (အကြင်အခါ၌) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော ကာမဘုံ၌ များသောအားဖြင့်ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည်ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိဟူသောအကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၉၇။ (၁) ကုသိုလ်မူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့နည်း။ မလိုချင် မမက်မောမှု ‘အလောဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်သော သဘောသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာ မဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၂-ခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၂၉၈။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ကာမဘုံ၌ များသောအားဖြင့်ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) (အကြင်အခါ၌) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော ကာမဘုံ၌ များသောအားဖြင့်ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိဟူသောအကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၂၉၉။ (၁) ကုသိုလ်မူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့နည်း။ မလိုချင် မမက်မောမှု ‘အလောဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလတို့ဟုဆိုအပ်ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၀၀။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်း (ဈာန်) ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတတို့မှကင်းဆိတ်၍ သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ပထမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသောအကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိဟူသောအကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၃၀၁။ (၁) ကုသလမူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့နည်း။ မလိုချင်မမက်မောမှု ‘အလောဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသလမူလဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ အရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုတ္ထနည်း ၃၀၂။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်း (ဈာန်) ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်၍ နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကို လည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသောအကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိဟူသောအကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၃၀၃။ (၁) ကုသလမူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့နည်း။ မလိုချင်မမက်မောမှု ‘အလောဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်သော သဘောသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ မှတ်ချက်။ ။ ဤအရူပါဝစရစိတ်၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာသာ ဖြစ်သင့်ပါသည်။ ဆဋ္ဌသံဂါယနာပါဠိတော် စာမူ၌ ဝေဒနာအကျယ်ကို ပြရာတွင် သုခဝေဒနာဖြစ်နေပါသည်၊ သတိပြုရန်။ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၀၄။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိစသော တရားတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် လောကုတ္တရာဈာန်တရား ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော,နုံ့နှေး သော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိဟူသော အကြောင်းကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤတရားတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၃၀၅။ (၁) ကုသလမူလ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ်မူလတို့နည်း။ မလိုချင် မမက်မောမှု ‘အလောဘ’၊ အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို ၃-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မလိုချင် မမက်မောမှု ‘အလောဘ’ နည်း။ပ။ အဘယ်သည် အမျက်မထွက်မှု ‘အဒေါသ’ နည်း။ပ။ အဘယ်သည် မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’ နည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသောအခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ မှန်ကန်သောအမြင် ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ တရားတို့ကို စိစစ်မှု မဂ်ဉာဏ်၏ အစိတ်အပိုင်းအင်္ဂါ ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ မဂ်၏အစိတ်အပိုင်းအင်္ဂါ ‘မဂ္ဂင်္ဂ’၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်ခြင်း ‘မဂ္ဂပရိယာပန္န’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤတရားတို့ကို ကုသိုလ်မူလတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ (၂) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလဟူသောအကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သောပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သောတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) သဒ္ဓါ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော အကြောင်း ကြောင့်ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ မည်သနည်း။ အကြင် ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’၊ ယုံကြည်သောအခြင်းအရာ ‘သဒ္ဒဟနာ’၊ သက်ဝင်မှု ‘ဩကပ္ပနာ’၊ အလွန်ကြည်လင်မှု ‘အဘိပ္ပသာဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသောအကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်ခြင်း ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သော အခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံ) ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒမိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အမိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အမိမောက္ခ’ ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အမိမောက္ခ’ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ဇာတိဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အိုခြင်းသေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ထိုတရားတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏’ဟု ဆိုရာ၌ ဤသို့ဤတရားတို့၏ စုရုံးခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ အညီအညွတ်ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ပေါင်းရုံးခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထင်ရှားခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤတရားတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မူသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကုသိုလ်တရားတို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ပြီး၏ ၁၁-အဗျာကတတရားတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း အဟိတ်ကာမာဝစရကုသလဝိပါက် စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၀၆။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုအာရုံပြုသော အကျိုးဖြစ်သော မြင်သိစိတ် ‘စက္ခုဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၇) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဇာတိကြောင့််- (၉) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ ၉-ပါးအကျယ်

၃၀၇။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ် အားလျော်သော မြင်သိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာစက္ခုဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုစီရင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) ဆဋ္ဌာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော မြင်သိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာစက္ခုဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့် ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သောအခြင်းအရာ ‘သံမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သံမ္ဖုသိတတ္တ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်သော သဘောသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကို ထား၍ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

၂-ဟေတုစတုက္ကနည်း ၃၀၈။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’လျှင်အကြောင်းရှိသော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’လျှင်အကြောင်းရှိသော နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့်၊ နာမ်လျှင်အကြောင်းရှိသော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’လျှင် အကြောင်းရှိသော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’လျှင်အကြောင်းရှိသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည်ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၇) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဇာတိကြောင့််- (၉) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။

၃-သမ္ပယုတ္တစတုက္ကနည်း ၃၀၉။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်၊ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’နှင့်ယှဥ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည်ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ နှင့်ယှဥ်သော နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့်၊ နာမ်နှင့်ယှဥ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ နှင့်ယှဥ်သောတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ နှင့်ယှဥ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၇) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဇာတိကြောင့််- (၉) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။

၄-အညမညစတုက္ကနည်း ၃၁၀။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏၊ သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်လည်း ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏၊ နာမ်ကြောင့်လည်း သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည်ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏၊ ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့်လည်း နာမ်သည်ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏၊ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်လည်း ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည်ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်လည်းတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၇) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဇာတိကြောင့််- (၉) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ သောတဝိညာဏ် စသည်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၁၁။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော သဒ္ဒါရုံကိုအာရုံပြုသော အကျိုးဖြစ်သော ကြားသိစိတ် သောတဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ဂန္ဓာရုံကို အာရုံပြုသော နံသိစိတ် ‘ဃာနဝိညာဏ်’ စိတ်သည်ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရသာရုံကို အာရုံပြုသော လျက်သိစိတ် ‘ဇိဝှါဝိညာဏ်စိတ်’သည်ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ပ။ (*) သုခဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို အာရုံပြုသော ထိသိစိတ် ‘ကာယဝိညာဏ်စိတ်’သည်ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၇) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည်ဖြစ်၏။ (၈) ဇာတိကြောင့််- (၉) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ ၉-ပါးအကျယ်

၃၁၂။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကိုခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် ကိုယ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာ ဖွယ်ကောင်းသောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ ‘ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကို ထား၍ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းခေါ် မနောဓာတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၁၃။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော သိကာမျှဖြစ်သော သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း ခေါ် မနောဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၁၄။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်ခြင်းသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ့်အား လျော်သော သိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်သော သဘောသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထိုအာရုံကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့် ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ သောမနဿ သန္တီရဏစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၁၅။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသောသောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ဝိပါက်ဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ် ခေါ် ‘သန္တီရဏစိတ်’ သည်ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၁၆။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု သဘော ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော သိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာဖွယ်ကောင်းသောချမ်းသာသော ခံစားခြင်းသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အမိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အမိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၁၀-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၁၇။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို့လည်း အာရုံပြုသော၊ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသောဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော အကျိုးဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်ခေါ် သန္တီရဏစိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၁၈။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်သော သဘောသည်၊ စိတ် အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့် ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အမိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အမိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကိုထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ မဟာဝိပါက်စိတ် ၈-ခုတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၁၉။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် ယှဥ်သော၊ (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော)၊ အကျိုးဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်ခေါ် မဟာဝိပါက်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ပ။ (*) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (*) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ (*) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်ခေါ် မဟာဝိပါက်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၁-ပါးအကျယ်

၃၂၀။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်ခြင်း ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) သဒ္ဓါ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ မည်သနည်း။ အကြင်ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’၊ ယုံကြည်သောအခြင်းအရာ ‘သဒ္ဒဟနာ’၊ သက်ဝင်မှု ‘ဩကပ္ပနာ’၊ အလွန်ကြည်လင်မှု ‘အဘိပ္ပသာဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ကြောင့်ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့် ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ ရူပါဝစရဝိပါက်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၂၁။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်း (ဈာန်) ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ပထမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော အကျိုးဖြစ်သော ပထမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု (အဓိမောက္ခ) သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု (အဓိမောက္ခ) ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အရူပါဝစရဝိပါက်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၂၂။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်၍ နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့် တကွသော၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုအရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်၍နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့်တကွသော၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ အကျိုးဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု (အဓိမောက္ခ) သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု (အဓိမောက္ခ) ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၂၃။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိစသော တရားတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် လောကုတ္တရာဈာန် တရားကို ပွါးများ အားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏၊ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ဆည်းပူးပြုလုပ် အားထုတ်ခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဥာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ဝိပါတ်ကို ပြည့်စုံ၍နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု (အဓိမောက္ခ) ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤတရားတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (*) အကုသလဝိပါက်စိတ်ငါးခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၂၄။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော သောတဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော ဃာနဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ရသာရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော ဇိဝှာဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) ဒုက္ခဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဖေါဌဗ္ဗာရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော ကာယဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၇) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဇာတိကြောင့််- (၉) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ ၉-ပါးအကျယ်

၃၂၅။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်း ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ် အားလျော်သော ကိုယ်၌ သိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာကာယဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲမှု ၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောမသာယာမှု, ဆင်းရဲမှုကို ခံစားခြင်း၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု, ဆင်းရဲမှုကို ခံစားသောသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ ၉-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝ မည်သနည်း။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကို ထား၍ မှတ်သားမှု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (*) အကုသလဝိပါက် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၂၆။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော အကျိုးဖြစ်သော သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း ခေါ် မနောဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၂၇။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော သိကာမျှသဘော ‘တဇ္ဇာမနောဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့်ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်း မဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်း မဟုတ်သော သဘော သည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံ) ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကိုထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် ‘ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏’ဟု ဆိုအပ်၏။ အကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၂၈။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသောအာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော သန္တီရဏခေါ် မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၂၉။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ (*) ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ အဟိတ်ကြိယာပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၃၀။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သောဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော ပြုကာမျှသဘော ‘ကြိယာ’ ဖြစ်သော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းခေါ် မနောဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) အဟိတ်ကြိယာဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း (အကြင်အခါ၌) ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော၊ ကံ၏ အကျိုးလည်း မဟုတ်သော၊ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်းအာရုံပြု သော ပြုကာမျှ သဘော ‘ကြိယာ’ ဖြစ်သော ဟသိတုပ္ပါဒ်ခေါ် မနောဝိညာဏဓာတ်သည်ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) အဟိတ်ကြိယာမနောဒွါရာဝဇ္ဇာန်းစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း (အကြင်အခါ၌) ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သောဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ပြုကာမျှသဘော ‘ကြိယာ’ ဖြစ်သောမနောဒွါရာဝဇ္ဇာန်း ခေါ်မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (*) (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ မဟာကြိယာစိတ် ၈-ခုတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၃၁။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်း မဟုတ်သော၊ ကံ၏ အကျိုးလည်း မဟုတ်သော၊ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော) ကြိယာမနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ကြိယာမနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ ရူပါဝစရကြိယာစိတ်ငါးခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၁-ပစ္စယစတုက္ကနည်း ၃၃၂။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော၊ ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သော၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရကြောင်းဖြစ်သော၊ ကြိယာဖြစ်သော ရူပါဝစရဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ပဌမဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အရူပါဝစရစိတ်လေးခု၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း (၁) ပစ္စယစတုက္ကနည်း

၃၃၃။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော၊ ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သော၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရကြောင်းဖြစ်သော၊ ကြိယာဖြစ်သော အရူပါဝစရဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်၍ နေဝသညာနာသညာယတနသညာနှင့် တကွ့ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၃) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၄) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အဗျာကတတရားတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ပြီး၏ ၁၂-အဝိဇ္ဇာမူလက ကုသလနိဒ္ဒေသ နည်းတစ်မျိုးဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ၁-မဟာကုသိုလ် ပဌမစိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ပဌမပစ္စယဝါရ

၃၃၄။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သောကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည်ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း၊ သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၂-ပါးအကျယ်

၃၃၅။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်ခြင်း ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ဤသဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားခြင်း၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာဖွယ်ကောင်းသော ချမ်းသာသော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုတွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) သဒ္ဓါ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ မည်သနည်း။ အကြင် ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’၊ ယုံကြည်သောအခြင်းအရာ ‘သဒ္ဒဟနာ’၊ သက်ဝင်ခြင်း ‘ဩကပ္ပနာ’၊ အလွန်ကြည်လင်မှု ‘အဘိပ္ပသာဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကြောင့် ဖြစ်သော ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ အာရုံကိုဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံ) ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒမိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ (၉) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒုတိယပစ္စယဝါရ

၃၃၆။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည်ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ တတိယပစ္စယဝါရ

၃၃၇။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည်ဖြစ်သည်။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း၊ သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ စတုတ္ထပစ္စယဝါရ

၃၃၈။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည်ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်ရုပ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ရုပ်ကြောင့် အာယတနခြောက်ပါးသည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ (၂-၈) မဟာကုသိုလ်ဒုတိယစိတ်စသည်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၃၉။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၀။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်း (ဈာန်) ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၁။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်၍ နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကို လည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု, သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၂။ အဘယ်တရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သက္ကာယဒိဋ္ဌိစသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများ အားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ မသိမှု ‘အဝိဇ္ဇာ’ ကြောင့် ပြုစီရင်မှု, သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤတရားတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာမူလကကုသလနိဒ္ဒေသ ပြီး၏ (၁၃) ကုသလမူလကဝိပါကနိဒ္ဒေသ ကုသလဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း အဟိတ်ကုသလဝိပါက် စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၃။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုအာရုံပြုသော အကျိုးဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၄၄။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ အဟိတ်ကုသလဝိပါက် သောတဝိညာဏ်စိတ် စသည်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၅။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ သဒ္ဒါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဖြစ်သော သောတဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဂန္ဓာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ဃာနဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရသာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော ဇိဝှာဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သုခဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ ကာယဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းခေါ် မနောဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော သန္တီရဏခေါ် မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော သန္တီရဏခေါ် မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ မဟာဝိပါက်စိတ် ၈-ခုတို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၆။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် ယှဥ်သော၊ (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော)၊ အကျိုးဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော)။ပ။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော)။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ (တိုက်တွန်းခြင်းမရှိသော)။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော၊ အကျိုးဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ ရူပါဝစရဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၇။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ အရူပါဝစရဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၈။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ရန် ရောက်ကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်၍ နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကို လည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏၊ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည်ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုအရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်၍နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ အကျိုး ဝိပါက်ဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏၊ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၄၉။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သက္ကာယဒိဋ္ဌိစသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများ အားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏၊ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏၊ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ပွါးများအားထုတ်ခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင့်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော၊ နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှဆိတ်သော၊ အကျိုး ဝိပါက်ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၁) ထိုအခါ၌ ကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၉) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၁) ဇာတိကြောင့််- (၁၂) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ဤတရားတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ ကုသိုလ်ဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း ပြီး၏ ၁၄။ အကုသလမူလကဝိပါကနိဒ္ဒေသ အကုသိုလ်ဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၅၀။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုအာရုံပြုသော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ အကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၈) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဇာတိကြောင့််- (၁၀) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-၁၀-ပါးအကျယ်

၃၅၁။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထို့ကြောင့် “ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သောတဝိညာဏ်စသည်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၅၂။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ သဒ္ဒါရုံကို အာရုံပြုသော အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော သောတဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဂန္ဓာရုံကို အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော ဃာနဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရသာရုံကို အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဝိပါက် ဖြစ်သော ဇိဝှါဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို အာရုံပြုသော၊ အကျိုးဝိပါက် ဖြစ်သော ကာယဝိညာဏ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းခေါ် မနောဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ အကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ဖြစ်၏။ ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်း

၃၅၃။ အဘယ်တရားတို့သည် အဗျာကတ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့ဆည်းပူးခဲ့၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်းအာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော၊ အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြု၍ဖြစ်သော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော သန္တီရဏခေါ် မနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ (၁) ထိုအခါ၌ အကုသိုလ်မူလကြောင့် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ သည် ဖြစ်၏။ (၂) ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ သည် ဖြစ်၏။ (၃) သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့် နာမ်သည် ဖြစ်၏။ (၄) နာမ်ကြောင့် ခြောက်ခုမြောက် (မနာယတန) သည် ဖြစ်၏။ (၅) ခြောက်ခုမြောက် (မနာယတန) ကြောင့် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ (၆) တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ သည် ဖြစ်၏။ (၇) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ သည် ဖြစ်၏။ (၈) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့် ဘဝသည် ဖြစ်၏။ (၉) ဘဝကြောင့် ဇာတိသည် ဖြစ်၏။ (၁၀) ဇာတိကြောင့််- (၁၁) အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏။ အင်္ဂါ-ပါးအကျယ်

၃၅၄။ (၁) သင်္ခါရ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ မည်သနည်း။ အကြင်စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်မှု ‘သဉ္စေတနာ’၊ ကောင်းစွာစေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အကုသိုလ်မူလကြောင့်ဖြစ်သော ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝိညာဏ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ ကြောင့်ဖြစ်သောသိမှု ‘ဝိညာဏ်’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ် အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပြုစီရင်မှု ‘သင်္ခါရ’ကြောင့် ဖြစ်သော သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) နာမ်။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော ‘နာမ်’ မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုစီရင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သိမှု ‘ဝိညာဏ်’ ကြောင့်ဖြစ်သော နာမ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) မနာယတန။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်တရားသည် နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သောခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်သောသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နာမ်ကြောင့်ဖြစ်သော ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ဖဿ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ကြောင့် ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်တွေ့ထိမှု သဘော ‘ဖဿ’၊ တွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိသောအခြင်းအရာ ‘သမ္ဖုသနာ’၊ ကောင်းစွာတွေ့ထိတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သမ္ဖုသိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤ့သဘောကို ခြောက်ခုမြောက် ‘မနာယတန’ ကြောင့်ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) ဝေဒနာ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ကြောင့်ဖြစ်သောခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်, မသာယာဖွယ်လည်းမဟုတ်သော သဘောသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောဆင်းရဲ, ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု သဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ ကြောင့် ဖြစ်သော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) အဓိမောက္ခ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံကို) ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’၊ ဆုံးဖြတ်သောအခြင်းအရာ ‘အဓိမုစ္စနာ’၊ ထို (အာရုံ) ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘တဒဓိမုတ္တတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကြောင့်ဖြစ်သော ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ဘဝ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကြောင့်ဖြစ်သောဘဝ မည်သနည်း။ ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ ကို ထား၍ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆုံးဖြတ်မှု ‘အဓိမောက္ခ’ကြောင့် ဖြစ်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်၏။ (၉) ဇာတိ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဘဝကြောင့်ဖြစ်သော ဇာတိ မည်သနည်း။ အကြင်ထိုထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှု ‘ဇာတိ’၊ ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်မှု ‘သဉ္စာတိ’၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်မှု ‘နိဗ္ဗတ္တိ’၊ တစ်ဖန်အသစ်ဖြစ်ပေါ်မှု ‘အဘိနိဗ္ဗတ္တိ’၊ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှု ‘ပါတုဘာဝ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုဘဝကြောင့်ဖြစ်သော ဇာတိဟု ဆိုအပ်၏။ (၁၀) ဇရာမရဏ။ ။ ထိုအင်္ဂါ-ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အိုခြင်း သေခြင်း ‘ဇရာမရဏ’ မည်သနည်း။ အိုခြင်း ‘ဇရာ’ သည် ရှိ၏၊ သေခြင်း ‘မရဏ’ သည် ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အိုခြင်း ‘ဇရာ’ မည်သနည်း။ အကြင်ထိုထိုတရားတို့၏ အိုခြင်း ‘ဇရာ’၊ ရင့်ရော်ခြင်း ‘ဇီရဏတာ’၊ အသက်ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ‘အာယုသံဟာနိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အိုခြင်း ‘ဇရာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် သေခြင်း ‘မရဏ’ မည်သနည်း။ အကြင်ထိုထိုတရားတို့၏ ကုန်ခြင်း ‘ခယ’၊ ပျက်ခြင်း ‘ဝယ’၊ ပြိုကွဲခြင်း ‘ဘေဒ’၊ ထက်ဝန်းကျင်ပြိုကွဲခြင်း ‘ပရိဘေဒ’၊ မမြဲခြင်း ‘အနိစ္စတာ’၊ ကွယ်ပျောက်ခြင်း ‘အန္တရဓာန’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုသေခြင်း ‘မရဏ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲ့ပြီးသော အိုခြင်း ‘ဇရာ’, သေခြင်း ‘မရဏ’ ကိုဇာတိကြောင့်ဖြစ်သော ဇရာမရဏဟု ဆိုအပ်၏။ “ဤဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့်မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုရာ၌ ဤသို့အလုံးစုံသော ဤဆင်းရဲအစု၏ ရုံးစုခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ အညီအညွတ်ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ပေါင်းရုံးခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်“ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် ချမ်းသာနှင့် မရောသော ဤဆင်းရဲအစုအပုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မှုသည်ဖြစ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ အကုသလဝိပါက်စိတ်တို့၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်လှည့်နည်းပြီးပြီ။ အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့်ဝေဖန်ဟောကြားသော အဘိဓမ္မာဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဝိဘင်း ပြီးပြီ။ ၇-သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်္ဂ (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော ဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ဟောကြားခြင်း) သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး

၃၅၅။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကား- (၁) ကာယာနုပဿနာ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိသောပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ သူတစ်ပါး ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ မိမိခန္ဓာကိုယ်, သူတစ်ပါးခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ (၂) ဝေဒနာနုပဿနာ ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသောပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိ၏ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ သူတစ်ပါး ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက်နေ၏။ မိမိ, သူတစ်ပါး ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ (၃) စိတ္တာနုပဿနာ ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိသောပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိ၏ စိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် သရာဂစသော) စိတ်ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ သူတစ်ပါးစိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် သရာဂစသော) စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ မိမိ, သူတစ်ပါးစိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် သရာဂစသော) စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ (၄) ဓမ္မာနုပဿနာ ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိသောပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိသန္တာန်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသော) တရားတို့၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမစ္ဆန္ဒစသော) တရားကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသော) တရားတို့၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမစ္ဆန္ဒစသော) တရားကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ မိမိသန္တာန်, သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသော) တရားတို့၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမစ္ဆန္ဒ စသော) တရားကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ ၁-ကာယာနုပဿနာအကျယ် မိမိ၏ခန္ဓာကိုယ်၌ ရှူနည်း

၃၅၆။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အထူးထူးအပြားပြားသော မစင်ဖြင့် ပြည့်သော၊ အောက်ခြေဖဝါးအပြင်မှ အထက်ဆံဖျားတိုင်အောင်, အထက်ဆံဖျားမှ အောက်ခြေဖဝါးအပြင်တိုင်အောင် အရေပါးအဆုံးအပိုင်းခြားရှိသော မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို ရှုဆင်ခြင်၏- “ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ဆံပင်၊ အမွေး၊ ခြေသည်းလက်သည်း၊ သွား၊ အရေ+အသား၊ အကြော၊ အရိုး၊ ရိုးတွင်းခြင်ဆီ၊ အညှို့+နှလုံး၊ အသည်း၊ အမြှေး၊ အဖျဥ်း၊ အဆုပ်+အူမ၊ အူသိမ်၊ အစာသစ်၊ အစာဟောင်း၊ (ဦးနှောက်)၁+သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ ပြည်၊ သွေး၊ ချွေး၊ အဆီခဲ+မျက်ရည်၊ ဆီကြည်၊ တံတွေး၊ နှပ်၊ အစေး၊ ကျင်ငယ်တို့သည် ရှိကုန်၏”ဟု ရှုဆင်ခြင်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ဆံပင်စသော) ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ဆံပင်စသော) ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံကို မှီဝဲ၍ ပွါးများ၍ အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားမှတ်သား၍ သူတစ်ပါး၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ မိမိ၏ စိတ်ကို ဆောင်၍ထား၏ (ညွတ်စေ၏)။ သူတစ်ပါးခန္ဓာကိုယ်၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သူတစ်ပါး၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အထူးထူးအပြားပြားသော မစင်ဖြင့် ပြည့်သော၊ အောက်ခြေဖဝါးအပြင်မှ အထက်ဆံဖျားတိုင်အောင်, အထက်ဆံဖျားမှ အောက်ခြေဖဝါးအပြင်တိုင်အောင် အရေပါးအဆုံးအပိုင်းခြားရှိသော သူတစ်ပါး၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို ရှုဆင်ခြင်၏- “ထိုသူတစ်ပါး၏ကိုယ်၌ ဆံပင်၊ အမွေး၊ ခြေသည်းလက်သည်း၊ သွား၊ အရေ+အသား၊ အကြော၊ အရိုး၊ ရိုးတွင်းခြင်ဆီ၊ အညှို့+နှလုံး၊ အသည်း၊ အမြှေး၊ အဖျဥ်း၊ အဆုပ်+အူမ၊ အူသိမ်၊ အစာသစ်၊ အစာဟောင်း၊ (ဦးနှောက်)+သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ ပြည်၊ သွေး၊ ချွေး၊ အဆီခဲ၊ မျက်ရည်၊ ဆီကြည်၊ တံတွေး၊ နှပ်၊ အစေး၊ ကျင်ငယ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ဆံပင်စသော) ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာပြု၏။ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ဆံပင်စသော) ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံကို မှီဝဲ၍ပွါးများ၍ အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၍ မိမိ၏ခန္ဓာကိုယ် သူတစ်ပါးခန္ဓာကိုယ်၌ မိမိစိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏ (ညွတ်စေ၏)။ မိမိသူတစ်ပါးနှစ်ဦးသားတို့ကိုယ်၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိခန္ဓာကိုယ်, သူတစ်ပါးခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အထူးထူးအပြားပြားသော မစင်ဖြင့် ပြည့်သော၊ အောက်ခြေဖဝါးအပြင်မှ အထက်ဆံဖျားတိုင်အောင်, အထက်ဆံဖျားမှ အောက်ခြေဖဝါးအပြင်တိုင်အောင် အရေပါးအဆုံးအပိုင်းခြားရှိသော မိမိခန္ဓာကိုယ် သူတစ်ပါးခန္ဓာကိုယ်ကို ရှုဆင်ခြင်၏- “ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ဆံပင်၊ အမွေး၊ ခြေသည်းလက်သည်း၊ သွား၊ အရေ+အသား၊ အကြော၊ အရိုး၊ ရိုးတွင်းခြင်ဆီ၊ အညှို့+နှလုံး၊ အသည်း၊ အမြှေး၊ အဖျဥ်း၊ အဆုပ်+အူမ၊ အူသိမ်၊ အစာသစ်၊ အစာဟောင်း၊ (ဦးနှောက်)+သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ ပြည်၊ သွေး၊ ချွေး၊ အဆီခဲ+မျက်ရည်၊ ဆီကြည်၊ တံတွေး၊ နှပ်၊ အစေး၊ ကျင်ငယ်တို့သည် ရှိကုန်၏”ဟု ရှုဆင်ခြင်၏။ ဤသို့ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသောပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံး မသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိခန္ဓာကိုယ်, သူတစ်ပါးခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။

၃၅၇။ “အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုခြင်း မည်သနည်း- အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားကို စိစစ်ခြင်း ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ မှန်ကန်သောအမြင် ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် “အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၅၈။ “နေ၏”ဟု ဆိုရာ၌ ဣရိယာပုတ်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်ရှောက်၏၊ မျှတ၏၊ မျှတစေ၏။ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးကို ဖြတ်လျက် ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၅၉။ “ကိလေသာကို ပြင်းစွာ ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက်” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည်ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော တရား မည်သနည်း- အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော တရားဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤကိလေသာကိုပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၆၀။ “ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိတတ်သော ပညာ ရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည်ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိ်သောတရား မည်သနည်း- အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ မှန်ကန်သောအမြင် ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’သည် ရှိ၏။ ဤ သဘောကိုကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိ်သောတရားဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိ်သောပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိ်တတ်သော ပညာ ရှိလျက်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၆၁။ “အောက်မေ့တတ်သော သတိရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အောက်မေ့တတ်သောတရား မည်သနည်း- အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ သည် ရှိ၏။ ဤအောက်မေ့တတ်သော သတိနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်း သို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်မေ့တတ်သောသတိရှိလျက်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၆၂။ “ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ကိုပယ်ဖျောက်၍”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လောက မည်သနည်း။ ထို (ဆံပင်အစရှိသော) ရူပကာယသည်ပင်လျှင် လောကမည်၏။ (တစ်နည်း) ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့သည်လည်း လောကမည်၏။ ဤသဘောကို လောကဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ မည်သနည်း။ အကြင် တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာ တပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာ တပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော မသာယာခြင်းသည်၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ ဆင်းရဲမှုကို ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲမှုကို ခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟုဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤတပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကိုလည်းကောင်း၊ ဤနှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ကိုလည်းကောင်းဤခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော လောက၌ ပယ်အပ်ကုန်၏၊ အထပ်ထပ် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်စေအပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ အထူးဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏၊ ကင်းအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကာယာနုပဿနာအကျယ်ပြီးပြီ။ ၁။ ပါဠိတော်၌ မတ္ထလုင်္ဂ- မပါပါ၊ အဋ္ဌကထာ၌ ပါသည်။ ၂-ဝေဒနာနုပဿနာအကျယ် မိမိ၏ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ တို့၌ ရှူနည်း

၃၆၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိ၏ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ တို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ချမ်းသာသောခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ချမ်းသာသောခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏ ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဆင်းရဲသောခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုခံစားသည်ရှိသော် ‘(ငါသည်) ဆင်းရဲသောခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဆင်းရဲ ချမ်းသာ မဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ဆင်းရဲချမ်းသာ မဟုတ်သောခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော လူတို့၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမ ဂုဏ်နှင့် မစပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ကာမဂုဏ်နှင့် မစပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော လူတို့၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့် မစပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲ ချမ်းသာမဟုတ်သောခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုခံစား၏” ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(ငါသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာ မဟုတ်သောခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ခံစားမှု ဝေဒနာတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ခံစားမှု ဝေဒနာတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၍ပွါးများ၍ အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၍ သူတစ်ပါး ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ တို့၌ မိမိ၏ စိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏၊ ညွတ်စေ၏။ သူတစ်ပါးခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သူတစ်ပါးခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက်နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစားသော သူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခ ဝေဒနာ’ကိုခံစားသော သူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သောခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို ခံစားသော သူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို ခံစား၏” ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသောသူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသောသူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသော သူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသည်ရှိသော် “(သူသည်) ကာမဂုဏ်နှင့် မစပ်သောဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခ ဝေဒနာ’ကို ခံစား၏”ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသောသူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုခံစား၏” ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သောခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုလည်း ခံစားသော သူတစ်ပါးကို “(သူသည်) ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို ခံစား၏” ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ထိုရဟန်းသည် (ခံစားမှု ဝေဒနာတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (ခံစားမှု ဝေဒနာတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၍ပွါးများ၍ အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၍ မိမိ, သူတစ်ပါးခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ တို့၌ စိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏၊ ညွတ်စေ၏။ မိမိသူတစ်ပါးခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိ, သူတစ်ပါးခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကို “ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခ ဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကို “ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍သိ၏။ ဆင်းရဲ ချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကို “ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ် သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ချမ်းသာ ခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ’ ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ချမ်းသာခံစားမှု ‘သုခဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့် မစပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်နှင့် မစပ်သော ဆင်းရဲခံစားမှု ‘ဒုက္ခဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ကာမဂုဏ်နှင့်မစပ်သော ဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်နှင့် မစပ်သောဆင်းရဲချမ်းသာမဟုတ်သော ခံစားမှု ‘ဥပေက္ခာဝေဒနာ”’ဟု ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ဤသို့ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိ, သူတစ်ပါးခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။

၃၆၄။ “အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက်” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “နေ၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့်သိသောပညာရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လောက မည်သနည်း။ ထိုခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’သည်ပင်လျှင် လောက မည်၏။ ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် လည်းလောကမည်၏။ ဤသဘောကို လောကဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာ တပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော မသာယာခြင်းသည်၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲမှုကို ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲမှုကိုခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤတပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ကိုလည်းကောင်း၊ ဤနှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကိုလည်းကောင်း ဤ (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ ပယ်အပ်ကုန်၏။ အထပ်ထပ်ပယ်အပ်ကုန်၏။ ငြိမ်သက်စေအပ်ကုန်၏။ ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏။ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏။ ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏။ အထူးဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏။ ခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏။ အထူး ခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏။ ကင်းအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်“(ခန္ဓာကိုယ် တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကိုပယ်ဖျောက်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝေဒနာနုပဿနာအကျယ်ပြီးပြီ။ ၃-စိတ္တာနုပဿနာအကျယ် မိမိစိတ်၌ ရှူနည်း

၃၆၅။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိ၏ စိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည်တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ ကင်းသော စိတ်ကို လည်း “ငါ၏ စိတ်သည် တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည်အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ (ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ထိနမိဒ္ဓနှင့် တကွဖြစ်သော) တွန့်ဆုတ်သော ‘သံခိတ္တ’ စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ် သည် (ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ထိနမိဒ္ဓနှင့် တကွဖြစ်သော) တွန့်ဆုတ်သော ‘သံခိတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့်တကွဖြစ်သော ပျံ့လွင့်သော ‘ဝိက္ခတ္တ’ စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် ‘ဥဒ္ဓစ္စ’နှင့် တကွဖြစ်သောပျံ့လွင့်သော ‘ဝိက္ခိတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ရောက်သော ‘မဟဂ္ဂုတ်’ စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် မြင့်မြတ်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်သော ‘မဟဂ္ဂုတ်’ စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်သော ‘ကာမာဝစရ’ စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်သော ‘ကာမာဝစရ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိထက် သာလွန်သော တရားရှိသော ‘သဥတ္တရ’ (ကာမာဝစရ) စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည်မိမိထက် သာလွန်သော တရားရှိသော ‘သဥတ္တရ’ (ကာမာဝစရ) စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိထက်သာလွန်သောတရားမရှိသော ‘အနုတ္တရ’ (မဟဂ္ဂုတ်) စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် မိမိထက်သာလွန်သော တရားမရှိသော ‘အနုတ္တရ’ (မဟဂ္ဂုတ်) စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ တည်ကြည်သော ‘သမာဟိတ’စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် တည်ကြည်သော ‘သမာဟိတ’စိတ်ဟူ၍သိ၏။ မတည်ကြည်သော ‘အသမာဟိတ’စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် မတည်ကြည်သော ‘အသမာဟိတ’ စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ (တဒင်္ဂ, ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်) လွတ်မြောက်သော ‘ဝိမုတ္တ’စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏ စိတ်သည် လွတ်မြောက် သော ‘ဝိမုတ္တ’စိတ်ဟူ၍ သိ၏။ (တဒင်္ဂ, ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်) မလွတ်မြောက်သော ‘အဝိမုတ္တ’စိတ်ကိုလည်း “ငါ၏စိတ်သည် မလွတ်မြောက်သော ‘အဝိမုတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုရဟန်းသည် (စိတ်တည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (စိတ်တည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၍ ပွါးများ၍အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၍ သူတစ်ပါး၏စိတ်၌ မိမိစိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏၊ ညွတ်စေ၏။ သူတစ်ပါးစိတ်၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သူတစ်ပါးစိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ထိုသူ၏ တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ ကင်းသော စိတ်ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’နှင့်တကွ ဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “အမှန်ကိုမသိမှု ‘မောဟ’ ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ ထိုင်း မှိုင်းခြင်းထိနမိဒ္ဓနှင့် တကွဖြစ်သော တွန့်ဆုတ်သော ‘သံခိတ္တ’စိတ်ကိုလည်း “ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ထိနမိဒ္ဓနှင့် တကွဖြစ်သော တွန့်ဆုတ်သော ‘သံခိတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ ဥဒ္ဓစ္စနှင့်တကွဖြစ်သော ပျံ့လွင့်သော ‘ဝိက္ခိတ္တ’ စိတ်ကိုလည်း “ဥဒ္ဓစ္စနှင့် တကွဖြစ်သော ပျံ့လွင့်သော ‘ဝိက္ခတ္တ’ စိတ်”ဟူ၍သိ၏။ ထိုသူ၏ မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သော ‘မဟဂ္ဂုတ်’ စိတ်ကိုလည်း “မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ရောက်သော ‘မဟဂ္ဂုတ်’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ မြင့်မြတ်သည်၏အဖြစ်သို့ မရောက်သော ‘ကာမာဝစရ’ စိတ်ကိုလည်း “မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်သော ‘ကာမာဝစရ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ မိမိထက်သာလွန်သော တရားရှိသော ‘သဥတ္တရ’ (ကာမာဝစရ) စိတ်ကိုလည်း “မိမိထက်သာလွန်သော တရားရှိသော ‘သဥတ္တရ’ (ကာမာဝစရ) စိတ်ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ မိမိထက်သာလွန်သောတရားမရှိသော ‘အနုတ္တရ’ (မဟဂ္ဂုတ်) စိတ်ကိုလည်း “မိမိထက် သာလွန်သော တရားမရှိသော ‘အနုတ္တရ’ (မဟဂ္ဂုတ်) စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ တည်ကြည်သော ‘သမာဟိတ’ စိတ်ကိုလည်း “တည်ကြည်သော ‘သမာဟိတ’ စိတ်”ဟူ၍သိ၏။ ထိုသူ၏ မတည်ကြည်သော ‘အသမာဟိတ’စိတ်ကိုလည်း “မတည်ကြည်သော အသမာဟိတ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ (တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်) လွတ်မြောက်သော ‘ဝိမုတ္တ’စိတ်ကိုလည်း “လွတ်မြောက်သော ‘ဝိမုတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ (တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်) မလွတ်မြောက်သော ‘အဝိမုတ္တ’စိတ်ကိုလည်း “မလွတ်မြောက်သော ‘အဝိမုတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုရဟန်းသည် (စိတ်တည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (စိတ်တည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၍ ပွါးများ၍ အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၍ မိမိ, သူတစ်ပါးစိတ်၌ မိမိစိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏၊ ညွတ်စေ၏။ မိမိသူတစ်ပါးစိတ်၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိ, သူတစ်ပါးစိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း “အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ ကင်းသော စိတ်ကိုလည်းအမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ နှင့် တကွဖြစ်သောစိတ်ကိုလည်း “အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “အမှန်ကို မသိမှု ‘မောဟ’ ကင်းသော စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ထိနမိဒ္ဓနှင့် တကွဖြစ်သော တွန့်ဆုတ်သော ‘သံခိတ္တ’စိတ်ကိုလည်း “ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ထိနမိဒ္ဓနှင့် တကွဖြစ်သော တွန့်ဆုတ်သော ‘သံခိတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့် တကွဖြစ်သော ပျံ့လွင့်သော ‘ဝိက္ခိတ္တ’ စိတ်ကိုလည်း “ဥဒ္ဓစ္စနှင့် တကွဖြစ်သော ပျံ့လွင့်သော ‘ဝိက္ခိတ္တ’ စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သော ‘မဟဂ္ဂုတ်’ စိတ်ကိုလည်း “မြင့်မြတ်သည်၏အဖြစ်သို့ရောက်သော ‘မဟဂ္ဂုတ်’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်သော ‘ကာမာဝစရ’ စိတ်ကိုလည်း “မြင့်မြတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်သော ‘ကာမာဝစရ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိထက် သာလွန်သော တရားရှိသော ‘သဥတ္တရ’ (ကာမာဝစရ) စိတ်ကိုလည်း “မိမိထက် သာလွန်သော တရားရှိသော ‘သဥတ္တရ’ (ကာမာဝစရ) စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိထက် သာလွန်သော တရားမရှိသော ‘အနုတ္တရ’ (မဟဂ္ဂုတ်) စိတ်ကိုလည်း မိမိထက် သာလွန်သော တရားမရှိသော ‘အနုတ္တရ’ (မဟဂ္ဂုတ်) စိတ်ဟူ၍ သိ၏။ တည်ကြည်သော ‘သမာဟိတ’ စိတ်ကိုလည်း “တည်ကြည်သော ‘သမာဟိတ’ စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ မတည်ကြည်သော ‘အသမာဟိတ’ စိတ်ကိုလည်း “မတည်ကြည်သော ‘အသမာဟိတ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ (တဒင်္ဂ, ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်) လွတ်မြောက်သော ‘ဝိမုတ္တ’ စိတ်ကိုလည်း “လွတ်မြောက်သော ‘ဝိမုတ္တ’စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ (တဒင်္ဂ, ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်) မလွတ်မြောက်သော ‘အဝိမုတ္တ’ စိတ်ကိုလည်း “မလွတ်မြောက်သော ‘အဝိမုတ္တ’ စိတ်”ဟူ၍ သိ၏။ ဤသို့ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိ, သူတစ်ပါးစိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။

၃၆၆။ “အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “နေ၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့်သိသော ပညာရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။- “လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍”ဟု ဆိုရာ၌- အဘယ်သည် လောက မည်သနည်း။ ထိုစိတ်သည်ပင်လျှင် လောကမည်၏၊ ဥပါဒါန်၏အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည်လည်း လောကမည်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော မသာယာခြင်းသည်၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲမှုကို ခံစားခြင်းသည်၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲမှုကိုခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤတပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ကိုလည်းကောင်း၊ ဤနှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကိုလည်းကောင်းဤ (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ ပယ်အပ်ကုန်၏၊ အထပ်ထပ်ပယ်အပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်စေအပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ အထူးဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏၊ ကင်းအောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ဟု ဆိုအပ်၏။ စိတ္တာနုပဿနာအကျယ်ပြီးပြီ။ ၄-ဓမ္မာနုပဿနာအကျယ် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့၌ ရှုနည်း

၃၆၇။ ရဟန်းသည် အဘယ်သို့လျှင် မိမိသန္တာန်၌ (ဖြစ်သော) တရားတို့၌ တရားတို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ၁။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မိမိသန္တာန်၌ (မပြတ်ဖြစ်သောအားဖြင့်) ထင်ရှားရှိသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားမရှိသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကို ပယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ပယ်ပြီးသောကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၏ နောင်အခါ မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ၂။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော အမျက်ထွက်မှု ‘ဒေါသ’ကို။ပ။ ၃။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော ထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’ကိုလည်း။ပ။ ၄။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ နောင်တတစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ကိုလည်း။ပ။ ၅။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားမရှိသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကို ပယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းသိ၏။ ပယ်ပြီးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ နောင်အခါ မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့၌ ရှုနည်း ၁။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားမရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကို ပွါးများခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းအကြောင်းကိုလည်းသိ၏။ ၂။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၃။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ ကိုလည်း။ပ။ ၄။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ‘ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၅။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော စိတ်စေတသိက်တို့၏ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၆။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ ကိုလည်း။ပ။ ၇။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ မိမိသန္တာန်၌ ထင်ရှားမရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “ငါ၏ သန္တာန်၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်း ဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကို ပွါးများခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (တရားတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (တရားတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၍ ပွါးများ၍အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၍ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော တရားတို့၌ မိမိစိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏၊ ညွတ်စေ၏။ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့၌ ရှုနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ (ဖြစ်သော) တရားတို့၌ တရားတို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ၁။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) (မပြတ်ဖြစ်သောအားဖြင့်) ထင်ရှား ရှိသောကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားမရှိသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ ကိုလည်း “ထိုသူ၌ ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကို ပယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ပယ်ပြီးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၏ နောင်အခါ မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းသိ၏။ ၂။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော အမျက်ထွက်မှု ‘ဗျာပါဒ’ကိုလည်း။ပ။ ၃။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော စိတ်စေတသိက်တို့၏ ထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’ကိုလည်း။ပ။ ၄။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော စိတ်ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’, နောင်တတစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ကိုလည်း။ပ။ ၅။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားမရှိသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကို ပယ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းသိ၏။ ပယ်ပြီးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ နောင်အခါ မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့၌ ရှုနည်း ၁။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားမရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကို ပွါးများခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ၂။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၃။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ ကိုလည်း။ပ။ ၄။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ‘ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ ကိုလည်း။ပ။ ၅။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော စိတ်စေတသိက် တို့၏ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၆။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၇။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထိုသူ၏ (သန္တာန်၌) ထင်ရှားမရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “ထိုသူ၌ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောလျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသောသစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကို ပွါးများခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (တရားတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား မှတ်သား၏။ ထိုရဟန်းသည် ထို (တရားတည်းဟူသော) အာရုံကို မှီဝဲ၍ ပွါးများ၍အကြိမ်များစွာ ပြု၍ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားမှတ်သား၍ မိမိ, သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော တရားတို့၌ မိမိစိတ်ကို ဆောင်၍ ထား၏၊ ညွတ်စေ၏။ မိမိ, သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သောနီဝရဏတရားတို့၌ ရှူနည်း အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိ, သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော တရားတို့၌ တရားတို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ၁။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ထင်ရှားရှိသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်ကိုလိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထင်ရှားမရှိသော ကာမဂုဏ်ကိုလိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကိုလည်း “ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှုကာမစ္ဆန္ဒ’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကို လည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ကို ပယ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ပယ်ပြီး သော ကာမဂုဏ်ကိုလိုချင်နှစ်သက်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၏ နောင်အခါ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ၂။ ထင်ရှားရှိသော အမျက်ထွက်မှု ‘ဗျာပါဒ’ကိုလည်း။ပ။ ၃။ ထင်ရှားရှိသော စိတ်စေတသိက်တို့၏ ထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’ကိုလည်း။ပ။ ၄။ ထင်ရှားရှိသော စိတ်ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ကိုလည်း။ပ။ ၅။ ထင်ရှားရှိသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကိုလည်း “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထင်ရှားမရှိသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကိုလည်း “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ ပယ်ခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ပယ်ပြီးသော ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၏ နောင်အခါမဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ မိမိ, သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့၌ ရှုနည်း ၁။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထင်ရှားမရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း “သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်းသိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုပွါးများခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းအကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ၂။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၃။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၄။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ‘ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၅။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော စိတ်စေတသိက်တို့၏ ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း။ပ။ ၆။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကို လည်း။ပ။ ၇။ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်းလျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏”ဟူ၍ သိ၏။ ထင်ရှားမရှိသော သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကိုလည်း သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် မရှိ”ဟူ၍ သိ၏။ မဖြစ်သေးသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသောသစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ကို ပွါးများခြင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း အကြောင်းကိုလည်း သိ၏။ ဤသို့ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ မိမိ, သူတစ်ပါး၌ ဖြစ်သော တရားတို့၌ တရားတို့ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။

၃၆၈။ “အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုခြင်း မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ မှန်ကန်သောအမြင် ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုခြင်းဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤအဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့်“အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၆၉။ “နေ၏”ဟု ဆိုရာ၌ ဣရိယာပုထ်လေးပါးနှင့်ပြည့်စုံ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်ရှောက်၏၊ မျှတ၏၊ မျှတစေ၏၊ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုတ်တစ်ပါးကို ဖြတ်လျက် ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့်“နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၇၀။ “ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည်ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သောတရား မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သောတရားဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤကိလေသာကိုပူပန်စေတတ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက်”ဟုဆိုအပ်၏။

၃၇၁။ “ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိသော ပညာရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိ်သောတရား မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားကိုစိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ မှန်ကန်သောအမြင် ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိ်သောတရားဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိ်သော ပညာရှိလျက်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၇၂။ “အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ရှိလျက်”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အောက်မေ့တတ်သောတရား မည်သနည်း။ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့တတ်သော တရားဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအောက်မေ့တတ်သော သတိနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်း သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၇၃။ “လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လောက မည်သနည်း။ ထိုနီဝရဏစသောတရားတို့သည်ပင်လျှင် လောက မည်၏။ ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည်လည်း လောက မည်၏။ ဤသဘောကို လောကဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာ တပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော မသာယာခြင်းသည် စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်း စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု, ဆင်းရဲမှုကို ခံစားခြင်းသည် စိတ်အတွေ့ကြောင့် ဖြစ်သော မသာယာမှု, ဆင်းရဲမှုကိုခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤတပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကိုလည်းကောင်း၊ ဤနှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ကိုလည်းကောင်းဤ (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ ပယ်အပ်ကုန်၏၊ အထပ်ထပ် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက် စေအပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏၊ ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ အထူးဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့စေအပ်ကုန်၏၊ ကင်းအောင်ကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “(ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍” ဟုဆိုအပ်၏။ ဓမ္မာနုပဿနာ အကျယ်ပြီးပြီ။ သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားအပ်သော သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းပြီးပြီ။ ၂- အဘိဓမ္မာဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားခြင်း) ကုသိုလ်သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး

၃၇၄။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကား- ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ (ချမ်းသာစသော) ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ စိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရာဂစသော) စိတ်ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့၌ (ကာမစ္ဆန္ဒစသော) တရားကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ အဘိဓမ္မာဘာဇနီယနည်း (၁) ကာယာနုပဿနာ

၃၇၅။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ဖြစ်သောအောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာနုပဿနာ။

၃၇၆။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤ သဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိ ပဋ္ဌာန်နှင့်ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) စိတ္တာနုပဿနာ

၃၇၇။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် စိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရာဂစသော) စိတ်ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရာဂစသောစိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသောအသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ဓမ္မာနုပဿနာ

၃၇၈။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် (ဖြစ်ပေါ်လာသော) တရားတို့၌ (ကာမစ္ဆန္ဒစသော) တရားတို့ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ တရားတို့၌ ကာမစ္ဆန္ဒစသော တရားတို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာန သမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သတိပဋ္ဌာန်အရကောက်

၃၇၉။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သတိပဋ္ဌာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ တရားတို့၌ ကာမစ္ဆန္ဒစသော တရားတို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာန သမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဝိပါက်သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး

၃၈၀။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကား- ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’ဟု အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ စိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရာဂစသော) စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ (ဖြစ်ပေါ်လာသော) တရားတို့၌ ကာမစ္ဆန္ဒစသော တရားတို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ (၁) ကာယာနုပဿနာ

၃၈၁။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ကိုယ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည်ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ခန္ဓာကိုယ်၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာနုပဿနာ

၃၈၂။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့ကိုအဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကို သာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် ဆင်းရဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုး ဝိပါက်ဖြစ်သောပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုသတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) စိတ္တာနုပဿနာ

၃၈၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် စိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရာဂစသော) စိတ်ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ စိတ်၌ စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသောအသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ဖြစ်သော၊ အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ဓမ္မာနုပဿနာ

၃၈၄။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် တရားတို့၌ ကာမစ္ဆန္ဒစသော တရားတို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ တရားတို့၌ သဘောတရားတို့ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟုဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာနသမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သတိပဋ္ဌာန်အရကောက်

၃၈၅။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သတိပဋ္ဌာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်တရားကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ဆည်းပူးခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သတိပဋ္ဌာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိမှ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သတိပဋ္ဌာန်နှင့် ယှဥ်သော (သတိပဋ္ဌာန သမ္ပယုတ္တ) တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်းပြီးပြီ။ ၃- ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း) သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး

၃၈၆။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကား- (၁) ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ (ဆံပင်စသော) ရုပ်အပေါင်းကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ (၂) ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ‘ဝေဒနာ’တို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ (၃) ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ စိတ်၌ (ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရာဂစသော) စိတ်ကို အဖန်ဖန် အထပ်ထပ့်ရှုလျက် နေ၏။ (၄) ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လ, ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိသော ပညာ, အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ တရားတို့၌ (ကာမစ္ဆန္ဒစသော) တရားတို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို တိက် ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကိုပြခြင်း တိက်-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အမေးပုစ္ဆာ။

၃၈၇။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့တွင်- ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန် သနည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ ဝေဒနာတိက်မှစ၍ သနိဒဿနတိက်အထိ ၂၁-တိက်နှင့် ဟေတုဒုက်မှ သဥတ္တရဒုက်အထိ ၉၉-ဒုက်တို့ကို ပေယျာလဖော်၍ ဟောပါ။ ဒုက် တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကိုပြခြင်း (၁၀၀) သရဏဒုက်အမေးပုစ္ဆာ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း တိက်-၂၂-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေ။ ၃၈၈။ (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ကုသိုလ် ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ အဗျာကတ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာတိက်အဖြေ။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏၊ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၃) ဝိပါကတိက်အဖြေ။ ရံခါ အချင်းချင်းထူးကုန်သော (ကုသိုလ်အကုသိုလ်တို့၏) အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အကျိုး ကိုဖြစ်စေတတ်သော သဘောတရား ဖြစ်ကုန်၏။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက်အဖြေ။ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်း မယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက်အဖြေ။ ကိလေသာတို့သည် ပူပန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၆) ဝိတက္ကတိက်အဖြေ။ ရံခါ ဝိတက်နှင့်လည်း တကွ၊ ဝိစာရနှင့်လည်း တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရ့မျှသာ ရှိကုန်၏။ ရံခါဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ (၇) ပီတိတိက်အဖြေ။ ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်ကုန်၏။ (၈) ဒဿနတိက်အဖြေ။ သောတာပတ္တိမဂ်သည် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုသည် ပယ်အပ်သည်လည်းမဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက်အဖြေ။ သောတာပတ္တိမဂ်သည် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုသည် ပယ်အပ် သောဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက်အဖြေ။ ရံခါ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၁) သေက္ခတိက်အဖြေ။ ရံခါ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) ပရိတ္တတိက်အဖြေ။ နှိုင်းယှဥ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ။ အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) တရားကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၁၄) ဟီနတိက်အဖြေ။ (အယုတ်, အလတ်, အမြတ်တို့တွင်) အမြတ်ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက်အဖြေ။ ရံခါ မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိ၍ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမြဲကုန်၏။ ရံခါ နှစ်ပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် အကျိုးပေး မမြဲကုန်။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက်အဖြေ။ မဂ်ကို အာရုံမပြုမူ၍ ရံခါ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်း (ဟိတ်) ရှိကုန်၏။ ရံခါမဂ်ဟု ဆိုအပ် သောအဓိပတိပစ္စည်း ရှိကုန်၏။ ရံခါ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက်အဖြေ။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီး ရောက်ဆဲ မဟုတ်ကုန်။ ရံခါဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၈) အတီတတိက်အဖြေ။ ရံခါ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါဖြစ်ဆဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက်အဖြေ (တိက်မုတ်)။ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂါတ်’ကိုအာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက်အဖြေ။ ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အတွင်း အပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ။ အပ ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) အနိဒဿနတိက်အဖြေ။ မြင်အပ်သော သဘောလည်း မရှိ၊ ထိပါးတတ်သော သဘောလည်း မရှိကုန်။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁) ဟေတုဒုက်

၃၈၉။ (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်နှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်သာရှိ၍ ဟိတ် မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်နှင့်သာယှဥ်၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရဟူသော အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရားတို့သည်ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) နာမ်တရားဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယာဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) လောကမှလွတ်မြောက်တတ်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် မသိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ အာသဝဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁၄) အာသဝဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံ မဖြစ်ကုန်။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (ဒုက်မုတ်) (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်းမည်, အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝ၏ အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်, အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်သာ ယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်မူ၍ အာသဝ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဂန္ထ မမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကမှစ၍ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအထိ ပေယျာလများကို အာသဝဂေါစ္ဆကကဲ့သို့ ဖော်၍ ဟောရမည်။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘုဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘုဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်း တကွဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်းအစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဥပါဒါန် မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကနှင့် ကိလေသဂေါစ္ဆက၌ ပေယျာလတို့ကို အာသဝဂေါစ္ဆကကဲ့သို့ ဖော်၍ ဟောပါလေ။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိတက်နှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်နှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိစာရနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိစာရနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိရှိ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိ မရှိကုန်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါပီတိနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါပီတိနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွမဖြစ်ကုန်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့ ဝဋ်ဆင်းရဲမှထွက်မြောက်ကြောင်း မဖြစ်ကုန်။ (၉၈) နိယတဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမြဲကုန်၏။ အချို့ အကျိုးပေးမမြဲကုန်။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) မိမိထက်လွန်မြတ်သော တရား မရှိကုန်။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာ မရှိကုန်။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြုလုပ်၍ ပြသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်း ပြီး၏။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကိုဝေဖန်၍ ပြသော သတိပဋ္ဌာန်ဝိဘင်းပြီး၏။ ၈-သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်္ဂ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော ဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသောနည်း) သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး (တရားအားထုတ်ခြင်း လုံ့လ လေးမျိုး) (၁) အကုသိုလ်မဖြစ်ရန် ကြိုးစားမှု

၃၉၀။ တရားအားထုတ်ခြင်း ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ လေးပါးတို့ကား- ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည်မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မဖြစ်ပေါ်အောင် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၂) အကုသိုလ်ပယ်ရန် ကြိုးစားမှု ဖြစ်ပြီးသော (မဖြစ်တော့ဟု မဆိုနိုင်သော) အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၃) ကုသိုလ်ဖြစ်ရန် ကြိုးစားမှု မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၄) ကုသိုလ်တည်တံ့တိုးပွါးရန် ကြိုးစားမှု ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြောရန် တိုးပွါးရန်ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးအကျယ် (၁) အကုသိုလ်မဖြစ်ရန် ကြိုးစားမှု အကျယ်။

၃၉၁။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မဖြစ်ပေါ်အောင်ဆန္ဒကို ဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်သနည်း။ ထိုစကားရပ်၌ အဘယ်တို့သည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မည်သနည်း။ လိုချင်တပ်မက်မှု ‘လောဘ’၊ ကြမ်းတမ်းမှု ‘ဒေါသ’၊ တွေဝေမှု (အမှန်မသိမှု) ‘မောဟ’ဟု ဆိုအပ်သောအကုသိုလ်မူသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့် အတူဖြစ်သော ကိလေသာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့် ယှဥ်သော ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူသုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ကာယကံ’၊ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ဝစီကံ’၊ စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘မနောကံ’သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤတရားတို့ကို မဖြစ် သေးသောအကုသိုလ်တရားတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤမဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ မဖြစ်ပေါ်အောင် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လ ထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၃၉၂။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် ဆန္ဒ မည်သနည်း။ အကြင် လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏ အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’၊ ကုသိုလ်တရားကို လိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်စေ၏၊ ထစေ၏၊ ကောင်းစွာ ထစေ၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၉၃။ “လုံ့လပြု၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို လုံ့လဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံစေ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံစေ၏၊ ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “လုံ့လပြု၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၉၄။ “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို လုံ့လဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လကို ထုတ်၏၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်၏၊ မှီဝဲ၏၊ တိုးပွါးစေ၏၊ အကြိမ်များစွာပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “လုံ့လကို ထုတ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၉၅။ “စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် စိတ် မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ် အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏၊ ကောင်းစွာ မြှောက်ပင့််၏၊ ထောက်ပံ့၏၊ အထပ်ထပ်ထောက်ပံ့၏၊ ထို့ကြောင့့်“စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၉၆။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်ခြင်း မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအားထုတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ပ။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အဆက် မပြတ်အားထုတ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) အကုသိုလ်ပယ်ရန် ကြိုးစားမှု အကျယ်။

၃၉၇။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကိုဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်သနည်း။ ထိုစကားရပ်၌ အဘယ်တို့သည် ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မည်ကုန်သနည်း။ လိုချင်တပ်မက်မှု ‘လောဘ’၊ ကြမ်းတမ်းမှု ‘ဒေါသ’၊ တွေဝေမှု (အမှန်မသိမှု) ‘မောဟ’ ဟု ဆိုအပ်သော အကုသိုလ်မူသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့် အတူဖြစ်သော ကိလေသာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့်ယှဥ်သော ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူသုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ကာယကံ’၊ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ဝစီကံ’၊ စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘မနောကံ’သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤတရားတို့ကို ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၃၉၈။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် ဆန္ဒ မည်သနည်း။ အကြင်လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏ အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို လိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်စေ၏၊ ထစေ၏၊ ကောင်းစွာ ထစေ၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃၉၉။ “လုံ့လပြု၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လုံ့လဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံစေ၏။ပ။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် လုံ့လပြု၏ ဟုဆိုအပ်၏။

၄၀၀။ “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လုံ့လဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လကို ထုတ်၏၊ ကောင်းစွာ ထုတ်၏၊ မှီဝဲ၏၊ တိုးပွါးစေ၏၊ အကြိမ်များစွာပြု၏။ ထို့ကြောင့်“လုံ့လကို ထုတ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၀၁။ “စိတ်ကိုမြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် စိတ် မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏၊ ကောင်းစွာ မြှောက်ပင့််၏၊ ထောက်ပံ့၏၊ အထပ်ထပ်ထောက်ပံ့၏။ ထို့ကြောင့်“စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၀၂။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်ခြင်း မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအားထုတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ကုသိုလ်ဖြစ်ရန် ကြိုးစားမှု အကျယ်

၄၀၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဆန္ဒကိုဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်သနည်း။ ထိုစကားရပ်၌ အဘယ်တို့သည် မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်သနည်း။ မလိုချင်မတပ်မက်မှု ‘အလောဘ’၊ မကြမ်းတမ်းမှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု (အမှန်သိမှု) ‘အမောဟ’ ဟုဆိုအပ်သော ကုသိုလ်မူသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့်ယှဥ်သော ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်မူသုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ကာယကံ’၊ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ဝစီကံ’၊ စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘မနောကံ’ သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤတရား တို့ကို မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤမဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၄၀၄။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လပြု၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “စိတ်ကိုမြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်ခြင်း မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအားထုတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) ကုသိုလ်တည်တံ့တိုးပွါးရန် ကြိုးစားမှု အကျယ်

၄၀၅။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန်များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြောရန် တိုးပွါးရန် ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်သနည်း။ ထိုစကားရပ်၌ အဘယ်တို့သည် ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်သနည်း။ မလိုချင်မတပ်မက်မှု ‘အလောဘ’၊ မကြမ်းတမ်းမှု ‘အဒေါသ’၊ မတွေဝေမှု (အမှန်သိမှု) ‘အမောဟ’ ဟုဆိုအပ်သော ကုသိုလ်မူသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်မူသုံးပါးနှင့်ယှဥ်သော ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်မူသုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ကာယကံ’၊ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘ဝစီကံ’၊ စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှု ‘မနောကံ’ သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤတရားတို့ကို ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြောရန်တိုးပွါးရန် ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်၏။

၄၀၆။ “တည်တံ့ရန်”ဟု ဆိုရာ၌ တည်တံ့ခြင်းဟူသည် မပျောက်ပျက်ခြင်းတည်း၊ မပျောက်ပျက်ခြင်းဟူသည် များစွာဖြစ်ပွါးခြင်းတည်း၊ များစွာဖြစ်ပွါးခြင်းဟူသည် ပြန့်ပြောခြင်းတည်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းဟူသည်တိုးပွါးခြင်းတည်း၊ တိုးပွါးခြင်းဟူသည် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၄၀၇။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လပြု၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လထုတ်၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “စိတ်ကိုမြှောက်ပင့််၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်ခြင်း မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအားထုတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ပ။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ၂-အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသောနည်း) သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး (တရားအားထုတ်ခြင်းလေးမျိုး) (၁) အကုသိုလ်မဖြစ်ရန်ကြိုးစားမှု

၄၀၈။ တရားအားထုတ်ခြင်း (သမ္မပ္ပဓာန်) လေးပါးတို့ကား- ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည်မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မဖြစ်ပေါ်အောင် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၂) အကုသိုလ်ပယ်ရန်ကြိုးစားမှု ဖြစ်ပြီးသော (မဖြစ်တော့ဟု မဆိုနိုင်သော) အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၃) ကုသိုလ်ဖြစ်ရန်ကြိုးစားမှု မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၄) ကုသိုလ်တည်တံ့တိုးပွါးရန်ကြိုးစားမှု ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြောရန် တိုးပွါးရန်ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးအကျယ် (၁) အကုသိုလ်မဖြစ်ရန်ကြိုးစားမှု အကျယ်

၄၀၉။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို မဖြစ်ပေါ်စေရန်ဆန္ဒကို ဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ဤသို့ မဖြစ်သေးသောအကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မဖြစ်ပေါ်စေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကိုမြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၄၁၀။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် ဆန္ဒ မည်သနည်း။ အကြင်လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏ အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို လိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်စေ၏၊ ထစေ၏၊ ကောင်းစွာ ထစေ၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၁၁။ “လုံ့လပြု၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ‘ဝါယာမ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လုံ့လဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံစေ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံစေ၏၊ ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “လုံ့လပြု၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၁၂။ “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ‘ဝီရိယ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်း ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လုံ့လဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လကို ထုတ်၏၊ ကောင်းစွာအားထုတ်၏၊ မှီဝဲ၏၊ တိုးပွါးစေ၏၊ အကြိမ်များစွာပြု၏။ ထို့ကြောင့် “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၁၃။ “စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် စိတ် မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟုဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏၊ ကောင်းစွာ မြှောက်ပင့််၏၊ ထောက်ပံ့၏၊ အထပ်ထပ် ထောက်ပံ့၏။ ထို့ကြောင့် “စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၁၄။ ‘အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏’ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) အကုသိုလ်မဖြစ်ရန် ကြိုးစားမှု အကျယ်

၄၁၅။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဖြစ်ပြီးသော (မဖြစ်တော့ဟု မဆိုနိုင်သော) အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကိုမြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၄၁၆။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လပြု၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “စိတ်ကိုမြှောက်ပင့််၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်ခြင်း ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ကောင်းသောအားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) ကုသိုလ်ဖြစ်ရန်ကြိုးစားမှု အကျယ်

၄၁၇။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် ဆန္ဒကိုဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြုသနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ မဖြစ်သေးသောကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၄၁၈။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လပြု၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “လုံ့လထုတ်၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “စိတ်ကိုမြှောက်ပင့််၏” ဟု ဆိုရာ၌။ပ။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်ခြင်း ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ကောင်းသောအားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ကုသိုလ်တည်တံ့တိုးပွါးရန် ကြိုးစားမှု အကျယ်

၄၁၉။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန်၊ မပျောက် ပျက်ရန်၊ များစွာ ဖြစ်ပွါးရန်၊ ပြန့်ပြောရန်၊ တိုးပွါးရန်၊ ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေသနည်း၊ လုံ့လပြု သနည်း၊ လုံ့လထုတ်သနည်း၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်သနည်း၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ဖြစ်ပြီးသောကုသိုလ် တရားတို့ တည်တံ့ရန်၊ မပျောက်ပျက်ရန်၊ များစွာဖြစ်ပွါးရန်၊ ပြန့်ပြောရန်၊ တိုးပွါးရန်၊ ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။

၄၂၀။ “တည်တံ့ရန်”ဟု ဆိုရာ၌ တည်တံ့ခြင်းဟူသည် မပျောက်ပျက်ခြင်းတည်း၊ မပျောက်ပျက်ခြင်းဟူသည် များစွာဖြစ်ပွါးခြင်းတည်း၊ များစွာဖြစ်ပွါးခြင်းဟူသည် ပြန့်ပြောခြင်းတည်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းဟူသည်တိုးပွါးခြင်းတည်း၊ တိုးပွါးခြင်းဟူသည် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၄၂၁။ “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် ဆန္ဒ မည်သနည်း။ အကြင်လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏ အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို လိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်စေ၏၊ ထစေ၏၊ ကောင်းစွာ ထစေ၏၊ ဖြစ်ပေါ်စေ၏၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၂၂။ “လုံ့လပြု၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ‘ဝါယာမ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လုံ့လ‘ဝါယာမ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံစေ၏။ပ။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “လုံ့လပြု၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၂၃။ “လုံ့လထုတ်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် လုံ့လ‘ဝီရိယ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လုံ့လ‘ဝီရိယ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလုံ့လ‘ဝီရိယ’ကို အားထုတ်၏၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်၏၊ မှီဝဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာပြု၏။ ထို့ကြောင့် “လုံ့လကိုထုတ်၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၂၄။ “စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် စိတ် မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟုဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏၊ ကောင်းစွာ မြှောက်ပင့််၏၊ ထောက်ပံ့၏၊ အထပ်ထပ် ထောက်ပံ့၏။ ထို့ကြောင့် “စိတ်ကို မြှောက်ပင့််၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၂၅။ “အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္မပ္ပဓာန်အရကောက်

၄၂၆။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိကြောင်း ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အားထုတ်မှု ‘သမ္မပ္ပဓာန်’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားသော အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်းပြီး၏။ ၃-ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း) သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး

၄၂၇။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကား- (၁) ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ မဖြစ်ပေါ် စေရန်ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏။ ပြင်းစွာ အားထုတ်၏။ (၂) ဖြစ်ပြီးသော (မဖြစ်တော့ဟု မဆိုနိုင်သော) အကုသိုလ်တရားယုတ်တို့ကို ပယ်ရန်။ပ။ (၃) မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်စေရန်။ပ။ (၄) ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြော ရန်တိုးပွါးရန် ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်၏။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကို ပြခြင်း တိက် ၂၂-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အမေးပုစ္ဆာ။

၄၂၈။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့တွင်- ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ပ။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကိုပြခြင်း (၁၀၀) သရဏဒုက်အမေးပုစ္ဆာ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ မှတ်ချက်။ ။ ဝေဒနာတိက်မှစ၍ သနိဒဿနတိက်အထိ ၂၁-တိက်နှင့် ဟေတုဒုက်မှ သဥတ္တရဒုက်အထိ ၉၉-ဒုက်တို့ကို ပေယျာလဖော်၍ ဟောပါ။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း တိက် ၂၂-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ

၄၂၉။ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်ယှဥ်ကုန်၏၊ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၃) ဝိပါကတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်းသဘော ရှိကုန်၏။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည်ကပ်အပ်သော ကံသည်အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းမယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ကိလေသာတို့သည်ပူပန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာ၏အာရုံလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၆) ဝိတက်တိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိတက်လည်း ရှိ၊ ဝိစာရလည်း ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာ ရှိကုန်၏။ ရံခါဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ (၇) ပီတိတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) ဒဿနတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့််ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက်အဖြေ။ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၁) သေက္ခတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) ပရိတ္တတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) နှိုင်းယှဥ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) လောကုတ္တရာ (အပ္ပမာဏ) ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၁၄) ဟီနတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) (အယုတ်အလတ်အမြတ်တို့တွင်) အမြတ်ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိ၍ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမြဲ ကုန်၏။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မဂ်ကို အာရုံ မပြုမူ၍ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်း (ဟိတ်) ရှိကုန်၏။ ရံခါ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်း ရှိကုန်၏။ ရံခါ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်းရှိကုန်၏ ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက်အဖြေ။ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးရောက်ဆဲ မဟုတ်ကုန်။ ပြီးပြီးသော အကြောင်းတစ်စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မချွတ် ဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်ကုန်၏ ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အတီတတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဖြစ်ပြီး (အတိတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး (အနာဂတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဖြစ်ဆဲ (ပစ္စုပ္ပန်) ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက်အဖြေ (တိက်မုတ်) (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဖြစ်ပြီး (အတိတ်) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး (အနာဂတ်) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲ (ပစ္စုပ္ပန်) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အတွင်းအပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အပ (ဗဟိဒ္ဓတရား=နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) သနိဒဿနတိက်အဖြေ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မြင်ခြင်းလည်း မရှိ၊ ထိပါးခြင်းလည်း မရှိကုန်။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁) ဟေတုဒုက်

၄၃၀။ (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်နှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ဟိတ် သာရှိ၍ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်နှင့်သာယှဥ်၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ကံ, စိတ်, ဥတု, အာဟာရဟူသော အကြောင်းနှင့် တကွ ဖြစ် ကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ကံ, စိတ်, ဥတု, အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရားတို့သည်ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) နာမ်တရားဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယာဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) လောကမှ လွတ်မြောက်တတ်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် မသိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ အာသဝဂေါစ္ဆကဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁၄) အာသဝဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံ မဖြစ်ကုန်။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (ဒုက်မုတ်) (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝလည်းမည်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝ၏ အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဒုက်မုတ်) (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝလည်း မည်၊ အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်ယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပ္ပယုတ္တဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့်လည်း မယှဥ်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဂန္ထမမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကမှစ၍ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအထိ ပေယျာလများကို အာသဝဂေါစ္ဆကကဲ့သို့ဖော်၍ ဟောရမည်။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘုဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘုဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်း တကွဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်းအစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဥပါဒါန် မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကနှင့် ကိလေသဂေါစ္ဆက၌ ပေယျာလတို့ကို အာသဝဂေါစ္ဆကကဲ့သို့ ဖော်၍ဟောပါလေ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိတက်နှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်နှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိစာရနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိစာရနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိရှိ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိ မရှိကုန်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွမဖြစ်ကုန်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွမဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) အရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ (၉၈) နိယတဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမြဲကုန်၏။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) မိမိထက်လွန်မြတ်သော တရား မရှိကုန်။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာ မရှိကုန်။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကိုတိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်းပြီး၏။ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ ပြသော သမ္မပ္ပဓာနဝိဘင်းပြီးပြီ။ ၉-ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော ဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ဟောကြားသောနည်း)

၄၃၁။ တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ လေးပါးတို့ကား- (၁) ဆန္ဒိုဒ္ဓိပါဒ် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ (၂) ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ် ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ (၃) စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ် စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ (၄) ဝိမံသိဒ္ဓိပါဒ် ပညာကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးအကျယ် (၁) ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်

၄၃၂။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ရဟန်းသည် ဆန္ဒကို အကြီးအမှူးပြု၍ တည်ကြည်မှု သမာဓိကိ်ု အကယ်၍ ရအံ့၊ စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို အကယ်၍ ရအံ့၊ ဤသဘောကို ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိဟုဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏၊ ဖြစ်ပြီးသော (မဖြစ်တော့ဟု မဆိုနိုင်သော) အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကိုဖြစ်ပေါ်စေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြောရန် တိုးပွါးရန် ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ ဤတရားတို့ကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စ တပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ဤဆန္ဒ္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိကိ်ုလည်းကောင်း၊ သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယတို့ကိုလည်းကောင်းတစ်ပေါင်းတည်းပေါင်း၍ အကျဥ်းချုံး၍ ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန် ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟူ၍သာလျှင် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

၄၃၃။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် ဆန္ဒ မည်သနည်း။ အကြင် လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏ အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို လိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’၊ သက်ဝင်၍ တည်နေမှု ‘အဝဌိတိ’၊ မရွေ့ရှားမှု ‘အဝိသာဟာရ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’၊ မရွေ့ရှားသောစိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ် ‘အဝိသာဟဋ မာနသတာ’၊ ငြိမ်သက်မှု ‘သမထ’၊ အစိုးတရတည်ကြည်မှု ‘သမာဓိန္ဒြေ’၊ မတုန်မလှုပ်တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိဗိုလ်’၊ မဖောက်မပြန် ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’၊ ပျင်းရိခြင်းမှ ထွက်မြောက်မှု ‘နိက္ကမ’၊ အဆင့်ဆင့်တိုးတက်အားထုတ်မှု ‘ပရက္ကမ’၊ အထက်တန်းရောက်အောင် ကြိုးပမ်းမှု ‘ဥယျာမ’၊ လုံ့လ စိုက်မှု ‘ဝါယာမ’၊ ဆင်းရဲကို သည်းခံမှု ‘ဥဿာဟ’၊ အပြင်းအထန် ကြိုးစားမှု ‘ဥဿောဠှီ’၊ ခိုင်မြဲမှု ‘ထာမ’၊ ဆောင်ထားမှု ‘ဓိတိ’၊ မလျော့သော လုံ့လရှိခြင်း ‘အသိထိလပရက္ကမတာ’၊ မချသောဆန္ဒရှိခြင်း ‘အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ’၊ မချသော ဝန်ရှိခြင်း ‘အနိက္ခိတ္တဓုရတာ’၊ တာဝန်ကို ကောင်းစွာ ထမ်းဆောင်မှု ‘ဓုရသမ္ပဂ္ဂါဟ’၊ ရဲရင့်သည်၏ အဖြစ် ‘ဝီရိယ’၊ အစိုးတရအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယိန္ဒြေ’၊ မတုန်မလှုပ်အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယဗိုလ်’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤလိုလားမှု ဆန္ဒနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤတည်ကြည်မှု သမာဓိနှင့် လည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်လည်းကောင်းပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်း သို့ ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏ထို့ကြောင့် “ဆန္ဒ ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန် ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၃၄။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသောအခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက် ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုဆန္ဒာဓိပတိတပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ တည်း။ “တန်ခိုးကြီးသော တရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုဆန္ဒစသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်

၄၃၅။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဝီရိယကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ရဟန်းသည် အားထုတ်မှု ဝီရိယကို အကြီးအမှူးပြု၍ တည်ကြည်မှု သမာဓိကိ်ု အကယ်၍ ရအံ့၊ စိတ်၏တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို အကယ်၍ ရအံ့၊ ဤသဘောကို ဝီရိယကြီးမှူးသောတည်ကြည်မှု သမာဓိဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) ထိုရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၂) ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ပယ်ရန်။ပ။ (၃) မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်။ပ။ (၄) ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြော ရန်တိုးပွါးရန်၊ ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကိုမြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်၏၊ ဤသဘောတရားတို့ကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိကိ်ုလည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယတို့ကိုလည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်းပေါင်း၍ အကျဥ်းချုံး၍ ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟူ၍သာလျှင် ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

၄၃၆။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’၊ သက်ဝင်၍ တည်နေမှု ‘အဝဌိတိ’၊ မရွေ့ရှားမှု ‘အဝိသာဟာရ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’၊ မရွေ့ရှားသောစိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ် ‘အဝိသာဟဋ မာနသတာ’၊ ငြိမ်သက်မှု ‘သမထ’၊ အစိုးတရတည်ကြည်မှု ‘သမာဓိန္ဒြေ’၊ မတုန်မလှုပ်တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိဗိုလ်’၊ မဖေါက်မပြန် ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤတည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၃၇။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက် ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုဝီရိယာဓိပတိတပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’မှတ်သားမှု အစု။ပ။ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ တည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုဝီရိယစသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်

၄၃၈။ အဘယ်လျှင် ရဟန်းသည် စိတ်ကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ရဟန်းသည် စိတ်ကို အကြီးအမှူးပြု၍ တည်ကြည်မှု သမာဓိကိ်ု အကယ်၍ ရအံ့၊ စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို အကယ်၍ ရအံ့၊ ဤသဘောကို စိတ်ကြီးမှူးသော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) ထိုရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၂) ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ပယ်ရန်။ပ။ (၃) မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်။ပ။ (၄) ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြောရန် တိုးပွါးရန် ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကိုမြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်၏၊ ဤတရားတို့ကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စ တပ်သောဝီရိယဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤစိတ်ကြီးမှူးသော တည်ကြည်မှု သမာဓိကိ်ုလည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သောဝီရိယတို့ကိုလည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်းပေါင်း၍ အကျဥ်းချုံး၍ စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟူ၍သာလျှင် ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

၄၃၉။ ထိုတွင် အဘယ်သည် စိတ် မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာတည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’။ပ။ မဖောက်မပြန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤစိတ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤ ‘သမာဓိ’နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၄၀။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်း တည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုစိတ္တာဓိပတိတပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု။ပ။ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’ တည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုစိတ်စသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) ဝီမံသိိဒ္ဓိပါဒ်

၄၄၁။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ပညာကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ရဟန်းသည် ပညာကို အကြီးအမှူးပြု၍ တည်ကြည်မှု သမာဓိကိ်ု အကယ်၍ ရအံ့၊ စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို အကယ်၍ ရအံ့၊ ဤသဘောကို ပညာကြီးမှူးသော တည်ကြည်မှု သမာဓိဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) ထိုရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန် ဆန္ဒကိုဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ်အားထုတ်၏။ (၂) ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ပယ်ရန်။ပ။ (၃) မဖြစ်ဖူးသေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်။ပ။ (၄) ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန် မပျောက်ပျက်ရန် များစွာဖြစ်ပွါးရန် ပြန့်ပြော ရန်တိုးပွါးရန် ပြည့်စုံစေရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကိုမြှောက်ပင့်၏၊ အဆက်မပြတ် အားထုတ်၏၊ ဤတရားတို့ကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စ တပ်သောဝီရိယဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤပညာကြီးမှူးသော သမာဓိကိ်ုလည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယတို့ကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ပေါင်းတည်းပေါင်း၍ အကျဥ်းချုံး၍ ပညာကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟူ၍သာလျှင် ရေတွက်ခြင်းသို့ရောက်၏။

၄၄၂။ ထိုတွင် အဘယ်သည် စူးစမ်းမှု ‘ပညာ’ မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့်သိ်မှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’သည်။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ မြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စူးစမ်းမှု ‘ပညာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’ ကောင်းစွာတည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’။ပ။ မဖောက်မပြန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို တည်ကြည်မှု သမာဓိဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤစူးစမ်းမှု ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤတည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့်“ပညာကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၄၃။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသောအခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက် ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုပညာဓိပတိတပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’မှတ်သားမှု အစု။ပ။ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’တည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုပညာစသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏။ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းပြီး၏။ ၂-အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ဟောကြားသောနည်း) ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးအကျဥ်း (တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားလေးပါး)

၄၄၄။ တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားလေးပါးတို့ကား- (၁) ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ (၂) ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်းဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ (၃) စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်းဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ (၄) ပညာကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်းဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွါးများ၏။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးအကျယ် (၁) ဆန္ဒိုဒ္ဓိပါဒ်

၄၄၅။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ ဆန္ဒကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများ၏။

၄၄၆။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် ဆန္ဒ မည်သနည်း။ အကြင် လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏ အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’ကုသိုလ်တရားတို့ကို လိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာတည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’။ပ။ မဖောက်မပြန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို သမာဓိဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤဆန္ဒနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမာဓိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ ၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၄၇။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသောအခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်း တည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော တရား၏ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ မြောက်ပင့်မှု ‘ပဂ္ဂဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ တည်း။ “တန်ခိုးကြီးသော တရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုဆန္ဒစသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်

၄၄၈။ အဘယ်လျှင် ရဟန်းသည် ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ ဝီရိယကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများ၏။

၄၄၉။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရ မ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာတည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’။ပ။ မဖောက်မပြန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရ မ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဤဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမာဓိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စ တပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၅၀။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသောအခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက် ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ‘တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား’ဟူသည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သောတရား၏ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ မြှောက်ပင့်မှု ‘ပဂ္ဂဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’တည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုဝီရိယစသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်

၄၅၁။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ စိတ်ကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများ၏။

၄၅၂။ ထိုတွင် အဘယ်သည် စိတ် မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာတည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’။ပ။ မဖောက်မပြန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကိုတည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့တွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤစိတ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမာဓိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟုဆိုအပ်၏။

၄၅၃။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်း တည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သောတရား၏ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ မြှောက်ပင့်မှု ‘ပဂ္ဂဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ တည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်း တရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုတရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ်

၄၅၄။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ပညာကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကိိုု ပွါးများသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ ပညာကြီးမှူးသောသမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ ကို ပွါးများ၏။

၄၅၅။ ထိုတွင် အဘယ်သည် စူးစမ်းဆင်ခြင်မှု ‘ပညာ’ မည်သနည်း။ အကြင် အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော ပညာဟူသော ‘ဓမ္မဝိစယ့သမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို စူးစမ်းဆင်ခြင်မှု ‘ပညာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သမာဓိ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာတည်နေမှု ‘သဏ္ဍိတိ’။ပ။ မဖောက်မပြန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကိုတည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဤပညာနှင့် လည်းကောင်း၊ ဤသမာဓိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤဝီရိယနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပညာကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄၅၆။ “တန်ခိုး”ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာတည်း၊ ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်း တည်း၊ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်လာခြင်းတည်း၊ ပေါင်းဆုံရခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုရခြင်းတည်း၊ လက်ရှိပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား”ဟူသည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သောတရား၏ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ မြှောက်ပင့်မှု ‘ပဂ္ဂဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’တည်း။ “တန်ခိုးကြီးကြောင်း တရားကို ပွါးများ၏”ဟူသည် ထိုပညာစသော တရားတို့ကို မှီဝဲ၏၊ အားထုတ်၏၊ အကြိမ်များစွာ ပြု၏။ ထို့ကြောင့် “တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားကို ပွါးများ၏”ဟုဆိုအပ်၏။ တစ်နည်း ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး

၄၅၇။ တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရားလေးပါးတို့ကား-ဆန္ဒကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဝီရိယကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ စိတ်ကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ပညာကြီးမှူးသောဣဒ္ဓိပါဒ်တို့တည်း။ (၁) ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်

၄၅၈။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဆန္ဒကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ အကြင် လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’၊ လိုလားသည်၏အဖြစ် ‘ဆန္ဒိကတာ’၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ် ‘ကတ္တုကမျတာ’၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကိုလိုလားမှု ‘ကုသလဓမ္မစ္ဆန္ဒ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆန္ဒကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆန္ဒမှကြွင်းသော တရားတို့သည် ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်

၄၅၉။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝီရိယကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ် ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝီရိယကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝီရိယမှကြွင်းသော တရားတို့သည် အားထုတ်မှုဟူသော ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်

၄၆၀။ ထိုတွင် အဘယ်သည် စိတ်ကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော နုံ့နှေးသော, အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ စိတ်မှကြွင်းသော တရားတို့သည် စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ်

၄၆၁။ အဘယ်သည် ပညာကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားတို့ကိုစိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုပညာကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ပညာမှကြွင်းသော တရားတို့သည် ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားသော အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်းပြီး၏။ ၃-ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း) ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး

၄၆၂။ တန်ခိုးကြီးကြောင်းတရား ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ လေးပါးတို့ကား-ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆန္ဒကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများ၏။ ဝီရိယကြီးမှူးသော သမာဓိ။ပ။ စိတ်ကြီးမှူးသော သမာဓိ။ပ။ ပညာကြီးမှူးသော သမာဓိ, သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စတပ်သော ဝီရိယနှင့်ပြည့်စုံသော တန်ခိုးကြီးကြောင်း ‘ဣဒ္ဓိပါဒ်’ကို ပွါးများ၏။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကို ပြခြင်း တိက်-၂၂-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍အမေးပုစ္ဆာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အမေးပုစ္ဆာ

၄၆၃။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့တွင် ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှတို့နည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှတို့နည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှတို့နည်း။ပ။ (၁၀၀) သရဏဒုက်အမေးပုစ္ဆာ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ မှတ်ချက်။ ။ ဝေဒနာတိက်မှစ၍ သနိဒဿနတိက်အထိ ၂၁-တိက်နှင့် ဟေတုဒုက်မှ သဥတ္တရဒုက်အထိ ၉၉-ဒုက်တို့ကို ပေယျာလဖော်၍ ဟောပါ။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း တိက် ၂၂-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေ

၄၆၄။ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ကုသိုလ်တရားတို့သာလျှင်တည်း။ (၂) ဝေဒနာတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏၊ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၃) ဝိပါကတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်းသဘော ရှိကုန်၏။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းမယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ကိလေသာတို့သည် ပူပန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာ၏အာရုံလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၆) ဝိတက္ကတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိတက်လည်း ရှိ၊ ဝိစာရလည်းရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာ ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ (၇) ပီတိတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) ဒဿနတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ပြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၁) သေက္ခတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) ပရိတ္တတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) နှိုင်းယှဥ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) တရားကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၁၄) ဟီနတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) (အယုတ်, အလတ်, အမြတ်တို့တွင်) အမြတ်ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိ၍ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမြဲကုန်၏။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မဂ်ကိုအာရုံမပြုမူ၍ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်း (ဟိတ်) ရှိကုန်၏၊ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်း မရှိကုန်။ (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးလည်း မဟုတ်၊ ရောက်ဆဲလည်း မဟုတ်ကုန်။ ဖြစ်ပြီးသော အကြောင်းတစ်စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့သော တရားဟု မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အတီတတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဖြစ်ဆဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက်အဖြေ (တိက်မုတ်) (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အတွင်းအပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓတရားနိဗ္ဗာန်’ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) သနိဒဿနတိက်အဖြေ (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မြင်ခြင်းလည်း မရှိ၊ ထိပါးခြင်းလည်း မရှိကုန်။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁) ဟေတုဒုက်။

၄၆၅။ ပညာကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်သည် ဟိတ်မည်၏။ (ကြွင်း) ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် ဟိတ် မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့တွင်) ပညာကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်သည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိ၏။ (ကြွင်း) ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့ကို ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ၄င်းသုံးပါးတို့သည် ဟိတ်သာ ရှိ၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် ပညာကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်သည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်၏။ (ကြွင်း) ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့ကို ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ၄င်းသုံးပါးတို့သည် ဟိတ်နှင့်သာ ယှဥ်၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏၊ ပညာကြီးမှူးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိတ်လည်း မမည်, ဟိတ်လည်း မရှိဟူ၍လည်းကောင်းမဆိုအပ် (ဒုက်မုတ်)။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရဟူသော အကြောင်းရှိကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) နာမ်တရားဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယာဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) လောကမှ လွတ်မြောက်တတ်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် မသိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ အာသဝဂေါစ္ဆကအဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁၄) အာသဝဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံ မဖြစ်ကုန်။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (ဒုက်မုတ်) (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်, အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝ၏ အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဒုက်မုတ်) (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်, အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်သာယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်မူ၍ အာသဝ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဂန္ထမမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကမှစ၍ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအထိ ပေယျာလများကို အာသဝဂေါစ္ဆကကဲ့သို့ဖေါ်၍ ဟောရမည်။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်မမည်ကုန်။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စိတ်မည်၏။ (၅၇) စေတသိကဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စေတသိက် မည်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စေတသိက်မမည်။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်နှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်ကို စိတ်နှင့် ယှဥ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်နှင့်မယှဥ်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ် (ဒုက်မုတ်)။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်နှင့် နှီးနှောကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်ကို စိတ်နှင့် နှီးနှော၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်နှင့် မနှီးနှောဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ် (ဒုက်မုတ်)။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စိတ်ကြောင့် မဖြစ်။ (၆၁) စိတ္တသဟဘုဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စိတ်နှင့်တကွ မဖြစ်။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ မဖြစ်။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည်စိတ်နှင့်လည်း မနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း မဖြစ်။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘုဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စိတ်နှင့်လည်း မနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း မဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်း တကွ မဖြစ်။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနနုပရိဝတ္တိဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်း အစဥ် လိုက်၍ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် စိတ်နှင့်လည်း မနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း မဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်းအစဥ်လိုက်၍ မဖြစ်။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်သုံးပါးတို့သည် အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်သည် အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’ သန္တာန်၌ ဖြစ်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဥပါဒါန် မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် မပယ်အပ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ် မရှိကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ် မရှိကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိတက်ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက် မရှိကုန်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိစာရရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိစာရ မရှိကုန်။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိရှိ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိ မရှိကုန်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွမဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) အရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၉၈) နိယတဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးမြဲကုန်၏။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) မိမိထက်လွန်မြတ်သော တရား မရှိကုန်။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာ မရှိကုန်။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို တိက် ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြုလုပ်၍ ပြသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်းပြီး၏။ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ ပြသော ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်းပြီးပြီ။ ၁၀-ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘင်္ဂ (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော ဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း) ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါး (သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းတရား ၇-ပါး)

၄၆၆။ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်း ‘ဗောဇ္ဈင်’တရား ခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၂) သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၃) အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၄) နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၅) ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၆) တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။ ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါးအကျယ် (ပဌမနည်း) (၁) သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်

၄၆၇။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ ရှိ၏၊ ပညာနှင့် ယှဥ်သော မြတ်သော သတိနှင့်ပြည့်စုံ၏၊ ကြာမြင့်သော ကာလက ပြုခဲ့သည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြာမြင့်သော ကာလကဆိုခဲ့သည်ကိုလည်းကောင်း အောက်မေ့နိုင်၏။ အထပ်ထပ် အောက်မေ့နိုင်၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုသတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဖြင့် နေသော ရဟန်းသည် ထိုအောက်မေ့အမှတ်ရသော တရားကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စိစစ်၏၊ သုံးသပ်၏၊ စူးစမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ဤသဘောကို သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတရားကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စိစစ်သုံးသပ်စူးစမ်းခြင်းသို့ ရောက်သော ရဟန်းအား မတွန့်ဆုတ်သောအားထုတ်ခြင်းလုံ့လသည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် အားထုတ်ခြင်းလုံ့လရှိသော ရဟန်းအား တွယ်တာမှု (အာမိသ) ကင်းသော နှစ်သက်မှု ပီတိသည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် နှစ်သက်သော စိတ်ရှိသော ရဟန်း၏ ကိုယ်သည်လည်း ငြိမ်းအေး၏၊ စိတ်သည်လည်း ငြိမ်းအေး၏။ ဤသဘောကို ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ငြိမ်းအေးသော ကိုယ်ရှိသောကြောင့် ချမ်းသာသော ရဟန်း၏ စိတ်သည် တည်ကြည်၏။ ဤသဘောကိုတည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုရဟန်းသည် ထိုအခြင်းအရာဖြင့် တည်ကြည်သော စိတ်ကို ကောင်းစွာ လျစ်လျူရှု၏။ ဤသဘောကိုလျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဗောဇ္ဈင်-၇-ပါးအကျယ် (ဒုတိယနည်း)

၄၆၈။ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်း ဗောဇ္ဈင်တရားခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၂) သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၃) အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၄) နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၅) ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၆) တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။ (၁) သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်

၄၆၉။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ကိုယ်တွင်းသင်္ခါရတရားတို့၌ အောက်မေ့မှု သတိသည် ရှိ၏။ ကိုယ်ပသင်္ခါရတရားတို့၌ အောက်မေ့မှု သတိသည် ရှိ၏။ (ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်) ကိုယ်တွင်းသင်္ခါရတရားတို့၌ အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ကိုယ်ပသင်္ခါရတရားတို့၌ အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ် ကိုရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ (၂) ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ကိုယ်တွင်းသင်္ခါရတရားတို့၌ စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသည် ရှိ၏။ ကိုယ်ပသင်္ခါရတရားတို့၌ စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသည် ရှိ၏။ (ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်) ကိုယ်တွင်းသင်္ခါရတရားတို့၌ စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခ သစ္စာကိုသိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ကိုယ်ပသင်္ခါရတရားတို့၌ စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကိုရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ (၃) ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ဝီရိယသည် ရှိ၏။ စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ဝီရိယသည် ရှိ၏။ (ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်) ကိုယ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ (၄) ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ပီတိသည် ရှိ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွမဖြစ်သောနှစ်သက်မှု ပီတိသည် ရှိ၏၊ (ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်) ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွမဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ (၅) ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ကိုယ်ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသည် ရှိ၏၊ စိတ်ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသည် ရှိ၏။ (ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်) ကိုယ်ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကိုရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ စိတ်ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကိုမျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ (၆) သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိိုုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွဖြစ်သော တည်ကြည်မှု သမာဓိသည် ရှိ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွ မဖြစ်သောတည်ကြည်မှု သမာဓိသည် ရှိ၏။ (ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင်) ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွဖြစ်သော တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်းဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ဝိတက်ဝိစာရနှင့် တကွမဖြစ်သော တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ (၇) ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိိုုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ကိုယ်တွင်းသင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ကိုယ်ပသင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ (ထိုနှစ်မျိူးတို့တွင်) ကိုယ်တွင်းသင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်းဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကိုရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ကိုယ်ပသင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာကို သိရန်၊ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်၏။ ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါးအကျယ် (တတိယနည်း)

၄၇၀။ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ဗောဇ္ဈင်တရား ခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၂) သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၃) အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၄) နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၅) ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၆) တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။

၄၇၁။ ထိိုုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကိလေသာကင်းဆိတ်ခြင်း၌ မှီသော၊ ရာဂကင်းခြင်း၌ မှီသော၊ ကိလေသာချုပ်ငြိမ်းမှု၌ မှီသော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်သော အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွါးများ၏။ပ။ သဘောတရားကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွါးများ၏။ အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်ကိုပွါးများ၏။ နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွါးများ၏။ ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွါးများ၏။ တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွါးများ၏။ ကိလေသာကင်းခြင်း၌ မှီသော၊ ရာဂကင်းခြင်း၌ မှီသော၊ ကိလေသာချုပ်ငြိမ်းမှု၌ မှီသော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်သော လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွါးများ၏။ သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော ငသုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းပြီးပြီ။ ၂-အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း) လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ ပဌမနည်း

၄၇၂။ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ‘ဗောဇ္ဈင်’တရား ခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၂) တရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၃) အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၄) နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၅) ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၆) တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။

၄၇၃။ ထိုတွင် အဘယ်တို့သည် သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ဖြစ်ကုန်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ပ။ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟူသော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

၄၇၄။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အဖန်ဖန်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော သဘောတရားတို့ကိုစိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှုဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင် နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ဝမ်းမြောက်မှု ‘ပါမောဇ္ဇ’၊ လွန်စွာ ဝမ်းသာမှု ‘အာမောဒနာ’၊ များစွာဝမ်းသာမှု ‘ပမောဒနာ’၊ ရွှင်လန်းမှု ‘ဟာသ’၊ များစွာ ရွှင်လန်းမှု ‘ပဟာသ’၊ နှစ်သိမ့်မှု ‘ဝိတ္တိ’၊ တက်ကြွမှု ‘ဩဒဂျ’၊ မိမိစိတ်၏အဖြစ် ‘အတ္တမနတာ’၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ခံစားမှု အစု ‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာ’၊ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’၏ အကြင်ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဿဒ္ဓိ’၊ အထပ်ထပ်ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဋိပဿဒ္ဓိ’၊ ငြိမ်းအေးသောအခြင်းအရာ ‘ပဿမ္ဘနာ’၊ အထပ်ထပ် ငြိမ်းအေးသော အခြင်းအရာ ‘ပဋိပဿမ္ဘနာ’၊ အထပ်ထပ်ငြိမ်းအေးသည်၏ အဖြစ် ‘ပဋိပဿမ္ဘိတတ္တ’၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ (အာရုံ၌) တည်နေမှု ‘ဌိတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့တွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ လောကီဥပေက္ခာထက်သာလွန်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘အဇ္ဈုပေက္ခနာ’၊ စိတ်၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်မှု ‘မဇ္ဈတ္တတာ’၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသဘောတရားတို့ကို ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့နှင့်ယှဥ်သောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ ဒုတိယနည်း

၄၇၅။ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ‘ဗောဇ္ဈင်’တရား ခုနစ်ပါးတို့ကား (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ပ။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။ (၁) သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။

၄၇၆။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ဖြစ်သော အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သဘောတရားကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၅) ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၆) သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၇) ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ လောကီဥပေက္ခာထက် သာလွန်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘အဇ္ဈုပေက္ခနာ’၊ စိတ်၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်မှု ‘မဇ္ဈတ္တတာ’၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောလျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်၌ ပဌမနည်း

၄၇၇။ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ‘ဗောဇ္ဈင်’ တရား ခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ပ။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။

၄၇၈။ ထိုတွင် အဘယ်သည်တို့သည် ဗောဇ္ဈင်တရားခုနစ်ပါးတို့ဖြစ်ကုန်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ပွါးများခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင့်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှဆိတ်သော၊ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ပ။ လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟူသော ဗောဇ္ဈင်တရားခုနစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

၄၇၉။ ထိုခုနစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သောအောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ပ။ ထိုခုနစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ လောကီဥပေက္ခာထက်သာလွန်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘အဇ္ဈုပေက္ခနာ’၊ စိတ်အလယ်အလတ်ဖြစ်မှု ‘မဇ္ဈတ္တတာ’၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤတရားတို့ကို သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ‘ဗောဇ္ဈင်’ တရား ခုနစ်ပါးတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်၌ ဒုတိယနည်း

၄၈၀။ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဗောဇ္ဈင်တရားခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်။ပ။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့တည်း။ (၁) သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်

၄၈၁။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ပွါးများခဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှဆိတ်သော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟုဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အောက်မေ့မှု သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သဘောတရားကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အားထုတ်မှု ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၅) ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ငြိမ်းအေးမှု ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၆) သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင် ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် တည်ကြည်မှု သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၇) ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် ထိုတွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲ့ ပွါးများခဲ့၍ ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသောနုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော အကျိုးဖြစ်သော အတ္တမှဆိတ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ လောကီဥပေက္ခာထက် သာလွန်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘အဇ္ဈုပေက္ခနာ’၊ စိတ်၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်မှု ‘မဇ္ဈတ္တတာ’၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်းဖြစ်သော လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် လျစ်လျူရှုမှု ဥပေက္ခာနှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ၃-ပဥှာပုစ္ဆက (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း) ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါး

၄၈၂။ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း ‘ဗောဇ္ဈင်’တရား ခုနစ်ပါးတို့ကား- (၁) အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’။ (၂) သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’။ (၃) အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’။ (၄) နှစ်သက်မှု ‘ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’။ (၅) ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’။ (၆) တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’။ (၇) လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’ တို့တည်း။ ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါးတို့ကို တိက်ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကို ပြခြင်း တိက် ၂၂-တိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက် အမေးပုစ္ဆာ

၄၈၃။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့တွင်-ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိ ကုန်သနည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ပ။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကို ပြခြင်း (၁၀၀) သရဏဒုက်အမေးပုစ္ဆာ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ မှတ်ချက်။ ။ ဝေဒနာတိက်မှစ၍ သနိဒဿနတိက်အထိ ၂၁-တိက်နှင့် ဟေတုဒုက်မှ သဥတ္တရဒုက်အ ထိ-ဒုက်တို့ကို ပေယျာလဖေါ်၍ ဟောပါ။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း တိက် ၂၂-ပါးတို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေ

၄၈၄။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အဗျာကတဖြစ်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာတိက်အဖြေ နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်၏။ (ကြွင်း) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ရံခါသုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၃) ဝိပါကတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ အချင်းချင်းထူးကုန်သော ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိ်ကုန်၏။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်း မယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ကိလေသာတို့သည် ပူပန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာ၏အာရုံလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၆) ဝိတက္ကတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ဝိတက်လည်းရှိ၊ ဝိစာရလည်းရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာ ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ (၇) ပီတိတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့တွင် ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်။ သုခဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်၏။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်။ (ကြွင်း) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) ဒဿနတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့်် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၁) သေက္ခတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) ပရိတ္တတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် နှိုင်းယှဥ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာ မရှိကုန်။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) တရားကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၁၄) ဟီနတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် မြတ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ မဖေါက်ပြန်သော သဘောရှိ၍ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေး မြဲကုန်၏။ ရံခါ အကျိုးပေး မမြဲကုန်။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် မဂ်ကို အာရုံမပြုမူ၍ အချို့ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်း ဟိတ် ရှိကုန်၏။ အချို့ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်း ရှိကုန်၏။ အချို့ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းဟိတ်ရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်း ရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (တိက်မုတ်) (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးရောက်ဆဲ မဟုတ်ကုန်။ အချို့ ပြီးပြီးသော အကြောင်း တစ်စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၈) အတီတတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ ဖြစ်ဆဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက်အဖြေ (တိက်မုတ်) ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ဖြစ်ပြီးအတိတ်ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး (အနာဂတ်) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲ (ပစ္စုပ္ပန်) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက်အဖြေ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ အတွင်းအပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် အပ ‘ဗဟိဒ္ဓ’တရား (နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) သနိဒဿနတိက်အဖြေ။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည် မြင်ခြင်းလည်း မရှိ ထိပါးခြင်းလည်း မရှိကုန်။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁) ဟေတုဒုက်

၄၈၅။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့တွင် သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ဟိတ် မည်၏။ (၂) *သဟေတုကဒုက် ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ဟိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် သဘောတရားကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏၊ (ကြွင်းသော) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ဟိတ်သာ ရှိ၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် သဘောတရားကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်၏။ ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့ကို ဟိတ်လည်းမည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ဟိတ်နှင့်သာယှဥ်၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏။ သဘောတရားကို စိစစ်မှု ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိတ်လည်း မမည်, ဟိတ်လည်း မရှိဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ (ဒုက်မုတ်)။ * (၂) နံပါတ် သဟေတုကဒုက် ပါဠိတော်၌ မရှိပါ၊ သို့သော် (၃) နံပါတ် ရလျှင် ယင်းဒုက်လည်း ရသင့်၍ ထည့်ထားသည်။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရဟူသော အကြောင်းရှိကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘော မရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) နာမ်တရားဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယာဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) လောကမှ လွတ်မြောက်တတ်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် မသိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ အာသဝဂေါစ္ဆကဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁၄) အာသဝဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံ မဖြစ်ကုန်။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (ဒုက်မုတ်) (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အာသဝလည်းမည်, အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝ၏ အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့ကို) အာသဝလည်းမည်, အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့် ယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်မူ၍ အာသဝ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ဂန္ထမမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘုဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘုဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်း တကွဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်း အစဥ်လိုက်၍ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ဥပါဒါန် မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်နှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ ဝိစာရနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝိစာရနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်။ (ကြွင်း) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ရံခါပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်။ (ကြွင်း) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်၏။ (ကြွင်း) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့ သည်ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် နှစ်သက်မှု ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်။ (ကြွင်း) ဗောဇ္ဈင်ခြောက်ပါးတို့သည် ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) အချို့ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့ ဝဋ် ဆင်းရဲမှထွက်မြောက်ကြောင်း မဖြစ်ကုန်။ (၉၈) နိယတဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ ရံခါ အကျိုးပေးမြဲကုန်၏။ ရံခါ အကျိုးပေး မမြဲကုန်။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) မိမိထက် လွန်မြတ်သော တရား မရှိကုန်။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာ မရှိကုန်။ ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါးတို့ကို တိက် ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြုလုပ်၍ ပြသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်း ပြီး၏။ ဗောဇ္ဈင် ၇-ပါးတို့ကိုဝေဖန်၍ပြသော ဗောဇ္ဈင်ဝိဘင်းပြီးပြီ။ ၁၁-မဂ္ဂင်္ဂဝိဘင်္ဂ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသောဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း) မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး (နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်းတရားရှစ်ပါး)

၄၈၆။ ဖြူစင်မြင့်မြတ်သည့် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယမဂ်သည် ရှိ၏။ ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ ပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’၊ ကောင်းစွာ ပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မန္တ’၊ ကောင်းစွာ အသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု “သမ္မာဝါယာမ”၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာ သမာဓိ’ တို့တည်း။ (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ

၄၈၇။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်သနည်း။ ဆင်းရဲဲ၌ သိမှု ‘ပညာ’၊ ဆင်းရဲဲဖြစ်ကြောင်း၌ သိမှု ‘ပညာ’၊ ဆင်းရဲဲချုပ်ရာ၌ သိမှု ‘ပညာ’၊ ဆင်းရဲဲချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်၌ သိမှု ‘ပညာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သမ္မာသင်္ကပ္ပ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ မည်သနည်း။ ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်ရန် ကြံစည်မှု ‘နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ’၊ မပျက်စီးစေရန် ကြံစည်မှု ‘အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ’၊ မညှဥ်းဆဲဲရန် ကြံစည်မှု ‘အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) သမ္မာဝါစာ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’ မည်သနည်း။ မဟုတ်မမှန်ပြောခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်မှု ၊ ကုန်းချောစကားမှ ရှောင်ကြဥ်မှု ၊ ကြမ်းတမ်းသော စကားမှရှောင်ကြဥ်မှု ၊ ပြိန်ဖျင်းသောစကားမှ ရှောင်ကြဥ်မှုသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) သမ္မာကမ္မန္တ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ ပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မန္တ’ မည်သနည်း။ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်မှု ၊ မပေးသည်ကိုယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်မှု ၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားသောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဥ်မှုသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မ န္တ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) သမ္မာအာဇီဝ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကသည် မှားသော အသက်မွေးမှုကို ပယ်၍ကောင်းသော အသက်မွေးမှု ဖြင့် အသက်ကို မွေးမြူ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) သမ္မာဝါယာမ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန် ဆန္ဒကိုဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အထပ်ထပ် အားထုတ်၏။ ဖြစ်ပြီးသောအကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ပယ်ရန် ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကိုမြှောက်ပင့်၏၊ အထပ်ထပ် အားထုတ်၏။ မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေရန် ဆန္ဒကိုဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အထပ်ထပ် အားထုတ်၏။ ဖြစ်ပြီးသောကုသိုလ်တရားတို့ တည်တံ့ရန်၊ မပျောက်ပျက်ရန်၊ အထပ်ထပ်ဖြစ်ရန်၊ ပြန့်ပွါးရန်၊ တိုးပွါးရန်၊ ပြည့်စုံစေရန်၊ ဆန္ဒကို ဖြစ်စေ၏၊ လုံ့လပြု၏၊ လုံ့လထုတ်၏၊ စိတ်ကို မြှောက်ပင့်၏၊ အထပ်ထပ်အားထုတ်၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) သမ္မာသတိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကိလေသာကို ပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိတတ်သော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကိုပယ်ဖျောက်၍ ဆံပင်စသော ရုပ်အပေါင်း၌ ဆံပင်စသော ရုပ်အပေါင်းဟု အဖန်ဖန်အထပ်ထပ်ရှုလျက်နေ၏။ ကိလေသာကို ပြင်းစွာ ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့်သိတတ်သော ပညာရှိသည် ဖြစ်၍ အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ ခံစားမှု ဝေဒနာတို့၌ ချမ်းသာစသော ခံစားမှု ဝေဒနာတို့ဟု အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရှုလျက် နေ၏။ ကိလေသာကိုပြင်းစွာပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိတတ်သောပညာရှိသည်ဖြစ်၍အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ကို ပယ်ဖျောက်၍ စိတ်တို့၌ (ရာဂစသော) စိတ်ဟု အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ ကိလေသာကို ပြင်းစွာ ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိသည် ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိတတ်သောပညာရှိသည်ဖြစ်၍ အောက်မေ့မှု သတိရှိလျက် (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ကို ပယ်ဖျောက်၍ သဘောတရားတို့၌ (ခန္ဓာစသော) တရားတို့ဟု အဖန်ဖန် အထပ်ထပ်ရှုလျက် နေ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) သမ္မာသမာဓိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ကြံစည်ခြင်း ‘ဝိတက်’နှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်း ‘ဝိစာရ’နှင့် တကွဖြစ်သော၊ (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ရှိသော ပဌမဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ကြံစည်ခြင်း ‘ဝိတက်’ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်း ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့်မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော၊ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော၊ စိတ်တည်ကြည်ခြင်း ‘သမာဓိ’ ကို ဖြစ်ပွါးစေတတ်သော၊ ကြံစည်ခြင်း ‘ဝိတက်’ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်း ‘ဝိစာရ’မရှိသော၊ တည်ကြည်ခြင်း ‘သမာဓိ’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့် လျစ်လျူရှုလျက်သာလျှင် နေ၏။ အောက်မေ့ခြင်း ‘သတိ’ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ‘သမ္ပဇဥ်’ နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ကိုလည်းကိုယ်ဖြင့် ခံစား၏။ အကြင်တတိယဈာန်ကြောင့် ထိုသူကို အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့က “လျစ်လျူရှုနိုင်သူသတိရှိသူ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ”ဟု ချီးမွမ်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုတတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’, ဆင်းရဲဲခြင်း ‘ဒုက္ခ’ကို ပယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးကပင်လျှင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘သော မနဿ’, စိတ်နှလုံးမသာယာခြင်း ‘ဒေါမနဿ’ တို့၏ချုပ်နှင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲဲခြင်း ‘ဒုက္ခ’ လည်း မဟုတ် ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ လည်းမဟုတ်သော လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ကြောင့် ဖြစ်သည့် သတိ၏ ထက်ဝန်းကျင် စင်ကြယ်ခြင်းရှိသောစတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးဒုတိယနည်း

၄၈၈။ ဖြူစင်မြင့်မြတ်သည့် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယမဂ်သည် ရှိ၏။ ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ ပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’၊ ကောင်းစွာ ပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မ န္တ’၊ ကောင်းစွာ အသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ တို့တည်း။ (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ

၄၈၉။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၌ မှီသော၊ ရာဂကင်းခြင်း၌ မှီသော၊ ချုပ်ငြိမ်းမှု၌ မှီသော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ညွတ်သော ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ ကို ပွါးများ၏။ပ။ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ကို ပွါးများ၏။ပ။ ကောင်းစွာ ပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’ကို ပွါးများ၏။ပ။ ကောင်းစွာပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မန္တ’ကို ပွါးများ၏။ပ။ ကောင်းစွာ အသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’ ကို ပွါးများ၏။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ကို ပွါးများ၏။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ကိုပွါးများ၏။ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၌ မှီသော၊ ရာဂ ကင်းခြင်း၌ မှီသော၊ ချုပ်ငြိမ်းမှု၌ မှီသော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ညွတ်သောကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ကို ပွါးများ၏။ သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ၂-အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားသောနည်း) လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်နည်း

၄၉၀။ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် ရှိ၏။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’။ပ။ ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ တို့တည်း။

၄၉၁။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည်ဖြစ်၏။ (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ

၄၉၂။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသောအခြင်းအရာ “ပဇာနနာ”။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါ ဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သမ္မာသင်္ကပ္ပ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ မည်သနည်း။ အကြင် ကြံစည်မှု ‘တက္က’၊ အထူးကြံစည်မှု ‘ဝိတက္က’၊ ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သင်္ကပ္ပ’၊ အာရုံသို့ရောက်စေမှု ‘အပ္ပနာ’၊ အထူးရောက်စေမှု ‘ဗျပ္ပနာ’၊ စိတ်ကို အာရုံသို့ တင်ပေးမှု ‘အဘိနိရောပနာ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) သမ္မာဝါစာ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’ မည်သနည်း။ ဝစီဒုစရိုက်လေးပါးတို့မှ အကြင်ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်မှု ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်မှု ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ် ရှောင်ကြဥ်မှု ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ကင်းစွာ ရှောင်ကြဥ်မှု ‘ဝေရမဏိ’၊ မပြုခြင်း ‘အကိရိယာ’၊ မလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကိုမလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲဲ့့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော ဝစီဒုစရိုက်မှ ရှောင်ကြဥ်မှု ‘သမ္မာဝါစာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) သမ္မာကမ္မန္တ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မ န္တ’ မည်သနည်း။ ကာယဒုစရိုက်သုံးပါးတို့မှ အကြင်ဝေးစွာရှောင်ကြဥ်မှု ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်မှု ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ် ရှောင်ကြဥ်မှု ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ကင်းစွာရှောင်ကြဥ်မှု ‘ဝေရမဏိ’၊ မပြုခြင်း ‘အကိရိယာ’၊ မလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကိုမလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲဲ့ ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော ကာယဒုစရိုက်မှရှောင်ကြဥ်မှု ‘သမ္မာကမ္မ န္တ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မ န္တ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) သမ္မာအာဇီဝ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’ မည်သနည်း။ အကြင်မှားသော အသက်မွေးမှု မှ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်မှု ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်မှု ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ် ရှောင်ကြဥ်မှု ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ကင်းစွာ ရှောင်ကြဥ်မှု ‘ဝေရမဏိ’၊ မပြုခြင်း ‘အကိရိယာ’၊ မလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကို မလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲဲ့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော မှားသောအသက်မွေးမှု မှ ရှောင်ကြဥ်မှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၆) သမ္မာဝါယာမ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၇) သမ္မာသတိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ မည်သနည်း။ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) သမ္မာသမာဓိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ တည်တံ့မှု ‘ဌိတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲဲ့ပြီးသော တရားတို့ကို အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်၌ ပဉ္စင်္ဂိကမဂ် ပဌမနည်း

၄၉၃။ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ရှိ၏။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာ သင်္ကပ္ပ”၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ”၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’တို့တည်း။

၄၉၄။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ဟူသောအင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ဖြစ်၏။ (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ

၄၉၅။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသောအခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၂) သမ္မာသင်္ကပ္ပ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ မည်သနည်း။ အကြင်ကြံစည်မှု ‘တက္က’၊ အထူးကြံစည်မှု ‘ဝိတက္က’။ပ။ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၃) သမ္မာဝါယာမ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်မှု ‘ဝီရိယာရမ္ဘ’။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၄) သမ္မာသတိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ မည်သနည်း။ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ (၅) သမ္မာသမာဓိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ တည်တံ့မှု ‘ဌိတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သောမဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုခဲဲ့ပြီးသောတရားတို့ကို အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ပဉ္စင်္ဂိကမဂ် ဒုတိယနည်း

၄၉၆။ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ရှိ၏။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ တို့တည်း။ (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ

၄၉၇။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ တရားကိုစိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း သဘောတရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) သမ္မာသင်္ကပ္ပ ။ပ။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု သမ္မာသင်္ကပ္ပနှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) သမ္မာဝါယာမ ။ပ။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု သမ္မာဝါယာမနှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) သမ္မာသတိ ။ပ။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု သမ္မာသတိနှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၅) သမ္မာသမာဓိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်စိတ်၏တည်တံ့မှု ‘ဌိတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်၌ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်နည်း

၄၉၈။ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် ရှိ၏။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’။ပ။ ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’တို့တည်း။

၄၉၉။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ပွါးများခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော အတ္တမှ ဆိတ်သော အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ဟူသော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲဲ့ပြီးသော တရားတို့ကို အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်၌ ပဉ္စင်္ဂိကမဂ် ပဌမနည်း

၅၀၀။ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ရှိ၏။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ တို့တည်း။

၅၀၁။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အင်္ဂါငါးပါးရှိသောမဂ် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုလောကုတ္တရာ ကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ပွါးများခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သောပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ဖြစ်၏။* ဤဆိုအပ်ခဲဲ့ပြီးသော တရားတို့ကို အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်နှင့်ယှဥ်သောတရားတို့ မည်ကုန်၏။ * ဤခရေပွင့် နေရာ၌ ပေယျာလ ရှိသင့်ပါသည်။ ပဉ္စင်္ဂိကမဂ် ဒုတိယနည်း

၅၀၂။ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ရှိ၏။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ တို့တည်း။ (၁) သမ္မာဒိဋ္ဌိ

၅၀၃။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ပွါးများခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်အပြားအားဖြင့်သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့်သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’ သည်။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ သဘောတရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ မဂ်၏အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော၊ သစ္စာလေးပါးကိုသိကြောင်း သဘောတရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) သမ္မာသင်္ကပ္ပ ။ပ။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) သမ္မာဝါယာမ ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) သမ္မာသတိ ။ပ။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၅) သမ္မာသမာဓိ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန် ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည်ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ပွါးများခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှဆိတ်သော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် စိတ်၏ တည်တံ့မှု ‘ဌိတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်တံ့မှု ‘သံဌိတိ’၊ သက်ဝင်၍ တည်တံ့မှု ‘အဝဌိတိ’၊ မရွေ့ရှားမှု ‘အဝိသာဟာရ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’၊ မရွေ့ရှားသောစိတ်ရှိသည်၏အဖြစ် ‘အဝိသာဟဋ မာနသတာ’၊ ငြိမ်သက်မှု ‘သမထ’၊ အစိုးတရ တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိန္ဒြေ’၊ မတုန်မလှုပ်တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိဗိုလ်’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’၊ မဂ်၏ အင်္ဂါဖြစ်သော၊ မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သစ္စာလေးပါးကို သိကြောင်း တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာတည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ၃-ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း)

၅၀၄။ ဖြူစင်မြင့်မြတ်သည့် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယမဂ်သည် ရှိ၏။ ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ ကောင်းစွာ ပြောဆိုမှု ‘သမ္မာဝါစာ’၊ ကောင်းစွာ ပြုလုပ်မှု ‘သမ္မာကမ္မန္တ’၊ ကောင်းစွာ အသက်မွေးမှု ‘သမ္မာအာဇီဝ’၊ ကောင်းစွာအားထုတ်မှု ‘သမ္မာဝါယာမ’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’ တို့တည်း။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကိုပြခြင်း တိက် ၂၂-တိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကိုပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အမေးပုစ္ဆာ

၅၀၅။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့တွင်- ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ပ။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာကိုပြခြင်း (၁၀၀) သရဏဒုက်အမေးပုစ္ဆာ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း တိက် ၂၂- တိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကိုပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေ

၅၀၆။ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ ကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အဗျာကတဖြစ်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာတိက်အဖြေ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’မဂ္ဂင်သည် သုခဝေဒနာနှင့်ယှဥ်၏။ ကြွင်းသော မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၃) ဝိပါကတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ ကုသိုလ်အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါအကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်း သဘော ရှိကုန်၏။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်း မယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ကိလေသာတို့သည် ပူပန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာတို့၏အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၆) ဝိတက္ကတိက်အဖြေ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’သည် ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာ ရှိ၏။ ကြွင်းသော မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ဝိတက်လည်း ရှိ၊ ဝိစာရလည်း ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ (၇) ပီတိတိက်အဖြေ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’သည် ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ မဖြစ်။ ကြွင်းသောမဂ္ဂင် ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါသုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) ဒဿနတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၁) သေက္ခတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) ပရိတ္တတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) နှိုင်းယှဥ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကိလေသာ မရှိကုန်။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) လောကုတ္တရာကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၁၄) ဟီနတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) မြတ်သောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ မဖောက်ပြန်သော သဘောရှိ၍ မိမိ၏ အခြားမဲဲ့၌ အကျိုးပေး မြဲဲကုန်၏။ ရံခါ အကျိုးပေး မမြဲဲကုန်။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) မဂ်ကို အာရုံမပြုကုန်၊ ရံခါ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်း ဟိတ်ရှိကုန်၏။ ရံခါမဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်းရှိကုန်၏။ ရံခါ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်းဟိတ်ရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (တိက်မုတ်) (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါခဏ သုံးပါးသို့ ရောက်ပြီး, ရောက်ဆဲဲ မဟုတ်ကုန်။ ရံခါ ပြီးပြီးသော အကြောင်းတစ်စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၈) အတီတတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို) ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍ လည်းကောင်းမဆိုအပ်ကုန်။ (တိက်မုတ်) (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အတွင်းအပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’ သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက်အဖြေ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’တရား (နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) သနိဒဿနတိက်အဖြေ။ (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) မြင်ခြင်းလည်း မရှိ၊ ထိပါးခြင်းလည်း မရှိကုန်။ ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁) ဟေတုဒုက်

၅၀၇။ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂင်’သည် ဟိတ်မည်၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည်ဟိတ် မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ဟိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂင်’သည် ဟိတ်လည်းမည် ဟိတ်လည်းရှိ်၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်သာရှိ၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂင်’သည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်နှင့်သာ ယှဥ်၍ဟိတ် မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ဟိတ် မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏။ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂင်’ကိုဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိတ်လည်း မမည်, ဟိတ်လည်း မရှိဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ (ဒုက်မုတ်) စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည် ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရတည်းဟူသော အကြောင်း ရှိကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘောမရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘောမရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) နာမ်တရားဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) လောကမှ ထွက်မြောက်တတ်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ တစ်စုံ တစ်ခုသောစိတ်သည် သိအပ်သော သဘော မရှိကုန်။ အာသဝဂေါစ္ဆကဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၁၄) အာသဝဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံမဖြစ်ကုန်။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အာသဝနှင့်မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို) အာသဝလည်းမည်၊ အာသဝ၏အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝ၏အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (ဒုက်မုတ်) (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို) အာသဝလည်းမည်၊ အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်သာယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (ဒုက်မုတ်) (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အာသဝနှင့်လည်း မယှဥ်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ဂန္ထမမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မဟန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်းရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘူဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘူဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်းတကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်းနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်း အစဥ်လိုက်၍ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ဥပါဒါန် မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့်် ပယ်အပ်သောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်် ပယ်အပ်သောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပမဂ္ဂင်’သည် ဝိတက်မရှိ။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါဝိတက် ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက် မရှိကုန်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပမဂ္ဂင်’သည် ဝိစာရရှိ၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ့ဝိစာရ ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိစာရ မရှိကုန်။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပမဂ္ဂင်’သည် ပီတိရှိ၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါပီတိရှိကုန်၏။ ရံခါ ပီတိ မရှိကုန်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပမဂ္ဂင်’သည် ပီတိနှင့်တကွဖြစ်၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့ သည်ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပမဂ္ဂင်’သည် သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပမဂ္ဂင်’သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်။ (ကြွင်းသော) မဂ္ဂင်ခုနစ်ပါးတို့သည် ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) အရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်ကုန်။ (၉၈) နိယတဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ရံခါ အကျိုးပေးမြဲဲကုန်၏၊ ရံခါ အကျိုးပေး မမြဲဲကုန်။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) မိမိထက် လွန်မြတ်သော တရား မရှိကုန်။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာ မရှိကုန်။ မဂ္ဂင် ၈-ပါးတို့ကို တိက်ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြု၍ ဝေဖန်ပြသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်း ပြီး၏။ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော မဂ္ဂင်္ဂဝိဘင်းပြီး၏။ ၁၂-ဈာနဝိဘင်္ဂ (ဈာန်တရားတို့ကို ဝေဖန်၍ ပြသော ဈာနဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (အကျဥ်း) (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း) တရားအားထုတ်ရန် ရှေးဦးကျင့်စဥ်

၅၀၈။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို စောင့်ထိန်းလျက် နေ၏။ အကျင့်‘အာစာရ’၊ ကျက်စားရာ ‘ဂေါစရ’နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌သော်လည်း ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိ၏။ သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်၏။ (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိ၏။ စားဖွယ် ‘ဘောဇဥ်’၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏။ ညဥ့်ဦးယံ, မိုးသောက်ယံပတ်လုံး နိုးကြားခြင်းငှါ အားထုတ်ခြင်းနှင့်ယှဥ်၏။ မပြတ်မလပ် ဖြစ်စေအပ်သော လုံ့လ, ရင့်ကျက်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပွါးများခြင်းငှါ အားထုတ်ခြင်းနှင့် ယှဥ်၏။ သတိသမ္ပဇဥ်ပွါးများနည်း ထိုရဟန်းသည် ရှေ့သို့ တက်ရာ နောက်သို့ ဆုတ်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိ၏၊ တူရူကြည့်ရာ တစောင်းကြည့်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိ၏၊ ကွေးရာ ဆန့်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ပြုလေ့ရှိ၏၊ ဒုကုဋ် သပိတ် သင်္ကန်းကို ဆောင်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိ၏၊ စားရာသောက်ရာ ခဲဲရာ လျက်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိ၏၊ ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်စွန့်ရာ၌ ပညာဖြင့်ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိ၏၊ သွားရာ ရပ်ရာ ထိုင်ရာ အိပ်ရာ နိုးရာ ပြောဆိုရာ ဆိတ်ဆိတ်နေရာတို့၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိ၏။ တောကျောင်းအင်္ဂါ။ ထိုရဟန်းသည် နည်းသောအသံရှိသော၊ ကျယ်လောင်သော အသံမရှိသော၊ လှည့်လည်သွားလာသောလူတို့၏ အနံ့မှ ကင်းသော၊ လူသံစသည်တို့မှ တိတ်ဆိတ်သော၊ တစ်ယောက်တည်း ကိန်းအောင်း ရန်သင့်လျှော် လျောက်ပတ်သော၊ တော, သစ်ပင်ရင်း, တောင်, ချောက်, တောင်ခေါင်း (ဂူ) သင်္ချိုင်း, တောအုပ်, လွင်ပြင်, ကောက်ရိုးပုံဟူသော ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်း အိပ်ရာ နေရာကို မှီဝဲဲ၏။ ထိုရဟန်းသည် တောသို့ ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်းသို့ ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်သို့ ကပ်၍သော်လည်းကောင်း ထက်ဝယ်ဖွဲဲ့ခွေပြီးလျှင် ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထား၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ရှေးရှု သတိကို ဖြစ်စေလျက် ထိုင်၏။ နီဝရဏငါးပါးပယ်ပုံ (၁) ထိုရဟန်းသည် (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟူသော) လောက၌ တပ်မက်ခြင်း ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကို ပယ်၍တပ်မက်ခြင်း ‘အဘိဇ္ဈာ’ကင်းသော စိတ်ဖြင့် နေ၏။ တပ်မက်ခြင်း ‘အဘိဇ္ဈာ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏။ (၂) ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဒေါသ’ကို ပယ်၍ မပျက်စီးစေလိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ အလုံးစုံသောသတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွါးကို လိုလားလျက် နေ၏။ ပျက်စီးစေလိုသော ‘ဒေါသ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏။ (၃) လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’ ကို ပယ်၍ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’ မှ ကင်းသည်ဖြစ်၍အလင်းရောင်၌ ဖြစ်သော အမှတ်သညာရှိသည် ဖြစ်၍ သတိ, ပညာနှင့် ပြည့်စုံလျက် နေ၏။ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏။ (၄) ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္ဓ’ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ ကို ပယ်၍ မိမိသန္တာန်၌ ငြိမ်းအေးသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မပျံ့လွင့်သည်ဖြစ်၍ နေ၏။ ပျံ့လွင့်ခြင်း ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ နောင်တ တစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏။ (၅) ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကို ပယ်၍ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကို လွန်မြောက်၍ ကုသိုလ်တရားတို့၌ သို့လော သို့လော မရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏။ ရူပဈာန်လေးပါးသို့ရောက်ပုံ (၁) ထိုရဟန်းသည် စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်ကုန်သော၊ ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်ကုန်သော ဤ ‘နီဝရဏ’ ငါးပါးတို့ကို ပယ်၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ကြံစည်ခြင်း ‘ဝိတက်’နှင့် တကွဖြစ်သော၊ သုံးသပ်ခြင်း ‘ဝိစာရ’နှင့် တကွဖြစ်သော၊ (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ရှိသော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ (၂) ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော၊ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း ‘သမာဓိ’ကို ဖြစ်ပွါးစေတတ်သော၊ ကြံစည်ခြင်း ‘ဝိတက်’ မရှိသော၊ သုံးသပ်ခြင်း ‘ဝိစာရ’မရှိသော၊ တည်ကြည်ခြင်း ‘သမာဓိ’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ရှိသော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ (၃) နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ကိုလည်း မတပ်မက်ခြင်းကြောင့် သတိ, သမ္ပဇဥ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍လျစ်လျူရှုလျက်သာလျှင် နေ၏။ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ကိုလည်း ကိုယ်ဖြင့် ခံစား၏။ အကြင်တတိယဈာန်ကြောင့် ထိုသူကို “လျစ်လျူရှုနိုင်သူ သတိရှိသူ ချမ်းသာစွာနေလေ့ရှိသူ”ဟု အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့က ချီးမွမ်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုတတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ (၄) ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ဆင်းရဲဲခြင်း ‘ဒုက္ခ’ကိုလည်း ပယ်ခွါခြင်းကြောင့် ရှေးဦးကပင် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘သောမနဿ’ စိတ်နှလုံးမသာယာခြင်း ‘ဒေါမနဿ’ တို့၏လည်း ချုပ်နှင့်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲဲချမ်းသာ မရှိသော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ကြောင့်ဖြစ်သည့် သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းရှိသောစတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ အရူပဈာန်လေးပါးသို့ရောက်ပုံ (၁) ရူပဈာန်၏ အာရုံ ‘ရူပသညာ’တို့ကို လုံးဝ လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်၊ ပဉ္စဝတ္ထု+ပဉ္စာရုံတို့ထိခိုက်မှု ကြောင့် ဖြစ်သည့် မှတ်သားမှု ‘ပဋိဃသညာ’တို့၏ လုံးဝချုပ်ခြင်းကြောင့် အထူးထူးသော သဘောရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်သည့် မှတ်သားမှု ‘နာနတ္တသညာ’ တို့ကို လုံးဝနှလုံးမသွင်း မူ၍ “ကောင်းကင်သည် အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိ”ဟု (စီးဖြန်းလျက်) အာကာသာနဉ္စာယတန ဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၂) အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် “ဝိညာဏ်သည် အဆုံးအပိုင်းအခြား မရှိ”ဟု (စီးဖြန်းလျက်) ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၃) ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် “စိုးစဥ်းမျှ မရှိ”ဟု (စီးဖြန်းလျက်) အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ (၄) အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် နေဝသညာ နာသညာယတနဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (အကျဥ်း) ပြီး၏။

၂-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (အကျယ်) ၅၀၉။ (ဣဓ) “ဤ၌”ဟူသည်ကား ဤဘုရားအမြင်၌ ဤဘုရားနှစ်သက်ခြင်း၌ ဤဘုရားအလို၌ ဤဘုရားအယူ၌ ဤဘုရားတရားတော်၌ ဤဘုရားအဆုံးအမတော်၌ ဤဘုရားတရားတော် အဆုံးအမတော်၌ ဤဘုရားပိဋကတ်တော်၌ ဤမြတ်သောအကျင့်၌ ဤဘုရား၏ သာသနာတော်၌။ ထို့ကြောင့် (ဣဓ) “ဤ၌” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၀။ “ရဟန်း”ဟူသည်ကား ရဟန်းဟု ခေါ်ဝေါ်ပညတ်ခြင်းကြောင့် ရဟန်း၊ ရဟန်းဟု ဝန်ခံခြင်းကြောင့် ရဟန်း၊ ဆွမ်းခံစားတတ်သောကြောင့် ရဟန်း၊ ဆွမ်းခံစားလေ့ရှိသော သဘောကြောင့် ရဟန်း၊ ဆွမ်းခံအကျင့်သို့ ကပ်ရောက်တတ်သောကြောင့် ရဟန်း၊ အပိုင်းပိုင်းပြတ်သော အဝတ်ကို ချုပ်စပ်၍ဝတ်တတ်သောကြောင့် ရဟန်း၊ အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ရဟန်း၊ အကုသိုလ်အယုတ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီးပြီးသောကြောင့် ရဟန်း၊ အဆင့်ဆင့်အားဖြင့် ကိလေသာတို့ကိုပယ်တတ်သောကြောင့် ရဟန်း၊ တစ်ပြိုင်နက်အားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ပယ်တတ်သောကြောင့် ရဟန်း၊ ကျင့်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်း၊ ကျင့်ပြီးသော ရဟန်း၊ ကျင့်ဆဲဲကျင့်ပြီးမဟုတ်သော ရဟန်း၊ မြတ်သော ရဟန်း၊ ကောင်းသော ရဟန်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်သော ရဟန်း၊ အနှစ်သာရရှိသော ရဟန်း၊ ညီညွတ်သောသံဃာသည် ပြုအပ်သော, မြတ်စွာဘုရားသာသနာအား ထိုက်သော, မပျက်သော ဉတ်လျှင် လေးကြိမ်မြောက်ရှိသော ‘ဉတ္တိစတုတ္ထ’ ကံနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတည်း။

၅၁၁။ “ပါတိမောက်”ဟူသည်ကား သီလတည်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့၏ တည်ရာတည်း၊ အစအဦးတည်း၊ အခြေခံတည်း၊ စောင့်စည်းခြင်းတည်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့သို့ရောက်ရန် အဦးတည်း၊ ရှေ့သွားတည်း။ “သံဝရ”ဟူသည် ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်၌ ဖြစ်သော မလွန်ကျူးခြင်း ကိုယ်နှုတ်၌ ဖြစ်သော မလွန်ကျူးခြင်းတည်း။ “စောင့်ထိန်းလျက်”ဟူသည် ဤသီလဟူသော စောင့်ရှောက်မှု နှင့်ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏၊ ကပ်၍ဖြစ်၏၊ ကောင်းစွာ ကပ်၍ဖြစ်၏၊ အနီးဖြစ်၏၊ ပြည့်စုံ၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏။ ထို့ကြောင့်“ပါတိမောက္ခ သံဝရသီလကို စောင့်ထိန်းလျက်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၂။ “(ဝိဟရတိ) နေ၏”ဟူသည် ဣရိယာပုထ်လေးပါးကို ဖြစ်စေ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်ရှောက်၏၊ မျှတ၊ မျှတစေ၏၊ ကျင့်၏၊ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးကို ဖြတ်လျက် ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့် “(ဝိဟရတိ) နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၃။ “အကျင့် ‘အာစာရ’ ကျက်စားရာ ‘ဂေါစရ’နှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟု ဆိုရာ၌ ကျင့်အပ်သော အကျင့်သည် ရှိ၏၊ မကျင့်အပ်သော အကျင့်သည် ရှိ၏။ မကျင့်အပ်သောအကျင့်များ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မကျင့်အပ်သော အကျင့် မည်သနည်း။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော လွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်၌ ဖြစ်သော လွန်ကျူးခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်၌ ဖြစ်သော လွန်ကျူးခြင်း သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မကျင့်အပ်သော အကျင့်ဟု ဆိုအပ်၏။ သီလပျက်ကြောင်း အကျင့်အားလုံးသည်လည်း မကျင့်အပ်သောအကျင့် မည်၏။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် ဝါးပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပန်းပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်သီးပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရေချိုးဆပ်ပြာမှုန့်ပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒန်ပူပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်စေလို၍ မြှောက်ပင့်ပြောဆိုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမှန်နည်းပါး အမှားများသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကလေးချော့ ကလေးထိန်းပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူတို့အတွက် သတင်းပို့ပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားစက်ဆုပ်တော်မူအပ်သော မှားသော အသက်မွေးမှု တစ်ခုခုဖြင့်လည်းကောင်း အသက်မွေးမြူ၏၊ ဤသဘောကို မကျင့်အပ်သောအကျင့်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကျင့်အပ်သောအကျင့်များ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ကျင့်အပ်သော အကျင့် မည်သနည်း။ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်၌ ဖြစ်သော မလွန်ကျူးခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်၌ ဖြစ်သော မလွန်ကျူးခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုကျင့်အပ်သော အကျင့်ဟု ဆိုအပ်၏။ သီလစောင့်ထိန်းမှု အားလုံးသည်လည်း ကျင့်အပ်သော အကျင့့်မည်၏။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် ဝါးပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပန်းပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်သီးပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရေချိုးဆပ်ပြာမှုန့်ပေးခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဒန်ပူပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်စေလို၍ မြှောက်ပင့်ပြောဆိုခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ အမှန်နည်းပါး အမှားများသောစကားကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကလေးချော့ကလေးထိန်းပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူတို့အတွက် သတင်းပို့ပေးခြင်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား စက်ဆုပ်တော်မူအပ်သော မှားသော အသက်မွေးမှု တစ်ခုခုဖြင့် လည်းကောင်းအသက်မွေးမြူခြင်း မပြုပေ။ ဤသဘောကို ကျင့်အပ်သော အကျင့်ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၄။ “ကျက်စားရာ ‘ဂေါစရ”’ဟု ဆိုရာ၌ ကျက်စားသင့်သော နေရာသည် ရှိ၏၊ မကျက်စားသင့်သော နေရာသည် ရှိ၏။ မကျက်စားသင့်သောနေရာထိုတွင် အဘယ်သည် မကျက်စားသင့်သော နေရာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောရဟန်းသည် ပြည့်တန်ဆာမအိမ်၌ ကျက်စား၏၊ မုဆိုးမအိမ်၌ ကျက်စား၏၊ အပျိုကြီးအိမ်၌ ကျက်စား၏၊ ပဏ္ဍုက်အိမ်၌ ကျက်စား၏၊ ဘိက္ခုနီမကျောင်း၌ ကျက်စား၏၊ သေတင်းကုပ်၌ ကျက်စား၏၊ မင်းတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ မင်း၏အမတ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတပည့်တို့နှင့်လည်းကောင်း သာသနာတော်နှင့် မလျောက်ပတ်သော ဆက်ဆံခြင်းဖြင့်ဆက်ဆံ၍ နေ၏။ ရဟန်းယောကျာ်း ရဟန်းမိန်းမ ဥပါသကာယောကျာ်း ဥပါသိကာမိန်းမတို့အား သဒ္ဓါတရားမရှိကုန်သော၊ မကြည်ညိုကုန်သော၊ ရေတွင်းသဖွယ်မဖြစ်ကုန်သော၊ ဆဲဲရေးတတ် ရေရွတ်တတ်ကုန်သော၊ အကျိုးမဲဲ့ကို အလိုရှိကုန်သော၊ စီးပွါးမဲဲ့ကို အလိုရှိကုန်သော၊ ချမ်းသာမဲဲ့ကို အလိုရှိကုန်သော၊ ယောဂကုန်ရာကို အလိုမရှိကုန်သော အကြင်အမျိုး (ဒါယကာ) တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသို့သဘောရှိသောအမျိုး (ဒါယကာ) တို့ကို မှီဝဲဲ၏၊ ဆည်းကပ်၏၊ ချဥ်းကပ်၏၊ ဤသဘောကို မကျက်စားသင့်သော နေရာဟု ဆိုအပ်၏။ ကျက်စားသင့်သောနေရာ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကျက်စားသင့်သော နေရာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောရဟန်းသည် ပြည့်တန်ဆာမအိမ်၌ မကျက်စား၊ မုဆိုးမအိမ်၌ မကျက်စား၊ အပျိုကြီးအိမ်၌ မကျက်စား၊ ပဏ္ဍုက်အိမ်၌ မကျက်စား၊ ဘိက္ခုနီမကျောင်း၌ မကျက်စား၊ သေတင်းကုပ်၌ မကျက်စား၊ မင်းတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ မင်း၏အမတ်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတပည့်တို့နှင့်လည်းကောင်း သာသနာတော်နှင့် မလျောက်ပတ်သော ဆက်ဆံခြင်းဖြင့်မဆက်ဆံမူ၍နေ၏။ ရဟန်း ယောကျာ်း ရဟန်းမိန်းမ ဥပါသကာယောကျာ်း ဥပါသိကာမိန်းမတို့အားသဒ္ဓါတရားရှိကုန်သော၊ ကြည်ညိုကုန်သော၊ ရေတွင်းသဖွယ်ဖြစ်ကုန်သော၊ သင်္ကန်းအရောင်ဖြင့် တောက်ပကုန်သော ရဟန်းတို့၏ သင်္ကန်းကိုယ်တို့မှ ဖြစ်သော လေတို့ဖြင့် လှိုင်ကုန်သော၊ အကျိုးကို အလိုရှိကုန်သော၊ စီးပွါးကို အလိုရှိကုန်သော၊ ချမ်းသာကို အလိုရှိကုန်သော၊ ယောဂကုန်ရာကိုအလိုရှိကုန်သော အကြင်အမျိုး (ဒါယကာ) တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသို့သဘောရှိသော အမျိုး (ဒါယကာ) တို့ကို မှီဝဲဲ၏၊ ဆည်းကပ်၏၊ ချဥ်းကပ်၏၊ ဤသဘောကို ကျက်စားသင့်သော နေရာဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲဲ့ပြီးသော အကျင့် ‘အာစာရ’ ကျက်စားရာ ‘ဂေါစရ’ နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ကောင်းစွာပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အကျင့် ‘အာစာရ’ ကျက်စားရာ ‘ဂေါစရ’နှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၅။ “အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌သော်လည်း ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိ၏” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်တို့သည် အနည်းငယ်မျှသော အပြစ် မည်ကုန်သနည်း။ အပြစ်ကို ဘေးဟုရှုခြင်း အကြင်အပြစ်တို့သည် ငယ်သောအတိုင်းအရှည် ရှိကုန်၏၊ အနည်းငယ်အောက် လျော့သော အတိုင်းအရှည် ရှိကုန်၏၊ ပေါ့ကုန်၏၊ ပေါ့၏ဟု သမုတ်အပ်ကုန်၏၊ စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ကုစားအပ်ကုန်၏၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် ကုစားအပ်ကုန်၏၊ စိတ်ဖြင့် ကုစားအပ်ကုန်၏၊ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ကုစားအပ်ကုန်၏၊ ဤသဘောတို့ကို အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤအနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌ အပြစ်အားဖြင့် ရှုလေ့ရှိ၏၊ ဘေးအားဖြင့် ရှုလေ့ရှိ၏၊ အပြစ်ရှိသောအားဖြင့်ရှုလေ့ရှိ၏၊ ထွက်မြောက်ရာကို ရှုလေ့ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌သော်လည်းဘေးဟု ရှုလေ့ရှိ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၆။ “သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်၏”ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်တို့သည် ကျင့်အပ်သော သိက္ခာ မည်ကုန်သနည်း။ သိက္ခာပုဒ်ကို ကျင့်ခြင်း ရဟန်းတို့၏ ရဟန်းသိက္ခာ (ကျင့်ဝတ်)၊ ရဟန်းမိန်းမတို့၏ ရဟန်းမိန်းမသိက္ခာ (ကျင့်ဝတ်)၊ ဥပါသကာယောကျာ်းတို့၏ ဥပါသကာယောကျာ်းသိက္ခာ (ကျင့်ဝတ်)၊ ဥပါသိကာမိန်းမတို့၏ ဥပါသိကာမိန်းမသိက္ခာ (ကျင့်ဝတ်)ဟူ၍ ကျင့်အပ်သောသိက္ခာတို့သည် လေးပါးရှိကုန်၏။ ဤလေးပါးတို့ကိုကျင့်အပ်သော သိက္ခာတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤသိက္ခာတို့၌ သိက္ခာပုဒ်အားလုံးနှင့် ကျင့်အပ်သောအခြင်းအရာအားလုံးကို အကြွင်းမရှိ အကျန်မရှိ ဆောက်တည်၍ ကျင့်၏။ ထို့ကြောင့် “သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၇။ “(မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိ၏” ဟု ဆိုရာ၌ (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်းသည် ရှိ၏။ (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ မလုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်းသည် ရှိ၏။ မလုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်း ထိုတွင် (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ မလုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်းသည် အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်သည်ရှိသော် (ယောကျာ်း မိန်းမစသော) ပုံသဏ္ဌာန် အမှတ်နိမိတ်ကို စွဲယူလေ့ရှိ၏၊ (လက် ခြေစသော အင်္ဂါ ပြုံးဟန် ရယ်ဟန် စသောအမူအရာ) အသေးစိတ် အမှတ်လက္ခဏာကို စွဲယူလေ့ရှိ၏၊ အကြင်စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲဲနေသော ထိုရဟန်းကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟူကုန်သော ယုတ်မာကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဖန်တလဲဲလဲဲလိုက်၍ နှိပ်စက်ကုန်ရာ၏။ (ထိုရဟန်းသည်) ထိုစက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းရန် မကျင့်၊ စက္ခုန္ဒြေကိုမစောင့်ရှောက်၊ စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ မရောက်။ နားဖြင့် သဒ္ဒါရုံကို ကြားသည်ရှိသော်။ပ။ နှာခေါင်းဖြင့် ဂန္ဓာရုံကို နမ်းသည်ရှိသော်။ပ။ လျှာဖြင့် ရသာရုံကို လျက်သည်ရှိသော်။ပ။ ကိုယ်ဖြင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို တွေ့ထိသည်ရှိသော်။ပ။ စိတ်ဖြင့် ဓမ္မာရုံကို သိသည်ရှိသော် (ယောကျာ်း မိန်းမ စသော) ပုံသဏ္ဌာန် အမှတ်နိမိတ်ကို စွဲယူလေ့ရှိ၏၊ (လက် ခြေစသော အင်္ဂါ ပြုံးဟန် ရယ်ဟန်စသော အမူအရာ) အသေးစိတ်အမှတ်လက္ခဏာကို စွဲယူလေ့ရှိ၏၊ အကြင်မနိန္ဒြေကို မစောင့်စည်းခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် မနိန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲဲနေသော ထိုရဟန်းကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟူကုန်သောယုတ်မာကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဖန်တလဲဲလဲဲ လိုက်၍ နှိပ်စက်ကုန်ရာ၏။ (ထိုရဟန်းသည်)ထိုမနိန္ဒြေကို စောင့်စည်းရန် မကျင့်၊ မနိန္ဒြေကို မစောင့်ရှောက်၊ မနိန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ မရောက်။ ဤဣန္ဒြေ ခြောက်ပါးတို့ကို အကြင်မလုံခြုံခြင်းသည် မလုံခြုံသော အခြင်းအရာသည်မစောင့်ရှောက်ခြင်းသည် မစောင့်စည်းခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ မလုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ လုံခြုံသောတံခါးရှိခြင်း ထိုတွင် (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်းသည် အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်သည်ရှိသော် (ယောကျာ်းမိန်းမစသော) ပုံသဏ္ဌာန် အမှတ်နိမိတ်ကို စွဲယူလေ့မရှိ၊ (လက် ခြေစသော အင်္ဂါ ပြုံးဟန် ရယ်ဟန်စသောအမူအရာ) အသေးစိတ် အမှတ်လက္ခဏာကို စွဲယူလေ့မရှိ၊ အကြင်စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲနေသော ထိုရဟန်းကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟူကုန်သော ယုတ်မာကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဖန်တလဲဲလဲဲလိုက်၍ နှိပ်စက်ကုန်ရာ၏။ (ထိုရဟန်းသည်) ထိုစက္ခုန္ဒြေကို စောင့်စည်းရန် ကျင့်၏၊ စက္ခုန္ဒြေကိုစောင့်ရှောက်၏၊ စက္ခုန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏။ နားဖြင့် သဒ္ဒါရုံကို ကြားသည်ရှိသော်။ပ။ နှာခေါင်းဖြင့် ဂန္ဓာရုံကို နမ်းသည်ရှိသော်။ပ။ လျှာဖြင့် ရသာရုံကို လျက်သည်ရှိသော်။ပ။ ကိုယ်ဖြင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို တွေ့ထိသည်ရှိသော်။ပ။ စိတ်ဖြင့် ဓမ္မာရုံကို သိသည်ရှိသော် (ယောကျာ်း မိန်းမစသော) ပုံသဏ္ဌာန်အမှတ်နိမိတ်ကို ယူလေ့မရှိ၊ (လက် ခြေစသော အင်္ဂါ ပြုံးဟန် ရယ်ဟန်စသော အမူအရာ) အသေးစိတ် အမှတ်လက္ခဏာကို စွဲယူလေ့မရှိ၊ အကြင် မနိန္ဒြေကို မစောင့်စည်းခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် မနိန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲဲနေသော ထိုရဟန်းကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’၊ နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ဟူကုန်သောယုတ်မာကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဖန်တလဲဲလဲဲ လိုက်၍ နှိပ်စက်ကုန်ရာ၏။ (ထိုရဟန်းသည်) ထိုမနိန္ဒြေကို စောင့်စည်းရန် ကျင့်၏၊ မနိန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်၏၊ မနိန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ရောက်၏။ ဤဣန္ဒြေ ခြောက်ပါးတို့ကို အကြင်လုံခြုံခြင်းသည် လုံခြုံသောအခြင်းအရာသည်စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် စောင့်စည်း ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို (မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်း ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “(မျက်စိစသော) ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသောတံခါးရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၈။ “စားဖွယ် ‘ဘောဇဥ်’၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏” ဟု ဆိုရာ၌ စားဖွယ်ဘောဇဥ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းသည် ရှိ၏၊ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းသည် ရှိ၏။ စားဖွယ်ဘောဇဥ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်း ထိုတွင် စားဖွယ်ဘောဇဥ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းသည် အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် ပညာဖြင့် မဆင်ခြင်မူ၍ မသင့်သော အကြောင်းအားဖြင့် အာဟာရကို မှီဝဲဲ၏၊ မြူးထူးရန်၊ မာန်ယစ်ရန်၊ ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ပြည့်ဖြိုးရန်၊ အရေအဆင်း တင့်တယ်လှပရန် အာဟာရကို မှီဝဲ၏၊ ထိုစားဖွယ်ဘောဇဥ်၌ အကြင်မရောင့်ရဲဲခြင်းသည် အတိုင်းအရှည်မသိခြင်းသည် ဉာဏ်ဖြင့် မဆင်ခြင်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စားဖွယ် ‘ဘောဇဥ်’၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ စားဖွယ်ဘောဇဥ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းထိုတွင် စားဖွယ်ဘောဇဥ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းသည် အဘယ်နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် သင့်သော အကြောင်းအားဖြင့် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍အာဟာရကို မှီဝဲဲပါ၏၊ မြူးထူးရန် မဟုတ်ပါ၊ မာန်ယစ်ရန် မဟုတ်ပါ၊ ကိုယ်လက်အင်္ဂါပြည့်ဖြိုးရန်မဟုတ်ပါ၊ အရေအဆင်းတင့်တယ်လှပရန် မဟုတ်ပါ၊ ဤခန္ဓာကိုယ်၏ တည်တံ့ရန်သာ, မျှတရန်သာ, ဆာလောင်မွတ်သိပ်၍ ပင်ပန်းခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန်သာ, အကျင့်မြတ်ကို ချီးမြှောက်ရန်သာ အာဟာရကိုမှီဝဲဲပါ၏၊ ဤသို့ မှီဝဲဲခြင်းဖြင့် ဝေဒနာဟောင်းကိုလည်း ပယ်ဖျောက်အံ့၊ ဝေဒနာသစ်ကိုလည်း မဖြစ်စေအံ့၊ ငါ့အား မျှတခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အပြစ်မရှိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်လတ္တံ့ဟု (ဆင်ခြင်၍) အာဟာရကို မှီဝဲဲ၏။ ထိုစားဖွယ် ‘ဘောဇဥ်’၌ အကြင်ရောင့်ရဲဲခြင်းသည် အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းသည် ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စားဖွယ် ‘ဘောဇဥ်’၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဘောဇဥ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “စားဖွယ် ‘ဘောဇဥ်’၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၁၉။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ညဥ့်ဦးယံ မိုးသောက်ယံပတ်လုံး နိုးနိုးကြားကြား အားထုတ်ခြင်းနှင့် မပြတ်ယှဥ်သနည်း။ နိုးနိုးကြားကြားအားထုတ်ခြင်း ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် နေ့အချိန်ရှိသမျှ စင်္ကြံသွားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပိတ်ပင်တတ်သောတရားတို့မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏၊ ညဥ့်၏ ပဌမယာမ်ပတ်လုံး စင်္ကြံသွားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပိတ်ပင်တတ်သောတရားတို့မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏၊ ညဥ့်၏ မဇ္ဈိမယာမ်ပတ်လုံး ခြေတစ်ဖက်၌ ခြေတစ်ဖက်ကိုအနည်းငယ်လွန်အောင် တင်ထား၍ အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း ‘သတိ’ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိခြင်း ‘သမ္ပဇဥ်’ရှိသည်ဖြစ်၍ ထအံ့သော အမှတ်ကို စိတ်၌ ထား၍ လကျာ်နံပါးဖြင့် ခြင်္သေ့အိပ်နည်းဖြင့်အိပ်ခြင်းကို ပြု၏။ ညဥ့်၏ ပစ္ဆိမယာမ်ပတ်လုံး တစ်ဖန်ထ၍ စင်္ကြံသွားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပိတ်ပင်တတ်သော တရားတို့မှ စိတ်ကိုစင်ကြယ်စေ၏။ ဤသို့ ရဟန်း သည် ညဥ့်ဦးယံ မိုးသောက်ယံပတ်လုံး နိုးနိုးကြားကြားအားထုတ်ခြင်းနှင့် မပြတ်ယှဥ်၏။

၅၂၀။ “လုံ့လ”ဟူသည် အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သောအားထုတ်ခြင်းလုံ့လ‘ဝီရိယာရ မ္ဘ’တည်း။ပ။ ကောင်းစွာအားထုတ်ခြင်း ‘သမ္မာဝါယာမ’တည်း။

၅၂၁။ “ပညာ”ဟူသည် အကြင်အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်း အရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ သဘောတရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ တည်း။ ဗောဓိပက္ခိယတရားများ

၅၂၂။ “ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပွါးများခြင်းငှါ အားထုတ်ခြင်းနှင့်ယှဥ်၏”ဟူရာ၌ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ဟူသည် အဘယ်တို့နည်း။ အောက်မေ့မှု ‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ သဘောတရားတို့ကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ ငြိမ်းအေးမှု ‘ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်’၊ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်’တို့သည်ကား ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့တည်း။ ဤတရားတို့ကို ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ထိုဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို မှီဝဲဲ၏၊ ပွါးများ၏၊ အကြိမ်များစွာပြု၏၊ ထို့ကြောင့် “ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပွါးများခြင်းငှါ အားထုတ်ခြင်းနှင့့် ယှဥ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၂၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ရှေ့သို့ တက်ရာ နောက်သို့ ဆုတ်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိသနည်း။ တူရူကြည့်ရာ တစောင်းကြည့်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိသနည်း။ ကွေးရာ ဆန့်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိသနည်း။ ဒုကုဋ် သပိတ် သင်္ကန်းကို ဆောင်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိသနည်း။ စားရာ သောက်ရာ ခဲဲရာ လျက်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိသနည်း။ ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်စွန့်ရာ၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ပြုလေ့ရှိသနည်း။ သွားရာ ရပ်ရာ ထိုင်ရာ အိပ်ရာ နိုးရာ ပြောဆိုရာ ဆိတ်ဆိတ်နေရာတို့၌ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ပြုလေ့ရှိသနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ ရှေ့သို့ တက်၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ နောက်သို့ ဆုတ်၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍တူရူကြည့််၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ တစောင်းကြည့်၏၊ သတိ, ပညာဖြင့်အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ ကွေး၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ ဆန့်၏၊ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့်ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ ဒုကုဋ် သပိတ် သင်္ကန်းကို ဆောင်ရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက်ပြုလေ့ရှိ၏၊ စားရာ သောက်ရာ ခဲဲရာ လျက်ရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်စွန့်ရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ သွားရာ ရပ်ရာ ထိုင်ရာအိပ်ရာ နိုးရာ ပြောဆိုရာ ဆိတ်ဆိတ်နေရာတို့၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက်ပြုလေ့ရှိခြင်းတည်း။

၅၂၄။ ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ မည်သနည်း။ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ တစ်ဖန်အောက်မေ့မှု ‘ပဋိဿတိ’၊ သတိဟူသော အောက်မေ့မှု အခြင်းအရာ ‘ပဋိသရဏတာ’၊ ဆောင်ပုံအခြင်းအရာ ‘ဓာရဏတာ’၊ မပေါ့ဆမှု သဘော ‘အပိလာပနတာ’၊ မမေ့ပျောက်မှု သဘော ‘အသမ္မုဿနတာ’၊ သတိဟူသော အစိုးတရအောက်မေ့မှု ‘သတိန္ဒြေ’ မတုန်မလှုပ် အောက်မေ့မှု ‘သတိဗိုလ်’၊ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၂၅။ “ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက်” ဟု ဆိုရာ၌ အဘယ်သည် ဆင်ခြင်ခြင်း ‘ပညာ’ မည်သနည်း။ အကြင်အပြားအားဖြင့်သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’၊ စိစစ်မှု ‘ဝိစယ’၊ ခွဲဲခြားစိစစ်မှု ‘ပဝိစယ’၊ တရားကိုစိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာမှတ်ခြင်း ‘သလ္လက္ခဏာ’၊ ကပ်၍ မှတ်ခြင်း ‘ဥပလက္ခဏာ’၊ ရှေးရှုကပ်၍မှတ်ခြင်း ‘ပစ္စုပလက္ခဏာ’၊ ပညာရှိဖြစ်ကြောင်းသဘော ‘ပဏ္ဍိစ္စ’၊ လိမ္မာသူဖြစ်ကြောင်းသဘော ‘ကောသလ္လ’၊ သိမ်မွေ့သူဖြစ်ကြောင်းသဘော ‘နေပုည’၊ ဝေဖန်သူဖြစ်ကြောင်းသဘော ‘ဝေဘဗျာ’၊ ကြံစည်ခြင်းသဘော ‘စိန္တာ’၊ နှိုင်းချိန်ခြင်းသဘော ‘ဥပပရိက္ခာ’၊ မြေကြီးနှင့်တူသောသဘော ‘ဘူရီ’၊ မိုးကြိုးကဲဲ့သို့ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးသောသဘော ‘မေဓာ’၊ ထိုးထွင်းသိမှု၌ ညွတ်စေတတ်သောသဘော ‘ပရိဏာယိကာ’၊ အထူးထူး ရှုမြင်တတ်သောသဘော ‘ဝိပဿနာ’၊ ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့်သိခြင်းသဘော ‘သမ္ပဇညာ’၊ နှင်တံနှင့် တူသောသဘော ‘ပတောဒ’၊ ပညာဟူသော အစိုးတရ အပြားအားဖြင့်သိမှု ‘ပညိန္ဒြေ’၊ မတုန်မလှုပ်သိမှု ‘ပညာဗိုလ်’၊ ဓားနှင့်တူသောသိမှု ‘ပညာသတ္ထ’၊ ပြာသာဒ်နှင့် တူသောသိမှု ‘ပညာပါသာဒ’၊ အလင်းနှင့်တူသောသိမှု ‘ပညာအာလောက’၊ အရောင်နှင့်တူသောသိမှု ‘ပညာ ဩဘာသ’၊ ဆီမီးနှင့်တူသောသိမှု ‘ပညာပဇ္ဇောတ’၊ ရတနာနှင့် တူသောသိမှု ‘ပညာရတနာ’၊ မတွေဝေမှု သဘော ‘အမောဟ’၊ တရားကိုစိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာ သိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆင်ခြင်ခြင်း ‘ပညာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ အောက်မေ့မှု သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်မှု သမ္ပဇဥ်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့ ရဟန်းသည် သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ ရှေ့သို့ တက်၏၊ သတိ, ပညာဖြင့်အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ နောက်သို့ ဆုတ်၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ တူရူကြည့််၏၊ အောက်မေ့ ဆင်ခြင်၍ တစောင်းကြည့်၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ ကွေး၏၊ သတိ, ပညာဖြင့် အောက်မေ့ ဆင်ခြင်၍ ဆန့်၏၊ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ ဒုကုဋ် သပိတ် သင်္ကန်းကို ဆောင်ရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ စားရာသောက်ရာ ခဲဲရာ လျက်ရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်စွန့်ရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ သွားရာ ရပ်ရာ ထိုင်ရာ အိပ်ရာနိုးရာ ပြောဆိုရာ ဆိတ်ဆိတ်နေရာ၌ သတိရှိလျက် ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏။

၅၂၆။ “ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်း”ဟူသည်ကား ကျောင်းသည် (မြို့ရွာ) အနီး၌ ဖြစ်စေကာမူထိုကျောင်းသည် လူ ရဟန်းတို့နှင့် မရောပြွမ်း၊ ထို့ကြောင့် ထိုကျောင်းသည် ဆိတ်ငြိမ်၏။ ကျောင်းသည် (မြို့ရွာ) အဝေး၌ ဖြစ်စေကာမူ ထိုကျောင်းသည် လူ ရဟန်းတို့နှင့် မရောပြွမ်း၊ ထို့ကြောင့် ထိုကျောင်းသည် ဆိတ်ငြိမ်၏။

၅၂၇။ “ကျောင်း”ဟူရာ၌ ညောင်စောင်းသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ အင်းပျဥ်သည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ ဘုံလျှိုသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ အုံးသည်လည်း ကျောင်းမည်၏။ (အများခေါ်သော) ကျောင်းသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ တစ်ဖက်မိုးကျောင်းသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ ပြာသာဒ်သည်လည်း ကျောင်းမည်၏။ ပြအိုး (ပစ်စင်) သည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ တန်ဆောင်းဝန်းသည်လည်းကျောင်းမည်၏၊ လိုဏ်သည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ ဂူသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ သစ်ပင်ရင်းသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ ဝါးရုံသည်လည်း ကျောင်းမည်၏၊ အကြင်အရပ်၌ လည်း ရဟန်းတို့သည်စည်းဝေး (လာရောက်) ကြကုန်၏။ ထိုအရပ်အလုံးစုံသည်လည်း ကျောင်းမည်၏။

၅၂၈။ “ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းကို မှီဝဲဲ၏”ဟူသည် ဤဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းကို ဆည်းကပ်၏၊ ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်၏၊ မှီဝဲဲ၏၊ အမြဲဲမှီဝဲဲ၏၊ ကောင်းစွာမှီဝဲဲ၏။ ထို့ကြောင့် “ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်းကို မှီဝဲဲ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၂၉။ “တော”ဟူသည်ကား (ရွာ) တံခါးခုံမှ ထွက်သော် ပြင်ပအရပ်အားလုံးသည် တောမည်၏။

၅၃၀။ “သစ်ပင်ရင်း” စသော စကားရပ်၌ သစ်ပင်ရင်းသည်ပင်လျှင် သစ်ပင်ရင်းတည်း၊ တောင်သည်ပင်လျှင် တောင်တည်း၊ ချောက်သည်ပင်လျှင် ချောက်တည်း၊ ကျောက်ဂူသည်ပင်လျှင် ကျောက်ဂူတည်း၊ သုသာန်သည်ပင်လျှင် သုသာန်တည်း၊ လွင်တီးခေါင်သည်ပင်လျှင် လွင်တီးခေါင်တည်း၊ ကောက်ရိုးပုံသည်ပင်လျှင် ကောက်ရိုးပုံတည်း။

၅၃၁။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် (ရပ်ရွာနှင့်) ဝေးသော ကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် တောအုပ်ကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် ကြက်သီးထဖွယ်ကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် အပိုင်းအခြားရှိသော တောကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် လူမနီးသော ကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ “တောအုပ်”ဟူသော ဤအမည်သည် လူသာမန်တို့နေနိုင်ခဲဲသော ကျောင်းတို့၏ အမည်တည်း။

၅၃၂။ “နည်းသော အသံရှိသော”ဟူရာ၌ ကျောင်းသည် (မြို့ရွာ) အနီး၌ ဖြစ်စေကာမူ ထိုကျောင်းသည် လူ ရဟန်းတို့နှှင့် မရောပြွမ်း၊ ထို့ကြောင့် ထိုကျောင်းသည် နည်းသောအသံရှိ၏။ ကျောင်းသည် (မြို့ရွာ) အဝေး၌ ဖြစ်စေကာမူ ထိုကျောင်းသည် လူရဟန်းတိုနှှင့် မရောပြွမ်း၊ ထို့ကြောင့်ထိုကျောင်းသည် နည်းသောအသံရှိ၏။

၅၃၃။ “ကျယ်လောင်သော အသံမရှိသော ကျောင်းစသည်”ဟူရာ၌ နည်းသော အသံရှိသောကျောင်းသည်ပင် ကျယ်လောင်သော အသံမရှိသော ကျောင်းမည်၏။ ကျယ်လောင်သောအသံမရှိသောကျောင်းသည်ပင် လှည့်လည်သွားလာသော လူတို့၏အနံ့မှ ကင်းသော ကျောင်းမည်၏။ လှည့်လည်သွားလာသော လူတို့၏အနံ့မှ ကင်းသော ကျောင်းသည်ပင် လူတို့တိတ်ဆိတ်သော ကျောင်းမည်၏။ လူတို့တိတ်ဆိတ်သော ကျောင်းသည်ပင် တစ်ယောက်တည်း ကိန်းအောင်းရန် လျောက်ပတ်သော ကျောင်းမည်၏။

၅၃၄။ “တောသို့ ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်းသို့ ကပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်၍သော်လည်းကောင်း”ဟူရာ၌ တောသို့မူလည်း ကပ်၏၊ သစ်ပင်ရင်းသို့မူလည်း ကပ်၏၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့မူလည်း ကပ်၏။

၅၃၅။ “ထက်ဝယ်ဖွဲဲ့ခွေ၍ ထိုင်၏”ဟူသည် ထက်ဝယ်ဖွဲဲ့ခွေ၍ ထိုင်နေသည် ဖြစ်၏။

၅၃၆။ “ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထားပြီးလျှင်”ဟူသည် ဖြောင့်ဖြောင့်မတ်မတ် ကိုယ်ကို တည်ထား၏။

၅၃၇။ “ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ ရှေးရှုသတိကို ဖြစ်စေ၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ မည်သနည်း။ အကြင်အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’၊ တစ်ဖန်အောက်မေ့မှု ‘ပဋိဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “သတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသတိကိုနှာခေါင်းဖျား၌သော်လည်းကောင်း၊ အထက်နှုတ်ခမ်းအလယ်၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေ၏၊ ကောင်းစွာဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ ရှေးရှုသတိကို ဖြစ်စေ၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၃၈။ “ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟူသော လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကို ပယ်၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည်တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “လောက” မည်သနည်း။ ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်သော ခန္ဓာ ‘ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ’ ငါးပါးတို့သည် “လောက” မည်၏။ ဤသဘောကို “လောက”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤတပ်မက်မှု “အဘိဇ္ဈာ”သည် ဤဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟူသော လောက၌ ငြိမ်း၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏၊ အထူးငြိမ်း၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ပျက်စီး၏၊ အထူး ပျက်စီး၏၊ ခြောက်သွေ့၏၊ အထူးခြောက်သွေ့၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြု၏။ ထို့ကြောင့် “(ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟူသော) လောက၌ တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ကိုပယ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၃၉။ “တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကင်းသော စိတ်ဖြင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သောအထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကင်း၏။ ထို့ကြောင့် “တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ကင်းသောစိတ်ဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၀။ “(ဝိဟရတိ) နေ၏”ဟူသည် ဣရိယာပုထ်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်စေ၏၊ မျှတ၏၊ မျှတစေ၏၊ ကျင့်၏၊ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးကို ဖြတ်လျက် ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့်“(ဝိဟရတိ) နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၁။ “တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ မည်သနည်း။ အကြင်တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’၊ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘သာရာဂ’။ပ။ စိတ်၏ ပြင်းစွာတပ်မက်မှု ‘စိတ္တသာရာဂ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်ခြင်းသဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှုသဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “စိတ်”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို ဤတပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’မှ စင်ကြယ်စေ၏၊ အထူးစင်ကြယ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်စေ၏၊ လွတ်စေ၏၊ အထူးလွတ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင် လွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “တပ်မက်မှု ‘အဘိဇ္ဈာ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၂။ “ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဒေါသ’ကို ပယ်၍”ဟူရာ၌ ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ သည် ရှိ၏၊ ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’သည် ရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အဘယ်သည် ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏ ရန်ငြိုးဖွဲဲ့မှု ‘အာဃာတ’၊ လွန်စွာရန်ငြိုးဖွဲဲ့မှု ‘ပဋိဃာတ’၊ အာရုံ၌ ထိပါးမှု ‘ပဋိဃ’၊ ဆန့်ကျင်ဘက်သဘော ‘ပဋိဝိရောဓ’၊ အမျက်ထွက်ခြင်း ‘ကောပ’၊ လွန်စွာအမျက်ထွက်ခြင်း ‘ပကောပ’၊ အလွန်ပြင်းစွာ အမျက်ထွက်ခြင်း ‘သမ္ပကောပ’၊ ပြစ်မှားခြင်း ‘ဒေါသ’၊ အလွန်ပြစ်မှားခြင်း ‘ပဒေါသ’၊ အလွန်ပြင်းစွာပြစ်မှားခြင်း ‘သမ္ပဒေါသ’၊ စိတ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘော ‘စိတ္တဗျာပတ္တိ’၊ စိတ်ပျက်စီးခြင်း သဘော ‘မနောပဒေါသ’၊ အမျက်ထွက်ခြင်းသဘော ‘ကောဓ’၊ အမျက်ထွက်သော အခြင်းအရာ ‘ကုဇ္ဈနာ’၊ အမျက်ထွက်တတ်သော သူ၏အဖြစ် ‘ကုဇ္ဈိတတ္တ’၊ ပြစ်မှားခြင်းသဘော ‘ဒေါသ’၊ ပြစ်မှားသောအခြင်းအရာ ‘ဒုဿနာ’၊ ပြစ်မှားသောသူ၏ အဖြစ် ‘ဒုဿိတတ္တ္တ’၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘော ‘ဗျာပတ္တိ’၊ ဖောက်ပြန်သောအခြင်းအရာ ‘ဗျာပဇ္ဈနာ’၊ ဖောက်ပြန်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ဗျာပဇ္ဈိတတ္တ’၊ ဆန့်ကျင်ဘက်သဘော ‘ဝိရောဓ’၊ လွန်စွာဆန့်ကျင်ဘက်သဘော ‘ပဋိဝိရောဓ’၊ ကြမ်းတမ်းသောသဘော ‘စဏ္ဍိက္က’၊ မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ‘အသုရောပ’၊ ပကတိစိတ်မဟုတ်ခြင်းသဘော ‘အနတ္တမနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’ မည်သနည်း။ ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ သည် ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’ မည်၏။ ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’သည် ပျက်စီးစေ လိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ မည်၏။ ဤသို့ ဤပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’သည်လည်းကောင်း၊ ဤပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’သည်လည်းကောင်း ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အထူးငြိမ်းကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန် ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဒေါသ’ကို ပယ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၃။ “မပျက်စီးစေလိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု သဘော ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် မပျက်စီးစေလိုသောစိတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မပျက်စီးစေလိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍’ ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၄။ “နေ၏”ဟူရာ၌။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၅။ “ပျက်စီးစေလိုသော ဒေါသမှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏”ဟူရာ၌ ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ သည့်ရှိ၏။ ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ ရန်ငြိုးဖွဲဲ့မှု ‘အာဃာတ’။ပ။ ကြမ်းတမ်းမှု သဘော ‘စဏ္ဏိက္က’၊ မကောင်းသဖြင့်ပြောဆိုခြင်း ‘အသုရောပ’၊ ပကတိစိတ်မဟုတ်ခြင်းသဘော ‘အနတ္တမနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’ မည်သနည်း။ ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ သည် ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’ မည်၏။ ပြစ်မှားမှု ‘ပဒေါသ’ သည် ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’ မည်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု သဘော ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “စိတ်”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို ဤပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဒေါသ’မှ စင်ကြယ်စေ၏၊ အထူးစင်ကြယ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်စေ၏၊ လွတ်စေ၏၊ အထူးလွတ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်လွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဒေါသ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၆။ “လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’ ကို ပယ်၍”ဟူရာ၌ ထိုင်းခြင်းသည် ရှိ၏၊ မှိုင်းခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “ထိုင်းခြင်း” မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၏မခံ့ကျန်းမှု ‘အကလျတာ’၊ အမှုကိစ္စ၌ မဆောင်ရွက်နိုင်မှု ‘အကမ္မညတာ’၊ ပျင်းရိခြင်း၌ ငြိတွယ်ပုံအခြင်းအရာ ‘ဩလီယနာ’၊ ငြိကပ်ပုံအခြင်းအရာ ‘သလ္လီယနာ’၊ တွန့်ဆုတ်ခြင်းသဘော ‘လီန’၊ တွန့်ဆုတ်ပုံအခြင်းအရာ ‘လီယနာ’၊ တွန့်ဆုတ်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘လီယိတတ္တ’၊ စိတ်၏လေးလံမှု သဘော ‘ထိန’၊ စိတ်၏ လေးလံသောအခြင်းအရာ ‘ထိယနာ’၊ စိတ်၏ လေးလံသည်၏အဖြစ် ‘ထိယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ထိုင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “မှိုင်းခြင်း” မည်သနည်း။ အကြင် စေတသိက်၏ မခံ့ကျန်းမှု ‘အကလျတာ’၊ အမှုကိစ္စ၌ မဆောင်ရွက်နိုင်မှု ‘အကမ္မညတာ’၊ မြှေးယှက်ခြင်းသဘော ‘ဩနာဟ’၊ ထက်ဝန်းကျင်မြှေးယှက်ခြင်းသဘော ‘ပရိယောနာဟ’၊ အတွင်း၌ ပိတ်ဆို့ခြင်းသဘော ‘အန္တောသမောရောဓ’၊ မှိုင်းခြင်းသဘော ‘မိဒ္ဓ’၊ အိပ်ခြင်းသဘော ‘သုပ္ပ’၊ ငိုက်မျဥ်းခြင်း သဘော ‘ပစလာယိကာ’၊ အိပ်မှု သဘော ‘သုပ္ပ’၊ အိပ်သောအခြင်းအရာ ‘သုပ္ပနာ’၊ အိပ်သည်၏အဖြစ် ‘သုပ္ပိတတ္တ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မှိုင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဤထိုင်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဤမှိုင်းခြင်းသည်လည်းကောင်း ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ရောက်ကုန်၏၊ အထူးငြိမ်းကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကိုပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “လေးလံထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’ကို ပယ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၇။ “လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’မှ ကင်းသည်ဖြစ်၍”ဟူရာ၌ ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ထိုင်းမှိုင်းခြင်းကို စွန့်ခြင်းကြောင့်၊ အန်ခြင်းကြောင့်၊ လွတ်ခြင်းကြောင့်၊ ပယ်ခြင်းကြောင့်၊ အထပ်ထပ်စွန့်ခြင်း ကြောင့်၊ ပယ်၍ အထပ်ထပ် စွန့်ခြင်းကြောင့်။ ထို့ကြောင့် “ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’မှကင်းသည် ဖြစ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၈။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၄၉။ “အလင်းရောင်ဟူသော အမှတ်သညာရှိသည်ဖြစ်၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် အမှတ် ‘သညာ’ မည်သနည်း။ အကြင် မှတ်သားမှု ‘သညာ’၊ မှတ်သားသောအခြင်းအရာ ‘သဉ္ဇာနနာ’၊ မှတ်သားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္ဇာနိတတ္တ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မှတ်သားမှု ‘သညာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤမှတ်သားမှု ‘သညာ’ သည် လင်း၏၊ ပွင့်၏၊ ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်၏၊ ထက်ဝန်းကျင် တောက်ပ၏။ ထို့ကြောင့် “အလင်းရောင်ဟူသော အမှတ် ‘သညာ’ရှိသည်ဖြစ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၀။ “အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘သမ္ပဇည’ နှင့် ပြည့်စုံလျက်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ မည်သနည်း။ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာအောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့်သိမှု ‘သမ္ပဇည’ မည်သနည်း။ အကြင် အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ သိသောအခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ သဘောတရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ‘ပညာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤသတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤပညာနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့်သိမှု ‘သမ္ပဇည’နှင့် ပြည့်စုံလျက်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၁။ လေးလံထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’ မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏” ဟု ဆိုရာ၌ စိတ်၏ ထိုင်းမှုသည် ရှိ၏။ စေတသိက်တို့၏ မှိုင်းမှုသည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်၏ ထိုင်းမှု” မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို “စိတ်၏ ထိုင်းမှု”ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စေတသိက်တို့၏ မှိုင်းမှု” မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို “စေတသိက်တို့၏ မှိုင်းမှု”ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို ဤလေးလံထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’ မှ စင်ကြယ်စေ၏၊ အထူးစင်ကြယ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်စေ၏၊ လွတ်စေ၏၊ အထူးလွတ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်လွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ‘ထိနမိဒ္ဓ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၂။ “ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ နောင်တတစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ကို ပယ်၍”ဟူရာ၌ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ သည် ရှိ၏၊ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ မငြိမ်သက်မှု ‘အဝူပသမ’၊ စိတ်၏ ဖရိုဖရဲဲပျံ့လွင့်မှု ‘စေတသောဝိက္ခေပ’ စိတ်၏တုန်လှုပ်မှု ‘ဘန္တတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နောင်တတစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ မည်သနည်း။ မအပ်သည်၌ အပ်၏ဟု မှတ်ထင်ခြင်း၊ အပ်သည်၌ မအပ်ဟုမှတ်ထင်ခြင်း၊ အပြစ်မရှိသည်၌ အပြစ်ရှိ၏ဟုမှတ်ထင်ခြင်း၊ အပြစ်ရှိသည်၌ အပြစ်မရှိဟု မှတ်ထင်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဤသို့သဘောရှိသော အကြင်နောင်တ တစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’၊ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်သောအခြင်းအရာ ‘ကုက္ကုစ္စာယနာ’၊ နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ကုက္ကုစ္စာယိတတ္တ’၊ စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဝိပ္ပဋိသာရ’၊ စိတ်နှလုံး၌ ရေးခြစ်မှု ‘မနောဝိလေခ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤစိတ်၏ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ သည်လည်းကောင်း၊ ဤနောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’သည်လည်းကောင်း ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “စိတ်၏ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ ကို ပယ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၃။ “မပျံ့လွင့်သည်ဖြစ်၍”ဟူသည် ထိုစိတ်၏ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ကို စွန့်ခြင်းကြောင့်၊ အန်ခြင်းကြောင့်၊ လွတ်ခြင်းကြောင့်၊ ပယ်ခြင်းကြောင့်၊ တစ်ဖန်စွန့်ခြင်းကြောင့် ပယ်၍ တစ်ဖန် စွန့်ခြင်းကြောင့်။ ထို့ကြောင့် “မပျံ့လွင့်သည်ဖြစ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၄။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ “မိမိသန္တာန်၌”ဟူသည် ကိုယ်ကို စွဲဲ၍ဖြစ်သော အရာတည်း”

၅၅၅။ “ငြိမ်သက်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သောအထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ‘စိတ်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤမိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော စိတ်သည် ငြိမ်း၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ငြိမ်သက်၏။ ထို့ကြောင့် “မိမိသန္တာန်၌ ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၆။ “ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏”ဟူရာ၌ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’သည် ရှိ၏၊ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၏ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ မငြိမ်သက်မှု ‘အဝူပသမ’၊ စိတ်၏ ဖရိုဖရဲဲပျံ့လွင့်မှု ‘စေတသောဝိက္ခေပ’၊ စိတ်၏တုန်လှုပ်မှု ‘ဘန္တတ္တ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို “စိတ်”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို ဤပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ နောင်တ တစ်ဖန် ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’မှ စင်ကြယ်စေ၏၊ အထူးစင်ကြယ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင် စင်ကြယ်စေ၏၊ လွတ်စေ၏၊ အထူးလွတ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်လွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ နောင်တတစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’ မှစိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၇။ “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကိုပယ်၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ မည်သနည်း။ အကြင် ယုံမှားမှု ‘ကင်္ခါ’၊ ယုံမှားသောအခြင်းအရာ ‘ကင်္ခါယနာ’၊ ယုံမှားတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ကင်္ခါယိတတ္တ’၊ တွေးတောမှု ‘ဝိမတိ’၊ မဆုံးဖြတ်နှိုင်မှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’၊ နှလုံးနှစ်ခွဖြစ်မှု ‘ဒွေဠှက’၊ လမ်းနှစ်ခွဖြစ်မှု ‘ဒွိဓာပထ’၊ မဝေခွဲဲနိုင်မှု ‘သံသယ’၊ တသမတ်တည်း မယူနိုင်မှု ‘အနေကံသဂ္ဂါဟ’၊ ရွေ့ရှားတတ်မှု ‘အာသပ္ပနာ’၊ ထက်ဝန်းကျင် ရွေ့ရှားမှု ‘ပရိသပ္ပနာ’၊ ထက်ဝန်းကျင် မသက်ဝင်နိုင်မှု ‘အပရိယောဂါဟဏာ’၊ စိတ်ခက်တရော်ရှိမှု ‘ဆမ္ဘိတတ္တ’၊ စိတ်နှလုံး၌ ရေးခြစ်မှု ‘မနောဝိလေခ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ သည် ငြိမ်း၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ရောက်၏၊ ငြိမ်သက်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ပျက်စီး၏၊ အထူးပျက်စီး၏၊ ခြောက်သွေ့၏၊ အထူးခြောက်သွေ့၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကို ပယ်၍” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၈။ “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကို လွန်မြောက်၍”ဟူရာ၌ ဤယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ကို ကူးမြောက်၏၊ လွန်မြောက်၏၊ ထွက်မြောက်၏၊ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်၏၊ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ဆိုက်၏။ ထို့ကြောင့်“ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ကို လွန်မြောက်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၅၉။ “ကုသိုလ်တရားတို့၌ သို့လော သို့လော မရှိသည်ဖြစ်၍”ဟူသည် ဤယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ဖြင့့်ကုသိုလ်တရားတို့၌ မယုံမှား၊ သံသယမရှိ၊ သို့လော သို့လော မဖြစ်၊ သို့လော သို့လော မရှိ၊ သို့လောသို့လောဖြစ်မှု မှ ကင်း၏။ ထို့ကြောင့် “ကုသိုလ်တရားတို့၌ သို့လော သို့လော မရှိသည် ဖြစ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၀။ “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၏”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ မည်သနည်း။ အကြင် ယုံမှားမှု ‘ကင်္ခါ’၊ ယုံမှားသောအခြင်းအရာ ‘ကင်္ခါယနာ’၊ ယုံမှားတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ကင်္ခါယိတတ္တ’။ပ။၂ စိတ်ခက်တရော်ရှိမှု ‘ဆမ္ဘိတတ္တ’၊ စိတ်နှလုံး၌ ရေးခြစ်မှု ‘မနောဝိလေခ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော “တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်”သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “စိတ်”ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်ကို ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’ မှ စင်ကြယ်စေ၏၊ အထူးစင်ကြယ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်စေ၏၊ လွတ်စေ၏၊ အထူးလွတ်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင်လွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’မှ စိတ်ကိုစင်ကြယ်စေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၁။ “ဤနီဝရဏ ငါးပါးတို့ကို ပယ်၍”ဟူရာ၌ ဤနီဝရဏ ငါးပါးတို့သည် ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက် ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကိုပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤနီဝရဏငါးပါးတို့ကို ပယ်၍”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၂။ “စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်ကုန်သော”ဟူရာ၌ ဤနီဝရဏငါးပါးတို့သည် စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်ကုန်၏။

၅၆၃။ “ပညာကို အားနည်းအောင် ပြုတတ်ကုန်သော”ဟူရာ၌ ဤနီဝရဏငါးပါးတို့ကြောင့် မဖြစ်သေးသော ပညာသည် မဖြစ်ပေါ်၊ ဖြစ်ပြီးသော ပညာသည်လည်း ချုပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပညာကိုအားနည်းအောင် ပြုတတ်ကုန်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၄။ “ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်” ဟူရာ၌ အဘယ်တရားတို့သည် “ကာမ” မည်ကုန်သနည်း။ ကာမဂုဏ်ကို လိုချင်မှု ‘ဆန္ဒ’ သည် ကာမမည်၏၊ တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’သည် ကာမမည်၏၊ လိုချင်တပ်မက်မှု ‘ဆန္ဒရာဂ’သည် ကာမမည်၏၊ (ပုံသဏ္ဌာန်နိမိတ်စသည်ကို) ကြံစည်မှု ‘သင်္ကပ္ပ’ သည် ကာမမည်၏၊ တပ်မက်မှု ‘ရာဂ’သည် ကာမမည်၏၊ ကြံစည်တပ်မက်မှု ‘သင်္ကပ္ပရာဂ’ သည် ကာမမည်၏။ ဤတရားတို့ကို “ကာမ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို၌ အဘယ်တရားတို့သည် “အကုသိုလ်” မည်ကုန်သနည်း။ ပြင်းစွာလိုချင်မှု ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’၊ ပျက်စီးစေလိုမှု ‘ဗျာပါဒ’၊ စိတ်စေတသိက်တို့၏ ထိုင်းမှိုင်းမှု ‘ထိနမိဒ္ဓ’၊ ပျံ့လွင့်မှု ‘ဥဒ္ဓစ္စ’၊ နောင်တ တစ်ဖန်ပူပန်မှု ‘ကုက္ကုစ္စ’၊ ယုံမှားမှု ‘ဝိစိကိစ္ဆာ’။ ဤတရားတို့ကို အကုသိုလ်တို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဤကာမတို့မှလည်းကောင်း၊ ဤအကုသိုလ်တရားတို့မှလည်းကောင်း ကင်းဆိတ်၏။ ထို့ကြောင့် “ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ၁။ (*) ဆဋ္ဌမူပါဠိတော်၌ အဇ္ဈတ္တပုဒ်အဖွင့် မပါပါ၊ ကျနေဟန်တူသည်။ ၂။ ဤကင်္ခါယိတတ္တနောက်၌ ပေယျာလ ရှိသင့်သည်၊ ဆဋ္ဌမူပါဠိတော်၌ ကျသည်ဟု ထင်သည်။

၁-ပဌမဈာန်အဖွင့် ၅၆၅။ “ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ နှင့် တကွဖြစ်သော သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ နှင့် တကွဖြစ်သော” ဟူရာ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’သည် ရှိ၏၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ မည်သနည်း။ အကြင် ကြံစည်မှု ‘တက္က’၊ အထူးကြံစည်မှု ‘ဝိတက္က’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’၊ စိတ်ကိုအာရုံသို့ ရောက်စေမှု ‘အပ္ပနာ’၊ အထူးရောက်စေမှု ‘ဗျပ္ပနာ’၊ စိတ်ကိုအာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ပေးမှု ‘စေတသောအဘိနိရောပနာ’၊ ကောင်းစွာ ကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ မည်သနည်း။ အကြင်သုံးသပ်မှု ‘စာရ’၊ အထူးသုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ အထပ်ထပ်အထူးသုံးသပ်မှု ‘အနုဝိစာရ’၊ ကပ်၍အထူးသုံးသပ်မှု ‘ဥပဝိစာရ’၊ စိတ်ကိုအာရုံနှင့် ဆက်စပ်၍ထားမှု ‘အနုသန္ဓနတာ’၊ အစဥ်မပြတ်ကြည့်ရှုမှု ‘အနုပေက္ခနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ နှင့်တကွဖြစ်သော သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ နှင့် တကွဖြစ်သော”’ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၆။ “နီဝရဏကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော”ဟူရာ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် ဤ (နီဝရဏ) ကင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထင်ရှား ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “နီဝရဏကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၇။ “နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော”ဟူရာ၌ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’သည် ရှိ၏။ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ မည်သနည်း။ အကြင်နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ဝမ်းမြောက်မှု ‘ပါမောဇ္ဇ’၊ လွန်စွာဝမ်းသာမှု ‘အာမောဒနာ’၊ များစွာ ဝမ်းသာမှု ‘ပမောဒနာ’၊ ရွှင်လန်းမှု ‘ဟာသ’၊ များစွာရွှင်လန်းမှု ‘ပဟာသ’၊ နှစ်သိမ့်မှု ‘ဝိတ္တိ’၊ တက်ကြွမှု ‘ဩဒဂျ’၊ စိတ်၏ နှစ်လိုမှု ‘အတ္တမနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ မှီသော သာယာမှု ‘စေတသိကသာတ’၊ စိတ်၌ မှီသော ချမ်းသာမှု ‘စေတသိကသုခ’၊ စိတ်၏တွေ့ထိမှု ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားခြင်း၊ စိတ်၏ တွေ့ထိမှု ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤချမ်းသာမှု ‘သုခ’သည် ဤနှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’နှင့် တကွ အဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၆၈။ “ပဌမ”ဟူရာ၌ ဤဈာန်သည် အရေအတွက် အစဥ်အားဖြင့်လည်း ပဌမမည်၏၊ ရှေးဦးစွာဝင်စားအပ်သောကြောင့်လည်း ပဌမမည်၏။

၅၆၉။ “ဈာန်”ဟူသည် ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တို့တည်း။

၅၇၀။ “ရောက်၍”ဟူသည် ပဌမဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်ခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၅၇၁။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၂-ဒုတိယဈာန်အဖွင့် ၅၇၂။ “ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သည် ရှိ၏၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ မည်သနည်း။ အကြင် ကြံစည်မှု ‘တက္က’၊ အထူးကြံစည်မှု ‘ဝိတက္က’။ပ။ ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ မည်သနည်း။ အကြင်သုံးသပ်မှု ‘စာရ’၊ အထူးသုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ အထပ်ထပ် အထူးသုံးသပ်မှု ‘အနုဝိစာရ’၊ ကပ်၍အထူးသုံးသပ်မှု ‘ဥပဝိစာရ’၊ စိတ်ကိုအာရုံနှင့်ဆက်စပ်မှု ‘အနုသန္ဓနတာ’၊ အထပ်ထပ် ကပ်၍ ရှုမှု ‘အနုပေက္ခနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’သည်လည်းကောင်း၊ ဤသုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’သည်လည်းကောင်း ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၇၃။ “မိမိကိုယ်၌”ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ ၊ မိမိအတ္တဘော၌။

၅၇၄။ “ကြည်လင်စေတတ်သော”ဟူသည် ယုံကြည်မှု ‘သဒ္ဓါ’၊ ယုံကြည်သော အခြင်းအရာ ‘သဒ္ဒဟနာ’၊ သက်ဝင်မှု ‘ဩကပ္ပနာ’၊ အလွန်ကြည်လင်မှု ‘အဘိပ္ပသာဒ’ တည်း။

၅၇၅။ “စိတ်၏တည်ကြည်ခြင်း ‘သမာဓိ’ကို ဖြစ်ပွါးစေတတ်သော”ဟူသည် စိတ်၏တည်တံ့မှု ‘ဌိတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်မှု ‘သမ္မာသမာဓိ’တည်း။

၅၇၆။ “ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ မရှိသော”ဟူရာ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သည် ရှိ၏၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ မည်သနည်း၊ အကြင် ကြံစည်မှု ‘တက္က’၊ အထူးကြံစည်မှု ‘ဝိတက္က’။ပ။ ကောင်းစွာကြံစည်မှု ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ သည် ရှိ၏၊ ဤသဘောကို ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ မည်သနည်း။ အကြင်သုံးသပ်မှု ‘စာရ’၊ အထပ်ထပ်သုံးသပ်မှု ‘အနုစာရ’၊ အထူးသုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ အထပ်ထပ်အထူးသုံးသပ်မှု ‘အနုဝိစာရ’၊ ကပ်၍ အထူးသုံးသပ်မှု ‘ဥပဝိစာရ’၊ စိတ်ကို အာရုံနှင့်ဆက်စပ်မှု ‘အနုသန္ဓနတာ’၊ အထပ်ထပ်ကပ်၍ရှုမှု ‘အနုပေက္ခနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’သည်လည်းကောင်း၊ ဤသုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’သည်လည်းကောင်းငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်း သို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’မရှိသော”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၇၇။ “တည်ကြည်ခြင်း “သမာဓိ” ကြောင့်ဖြစ်သော”ဟူရာ၌ ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’သည် ရှိ၏။ ထိုသဒ္ဓါ, ပီတိ, သုခတို့သည် ဤဒုတိယဈာန်၌ ပဌမဈာန်သမာဓိကြောင့်ဖြစ်ကုန်၏၊ ကောင်းစွာဖြစ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ အသစ်ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထင်ရှားဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “တည်ကြည်ခြင်း ‘သမာဓိ’ကြောင့်ဖြစ်သော”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၇၈။ “နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော”ဟူရာ၌ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’သည် ရှိ၏။ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ မည်သနည်း။ ။ပ။ ဤသဘောကို ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤချမ်းသာမှု ‘သုခ’သည် ဤနှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’နှင့်တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၇၉။ “ဒုတိယ”ဟူရာ၌ ဤဈာန်သည် အရေအတွက် အစဥ်အားဖြင့်လည်း ဒုတိယ မည်၏၊ နှစ်ကြိမ်မြောက် ဝင်စားအပ်သောကြောင့်လည်း ဒုတိယ မည်၏။

၅၈၀။ “ဈာန်”ဟူသည် ကြည်လင်မှု ‘သဒ္ဓါ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တို့တည်း။

၅၈၁။ “ရောက်၍”ဟူသည် ဒုတိယဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်ခြင်း တည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၅၈၂။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၃-တတိယဈာန်အဖွင့် ၅၈၃။ “နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ကိုလည်း မတပ်မက်ခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ မည်သနည်း။ အကြင် နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ဝမ်းမြောက်မှု ‘ပါမောဇ္ဇ’၊ လွန်စွာဝမ်းသာမှု ‘အာမောဒနာ’၊ များစွာဝမ်းသာမှု ‘ပမောဒနာ’၊ ရွှင်လန်းမှု ‘ဟာသ’၊ များစွာရွှင်လန်းမှု ‘ပဟာသ’၊ နှစ်သိမ့်မှု ‘ဝိတ္တိ’၊ တက်ကြွမှု ‘ဩဒဂျ’၊ စိတ်၏ နှစ်လိုမှု ‘အတ္တမနတာ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ သည် ငြိမ်း၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ငြိမ်သက်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ အလွန် ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ပျက်စီး၏၊ အထူးပျက်စီး၏၊ ခြောက်သွေ့၏၊ အထူးခြောက်သွေ့၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ကိုလည်း မတပ်မက်ခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၈၄။ “လျစ်လျူရှုလျက်သာလျှင်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ အလွန်လျစ်လျူရှုသောအခြင်းအရာ ‘အဇ္ဈုပေက္ခနာ’၊ စိတ်၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်ခြင်း ‘မဇ္ဈတ္တတာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤလျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’နှင့် ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “လျစ်လျူရှုလျက်သာလျှင်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၈၅။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၈၆။ “အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိမှု ‘သမ္ပဇဥ်’နှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် အောက်မေ့ခြင်း ‘သတိ’ မည်သနည်း။ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိမှု ‘သမ္ပဇဥ်’ မည်သနည်း။ အကြင် အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘ပညာ’၊ အပြားအားဖြင့် သိသော အခြင်းအရာ ‘ပဇာနနာ’။ပ။ မတွေဝေမှု ‘အမောဟ’၊ သဘောတရားကို စိစစ်မှု ‘ဓမ္မဝိစယ’၊ ကောင်းစွာသိမြင်မှု ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘သမ္ပဇဥ်’ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤသတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤသမ္ပဇဥ်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံ၏။ပ။ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိမှု ‘သမ္ပဇဥ်’နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၈၇။ “ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ကိုယ်ဖြင့် ခံစား၏”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားခြင်း၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ‘ကိုယ်’ မည်သနည်း။ မှတ်သားမှု အစု ‘သညာက္ခန္ဓာ’၊ ပြုပြင်မှု အစု ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’၊ သိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကိုယ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤချမ်းသာခြင်း သုခကို ဤကိုယ် (နာမကာယ) ဖြင့် ခံစား၏။ ထို့ကြောင့် “ချမ်းသာခြင်း သုခကိုလည်း ကိုယ်ဖြင့် ခံစား၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၈၈။ “အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကြင်တတိယဈာန်ကြောင့် ထိုသူကို ချီးမွမ်းတော်မူကြကုန်၏”ဟူရာ၌ အဘယ်တို့သည် “အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့” မည်ကုန်သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကတို့ကိုလည်းကောင်း အရိယာတို့ ဟုဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤတတိယဈာန်ရရှိသူကို ပြောကြားကုန်၏၊ ညွှန်ပြကုန်၏၊ သိစေကုန်၏၊ ဖြစ်စေကုန်၏၊ ဖွင့်ပြကုန်၏၊ ဝေဖန်ကုန်၏၊ ပေါ်လွင်အောင် ပြုကုန်၏၊ ထင်ရှားပြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကြင်တတိယဈာန်ကြောင့် ထိုသူကို ချီးမွမ်းတော်မူကုန်၏” ဟုဆိုအပ်ကုန်၏။

၅၈၉။ “လျစ်လျူရှုသူ သတိရှိသူ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ အလွန် လျစ်လျူရှုသောအခြင်းအရာ ‘အဇ္ဈုပက္ခနာ’၊ စိတ်၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်မှုသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ မည်သနည်း။ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ် အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ မည်သနည်း။ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သောချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားခြင်း၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤလျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤအောက်မေ့မှု ‘သတိ’နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤချမ်းသာမှု ‘သုခ’နှင့်လည်းကောင်းပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍ ဖြစ်၏၊ စောင့်၏၊ မျှတ၏၊ မျှတစေ၏၊ ကျင့်၏၊ နေ၏၊ ထို့ကြောင့် “လျစ်လျူရှုသူသတိရှိသူ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၉၀။ “တတိယဈာန်”ဟူရာ၌ ဤဈာန်သည် အရေအတွက်အစဥ်အားဖြင့်လည်း တတိယမည်၏၊ သုံးကြိမ်မြောက် ဝင်စားအပ်သောကြောင့်လည်း တတိယ မည်၏။

၅၉၁။ “ဈာန်”ဟူသည် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ ကောင်းစွာအပြားအားဖြင့် သိမှု ‘သမ္ပဇည’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တို့တည်း။

၅၉၂။ “ရောက်၍”ဟူသည် တတိယဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်ခြင်း တည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၅၉၃။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄-စတုတ္ထဈာန်အဖွင့် ၅၉၄။ “ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’ကိုလည်း ပယ်ခွာခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ သည် ရှိ၏၊ ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ မည်သနည်း။ အကြင် ကိုယ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောသာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားခြင်း၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားသောအခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’ မည်သနည်း။ အကြင် ကိုယ်၌ ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲဲမှု ၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သောမသာယာမှု ဆင်းရဲဲမှုကို ခံစားခြင်း၊ ကိုယ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲဲမှုကို ခံစားသောအခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဤချမ်းသာမှု သုခသည်လည်းကောင်း၊ ဤဆင်းရဲဲမှု ဒုက္ခသည်လည်းကောင်း ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်“ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’ကိုလည်း ပယ်ခွါခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၉၅။ “ရှေးဦးကပင် ဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’၊ စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ ဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’သည် ရှိ၏၊ စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ သည် ရှိ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားခြင်း၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော သာယာမှု ချမ်းသာမှုကို ခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ မည်သနည်း။ အကြင် စိတ်၌ ဖြစ်သော မသာယာမှု ၊ စိတ်၌ ဖြစ်သော ဆင်းရဲဲမှု ၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲဲမှုကို ခံစားခြင်း၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော မသာယာမှု ဆင်းရဲဲမှုကို ခံစားသောအခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဤဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’ သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ သည်လည်းကောင်းရှေးဦးကပင် ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ရှေးဦးကပင် ဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’ စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၉၆။ “ဆင်းရဲဲချမ်းသာမရှိသော”ဟူရာ၌ အကြင်စိတ်၌ ဖြစ်သော သာယာမှု လည်းမဟုတ်, မသာယာမှု လည်းမဟုတ်သော သဘော၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဲလည်းမဟုတ်, ချမ်းသာမဟုတ်သောခံစားခြင်းသဘော၊ စိတ်အတွေ့ကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဲလည်းမဟုတ်, ချမ်းသာလည်းမဟုတ်သော ခံစားသော အခြင်းအရာသည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “ဆင်းရဲဲချမ်းသာမရှိသော” ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၉၇။ “လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ကြောင့်ဖြစ်သည့် သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းရှိသော”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ အကြင် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသောအခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခနာ’၊ အလွန်လျစ်လျူရှုသောအခြင်းအရာ ‘အဇ္ဈုပေက္ခနာ’၊ စိတ်၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်မှု ‘မဇ္ဈတ္တတာ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုလျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ မည်သနည်း။ အကြင် အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ အထပ်ထပ်အောက်မေ့မှု ‘အနုဿတိ’။ပ။ ကောင်းစွာ အောက်မေ့မှု ‘သမ္မာသတိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အောက်မေ့မှု ‘သတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသတိသည် ဤလျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ကြောင့် ပွင့်လင်း၏၊ ထက်ဝန်းကျင် စင်ကြယ်၏၊ ထက်ဝန်းကျင် ဖြူဖွေး၏။ ထို့ကြောင့် “လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ကြောင့်ဖြစ်သည့် သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းရှိသော”ဟု ဆိုအပ်၏။

၅၉၈။ “စတုတ္ထ”ဟူရာ၌ ဤဈာန်သည် အရေအတွက် အစဥ်အားဖြင့်လည်း စတုတ္ထမည်၏၊ လေးကြိမ်မြောက် ဝင်စားအပ်သောကြောင့်လည်း စတုတ္ထမည်၏။

၅၉၉။ “ဈာန်”ဟူသည် လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်း။

၆၀၀။ “ရောက်၍”ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ် ရခြင်းတည်း၊ ရောက်ခြင်း တည်း၊ ကောင်းစွာ ရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၆၀၁။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်

၆၀၂။ “ရူပသညာကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် ရူပသညာ မည်သနည်း။ ရူပဈာန်သမာပတ်ကို ဝင်စားသူ၏လည်းကောင်း၊ ကပ်ရောက်သူ၏လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်၌ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ၏လည်းကောင်း မှတ်သားမှု ‘သညာ’၊ မှတ်သားသော အခြင်းအရာ ‘သဉ္ဇာနနာ’၊ မှတ်သားတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္ဇာနိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသညာတို့ကို ရူပသညာတို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤရူပသညာတို့ကို လွန်၏၊ အထူးလွန်၏၊ ကောင်းစွာလွန်၏။ ထို့ကြောင့် “ရူပသညာတို့ကိုလုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၀၃။ “ဝတ္ထု+အာရုံထိခိုက်မှု ကြောင့်ဖြစ်သော မှတ်သားမှု ‘ပဋိဃသညာ’ တို့၏ ချုပ်ခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် ဝတ္ထု+အာရုံထိခိုက်မှု ကြောင့်ဖြစ်သော ‘ပဋိဃသညာ’ မည်သနည်း။ အဆင်း၌ မှတ်သားမှု ‘ရူပသညာ’၊ အသံ၌ မှတ်သားမှု ‘သဒ္ဒသညာ’။ပ။ အတွေ့အထိ၌ မှတ်သားမှု ‘ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ’တို့တည်း။ ဤသညာတို့ကို ဝတ္ထု+အာရုံထိခိုက်မှု ကြောင့်ဖြစ်သော မှတ်သားမှု ‘ပဋိဃသညာ’ တို့ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤဝတ္ထု+အာရုံထိခိုက်မှု ကြောင့်ဖြစ်သော မှတ်သားမှု ‘ပဋိဃသညာ’ တို့သည် ငြိမ်းကုန်၏၊ ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ငြိမ်သက်ကုန်၏၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ အလွန်ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏၊ အထူးပျက်စီးကုန်၏၊ ခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ အထူးခြောက်သွေ့ကုန်၏၊ ကင်းခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝတ္ထု+အာရုံထိခိုက်မှု ကြောင့်ဖြစ်သော မှတ်သားမှု ‘ပဋိဃသညာ’တို့၏ ချုပ်ခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၀၄။ “အထူးထူးသောအာရုံ၌ မှတ်သားမှု ‘နာနတ္တသညာ’တို့ကို နှလုံးမသွင်းမူ၍”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် အထူးထူးသော အာရုံ၌ မှတ်သားမှု ‘နာနတ္တသညာ’ မည်သနည်း။ (သမာပတ်ကို) မဝင်စားသော မနောဓာတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ၏လည်းကောင်း၊ မနောဝိညာဏဓာတ်နှင့့်ပြည့်စုံသူ၏လည်းကောင်း မှတ်သားမှု ‘သညာ’၊ မှတ်သားသောအခြင်းအရာ ‘သဉ္ဇာနနာ’၊ မှတ်သားသည်၏အဖြစ် ‘သဉ္ဇာနိတတ္တ’သည် ရှိ၏။ ဤသညာကို အထူးထူးသောအာရုံ၌ မှတ်သားမှု ‘နာနတ္တသညာ’ တို့ဟုဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤအထူးထူးသော အာရုံ၌ မှတ်သားမှု ‘နာနတ္တသညာ’တို့ကို နှလုံးမသွင်း။ ထို့ကြောင့်“အထူးထူးသော အာရုံ၌ မှတ်သားမှု ‘နာနတ္တသညာ’တို့ကို နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၀၅။ “ကောင်းကင်သည် အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိ”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် “ကောင်းကင်” မည်သနည်း။ အကြင် ရေးခြစ် မရသောသဘော၊ ရေးခြစ်မရသောဖြစ်ခြင်းသဘော၊ ထိကိုင်၍ မရသော သဘော၊ ထိကိုင်၍ မရသောဖြစ်ခြင်းသဘော၊ ဟင်းလင်းသဘော၊ ဟင်းလင်းဖြစ်ခြင်း သဘော၊ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့နှင့် မတွေ့ထိအပ်သောသဘောသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ကောင်းကင်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကောင်းကင်၌ စိတ်ကို ထား၏၊ ကောင်းစွာထား၏။ အပိုင်းအခြားမရှိဖြန့်၏။ ထို့ကြောင့်“ကောင်းကင်သည် အဆုံး အပိုင်းအခြားမရှိ”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၀၆။ “အာကာသာနဉ္စာယတန”ဟူသည် အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို ဝင်စားသူ၏လည်းကောင်း၊ ကပ်ရောက်သူ၏လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေလေ့ရှိသူ၏လည်းကောင်း စိတ်စေတသိက်တရားတို့တည်း။

၆၀၇။ “ပြည့်စုံစေ၍”ဟူသည် အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ် ရခြင်း တည်း၊ ရောက်ခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၆၀၈။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်

၆၀၉။ “အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်၏၊ အထူးလွန်၏၊ ကောင်းစွာလွန်၏။ ထို့ကြောင့် “အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကိုလုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၁၀။ “ဝိညာဏ်သည် အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိ”ဟူရာ၌ ထိုကောင်းကင်ကိုပင် ဝိညာဏ်ဖြင့် တွေ့ထိ၍နှလုံးသွင်း၏၊ အပိုင်းအခြားမရှိဖြန့်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝိညာဏ်သည် အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိ” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၁၁။ “ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်”ဟူသည် ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို ဝင်စားသူ၏လည်းကောင်း၊ ကပ်ရောက်သူ၏လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေလေ့ရှိသူ၏လည်းကောင်း စိတ်စေတသိက်တရားတို့တည်း။

၆၁၂။ “ပြည့်စုံစေ၍”ဟူသည် ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်ခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်း တည်း။

၆၁၃။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်

၆၁၄။ “ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို လုံးဝ လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ ဤဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်၏၊ အထူးလွန်၏၊ ကောင်းစွာလွန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်ခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၁၅။ “စိုးစဥ်းမျှ မရှိ”ဟူရာ၌ ထိုဝိညာဏ်ကိုပင် ပွါးများ၏၊ အထူးပွါးများ၏၊ ကွယ်စေ၏၊ စိုးစဥ်းမျှ မရှိဟု ရှု၏။ ထို့ကြောင့် “စိုးစဥ်းမျှ မရှိ”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၁၆။ “အာကိဉ္စညာယတန”ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို ဝင်စားသူ၏လည်းကောင်း၊ ကပ်ရောက်သူ၏လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေလေ့ရှိသူ၏လည်းကောင်း စိတ်စေတသိက်တရားတို့တည်း။

၆၁၇။ “ပြည့်စုံစေ၍”ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်းတည်း၊ ရောက်ခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၆၁၈။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်

၆၁၉။ “အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်”ဟူရာ၌ ဤအာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လွန်၏၊ အထူးလွန်၏၊ ကောင်းစွာလွန်၏။ ထို့ကြောင့် “အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။ “နေဝသညီနာသညီ”ဟူရာ၌ ထိုအာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကိုပင် ငြိမ်သက်သောအားဖြင့် နှလုံးသွင်း၏၊ အလွန်သိမ်မွေ့သည့် သင်္ခါရမျှသာကြွင်းကျန်သော သမာပတ်ကို ပွါးများ၏၊ ထို့ကြောင့် “နေဝသညီနာသညီ” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၂၀။ “နေဝသညာနာသညာယတန”ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ဝင်စားသူ၏လည်းကောင်း၊ ကပ်ရောက်သူ၏လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေလေ့ရှိသူ၏လည်းကောင်း စိတ်စေတသိက်တရားတို့တည်း။

၆၂၁။ “ပြည့်စုံစေ၍”ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ရခြင်းတည်း၊ အထပ်ထပ်ရခြင်း တည်း၊ ရောက်ခြင်းတည်း၊ ကောင်းစွာရောက်ခြင်းတည်း၊ တွေ့ထိခြင်းတည်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းတည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

၆၂၂။ “နေ၏”ဟူသည် ဣရိယာပုထ်လေးပါးကို ဖြစ်စေ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်၏၊ မျှတ၏၊ မျှတ စေ၏၊ ကျင့်၏၊ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးကို ဖြတ်၍ ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝိဟရတိ (နေ၏)” ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းပြီး၏။ ၂-အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း)

၁-စတုက္ကနည်း ရူပါဝစရကုသိုလ်ဈာန်လေးပါး ၆၂၃။ ဈာန်လေးပါးတို့ကား ပဌမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်တို့တည်း။ ပဌမဈာန်

၆၂၄။ ထိုလေးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ပဌမဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင် အခါ၌ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ရူပဘုံသို့ရောက်ကြောင်းဈာန်ကို အားထုတ်၏။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကိုပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၁) ဒုတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဒုတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင်အာရုံ ရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါသုံးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကိုဒုတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် တတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံ ရှိသော တတိယဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသောအင်္ဂါ နှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို တတိယဈာန် ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) စတုတ္ထဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် စတုတ္ထဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’တည်းဟူသော အင်္ဂါ နှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) စတုက္ကနည်းပြီး၏။ ပဉ္စကနည်း ရူပါဝစရကုသိုလ်ဈာန်ငါးပါး ပဌမဈာန်

၆၂၅။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ရူပဘုံသို့ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၁) ဒုတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ မရှိသော သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’မျှသာရှိသော (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါ လေးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ဒုတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) တတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသောတတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါသုံးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကိုတတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) စတုတ္ထဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံ ရှိသော စတုတ္ထဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) ပဉ္စမဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဉ္စမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဉ္စမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၅) * မှတ်ချက်။ ။ * ဤဝိဘင်းပါဠိတော်၌ စတုက္ကနည်း ပဉ္စကနည်း အကျဥ်း နမူနာမျှသာ ပါရှိပါသည်။ အကျယ်ကို ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်အတိုင်း ဟောရမည်ဟု အဋ္ဌကထာ ဆိုသောကြောင့် ဤနေရာ၌ တတိယ အရူပဈာန်အထိ ပေယျာလ ရှိသင့်ပါသည်။ ပဉ္စကနည်းပြီး၏။ ၂-အရူပါဝစရကုသိုလ်ဈာန်လေးပါး စတုတ္ထအရူပဈာန်

၆၂၆။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ အရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကိုပွါးများအားထုတ်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် နေဝသညာနာသညာယတနသညာနှင့် တကွသော၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကိုပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသောအင်္ဂါနှစ်ပါး ရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။

၃-စတုက္ကနည်း လောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်လေးပါး ၆၂၇။ ဈာန်လေးပါးတို့ကား ပဌမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်တို့တည်း။ ပဌမဈာန်

၆၂၈။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပဌမဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ‘၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဒုတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသောအင်္ဂါသုံးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ဒုတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် တတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော တတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါ နှစ်ပါးရှိသောဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို တတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုတ္ထဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် စတုတ္ထဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါ နှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) စတုက္ကနည်းပြီး၏။ ပဉ္စကနည်း လောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ငါးပါး ပဌမဈာန်

၆၂၉။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ကား မရှိ၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ မျှသာရှိသော၊ (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ရှိသော၊ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသောအင်္ဂါလေးပါး ရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ဒုတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ တတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော တတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသောအင်္ဂါသုံးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို တတိယဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုတ္ထဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါ နှစ်ပါးရှိသောဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ပဉ္စမဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောကတတ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဉ္စမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’တည်းဟူသော အင်္ဂါ နှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဉ္စမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ပဉ္စကနည်းပြီး၏။

၄-စတုက္ကနည်း ရူပါဝစရဝိပါက်ဈာန်လေးပါး ၆၃၀။ ဈာန်လေးပါးတို့ကား ပဌမဈာန် ဒုတိယဈာန် တတိယဈာန် စတုတ္ထဈာန်တို့တည်း။ ပဌမဈာန် ၆၃၁။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပဌမဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်၏။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်စသည် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဒုတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်း ဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသောဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ် မည်ကုန်၏။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သောဒုတိယဈာန်ကို။ပ။ တတိယဈာန်ကို။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို။ပ။ စတုက္ကနည်းပြီး၏ ပဉ္စကနည်း ရူပါဝစရဝိပါက်ဈာန်ငါးပါး

၆၃၁။ ပဌမဈာန်ကို။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဉ္စမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဉ္စမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။

၅-အရူပါဝစရဝိပါက်ဈာန်လေးခု ၆၃၂။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ အရူပဘုံသို့ ရောက်ကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်၍ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့့်နေဝသညာ နာသညာယတန သညာနှင့် တကွသော။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုအရူပါဝစရ ကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် နေဝသညာနာသညာယတန သညာနှင့် တကွသော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။

၆-စတုက္ကနည်း လောကုတ္တရာဝိပါက်ဈာန်လေးခု ၆၃၃။ ဈာန်လေးပါးတို့ကား ပဌမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်တို့တည်း။ ပဌမဈာန်

၆၃၄။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပဌမဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ပွါးများခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော၊ အတ္တမှ ဆိတ်သော၊ အကျိုးဝိပါက်ဖြစ်သော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်စသည် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဒုတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သောလောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများ အားထုတ်၏၊ ။ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ကြောင့်။ပ။ ဆင်းရဲဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်ဈာန်ကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ပွါးများခဲဲ့၍ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် အကျိုးဝိပါက် ဖြစ်သော။ပ။ ဒုတိယ ဈာန်ကို။ပ။ တတိယဈာန်ကို။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို။ပ။ ပဉ္စကနည်း လောကုတ္တရာဝိပါက်ဈာန်ငါးခု ပဌမဈာန်ကို။ပ။ ဆင်းရဲဲသောအကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသောအသိဉာဏ်ရှိသော အတ္တမှဆိတ်သော ပဉ္စမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဉ္စမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ရူပါဝစရကြိယာဈာန်လေးပါး

၆၃၅။ ဈာန်လေးပါးတို့ကား ပဌမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်တို့တည်း။ ပဌမဈာန်

၆၃၆။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ပဌမဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော၊ ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သော၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေခြင်းဖြစ်သော၊ ကြိယာဖြစ်သော ရူပါဝစရဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’၊ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဌမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်စသည် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဒုတိယဈာန် မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်း မဟုတ်သော၊ ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သော၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေခြင်းဖြစ်သော၊ ကြိယာဖြစ်သောရူပါဝစရဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’၊ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ဒုတိယဈာန်ကို။ပ။ တတိယဈာန်ကို။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို။ပ။ ပဉ္စကနည်း ရူပါဝစရကြိယာဈာန်ငါးပါး ပဌမဈာန်ကို။ပ။ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ပဉ္စမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’ တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည်ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို ပဉ္စမဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အရူပါဝစရကြိယာဈာန်လေးပါး

၆၃၇။ပ။၁ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်း မဟုတ်သော၊ ကံ၏အကျိုးလည်း မဟုတ်သော၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာနေခြင်းရှိသော၊ ကြိယာဖြစ်သော အရူပါဝစရဈာန်ကို အားထုတ်၏။ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လုံးဝလွန်မြောက်၍နေဝသညာ နာသညာယတန သညာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ စိတ်၏တည်ကြည်မှု ‘ဧကဂ္ဂတာ’တည်းဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဈာန်နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်းပြီး၏။ ၁။ ဤပေယျာလ ပါဠိတော်၌ မရှိ၊ ရှိသင့်၍ ထည့်ထားသည်။ ၃-ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း)

၆၃၈။ ဈာန်လေးပါးတို့ကား- ၁။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’, သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ နှင့် တကွဖြစ်သော၊ (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’, ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော ပဌမဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ပ။ ၂။ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’ သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော၊ စိတ်၏ တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ကြံစည်မှု ‘ဝိတက်’, သုံးသပ်မှု ‘ဝိစာရ’ မရှိသော၊ တည်ကြည်မှု ‘သမာဓိ’ကြောင့်ဖြစ်သော၊ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’, ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ ရှိသော ဒုတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ပ။ ၃။ နှစ်သက်မှု ‘ပီတိ’ ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့် လျစ်လျူရှုလျက်သာ နေ၏။ အောက်မေ့မှု ‘သတိ’၊ ဆင်ခြင်ဉာဏ် ‘သမ္ပဇဥ်’နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’ကိုလည်း နာမကာယဖြင့်ခံစား၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကြင် တတိယဈာန်ကြောင့် ထိုသူကို “လျစ်လျူရှုနိုင်သူ သတိရှိသူချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ” ဟု ချီးမွမ်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုတတိယဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ပ။ ၄။ ချမ်းသာမှု ‘သုခ’, ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’ကို ပယ်ခွာခြင်းကြောင့် ရှေးဦးကပင်လျှင် ဝမ်းမြောက်မှု ‘သောမနဿ’, စိတ်နှလုံးမသာယာမှု ‘ဒေါမနဿ’တို့၏ ချုပ်နှင့်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲဲမှု ‘ဒုက္ခ’လည်း မဟုတ်, ချမ်းသာမှု ‘သုခ’လည်း မဟုတ်သော လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’ ကြောင့်ဖြစ်သည့် သတိ၏ ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်ခြင်းရှိသော စတုတ္ထဈာန်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နေ၏။ ဈာန်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကို ပြခြင်း

၆၃၉။ ဈာန်လေးပါးတို့တွင်- ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန် သနည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ပ။ ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ၁-ဈာန်လေးပါးတို့ကို တိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ

၆၄၀။ (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အဗျာကတဖြစ်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာတိက် ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဤဈာန်သုံးပါး၌ ဖြစ်သော သုခဝေဒနာကိုထား၍ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် ဤစတုတ္ထဈာန်၌ ဖြစ်သော ဥပေက္ခာဝေဒနာကိုထား၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်၏။ (၃) ဝိပါကတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ အချင်းချင်းထူးကုန်သော ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုး ဖြစ့်ကုန်၏။ အချို့ အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်းသဘောရှိကုန်၏၊ အချို့ အချင်းချင်းထူးကုန်သော ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးလည်း မဟုတ်၊ အကျိုးကိုဖြစ်စေခြင်းသဘောရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်ယူအပ်၍ ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏အဖြစ်ဖြင့်ကား မယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏အဖြစ်ဖြင့်လည်း မယူအပ်၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ ကိလေသာတို့ ပူပန်စေအပ်သည်ကား မဟုတ်၊ ကိလေသာတို့၏အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့ ကိလေသာတို့ ပူပန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ကိလေသာတို့၏အာရုံလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၆) ဝိတက္ကတိက် ပဌမဈာန်သည် ဤပဌမဈာန်၌ ဖြစ်သော ဝိတက် ဝိစာရတို့ကို ထား၍ (ကြွင်းသော တရားတို့သည်) ဝိတက်လည်း ရှိ၏၊ ဝိစာရလည်း ရှိ၏။ (ဒု-တ-စ-) ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ (၇) ပီတိတိက် ပဌမဈာန် ဒုတိယဈာန်နှစ်ပါးတို့သည် ဤနှစ်ပါး၌ ဖြစ်သော ပီတိကိုထား၍ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (ပ-ဒု-တ-) ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဤသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သုခကို ထား၍ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် ဤဈာန်၌ ဖြစ်သော ဥပေက္ခာကို ထား၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ (၈) ဒဿနတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၁) သေက္ခတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာလည်း မဟုတ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၂) ပရိတ္တတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ မဟဂ္ဂုတ် ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ လောကုတ္တရာ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက် ဈာန်သုံးပါးတို့ကို ပရိတ္တ(ကာမ) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ ဈာန်သုံးပါးတို့သည် အချို့ အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) ကို အာရုံပြုကုန်၏။ ဈာန်သုံးပါးတို့ကို အချို့ အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ စတုတ္ထဈာန်*၁သည် အချို့ ပရိတ္တ(ကာမ) ကို အာရုံပြု၏၊ အချို့ မဟဂ္ဂုတ်ကို အာရုံပြု၏၊ အချို့ အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ ပရိတ္တ(ကာမ) ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်ကိုအာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ (၁၄) ဟီနတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ အလယ်အလတ် ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့ အမြတ် ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အချို့ မဖေါက်ပြန်သောသဘော ရှိ၍ မိမိ၏အခြားမဲဲ့၌ အကျိုးပေး မြဲဲကုန်၏။ အချို့ အကျိုးပေးမမြဲဲကုန်။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက် ဈာန်သုံးပါးတို့သည် မဂ်ကို အာရုံမပြုကုန်၊ အချို့ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်းဟိတ် ရှိကုန်၏၊ အချို့မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်း ရှိကုန်၏၊ အချို့ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်း ‘ဟိတ်’ ရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ စတုတ္ထဈာန်သည် အချို့ မဂ်ကို အာရုံပြု၏၊ အချို့ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်း ‘ဟိတ်’ ရှိ၏၊ အချို့ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်း ရှိ၏၊ အချို့ မဂ်ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သောအကြောင်း ‘ဟိတ်’ ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အချို့ မဂ်ဟုဆိုအပ်သောအဓိပတိပစ္စည်းရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီး, ရောက်ဆဲဲ မဟုတ်ကုန်။ ရံခါ မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၈) အတီတတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး ‘အနာဂတ်’ (ဖြစ်လတ္တံ့) ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက် ဈာန်သုံးပါးတို့ကို ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး ‘အနာဂတ်’ (ဖြစ်လထ္တံ့) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန့်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ စတုတ္ထဈာန်သည် အချို့ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ မရောက်သေး ‘အနာဂတ်’ (ဖြစ်လတ္တံ့) ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ကိုအာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး ‘အနာဂတ်’ (ဖြစ်လတ္တံ့) ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အတွင်းအပ ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက် ဈာန်သုံးပါးတို့သည် အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်ကို အာရုံပြုကုန်၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် အချို့ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ အပ ‘ဗဟိဒ္ဓ’ သန္တာန်ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ အတွင်းအပ ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်ကို အာရုံပြု၏။ အချို့ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတွင်းအပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်ကို အာရုံပြု၏ဟူ၍ လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ (၂၂) သနိဒဿနတိက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) မြင်အပ်သောသဘောလည်း မရှိ၊ ထိပါးတတ်သောသဘောလည်း မရှိကုန်။ * အဘိညာဥ်ကိစ္စတပ်သော စတုက္ကနည်း စတုတ္ထဈာန်ကို ဆိုသည်။ ၂-ဒုက် ၁၀၀-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁) ဟေတုဒုက်

၆၄၁။ (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့ကို) ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ဟိတ်သာရှိ၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့ကို) ဟိတ်လည်းမည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်းယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်နှင့်သာ ယှဥ်၍ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) န ဟေတု သဟေတုကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာရှိကုန်၏။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် ဈာန်လေးပါးတို့သည် မြင်အပ်သောသဘော မရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် ဈာန်လေးပါးတို့သည် ထိပါးတတ်သောသဘော မရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) နာမ်တရား ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ လောက၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ ရံခါ လောကမှ ထွက်မြောက်တတ် ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ တစ်စုံတစ်ခု သော စိတ်သည် မသိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏။ အာသဝဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁၄) အာသဝဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ အာသဝ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အာသဝ၏ အာရုံမဖြစ်ကုန်။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ရံခါအာသဝ၏အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်၊ ရံခါ အာသဝ၏အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟုမဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အာသဝသာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်၊ အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်သာယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ အာသဝနှင့် မယှဥ်မူ၍ အာသဝ၏ အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါအာသဝနှင့်လည်း မယှဥ်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း မဖြစ်ကုန်။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဂန္ထမမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကမှစ၍ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအထိ ပေယျာလများကို အာသဝဂေါစ္ဆကအတိုင်း ဖေါ်၍ ဟောရမည်။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ် မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘူဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်းဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘူဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်းတကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်း အစဥ် လိုက်၍ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့့်ယူအပ်ကုန်၏။ ရံခါ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ဥပါဒါန် မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် ပဌမဈာန်သည် ဤပဌမဈာန်၌ ဖြစ်သော ဝိတက်ကို ထား၍ ဝိတက် ရှိ၏၊ ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဝိတက်မရှိကုန်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် ပဌမဈာန်သည် ဤပဌမဈာန်၌ ဖြစ်သော ဝိစာရကို ထား၍ ဝိစာရ ရှိ၏၊ ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဝိစာရမရှိကုန်။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် ဈာန်နှစ်ပါးတို့သည် ဤဈာန်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သော ပီတိကို ထား၍ ပီတိ ရှိကုန်၏၊ ဈာန်နှစ်ပါး တို့သည်ပီတိ မရှိကုန်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် ဈာန်နှစ်ပါးတို့သည် ဤဈာန်နှစ်ပါး၌ ဖြစ်သော ပီတိ်ကို ထား၍ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဈာန်နှစ်ပါးတို့သည် ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဤဈာန်သုံးပါး၌ ဖြစ်သော သုခကို ထား၍ သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ စတုတ္ထဈာန်သည် သုခဝေဒနာနှင့်တကွ မဖြစ်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် စတုတ္ထဈာန်သည် ဤစတုတ္ထဈာန်၌ ဖြစ်သော ဥပေက္ခာကို ထား၍ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ ဈာန်သုံးပါးတို့သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။*၁ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ရူပါဝစရ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ရူပါဝစရ မဖြစ်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် ဈာန်သုံးပါးတို့သည် အရူပါဝစရ မမည်ကုန်၊ စတုတ္ထဈာန်သည် ရံခါ အရူပါဝစရမည်၏၊ ရံခါ အရူပါဝစရမမည်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝဋ်တရား၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏၊ ရံခါ ဝဋ်တရား၌ အကျုံးမဝင်ကုန်။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်ကုန်။ (၉၈) နိယတဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) မိမိ၏ အခြားမဲဲ့၌ ရံခါ အကျိုးပေးမြဲဲကုန်၏၊ ရံခါ အကျိုးပေး မမြဲဲကုန်။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ရံခါ မိမိထက် လွန်မြတ်သောတရား ရှိကုန်၏။ ရံခါ မိမိထက် လွန်မြတ်သောတရား မရှိကုန်။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (ဈာန်လေးပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ကိလေသာ မရှိကုန်။ ဈာန်လေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြုလုပ်ပြသောရ ပဥှာပုစ္ဆကနည်း ပြီး၏။ ဈာန်တရားတို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော ဈာနဝိဘင်းပြီးပြီ။ * ဆဋ္ဌမူပါဠိတော် နှာ-၂၈၃၌ “တီဏိ ဈာနာနိ ဥပေက္ခာ သဟဂတာ”ဟု ရှိနေသည်။ (န) ကျနေသည်။ “န ဥပေက္ခာ သဟဂတာ”ဟု ရှိရမည်။ ၁၃-အပ္ပမညာဝိဘင်္ဂ (အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ ပြသော ဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (အကျဥ်း) (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း)

၆၄၂။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကား- ၁။ မေတ္တာ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သောအရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို ပြန့်ပြောသော၊ မြတ်သော၊ အပိုင်းအခြားမရှိသော၊ ရန်မရှိသော၊ ကြောင့်ကြမရှိသော ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ ၂။ ကရုဏာ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူနှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို ပြန့်ပြောသော၊ မြတ်သော၊ အပိုင်းအခြားမရှိသော၊ ရန်မရှိသော၊ ကြောင့်ကြမရှိသော သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ ၃။ မုဒိတာ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို ပြန့်ပြောသော၊ မြတ်သော၊ အပိုင်းအခြားမရှိသော၊ ရန်မရှိသော၊ ကြောင့်ကြ မရှိသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ ၄။ ဥပေက္ခာ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍နေ၏၊ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို ပြန့်ပြောသော၊ မြတ်သော၊ အပိုင်းအခြား မရှိသော၊ ရန်မရှိသော၊ ကြောင့်ကြမရှိသော လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။

၂-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (အကျယ်) ၁-မေတ္တာ ၆၄၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေသနည်း။ ဥပမာအားဖြင့် ချစ်အပ်, နှလုံးကိုပွါးစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ကို မြင်လျှင် ချမ်းသာ စေလိုခြင်း မေတ္တာပြုသကဲဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’ ဖြင့် ပျံ့နှံ့ စေ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သောအခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်သောသူ၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မေတ္တာ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’၊ အတွင်း၌ ဖြစ်သောသဘော ‘ဟဒယ’၊ ဖြူစင်သောသဘော ‘ပဏ္ဍရ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိမှု ဖြစ်ရာဌာန ‘မနာယတန’၊ အစိုးတရသိမှု ‘မနိန္ဒြေ’၊ အထူးသိမှု ‘ဝိညာဏ’၊ အထူးသိမှု အစု ‘ဝိညာဏက္ခန္ဓာ’၊ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ် သည် ဤမေတ္တာနှင့် တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “မေတ္တာနှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၄၄။ “တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို”ဟူသည်ကား အရှေ့အရပ်မျက်နှာ၊ အနောက်အရပ်မျက်နှာ၊ မြောက်အရပ်မျက်နှာ၊ တောင်အရပ်မျက်နှာ၊ အထက်အရပ်မျက်နှာ၊ အောက်အရပ်မျက်နှာ၊ ဖီလာအရပ်မျက်နှာ၊ အထောင့်အရပ်မျက်နှာတို့တည်း။

၆၄၅။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား မေတ္တာစိတ်ဖြန့်၍ မေတ္တာစိတ်လွှတ်၍။

၆၄၆။ “ဝိဟရတိ (နေ၏)”ဟူသည်ကား ဣရိယာပုထ်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်ရှောက်၏၊ မျှတ၏၊ မျှတစေ၏၊ ကျင့်၏၊ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးကို ဖြတ်လျက် ဆောင်၏၊ ထို့ကြောင့်“ဝိဟရတိ (နေ)၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၄၇။ “ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို”ဟူသည်ကား တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ကဲဲ့သို့ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူလေးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အောက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ ဖီလာအရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထောင့်အရပ်မျက်နှာကိုဟု (ဆိုအပ်၏)။

၆၄၈။ “အလုံးစုံသောအရပ်မျက်နှာ၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟူသည်ကား အလုံးစုံအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို, အလုံးစုံသော အခြင်း အရာအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို အကြွင်းမရှိအောင်၊ အကျန်မရှိအောင်် သိမ်းကျုံး၍ဆိုသောစကားတည်း၊ ထို့ကြောင့် “အလုံးစုံသောအရပ်မျက်နှာ၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍သတ္တဝါအားလုံး ပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၄၉။ “မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟူရာ၌ ထိုတွင် အဘယ်သည် “မေတ္တာ” မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်သောသူ၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိမှု သဘော ‘မန’၊ သိခြင်းသဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အားလျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုစိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် ဤမေတ္တာနှင့် တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “မေတ္တာနှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၅၀။ “ပြန့်ပြောသော”ဟူရာ၌ ပြန့်ပြောခြင်းဟူသည် များမြတ်ခြင်းပေတည်း၊ များမြတ်ခြင်းဟူသည်အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းတည်း၊ အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းဟူသည် ရန်မရှိခြင်းတည်း၊ ရန်မရှိခြင်းဟူသည်ကြောင့်ကြမရှိခြင်းတည်း။

၆၅၁။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား မေတ္တာစိတ်ဖြန့်၍ မေတ္တာစိတ်လွှတ်၍ဟူသည်တည်း။

၆၅၂။ “နေ၏”ဟူသည်။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၂-ကရုဏာ ၆၅၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေသနည်း။ ဥပမာအားဖြင့် မကောင်းသော လက်ခြေသဏ္ဌာန်ရှိသော ဆင်းရဲဲခြင်းသို့ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ့်တစ်ယောက်ကို မြင်လျှင် သနားကြင်နာသကဲဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသောအခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် ဤသနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၅၄။ “တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို”ဟူသည်ကား အရှေ့အရပ်မျက်နှာ၊ အနောက်အရပ်မျက်နှာ၊ မြောက်အရပ်မျက်နှာ၊ တောင်အရပ်မျက်နှာ၊ အထက်အရပ်မျက်နှာ၊ အောက်အရပ်မျက်နှာ၊ ဖီလာအရပ်မျက်နှာ၊ အထောင့်အရပ်မျက်နှာတို့တည်း။

၆၅၅။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား ကရုဏာစိတ်ဖြန့်၍၊ ကရုဏာစိတ်လွှတ်၍။

၆၅၆။ “ဝိဟရတိ (နေ၏)”ဟူသည်ကား ဣရိလယာပုတ်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ဖြစ်၏၊ စောင့်ရှောက်၏၊ မျှတ၏၊ မျှတစေ၏၊ ကျင့်၏၊ ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးဖြင့် ဣရိယာပုထ်တစ်ပါးကို ဖြတ်လျက် ဆောင်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝိဟရတိ (နေ၏)”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၅၇။ “ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်ကို”ဟူသည်ကား တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကိုကဲဲ့သို့ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူလေးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အောက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ ဖီလာအရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထောင့်အရပ်မျက်နှာကိုဟု (ဆိုအပ်၏။)

၆၅၈။ “အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာ၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟူသော ဤစကားသည် အလုံးစုံအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို, အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို အကြွင်းမရှိအောင်၊ အကျန်မရှိအောင် သိမ်းကျုံး၍ဆိုသောစကား တည်း။ (ထို့ကြောင့်) “အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍သတ္တဝါ အားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟု (ဆိုအပ်သတည်း)။

၆၅၉။ “သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသောအခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ ‘သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် ဤသနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့် တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၆၀။ “ပြန့်ပြောသော”ဟူရာ၌ ပြန့်ပြောခြင်းဟူသည် များမြတ်ခြင်းပေတည်း၊ များမြတ်ခြင်းဟူသည်အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းတည်း၊ အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းဟူသည် ရန်မရှိခြင်းတည်း၊ ရန်မရှိခြင်းဟူသည်ကြောင့်ကြမရှိခြင်းတည်း။

၆၆၁။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား ကရုဏာစိတ်ဖြန့်၍ ကရုဏာစိတ်လွှတ်၍။

၆၆၂။ “နေ၏”ဟူသည်ကား။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

၃-မုဒိတာ ၆၆၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေသနည်း။ ဥပမာအားဖြင့် ချစ်အပ်သော နှလုံးကိုပွါးစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ကိုမြင်လျှင် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဖြစ်သကဲဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ် မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့် တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၆၄။ “တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို”ဟူသည်ကား အရှေ့အရပ်မျက်နှာ၊ အနောက်အရပ်မျက်နှာ၊ မြောက်အရပ်မျက်နှာ၊ တောင်အရပ်မျက်နှာ၊ အထက်အရပ်မျက်နှာ၊ အောက်အရပ်မျက်နှာ၊ ဖီလာအရပ်မျက်နှာ၊ အထောင့်အရပ်မျက်နှာတို့တည်း။

၆၆၅။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား မုဒိတာစိတ်ကို ဖြန့်၍၊ မုဒိတာစိတ်ကိုလွှတ်၍။

၆၆၆။ “နေ၏”ဟူသည်ကား။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၆၇။ “ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်ကို”ဟူသည်ကား တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကိုကဲဲ့သို့ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူလေးခုမြောက်သောအရပ် မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အောက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ ဖီလာအရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထောင့်အရပ်မျက်နှာကိုဟု (ဆိုအပ်၏။)

၆၆၈။ “အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟူသော ဤစကားသည် အလုံးစုံအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို, အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို အကြွင်းမရှိအောင်၊ အကျန်မရှိအောင် သိမ်းကျုံး၍ဆိုသော စကားတည်း၊ ထို့ကြောင့် “အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့်အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၆၉။ “ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သောအခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သောအထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည်ဤဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏၊ ထို့ကြောင့်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့် ယှဥ်သောစိတ်ဖြင့်ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၇၀။ “ပြန့်ပြောသော”ဟူရာ၌ ပြန့်ပြောခြင်းဟူသည် များမြတ်ခြင်းပေတည်း၊ များမြတ်ခြင်းဟူသည်အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းတည်း၊ အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းဟူသည် ရန်မရှိခြင်းတည်း၊ ရန်မရှိခြင်းဟူသည်ကြောင့်ကြမရှိခြင်းတည်း။

၆၇၁။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား မုဒိတာစိတ်ကို ဖြန့်၍၊ မုဒိတာစိတ်ကို လွှတ်၍။

၆၇၂။ “နေ၏”ဟူသည်ကား။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၄-ဥပေက္ခာ ၆၇၃။ အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေသနည်း။ ဥပမာအားဖြင့် နှလုံးကိုပွါးစေတတ်သည်လည်း မဟုတ်၊ နှလုံးကိုမပွါးစေတတ်သည်လည်း မဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ကို မြင်လျှင် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ ဖြစ်သကဲဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါ အားလုံးတို့ကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင်လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခာယနာ’၊ လျစ်လျူရှုတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ဥပေက္ခာယိတတ္တ’၊ ဥပေက္ခာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော “ဥပေက္ခာစေတောဝိမုတ္တိ” သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင်ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သောအထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏၊ ထို့ကြောင့် “လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၇၄။ “တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို”ဟူသည်ကား အရှေ့အရပ်မျက်နှာ၊ အနောက်အရပ်မျက်နှာ၊ မြောက်အရပ်မျက်နှာ၊ တောင်အရပ်မျက်နှာ၊ အထက်အရပ်မျက်နှာ၊ အောက်အရပ်မျက်နှာ၊ ဖီလာအရပ်မျက်နှာ၊ အထောင့်အရပ်မျက်နှာကို (ဟု ဆိုအပ်၏)။

၆၇၅။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား ဥပေက္ခာစိတ်ကို ဖြန့်၍၊ ဥပေက္ခာစိတ်ကို လွှတ်၍။

၆၇၆။ “နေ၏”ဟူသည်ကား။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၇၇။ “ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သောအရပ်ကို”ဟူသည်ကား တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကိုကဲဲ့သို့ ထို့အတူနှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ လေးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထက်အရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အောက်အရပ်မျက်နှာ ကို၊ ထို့အတူ ဖီလာအရပ်မျက်နှာကို၊ ထို့အတူ အထောင့်အရပ်မျက်နှာကို (ဟု ဆိုအပ်၏။)

၆၇၈။ “အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟူသော ဤစကားသည် အလုံးစုံအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို, အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးကို အကြွင်းမရှိအောင်၊ အကျန်မရှိအောင် သိမ်းကျုံး၍ဆိုသောစကားတည်း။ ထို့ကြောင့် “အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြှု၍သတ္တဝါအားလုံး ပါဝင်သော သတ္တလောကကို”ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၇၉။ “လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့်”ဟူရာ၌ အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ သတ္တဝါတို့၌ အကြင် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခာယနာ’၊ လျစ်လျူရှုတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ဥပေက္ခာယိတတ္တ’၊ ဥပေက္ခာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ဥပေက္ခာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတွင် အဘယ်သည် “စိတ်” မည်သနည်း။ အကြင် ဆန်းကြယ်မှု ‘စိတ္တ’၊ သိခြင်းသဘော ‘မန’၊ သိမှု သဘော ‘မာနသ’။ပ။ ထိုစိတ်အား လျော်သော အထူးသိမှု သဘော ‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတ်’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို စိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစိတ်သည် ဤလျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့် တကွအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ တကွဖြစ်၏၊ နှီးနှော၏၊ ယှဥ်၏။ ထို့ကြောင့် “လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့် ယှဥ်သောစိတ်ဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။

၆၈၀။ “ပြန့်ပြောသော”ဟူရာ၌ ပြန့်ပြောခြင်းဟူသည် များမြတ်ခြင်းတည်း၊ များမြတ်ခြင်းဟူသည်အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းတည်း၊ အပိုင်းအခြား မရှိခြင်းဟူသည် ရန်မရှိခြင်းတည်း၊ ရန်မရှိခြင်းဟူသည်ကြောင့်ကြမရှိခြင်းတည်း။

၆၈၁။ “ပျံ့နှံ့စေ၍”ဟူသည်ကား ဥပေက္ခာစိတ်ကို ဖြန့်၍၊ ဥပေက္ခာစိတ်ကို လွှတ်၍။

၆၈၂။ “နေ၏”ဟူသည်ကား။ပ။ ထို့ကြောင့် “နေ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ဟောကြားသော သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်းပြီးပြီ။ ၂-အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားခြင်း)

၆၈၃။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကား ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’၊ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ တို့တည်း။ စတုက္ကနည်း ကုသိုလ်မေတ္တာဈာန်သုံးပါး (၁) ပဌမဈာန်

၆၈၄။ ထိုလေးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ့လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတော ဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဒုတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ မေတ္တာနှင့် ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ မေတ္တာနှင့် ယှဥ်သော တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သောအခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ပဉ္စကနည်း ကုသိုလ်မေတ္တာဈာန်လေးပါး (၁) ပဌမဈာန်

၆၈၅။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကိုပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဒုတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာရှိသော (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ရှိသော ‘မေတ္တာ’ နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) တတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏။ ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ”ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) စတုတ္ထဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏။ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ မေတ္တာ’နှင့်ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သောအခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ကုသိုလ်ကရုဏာဈာန်သုံးပါး (၁) ပဌမဈာန်

၆၈၆။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသော အခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဒုတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသောအခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သောတတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသော အခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ပဉ္စကနည်း ကုသိုလ်ကရုဏာဈာန်လေးပါး (၁) ပဌမဈာန်

၆၈၇။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကိုပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသောအခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတော ဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဒုတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာရှိသော (နီဝရဏ) ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ရှိသောသနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသောအခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) တတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သော တတိယဈာန်သို့ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသော အခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) စတုတ္ထဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏။ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့် ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသော အခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ကုသိုလ်မုဒိတာဈာန်သုံးပါး (၁) ပဌမဈာန်

၆၈၈။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက် ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဒုတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့် ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက် ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ပဉ္စကနည်း ကုသိုလ်မုဒိတာဈာန်လေးပါး (၁) ပဌမဈာန်

၆၈၉။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကိုပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သောအခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၂) ဒုတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင် ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာ ရှိသော နီဝရဏကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ရှိသောဝမ်းမြောက်မှု ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သောအခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသောစိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၃) တတိယဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော တတိယဈာန်သို့ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက် ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ (၄) စတုတ္ထဈာန် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏။ နှစ်သက်ခြင်း ‘ပီတိ’ကိုလည်း စက်ဆုပ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်း အရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက် ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ကုသိုလ်ဥပေက္ခာဈာန် ၁-ပါး (၁) စတုတ္ထဈာန်

၆၉၀။ ထိုတွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် ပွါးများ၏၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခာယနာ’၊ လျစ်လျူရှုတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ဥပေက္ခာယိတတ္တ’၊ ဥပေက္ခာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက် ကြောင်းသဘော ‘ဥပေက္ခာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ဝိပါက်မေတ္တာဈာန် သုံးပါး

၆၉၁။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကား ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’၊ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’တို့တည်း။ ပဌမဈာန် ထိုလေးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော အကျိုး ‘ဝိပါက်’ဖြစ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ချစ်ခြင်း ‘မေတ္တာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်နှင့် တတိယဈာန်

၆၉၂။ ထိုတွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ မေတ္တာနှင့် ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည်ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သောဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ ပဉ္စကနည်း ဝိပါက်မေတ္တာဈာန် လေးပါး ပဌမဈာန်သို့။ပ။ ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ မေတ္တာနှင့် ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို “မေတ္တာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ဝိပါက်ကရုဏာဈာန် သုံးပါး ပဌမဈာန်

၆၉၃။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည်ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့် ယှဥ်သော အကျိုးဖြစ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသောအခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်နှင့် တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရား တို့သည် ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ ပဉ္စကနည်း ဝိပါက်ကရုဏာဈာန် လေးပါး ပဌမဈာန်သို့။ပ။ ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သောစတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ သနားသော အခြင်းအရာ ‘ကရုဏာယနာ’၊ သနားတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ကရုဏာယိတတ္တ’၊ ကရုဏာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုသနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ဝိပါက်မုဒိတာဈာန် သုံးပါး ပဌမဈာန်

၆၉၄။ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော ပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကို သာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ကာမတို့မှကင်းဆိတ်၍ သာလျှင်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့် ယှဥ်သော အကျိုး ‘ဝိပါက်’ဖြစ်သော ပဌမဈာန်သို့ရောက်၍နေ၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်ဝမ်းမြောက်မှု ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက်သော အခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ် သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်နှင့် တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့်ယှဥ်သော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်ခြင်း ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကို သာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ အကျိုး ‘ဝိပါက်’ ဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယ ဈာန်သို့။ပ။ ပဉ္စကနည်း ဝိပါက်မုဒိတာဈာန် လေးပါး ။ပ။ ပဌမဈာန်သို့။ပ။ ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့် ယှဥ်သောစတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ ဝမ်းမြောက် သောအခြင်းအရာ ‘မုဒိတာယနာ’၊ ဝမ်းမြောက်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မုဒိတာယိတတ္တ’၊ မုဒိတာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မုဒိတာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ဝိပါက်ဥပေက္ခာဈာန် ၁-ပါး စတုတ္ထဈာန်

၆၉၅။ ထိုတွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများ၏၊ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တို့တည်း။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်ကံကိုသာလျှင် ပြုခဲဲ့ ဆည်းပူးခဲဲ့၍ ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲဲခြင်း ‘ဒုက္ခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ လျစ်လျူ ရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော အကျိုး ‘ဝိပါက်’ဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခာယနာ’၊ လျစ်လျူရှုတတ်သည်၏ အဖြစ် ‘ဥပေက္ခာယိတတ္တ’၊ ဥပေက္ခာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း သဘော ‘ဥပေက္ခာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စတုက္ကနည်း ကြိယာမေတ္တာဈာန် သုံးပါး

၆၉၆။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကား ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’၊ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’၊ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ တို့တည်း။ ပဌမဈာန်

၆၉၇။ ထိုတွင် အဘယ်သည် မေတ္တာ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပါဝစရဈာန်ကို အားထုတ်၏။ ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သော ကိရိယာဖြစ်သော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေကြောင်းဖြစ်သော၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သောပဌမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သော အခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မေတ္တာဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်နှင့် တတိယဈာန် ထိုတွင် အဘယ်သည် ချစ်ခင်ခြင်း ‘မေတ္တာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပါဝစရဈာန်ကို အားထုတ်၏၊ ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော ကံ၏အကျိုးလည်းမဟုတ်သော ကိရိယာဖြစ်သော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေကြောင်းဖြစ်သော၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်။ပ။ ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ ပဉ္စကနည်း ကြိယာမေတ္တာဈာန် လေးပါး ပဌမဈာန်သို့။ပ။ ဒုတိယဈာန်သို့။ပ။ တတိယဈာန်သို့။ပ။ မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင် ချစ်ခင်ခြင်းသဘော ‘မေတ္တိ’၊ ချစ်ခင်သောအခြင်းအရာ ‘မေတ္တာယနာ’၊ ချစ်ခင်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘မေတ္တာယိတတ္တ’၊ မေတ္တာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှလွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို ချစ်ခြင်း ‘မေတ္တာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ ကြိယာကရုဏာဈာန် ၃-၄

၆၉၈။ ထိုတွင် အဘယ်သည် သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’ မည်သနည်း။ပ။ ကြိယာမုဒိတာဈာန် ၃-၄ ထိုတွင် အဘယ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ မည်သနည်း။ပ။ ကြိယာဥပေက္ခာဈာန် ၁-ပါး ထိုတွင် အဘယ်သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ မည်သနည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် အကြင်အခါ၌ ရူပါဝစရဈာန်ကို အားထုတ်၏။ ကုသိုလ်လည်း မဟုတ်, အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်သော ကံ၏အကျိုးလည်း မဟုတ်သော ကြိယာဖြစ်သော မျက်မှောက် ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေကြောင်းဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း ‘သုခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲဲခြင်း ‘ဒုက္ခ’ကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်။ပ။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်ယှဥ်သော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်လျစ်လျူရှုမှု ‘ဥပေက္ခာ’၊ လျစ်လျူရှုသော အခြင်းအရာ ‘ဥပေက္ခာယနာ’၊ လျစ်လျူရှုတတ်သည်၏အဖြစ် ‘ဥပေက္ခာယိတတ္တ’၊ ဥပေက္ခာဟူသော၊ စိတ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသဘော ‘ဥပေက္ခာစေတောဝိမုတ္တိ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ၃-ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသောနည်း)

၆၉၉။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကား- (၁) မေတ္တာ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ချမ်းသာစေလိုခြင်း ‘မေတ္တာ’နှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ဤနည်းအားဖြင့် အထက်အောက် ဖီလာအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့် အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို ပြန့်ပြောသော မြတ်သော အပိုင်းအခြားမရှိသော ရန်မရှိသော ကြောင့်ကြမရှိသော မေတ္တာနှင့်ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ (၂) ကရုဏာ သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပြန့်နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာတို့ကိုပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့်အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို သနားခြင်း ‘ကရုဏာ’နှင့် ယှဥ်သော ပြန့်ပြောသော မြတ်သောအပိုင်းအခြားမရှိသော ရန်မရှိသော ကြောင့်ကြမရှိသော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ (၃) မုဒိတာ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို၊ လေးခုမြောက်သောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာတို့ကိုပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသောအရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့်အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း ‘မုဒိတာ’ နှင့် ယှဥ်သော ပြန့်ပြောသော မြတ်သော အပိုင်းအခြားမရှိသော ရန်မရှိသော ကြောင့်ကြမရှိသော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ (၄) ဥပေက္ခာ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့် ယှဥ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ထို့အတူ နှစ်ခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ သုံးခုမြောက်သော အရပ်မျက်နှာကို။ လေးခုမြောက်သောအရပ် မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ ဤနည်းအားဖြင့် အထက် အောက် ဖီလာ အရပ်မျက်နှာတို့ကိုပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏၊ အလုံးစုံသောအရပ်မျက်နှာတို့၌ သတ္တဝါအားလုံးတို့၌ မိမိနှင့်အတူပြု၍ သတ္တဝါအားလုံးပါဝင်သော သတ္တလောကကို လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ နှင့်ယှဥ်သော ပြန့်ပြောသော မြတ်သော အပိုင်းအခြားမရှိသော ရန်မရှိသော ကြောင့်ကြမရှိသော စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်းသက်သက်ကို ပြခြင်း

၇၀၀။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့တွင်-ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန် သနည်း။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ပ။ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို တိက်, ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ၁-တိက် ၂၂-တိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ

၇၀၁။ (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ ကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အဗျာကတ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂) ဝေဒနာတိက် (အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည်) သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်၏။ (၃) ဝိပါကတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ အချင်းချင်းထူးကုန်သော ကုသိုလ်အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အကျိုးကိုဖြစ်စေခြင်းသဘော ရှိကုန်၏။ ရံခါ အချင်းချင်းထူးကုန်သော ကုသိုလ်အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးလည်း မဟုတ်၊ အကျိုးကိုဖြစ်စေခြင်းသဘောရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်ယူအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်သည်ဖြစ်၍ ဥပါဒါန်၏ အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်၏။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ကိလေသာတို့ပူပန်စေအပ်သည်ကား မဟုတ်၊ ကိလေသာတို့၏ အာရုံသာဖြစ်ကုန်၏။ (၆) ဝိတတ္က္ကတိက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ရံခါ ဝိတက်လည်း ရှိ၊ ဝိစာရလည်း ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်ကား မရှိ၊ ဝိစာရမျှသာ ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိကုန်။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’သည်ဝိတက်လည်း မရှိ၊ ဝိစာရလည်း မရှိ။ (၇) ပီတိတိက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (စတုတ္ထဈာန်၌ ရှိသော အပ္ပမညာသုံးပါးတို့ကို) ရံခါ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်၏။ (၈) ဒဿနတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်းမဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ် သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းလည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၁) သေက္ခတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာလည်း မဟုတ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာ လည်းမဟုတ်ကုန်။ (၁၂) ပရိတ္တတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) မဟဂ္ဂုတ် ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို) ပရိတ္တ(ကာမ) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပ္ပမာဏ (လောကုတ္တရာ) ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၄) ဟီနတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အလတ် (မဇ္ဈိမ) ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အကျိုးပေးမမြဲဲကုန်။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက် အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို မဂ်ကို အာရုံပြုကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အဓိပတိပစ္စည်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးရောက်ဆဲဲ မဟုတ်ကုန်။ ရံခါ ပြီးပြီးသော အကြောင်းတစ်စိတ် ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၈) အတီတတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို) ဖြစ်ပြီး ‘အတိတ်’ ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရောက်သေး (ဖြစ်လတ္တံ့) ‘အနာဂတ်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်ဆဲဲ ‘ပစ္စုပ္ပန်’ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၂၀) အဇ္ဈတ္တတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရံခါ အတွင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ အတွင်းအပ‘အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အပ‘ဗဟိဒ္ဓ’သန္တာန်ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) သနိဒဿနတိက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) မြင်အပ်သောသဘောလည်း မရှိ၊ ထိပါးတတ်သော သဘောလည်း မရှိကုန်။ ၂-ဒုက်- တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁) ဟေတုဒုက်

၇၀၂။ မေတ္တာ (အဒေါသ) သည် ဟိတ်မည်၏၊ (ကြွင်း) အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဟိတ်နှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် မေတ္တာ သည် ဟိတ်လည်းမည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိ၏။ (ကြွင်း) အပ္ပမညာသုံးပါးတို့ကို ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်သာရှိ၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် မေတ္တာသည် ဟိတ်လည်း မည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်၏။ (ကြွင်း) အပ္ပမညာသုံးပါးတို့ကို ဟိတ်လည်းမည်၊ ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ ဟိတ်နှင့်သာ ယှဥ်၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏။ မေတ္တာကို ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟိတ်လည်း မမည်, ဟိတ်လည်း မရှိဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရတည်းဟူသော အကြောင်း ရှိကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) မြင်အပ်သောသဘော မရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘောမရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) နာမ်တရား ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) လောက၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည် သိအပ်သော သဘောမရှိကုန်။ အာသဝဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁၄) အာသဝဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်၏။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု မဆို အပ်ကုန်။ (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံသာ ဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်။ (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို) အာသဝလည်း မည်၊ အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်သာယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်မူ၍ အာသဝ၏ အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်၏။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္ထဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဂန္ထ မမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဝရဏဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) နီဝရဏ မမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကမှစ၍ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအထိ ပေယျာလများကို အာသဝဂေါစ္ဆကအတိုင်း ဖော်၍ ဟောရမည်။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့် နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်ကြောင့်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘူဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်းနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘူဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်းနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်းဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်း တကွဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် စိတ်နှင့်လည်းနှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်းဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်း အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အပ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အချို့ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့သည်ကပ်အပ်သော ကံသည်အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့်ယူအပ်ကုန်၏၊ အချို့ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည်ကပ်အပ်သော ကံသည်အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူ အပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဥပါဒါန်မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် ကိလေသာ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကနှင့်ကိလေသဂေါစ္ဆကကိုလည်း အာသဝဂေါစ္ဆကကဲဲ့သို့ ပေယျာလဖော်၍ ဟောရမည်။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသော တရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသောတရားတို့ မဟုတ်ကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ရံခါ ဝိတက်ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိတက် မရှိကုန်။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’သည် ဝိတက် မရှိ်။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ရံခါ ဝိစာရ ရှိကုန်၏။ ရံခါ ဝိစာရ မရှိကုန်။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ သည် ဝိစာရ မရှိ။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ရံခါ ပီတိ ရှိကုန်၏။ ရံခါ ပီတိ မရှိကုန်။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’သည် ပီတိမရှိ။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’သည် ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် အပ္ပမညာသုံးပါးတို့သည် သုခဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’သည်သုခဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် လျစ်လျူရှုခြင်း ‘ဥပေက္ခာ’ သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်၏။ (ကြွင်း) အပ္ပမညာသုံးပါး တို့သည်ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ကာမာဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ရူပါဝစရ မည်ကုန်၏။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အရူပါဝစရ မမည်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ဝဋ်ဆင်းရဲဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်ကုန်။ (၉၈) နိယတဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) အကျိုးပေးမမြဲဲကုန်။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) မိမိထက် လွန်မြတ်သောတရား ရှိကုန်၏။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ရာဂစသောကိလေသာ မရှိကုန်။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို တိက် ဒုက်တို့ဖြင့် အမေးအဖြေပြုလုပ်ပြသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်း ပြီး၏။ အပ္ပမညာလေးပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ ပြသော အပ္ပမညာဝိဘင်းပြီးပြီ။ ၁၄-သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂ (သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဝေဖန်၍ပြသော သိက္ခာပဒဝိဘင်း) ၁-အဘိဓမ္မာဘာဇနီယနည်း (အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော အဘိဓမ္မာဘာဇနီယနည်း) ငါးပါးသီလအကျဥ်း

၇၀၃။ သိက္ခာပုဒ်ငါးပါးတို့ကား- (၁) အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၂) မပေးသည်ကိုယူခြင်း (ခိုးခြင်း) မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၃) ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားသောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၄) မမှန်ပြောခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၅) မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေ, အရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့တည်း။ ငါးပါးသီလအကျယ် ပဌမသိက္ခာပုဒ် မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ် ဝိရတိသီလ

၇၀၄။ ထိုငါးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ အကြင် ဝေးစွာရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ် ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသော အခြင်းအရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကို မလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့သည် ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စေတနာသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ စေ့ဆော်သောအခြင်းအရာ ‘သဉ္စေတနာ’၊ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေတနာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္ပယုတ္တသီလထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်ကြောင်း သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်တွေ့ထိမှု “ဖဿ”။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှရှောင်ကြဥ် သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) မဟာကုသိုလ် ဒုတိယစိတ်စသည် ဝိရတိသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (၂) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၃) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၄) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ (၅) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၆) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၇) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သောကာမာဝစရ ကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ အကြင်ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ်ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသောအခြင်းအရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကို မလွန်ခြင်း ‘ဝေလာ အနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၈) ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စေတနာသီလ

၇၀၅။ ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ (*) အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ စေ့ဆော်သောအခြင်းအရာ ‘သဉ္စေတနာ’၊ စေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေတနာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္ပယုတ္တသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ (*) အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော ကာမာဝစရ ကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု အဝိက္ခေပသည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ မှတ်ချက်။ ။ (*) ဤ၌ စေတနာသီလ, သမ္ပယုတ္တသီလတို့၌ မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ်မှ သတ္တမစိတ်အထိ ပေယျာလ မပါဘဲဲ အကျဥ်းချုံးထားသည်။ အာဒိပေယျာလ ရှိသင့်သည်။ ငါးပါးသီလ ဒုတိယသိက္ခာပုဒ် စသည်အကျယ် မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ် ဝိရတိသီလ

၇၀၆။ ထိုငါးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် မပေးသည်ကို ယူခြင်း (ခိုးခြင်း) မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ပ။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားသောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ပ။ မမှန်ပြောခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ပ။ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ အကြင်ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ်ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသောအခြင်းအရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကို မလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စေတနာသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအားသောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့် ယှဥ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ စေ့ဆော်သော အခြင်းအရာ ‘သဉ္စေတနာ’၊ စေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သောသေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေ့ဆော်ခြင်းစေတနာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္ပယုတ္တသီလထိုတွင် အဘယ်သည် မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) မဟာကုသိုလ် ဒုတိယစိတ်စသည့် ဝိရတိသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအားသောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သောကာမာဝစရ ကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ပ။ (၂) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၃) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၄) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ (၅) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၆) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၇) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သောကာမာဝစရ ကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏ ထိုအခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ အကြင်ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ်ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသော အခြင်းအရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကိုမလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမန’၊ အကြွင်းမဲ့သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သောတရားတို့ မည်ကုန်၏။ စေတနာသီလ

၇၀၇။ ထိုတွင် အဘယ်သည် မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ (*) အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ စေ့ဆော်သောအခြင်းအရာ ‘သဉ္စေတနာ’၊ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေတနာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္ပယုတ္တသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ (*) အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအားဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ မှတ်ချက်။ ။ (*) စေတနာသီလနှင့် သမ္ပယုတ္တသီလတို့၌ ဒုတိယစိတ်မှ သတ္တမစိတ်အထိ အကျဥ်းချုံးထားသည်။ ဒုတိယနည်း ငါးပါးသီလအကျဥ်း

၇၀၈။ သိက္ခာပုဒ်ငါးပါးတို့ကား- (၁) အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၂) မပေးသည်ကို ယူခြင်း (ခိုးခြင်း) မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၃) ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားသောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၄) မမှန်ပြောခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၅) မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့တည်း။ ဒုတိယနည်း ငါးပါးသီလအကျယ် မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ် ဝိရတိသီလ

၇၀၉။ ထိုငါးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’ အကြီးအမှူးရှိသော၊ သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’အကြီးအမှူးရှိသော- လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’ အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’ အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-သိမှု ‘စိတ်’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ အကြင်ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ် ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသော အခြင်းအရာ ‘အကိရိယ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကို မလွန်ခြင်း ‘ဝေလာ အနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စေတနာသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော၊ လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’အကြီးအမှူးရှိသော- လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-သိမှု ‘စိတ်’အကြီးအမှူးရှိသော အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’အကြီးအမှူးရှိသော အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်စေ့ဆော်ခြင်း ‘စေတနာ’၊ စေ့ဆော်သောအခြင်းအရာ ‘သဉ္စေတနာ’၊ စေ့ဆော်တတ်သည်၏အဖြစ် ‘သဉ္စေတယိတတ္တ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သောသိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေ့ဆော်မှု စေတနာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္ပယုတ္တသီလ ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော၊ လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’ အကြီးအမှူးရှိသော၊ သိမှု ‘စိတ္တ’ အကြီးအမှူးရှိသော၊ စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’ အကြီးအမှူးရှိသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ အကြင်တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) မဟာကုသိုလ်ဒုတိယစိတ်စသည်အကျယ် ငါးပါးသီလ ပဌမသိက္ခာပုဒ် ထိုတွင် အဘယ်သည် အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၂) သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၃) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၄) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ (၅) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၆) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၇) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော အယုတ်အလတ်အမြတ်ဖြစ်သော၊ လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော- လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော- အားထုတ်မှု ‘ဝီိရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော- သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ အသက်သတ်ခြင်းမှ အကြင် ဝေးစွာရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးသဖြင့် ရှောင်ကြဥ် ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ်ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသောအခြင်း အရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကို မလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကို အသက်သတ်ခြင်းမှရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ စေတနာသီလ ။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ သမ္ပယုတ္တသီလ ။ပ။ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုအသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (ဂ) ငါးပါးသီလ ဒုတိယသိက္ခာပုဒ်စသည် မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ်အကျယ် ဝိရတိသီလစသည်

၇၁၀။ ထိုတွင် အဘယ်သည် မပေးသည်ကို ယူခြင်း (ခိုးခြင်း) မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ပ။ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားသောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ပ။ မမှန်ပြောခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ပ။ မူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော၊ လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီး အမှူးရှိသော၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’ အကြီးအမှူးရှိသော-လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-စူးစမ်းမှု ‘ဝီမံသ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ အကြင်ဝေးစွာရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးသဖြင့် ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ်ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသော အခြင်းအရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကိုမလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ရှောင်ကြဥ်မှု ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေတနာနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ပ။ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (၁) မဟာကုသိုလ် ဒုတိယစိတ် စသည်အကျယ်

၇၁၁။ ထိုတွင် အဘယ်သည် မူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ် သောသိက္ခာပုဒ် မည်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သူအား သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၂) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၃) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၄) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ (၅) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၆) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ (၇) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော၊ တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော၊ အယုတ်အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော၊ လိုချင်မှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ သိမှု ‘စိတ္တ’ အကြီးအမှူးရှိသော-လိုလားမှု ‘ဆန္ဒ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-အားထုတ်မှု ‘ဝီရိယ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-သိမှု ‘စိတ္တ’အကြီးအမှူးရှိသော၊ အယုတ် အလတ် အမြတ်ဖြစ်သော-ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ မူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှ အကြင်ဝေးစွာ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘အာရတိ’၊ အထူးရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝိရတိ’၊ အထပ်ထပ်ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ပဋိဝိရတိ’၊ ရှောင်ကြဥ်ခြင်း ‘ဝေရမဏီ’၊ မပြုသော အခြင်းအရာ ‘အကိရိယာ’၊ မပြုလုပ်ခြင်း ‘အကရဏ’၊ မလွန်ကျူးခြင်း ‘အနဇ္ဈာပတ္တိ’၊ ကမ်းကိုမလွန်ခြင်း ‘ဝေလာအနတိက္ကမ’၊ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်း ‘သေတုဃာတ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမူးယစ်မေ့လျော့ ကြောင်း သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ရှောင်ကြဥ်မှု ဝိရတိနှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ပ။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စေ့ဆော်မှု ‘စေတနာ’ နှင့်ယှဥ်သော တရားတို့ မည်ကုန်၏။ပ။ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’။ပ။ ချီးမြှောက်မှု ‘ပဂ္ဂါဟ’၊ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ရှိ၏။ ဤသဘောကိုမူးယစ်မေ့လျော့ကြောင်း သေအရက်ကိုသောက်ခြင်းမှှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ (ဂ) သိက္ခာပဒ၌ သိက္ခာအရ တရားများ မဟာကုသိုလ်ပဌမစိတ်

၇၁၂။ အဘယ်တရားတို့သည် ကျင့်အပ်သော သိက္ခာတို့ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’ သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့ လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကျင့်အပ်သော ‘သိက္ခာ’တို့ မည်ကုန်၏။ (၁) မဟာကုသိုလ် ဒုတိယစိတ်စသည် အဘယ်တရားတို့သည် ကျင့်အပ်သော ‘သိက္ခာ’တို့ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ သောမနဿဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့် ယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွ့ဖြစ်သော။ပ။ (၂) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော။ပ။ (၃) သောမနဿဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့် မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၄) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော။ပ။ (၅) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်ယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ပ။ (၆) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော။ပ။ (၇) ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွဖြစ်သောဉာဏ်နှင့်မယှဥ်သော တိုက်တွန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ရူပါရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော။ပ။ ဓမ္မာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသော အမှတ်မရှိသော အာရုံကိုလည်း အာရုံပြုသောကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကျင့်အပ်သော ‘သိက္ခာ’ တို့ မည်ကုန်၏။ (၈) ရူပကုသိုလ် စသည်

၇၁၃။ အဘယ်တရားတို့သည် ကျင့်အပ်သော “သိက္ခာ” တို့ မည်ကုန်သနည်း။ အကြင်အခါ၌ ရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ပ။ အရူပဘုံသို့ ရောက်ရန် အကြောင်းဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏။ပ။ မိစ္ဆာအယူတို့ကို ပယ်ရန်၊ ပဌမဘုံ (သောတာပန်အဆင့်) သို့ ရောက်ရန် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော လောကုတ္တရာဈာန်ကို ပွါးများအားထုတ်၏၊ ကာမတို့မှကင်းဆိတ်၍ သာလျှင်။ပ။ ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိသော, နုံ့နှေးသော အသိဉာဏ်ရှိသော ပဌမဈာန်သို့ရောက်၍နေ၏။ ထိုအခါ၌ တွေ့ထိမှု ‘ဖဿ’သည် ဖြစ်၏။ပ။ မပျံ့လွင့်မှု ‘အဝိက္ခေပ’ သည် ဖြစ်၏။ ဤတရားတို့သည် ကျင့်အပ်သော ‘သိက္ခာ’တို့ မည်ကုန်၏။ အဘိဓမ္မာနည်းဖြင့် ဝေဖန်ဟောကြားသော အဘိဓမ္မဘာဇနီယနည်း ပြီး၏။ ၂-ပဥှာပုစ္ဆကနည်း (အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားခြင်း)

၇၁၄။ သိက္ခာပုဒ်ငါးပါးတို့ကား- (၁) အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၂) မပေးသည်ကိုယူခြင်း (ခိုးခြင်း) မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၃) ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားသောအကျင့်မှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၄) မမှန်ပြောခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်၊ (၅) မူးယစ်မေ့လျော့စေတတ်သော သေအရက်ကို သောက်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဥ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့တည်း။ ငါးပါးသီလတို့ကို တိက်ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အမေးပုစ္ဆာနည်း သက်သက်ကိုပြခြင်း

၇၁၅။ သိက္ခာပုဒ် ငါးပါးတို့တွင်-ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း၊ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန် သနည်း၊ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ပ။ ကိလေသာနှင့် တကွဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှ ရှိကုန်သနည်း။ ကိလေသာနှင့် တကွမဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်မျှရှိကုန်သနည်း။ ငါးပါးသီလတို့ကို တိက်ဒုက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ၁-တိက် ၂၂-တိက်တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ပြခြင်း (၁) ကုသလတိက်

၇၁၆။ (ငါးပါးသီလတို့သည်) ကုသိုလ်တို့သာတည်း။ (၂) ဝေဒနာတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဥ်ကုန်၏။ (၃) ဝိပါကတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်း သဘောတရားရှိကုန်၏။ (၄) ဥပါဒိန္နတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သော ကံသည် အကျိုး၏အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ် ကုန်မူ၍ဥပါဒါန်တို့၏ အစီးအပွါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ (၅) သံကိလိဋ္ဌတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ကိလေသာတို့ ပူပန်စေအပ်သည်ကား မဟုတ်၊ ကိလေသာတို့၏ အာရုံသာဖြစ်ကုန်၏။ (၆) ဝိတက္ကတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဝိတက်လည်း ရှိ၊ ဝိစာရလည်း ရှိကုန်၏။ (၇) ပီတိတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ ပီတိနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၈) ဒဿနတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့်ပယ်အပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၉) ဒဿနဟေတုတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်ရှိသည်လည်း မဟုတ်ကုန်။ (၁၀) အာစယဂါမိတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စုတိပဋိသန္ဓေသို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၁) သေက္ခတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာလည်း မဟုတ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာလည်းမဟုတ်ကုန်။ (၁၂) ပရိတ္တတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) နည်းသောအာနုဘော်ရှိသော ‘ပရိတ္တ’မည်သော (ကာမ) တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၃) ပရိတ္တာရမ္မဏတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ပရိတ္တ(ကာမ) တရားကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၁၄) ဟီနတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အလတ် ‘မဇ္ဈိမ’ ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၅) မိစ္ဆတ္တတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အကျိုးပေး မမြဲကုန်။ (၁၆) မဂ္ဂါရမ္မဏတိက် (ငါးပါးသီလတို့ကို) မဂ်ကို အာရုံပြုကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်းရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မဂ်ဟုဆိုအပ်သော အကြီးအမှူးရှိကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန် (တိက်မုတ်)။ (၁၇) ဥပ္ပန္နတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ဆဲဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်ပြီးရောက်ဆဲမဟုတ်ကုန်။ ပြီးပြီးသော အကြောင်းတစ်စိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မချွတ်ဖြစ်လတ္တံ့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ (၁၈) အတီတတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ ဖြစ်ပြီး (အတိတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ မရောက်သေး (အနာဂတ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ ဖြစ်ဆဲ (ပစ္စုပ္ပန်) ဖြစ်ကုန်၏။ (၁၉) အတီတာရမ္မဏတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဖြစ်ဆဲ (ပစ္စုပ္ပန်) ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၀) အဇ္ဇျတ္တတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ ရံခါမိမိသူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၂၁) အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) သူတစ်ပါးသန္တာန်ကို အာရုံပြုကုန်၏။ (၂၂) သနိဒဿနတိက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘောလည်း မရှိ၊ ထိပါးတတ်သော သဘောလည်း မရှိကုန်။ ၂-ဒုက်-တို့ဖြင့် ဝေဖန်၍ အဖြေဝိသဇ္ဇနာကို ပြခြင်း ဟေတုဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁) ဟေတုဒုက်

၇၁၇။ (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၂) သဟေတုကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဟိတ်ရှိကုန်၏။ (၃) ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဟိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၄) ဟေတုသဟေတုကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့ကိ်ု) ဟိတ်လည်းမည် ဟိတ်လည်း ရှိကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ဟိတ်သာရှိ၍ ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၅) ဟေတုဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုက် (ငါးပါးသီလတို့ကို) ဟိတ်လည်းမည် ဟိတ်နှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်၊ ဟိတ်နှင့်သာ ယှဥ်၍ဟိတ်မမည်ကုန်။ (၆) နဟေတုသဟေတုကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဟိတ်မမည်မူ၍ ဟိတ်သာ ရှိကုန်၏။ စူဠန္တရဒုက်အဖြေဝိသဇ္ဇနာ (၇) သပ္ပစ္စယဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ကံ စိတ် ဥတု အာဟာရတည်းဟူသော အကြောင်းရှိကုန်၏။ (၈) သင်္ခတဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အကြောင်းတရားတို့သည် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏။ (၉) သနိဒဿနဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) မြင်အပ်သော သဘောမရှိကုန်။ (၁၀) သပ္ပဋိဃဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ထိပါးတတ်သော သဘောမရှိကုန်။ (၁၁) ရူပီဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) နာမ်တရားဖြစ်ကုန်၏။ (၁၂) လောကိယဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) လောက၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ (၁၃) ကေနစိဝိညေယျဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) တစ်စုံတစ်ခုသောစိတ်သည် သိအပ်ကုန်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသောစိတ်သည် သိအပ်သော သဘောမရှိကုန်။ အာသဝဂေါစ္ဆကအဖြေ (၁၄) အာသဝဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အာသဝ မမည်ကုန်။ (၁၅) သာသဝဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်၏။ (၁၆) အာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အာသဝနှင့် မယှဥ်ကုန်။ (၁၇) အာသဝသာသဝဒုက် (ငါးပါးသီလတို့ကို) အာသဝလည်းမည်၊ အာသဝ၏ အာရုံလည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု မဆိုအပ်ကုန်။ (ငါးပါးသီလတို့သည်) အာသဝ၏ အာရုံသာဖြစ်၍ အာသဝမမည်ကုန်။ (၁၈) အာသဝအာသဝသမ္ပယုတ္တဒုက် (ငါးပါးသီလတို့ကို) အာသဝလည်းမည်, အာသဝနှင့်လည်း ယှဥ်ကုန်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာသဝနှင့်သာ ယှဥ်၍ အာသဝမမည်ကုန်ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်ကုန် (ဒုက်မုတ်)။ (၁၉) အာသ၀၀ပ္ပယုတ္တသာသဝဒုက် အာသဝနှင့် မယှဥ်မူ၍ အာသဝ၏အာရုံသာ ဖြစ်ကုန်၏။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၀-၂၅) သံယောဇနဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) သံယောဇဥ် မမည်ကုန်။ပ။ ဂန္တဂေါစ္ဆကအဖြေ (၂၆-၃၁) ဂန္ထဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဂန္ထမမည်ကုန်။ပ။ ဩဃဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၂-၃၇) ဩဃဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဩဃ မမည်ကုန်။ပ။ ယောဂဂေါစ္ဆကအဖြေ (၃၈-၄၃) ယောဂဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ယောဂ မမည်ကုန်။ပ။ နီဝရဏဂေါစ္ဆကအဖြေ (၄၄-၄၉) နီဏဝရဏဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) နီဝရဏမမည်ကုန်။ပ။ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၅၀-၅၄) ပရာမာသဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ပရာမာသ မမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ သံယောဇနဂေါစ္ဆကမှ ပရာမာသဂေါစ္ဆကအထိ ပေယျာလများကို အာသဝဂေါစ္ဆကအတိုင်း ဖေါ်၍ ဟောရမည်။ မဟန္တရဒုက်အဖြေ (၅၅) သာရမ္မဏဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အာရုံပြုခြင်း ရှိကုန်၏။ (၅၆) စိတ္တဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်မမည်ကုန်။ (၅၇) စေတသိကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စေတသိက် မည်ကုန်၏။ (၅၈) စိတ္တသမ္ပယုတ္တဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်နှင့်ယှဥ်ကုန်၏။ (၅၉) စိတ္တသံသဋ္ဌဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်နှင့်နှီးနှောကုန်၏။ (၆၀) စိတ္တသမုဋ္ဌာနဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၁) စိတ္တသဟဘူဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်နှင့်တကွဖြစ်ကုန်၏။ (၆၂) စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်သို့ အစဥ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၃) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်းဖြစ်ကုန်၏။ (၆၄) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနသဟဘူဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်းဖြစ်၊ စိတ်နှင့်လည်း တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၅) စိတ္တသံသဋ္ဌသမုဋ္ဌာနာနုပရိဝတ္တိဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) စိတ်နှင့်လည်း နှီးနှော၊ စိတ်ကြောင့်လည်းဖြစ်၊ စိတ်သို့လည်း အစဥ်လိုက်၍ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၆) အဇ္ဈတ္တိကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အပသန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်၏။ (၆၇) ဥပါဒါဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို မှီ၍ မဖြစ်ကုန်။ (၆၈) ဥပါဒိန္နဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) တဏှာဒိဋ္ဌိတို့သည် ကပ်အပ်သောကံသည် အကျိုး၏ အဖြစ်ဖြင့် မယူ အပ်ကုန်။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကအဖြေ (၆၉-၇၄) ဥပါဒါနဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဥပါဒါန်မမည်ကုန်။ပ။ ကိလေသဂေါစ္ဆကအဖြေ (၇၅-၈၂) ကိလေသဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ကိလေသာမမည်ကုန်။ပ။ မှတ်ချက်။ ။ ဥပါဒါနဂေါစ္ဆကနှင့် ကိလေသဂေါစ္ဆကကိုလည်း အာသဝဂေါစ္ဆကကဲ့သို့ ပေယျာလဖော်၍ဟောရမည်။ ပိဋ္ဌိဒုက်အဖြေ (၈၃) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဒုက် (ငါးပါးသီလတို့ကို) သောတာပတ္တိမဂ်သည် မပယ်အပ်ကုန်။ (၈၄) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဒုက် (ငါးပါးသီလတို့ကို) အထက်မဂ်သုံးခုသည် မပယ်အပ်ကုန်။ (၈၅) ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောဟိတ် မရှိကုန်။ (၈၆) ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဟေတုကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အထက်မဂ်သုံးခုဖြင့် ပယ်အပ်သော ဟိတ်မရှိကုန်။ (၈၇) သဝိတက္ကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဝိတက်ရှိကုန်၏။ (၈၈) သဝိစာရဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဝိစာရရှိကုန်၏။ (၈၉) သပ္ပီတိကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ ပီတိရှိကုန်၏၊ ရံခါ ပီတိမရှိကုန်။ (၉၀) ပီတိသဟဂတဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ ပီတိနှင့်တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၁) သုခသဟဂတဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ သုခဝေဒနာနှင့် တကွ မဖြစ်ကုန်။ (၉၂) ဥပေက္ခာသဟဂတဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရံခါ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် တကွမဖြစ်ကုန်။ (၉၃) ကာမာဝစရဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ကာမာဝစရ ဖြစ်ကုန်၏။ (၉၄) ရူပါဝစရဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ရူပါဝစရ မဖြစ်ကုန်။ (၉၅) အရူပါဝစရဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အရူပါဝစရ မဖြစ်ကုန်။ (၉၆) ပရိယာပန္နဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဝဋ်တရား၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ (၉၇) နိယျာနိကဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်ကုန်။ (၉၈) နိယတဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) အကျိုးပေး မမြဲကုန်။ (၉၉) သဥတ္တရဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) မိမိထက် လွန်မြတ်သောတရား ရှိကုန်၏။ (၁၀၀) သရဏဒုက် (ငါးပါးသီလတို့သည်) ငိုကြွေးကြောင်း ရာဂစသော ကိလေသာ မရှိကုန်။ အမေးအဖြေပြု၍ ဟောကြားသော ပဥှာပုစ္ဆကနည်းပြီး၏။ သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဝေဖန်ပြသော သိက္ခာပဒဝိဘင်းပြီးပြီ။ ၁၅-ပဋိသမ္ဘိဒါဝိဘင်္ဂ (ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့ကို ဝေဖန်ပြသော ဝိဘင်း) ၁-သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း (သုတ္တန်နည်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားသော နည်း)