ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ-ဋီကာ

အပရော နယော – ဌိတာဝ သာ ဓာတူတိ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ’’တိ ဧသာ ဓာတု ဧသ သဘာဝေါ တထာဂတာနံ ဥပ္ပါဒတော ပုဗ္ဗေ ဥဒ္ဓဉ္စ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈိယမာနော န တထာဂတေဟိ ဥပ္ပါဒိတော, အထ ခေါ သဗ္ဗကာလံ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, ဌိတာဝ သာ ဓာတု, ကေဝလံ ပန သယမ္ဘုဉာဏေန အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနတော ‘‘အယံ ဓမ္မော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပဝေဒနတော စ တထာဂတော ဓမ္မဿာမီတိ ဝုစ္စတိ အပုဗ္ဗဿ တဿ ဥပ္ပါဒနတော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတာဝ သာ ဓာတူ’’တိ။

အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ဉာဏေန အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ။ အဘိသမေတီတိ ဉာဏေန အဘိသမာဂစ္ဆတိ။ အာစိက္ခတီတိ ကထေတိ။ ဒေသေတီတိ ဒဿေတိ။ ပညာပေတီတိ ဇာနာပေတိ။ ပဋ္ဌပေတီတိ ဉာဏမုခေ ဌပေတိ။ ဝိဝရတီတိ ဝိဝရိတွာ ဒဿေတိ။ ဝိဘဇတီတိ ဝိဘာဂတော ဒဿေတိ။ ဥတ္တာနီကရောတီတိ ပါကဋံ ကရောတိ။

အထ ဝါ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ပစ္စက္ခကရဏေန အဘိမုခံ ဗုဇ္ဈတိ, ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ တတော ဧဝ အဘိသမေတိ အဘိမုခံ သမာဂစ္ဆတိ။ အာဒိတော ကထေန္တော အာစိက္ခတိ, ဥဒ္ဒိသတီတိ အတ္ထော။ တမေဝ ဥဒ္ဒေသံ ပရိယောသာပေန္တော ဒေသေတိ။ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ နိဒဿနဝသေန ပကာရေဟိ ဉာပေန္တော ပညာပေတိ။ ပကာရေဟိ ဧတမတ္ထံ ပတိဋ္ဌပေန္တော ပဋ္ဌပေတိ။ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ပဋိနိဒဿနဝသေန ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ။ ဝိဝဋံ ဝိဘတ္တဉ္စ အတ္ထံ ဟေတူဒါဟရဏဒဿနေဟိ ပါကဋံ ကရောန္တော ဥတ္တာနီကရောတိ။

ဥပ္ပါဒါသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၁၀။ ကေသကမ္ဗလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၃၈-၁၄၃။ ပဉ္စမေ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနန္တိ ဣဒံ ‘‘ယာနိ ကာနိစီ’’တိ ဣမိနာ သမာနာဓိကရဏန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္စတ္တေ သာမိဝစန’’န္တိ။ ဝါယိတာနန္တိ ဝီတာနံ။ လာမကောတိ နိဟီနော, မက္ခလိ မောဃပုရိသောတိ ဧတ္ထ မက္ခလီတိ တဿ နာမံ။ တံ ကိရ သကဒ္ဒမာယ ဘူမိယာ တေလဃဋံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တံ, ‘‘တာတ, မာ ခလီ’’တိ သာမိကော အာဟ။ သော ပမာဒေန ခလိတွာ ပတိတွာ သာမိကဿ ဘယေန ပလာယိတုံ အာရဒ္ဓေါ။ သာမိကော ဥပဓာဝိတွာ နံ ဒုဿကဏ္ဏေ အဂ္ဂဟေသိ, သာဋကံ ဆဍ္ဍေတွာ အစေလကော ဟုတွာ ပလာယိ။ သော ပဏ္ဏေန ဝါ တိဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတုမ္ပိ အဇာနန္တော ဇာတရူပေနေဝ ဧကံ ဂါမံ ပါဝိသိ။ မနုဿာ တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ သမဏော အရဟာ အပ္ပိစ္ဆော, နတ္ထိ ဣမိနာ သဒိသော’’တိ ပူဝဘတ္တာဒီနိ ဂဟေတွာ ဥပသင်္ကမန္တိ။ သော ‘‘မယှံ သာဋကံ အနိဝတ္ထဘာဝေန ဣဒံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ တတော ပဋ္ဌာယ သာဋကံ လဘိတွာပိ န နိဝါသေသိ, တဒေဝ စ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသိ။ တဿ သန္တိကေ အညေပိ အညေပီတိ ပဉ္စသတာ မနုဿာ ပဗ္ဗဇိံသု။ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မက္ခလိ မောဃပုရိသော’’တိ။ ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ ဧဝ။

ကေသကမ္ဗလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၁-၁၃။ ပဌမမောရနိဝါပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၄၄-၁၄၆။ ဧကာဒသမေ အကုပ္ပဓမ္မတာယ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ, ဧဝံ အပရိဟာယနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော။ တေနာဟ ‘‘အန္တံ အတိက္ကန္တနိဋ္ဌော’’တိအာဒိ။ န ဟိ ပဋိဝိဒ္ဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဿ ဒဿနံ ကုပ္ပနံ နာမ အတ္ထိ။ ဓုဝနိဋ္ဌောတိ သတတနိဋ္ဌော။ အစ္စန္တမေဝ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမော ဧတဿ အတ္ထီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ, နိစ္စယောဂက္ခေမီတိ အတ္ထော။ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဝုသိတတ္တာ တဿ အဝိဟာယနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ, နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော။ ပရိယောသာနန္တိ ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခပရိယောသာနဉ္စ။ အစ္စန္တံ ပရိယောသာနမဿာတိ အစ္စန္တပရိယောသာနော။ ဒွါဒသမတေရသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ပဌမမောရနိဝါပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၄၇-၁၅၆။ မင်္ဂလဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝ။

တတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ။

(၁၆) ၆။ အစေလကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၅၇-၁၆၃။ ဣတော ပရေသု ပန သုတ္တပဒေသု ‘‘ဂါဠှာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ကက္ခဠာ’’တိ အာဟ။ ကက္ခဠစာရော စဿာ န လူခသဘာဝေါ။ အထ ခေါ တဏှာဝသေန ထိရဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘လောဘဝသေန ထိရဂ္ဂဟဏာ’’တိ။ အဂါဠှာ ပဋိပဒါတိ ဝါ ကာမာနံ ဩဂါဟနံ ပဋိပတ္တိ, ကာမသုခါနုယောဂေါတိ အတ္ထော။ နိဇ္ဈာမာ ပဋိပဒါတိ ကာယဿ နိဇ္ဈာပနဝသေန ခေပနဝသေန ပဝတ္တာ ပဋိပတ္တိ, အတ္တကိလမထာနုယောဂေါတိ အတ္ထော။ နိစ္စေလောတိ နိဿဋ္ဌစေလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိတ္တစေလော။ နဂ္ဂိယဝတသမာဒါနေန နဂ္ဂေါ။ ဌိတကောဝ ဥစ္စာရံ ကရောတီတိအာဒိ နိဒဿနမတ္တံ ဝမိတွာ မုခဝိက္ခာလနာဒိအာစာရဿပိ တေန ဝိဿဋ္ဌတ္တာ။ ဇိဝှါယ ဟတ္ထံ အပလေခတိ အဝလေခတိ ဥဒကေန အဓောဝနတော။ ဒုတိယဝိကပ္ပေပိ ဧသေဝ နယော။ ‘‘ဧဟိ, ဘဒန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ဥပဂမနသင်္ခါတော ဝိဓိ ဧဟိဘဒန္တော, တံ စရတီတိ ဧဟိဘဒန္တိကော, တပ္ပဋိက္ခေပေန န ဧဟိဘဒန္တိကော။ န ကရောတိ ‘‘သမဏေန နာမ ပရဿ ဝစနကရေန န ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ အဓိပ္ပါယေန။

ပုရေတရန္တိ တံ ဌာနံ အတ္တနော ဥပဂမနတော ပုရေတရံ။ တံ ကိရ သော ‘‘ဘိက္ခုနာ နာမ ယဒိစ္ဆကာ ဧဝ ဘိက္ခာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ အဓိပ္ပါယေန န ဂဏှာတိ။ ဥဒ္ဒိဿ ကတံ မမ နိမိတ္တဘာဝေန ဗဟူ ခုဒ္ဒကာ ပါဏာ သံဃာတံ အာပါဒိတာတိ န ဂဏှာတိ။ နိမန္တနံ န သာဒိယတိ ဧဝံ တေသံ ဝစနံ ကတံ ဘဝိဿတီတိ။ ကုမ္ဘိ အာဒီသုပိ သော သတ္တသညီတိ အာဟ ‘‘ကုမ္ဘိ-ကဠောပိယော’’တိအာဒိ။ ကဗဠန္တရာယော ဟောတီတိ ဥဋ္ဌိတဿ ဒွိန္နမ္ပိ ကဗဠန္တရာယော ဟောတိ။ ဂါမသဘာဂါဒိဝသေန သင်္ဂမ္မ ကိတ္တေန္တိ ဧတိဿာတိ သင်္ကိတ္တိ, ယထာသံဟတတဏ္ဍုလာဒိသဉ္စယော။ မာနုသကာနီတိ ဝေယျာဝစ္စကရာ မနုဿာ။

သုရာပါနမေဝါတိ မဇ္ဇလက္ခဏပ္ပတ္တာယ သုရာယ ပါနမေဝ။ သုရာဂဟဏေနေဝေတ္ထ မေရယမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ။ ဧကာဂါရမေဝ ဥဉ္ဆတီတိ ဧကာဂါရိကော။ ဧကာလောပေနေဝ ဝတ္တတီတိ ဧကာလောပိကော။ ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒတ္တိ, ဒွတ္တိအာလောပမတ္တဂ္ဂါဟိ ခုဒ္ဒကံ ဘိက္ခာဒါနဘာဇနံ။ တေနာဟ ‘‘ခုဒ္ဒကပါတီ’’တိ။ အဘုဉ္ဇနဝသေန ဧကော အဟော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဧကာဟိကော, အာဟာရော, တံ ဧကာဟိကံ။ သော ပန အတ္ထတော ဧကဒိဝသံ လင်္ဃကော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧကာဒိဝသန္တရိက’’န္တိ။ ဒွါဟိကန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧကာဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဧကာဟံ ဘုဉ္ဇနံ ဧကာဟဝါရော, တံ ဧကာဟိကမေဝ အတ္ထတော။ ဒွီဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဒွီဟံ ဘုဉ္ဇနံ ဒွီဟဝါရော။ သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။ ဥက္ကဋ္ဌော ပန ပရိယာယဘတ္တဘောဇနိကော ဒွီဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဧကာဟမေဝ ဘုဉ္ဇတိ။ သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။

မိစ္ဆာဝါယာမဝသေနေဝ ဥက္ကုဋိကဝတာနုယောဂေါတိ အာဟ ‘‘ဥက္ကုဋိကဝီရိယမနုယုတ္တော’’တိ။ အတ္တကိလမထာနုယောဂန္တိ အတ္တနော ကိလမထာနုယောဂံ, သရီရဒုက္ခကာရဏန္တိ အတ္ထော။ သရီရပရိယာယော ဟိ ဣဓ အတ္တသဒ္ဒေါ ‘‘အတ္တန္တပေါ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၂။၄၁၃) ဝိယ။ ဒွေ အန္တေတိ ဥဘော ကောဋိယော, ဥဘော လာမကပဋိပတ္တိယောတိ အတ္ထော။ လာမကမ္ပိ ဟိ အန္တောတိ ဝုစ္စတိ ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ (သံ။ နိ။ ၃။၈၀၊ ဣတိဝု။ ၆၁), ကောဋ္ဌကော အန္တော’’တိ ဧဝမာဒီသု။ မဇ္ဈိမပဋိပဒါယ ဥပ္ပထဘာဝေန အမနီယာ ဂန္တဗ္ဗာ ဉာတဗ္ဗာတိ အန္တာ။ တတော ဧဝ လာမကာ။

အစေလကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၆၄-၁၈၄။ သမနုညောတိ သမ္မဒေဝ ကတာနုညော။ တေနာဟ ‘‘သမာနဇ္ဈာသယော’’တိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ဣတိ မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

တိကနိပါတဝဏ္ဏနာယ အနုတ္တာနတ္ထဒီပနာ သမတ္တာ။

စတုက္ကနိပါတ-ဋီကာ

၁။ ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁။ ဘဏ္ဍဂါမဝဂ္ဂေါ

၁-၂။ အနုဗုဒ္ဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁-၂။ စတုက္ကနိပါတဿ ပဌမေ အနုဗောဓော ပုဗ္ဗဘာဂိယံ ဉာဏံ, ပဋိဝေဓော အနုဗောဓေန အဘိသမယော။ တတ္ထ ယသ္မာ အနုဗောဓပုဗ္ဗကော ပဋိဝေဓော အနုဗောဓေန ဝိနာ န ဟောတိ။ အနုဗောဓော ဟိ ဧကစ္စော ပဋိဝေဓသမ္ဗဒ္ဓေါ, တဒုဘယာဘာဝဟေတုကဉ္စ ဝဋ္ဋေ သံသရဏံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘အနနုဗောဓာ…ပေ… တုမှာကဉ္စာ’’တိ။ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝတော ဘဝန္တရူပဂမနံ သန္ဓာဝနံ, အပရာပရံ စဝနူပပဇ္ဇနဝသေန သဉ္စရဏံ သံသရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဘဝတော’’တိအာဒိ။ သန္ဓာဝိတသံသရိတပဒါနံ ကမ္မသာဓနတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မယာ စ တုမှေဟိ စာ’’တိ ပဌမဝိကပ္ပေ။ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ဘာဝသာဓနတံ ဟဒယေ ကတွာ ‘‘မမဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စာ’’တိ ယထာရုတဝသေနေဝ ဝုတ္တံ။ ဒီဃရဇ္ဇုနာ ဗဒ္ဓသကုဏံ ဝိယ ရဇ္ဇုဟတ္ထော ပုရိသော ဒေသန္တရံ တဏှာရဇ္ဇုနာ ဗဒ္ဓံ သတ္တသန္တာနံ အဘိသင်္ခါရော ဘဝန္တရံ နေတိ ဧတာယာတိ ဘဝနေတ္တိ။ တေနာဟ ‘‘ဘဝရဇ္ဇူ’’တိအာဒီ။

ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တကရောတိ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သကသန္တာနေ ပရသန္တာနေ စ ဝိနာသကရော အဘာဝကရော။ ဗုဒ္ဓစက္ခုဓမ္မစက္ခုဒိဗ္ဗစက္ခုမံသစက္ခုသမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ စက္ခုမာ။ သဝါသနာနံ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ သာတိသယံ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော။ ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ။

အနုဗုဒ္ဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃-၄။ ပဌမခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃-၄။ တတိယေ ကလိန္တိ အပရာဓံ။ ဝိစိနာတီတိ အာစိနောတိ ပသဝတိ။ တေန စ ကလိနာ သုခံ န ပဋိလဘတီတိ တေန အပရာဓေန သုခံ န ဝိန္ဒတိ။ နိန္ဒိယပ္ပသံသာယ ဟိ ပသံသိယနိန္ဒာယ စ သမကောဝ ဝိပါကော။ ပသံသိယနိန္ဒာတိ စ သမ္ပန္နဂုဏပရိဓံသနဝသေန ပဝတ္တိယာ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ ကဋုကတရဝိပါကာ။ နိန္ဒိယပ္ပသံသာ ပန ကထံ တာယ သမဝိပါကာတိ စေ? တသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနဂုဏသမာရောပနေန အတ္တနော ပရေသဉ္စ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိဟေတုဘာဝတော ပသံသိယေန တဿ သဗ္ဘာဝကရဏတော စ။ လောကေပိ ဟိ အသူရံ သူရေန သမံ ကရောန္တော ဂါရယှော ဟောတိ, ပဂေဝ ဒုပ္ပဋိပန္နံ သုပ္ပဋိပန္နေန သမံ ကရောန္တောတိ။ သကေန ဓနေနာတိ အတ္တနော သာပတေယျေန။ အပ္ပမတ္တကောဝ ကလီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကတ္တာ သပ္ပဋိကာရတ္တာ စ အပ္ပမတ္တကော အပရာဓော။ အယံ…ပေ… မဟန္တတရော ကလိ ကတူပစိတတ္တာ သမ္ပရာယိကတ္တာ အပ္ပဋိကာရတ္တာ စ။

နိရဗ္ဗုဒေါတိ ဂဏနာဝိသေသော ဧသောတိ အာဟ ‘‘နိရဗ္ဗုဒဂဏနာယာ’’တိ, သတသဟဿံ နိရဗ္ဗုဒါတိ အတ္ထော။ နိရဗ္ဗုဒပရိမာဏံ ပန ဝဿဂဏနာယ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယထေဝ ဟိ သတံ သတသဟဿာနံ ကောဋိ ဟောတိ, ဧဝံ သတံ သတသဟဿာနံ ကောဋိယော ပကောဋိ နာမ ဟောတိ, သတံ သတသဟဿာနံ ပကောဋိယော ကောဋိပကောဋိ, သတံ သတသဟဿကောဋိပကောဋိယော နဟုတံ, သတံ သတသဟဿနဟုတာနိ နိန္နဟုတံ, သတံ သတသဟဿနိန္နဟုတာနိ ဧကံ အဗ္ဗုဒံ, တတော ဝီသတိဂုဏိတံ နိရဗ္ဗုဒံ။ ယံ အရိယေ ဂရဟန္တော နိရယံ ဥပပဇ္ဇတီတိ အရိယေ ဂရဟန္တော ယံ နိရဗ္ဗုဒသင်္ခါတံ နိရယံ ဥပပဇ္ဇတိ, နိရဗ္ဗုဒေါတိ စ ပါဋိယေက္ကော နိရယော နတ္ထိ, အဝီစိမှိယေဝ ပန နိရဗ္ဗုဒဂဏနာယ ပစ္စိတဗ္ဗဋ္ဌာနဿေတံ နာမံ။ စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ။

ပဌမခတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ အနုသောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅။ ပဉ္စမေ အနုသောတံ ဂစ္ဆတီတိ သံသာရသောတဿ အနုကူလဘာဝေန ဂစ္ဆတိ။ ပစ္စနီကပဋိပတ္တိယာတိ သံသာရသောတဿ ပဋိကူလဝသေန ပဝတ္တနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဒိပဋိပတ္တိယာ။ ဌိတသဘာဝေါတိ အစလပ္ပသာဒါဒိသမန္နာဂမေန ဌိတသဘာဝေါ။ အနာဂါမီ ဟိ အဿဒ္ဓိယေဟိ ကာမရာဂဗျာပါဒေဟိ အကမ္ပနိယစိတ္တတာယ တမှာ လောကာ အနာဝတ္တိဓမ္မတာယ စ ဌိတသဘာဝေါ နာမ။ ဩဃံ တရိတွာတိ ကာမောဃာဒိစတုဗ္ဗိဓံ ဩဃံ အတိက္ကမိတွာ။ ပရတီရံ ဂတောတိ နိဗ္ဗာနပါရံ ဂတော။ ဗြာဟ္မဏောတိ ဗာဟိတပါပတာယ ဗြာဟ္မဏောတိ သင်္ခံ ဂတော ခီဏာသဝေါ။ တေနာဟ ‘‘သေဋ္ဌော နိဒ္ဒေါသော’’တိ။ ပဉ္စဝေရကမ္မန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပဉ္စဒုစ္စရိတံ။ သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာတိ ကိလေသပရိယုဋ္ဌာနေ သတိ ဥပ္ပန္နေန ဒုက္ခဒေါမနဿေန သဒ္ဓိမ္ပိ။ ပရိပုဏ္ဏန္တိ တိဿန္နံ သိက္ခာနံ ဧကာယပိ အနူနံ။ ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ။ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သေဋ္ဌစရိယံ။ ဣမိနာ ဝါရေန သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော ကထိတာ။ ကိံ ပန တေ ရုဒန္တာ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တီတိ? အာမ, ကိလေသရောဒနေန ရောဒန္တာ စရန္တိ နာမ, သီလသမ္ပန္နော ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခု ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတော။

စေတောဝိမုတ္တိန္တိ ဖလသမာဓိံ။ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဖလဉာဏံ။ ဆဟာကာရေဟိ ပါရဂတောတိ အဘိညာပါရဂူ, ပရိညာပါရဂူ, ဘာဝနာပါရဂူ, ပဟာနပါရဂူ, သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ, သမာပတ္တိပါရဂူတိ ဧဝံ ဆဟိ အာကာရေဟိ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပါရံ ပရိယောသာနံ ဂတော။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

အနုသောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ အပ္ပဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆။ ဆဋ္ဌေ အပ္ပကံ သုတံ ဟောတီတိ နဝင်္ဂသတ္ထုသာသနေ ကိဉ္စိဒေဝ သုတံ ဟောတိ။ တဒေဝ နဝင်္ဂသတ္ထုသာသနံ ဒဿေတုံ ‘‘သုတ္တံ ဂေယျ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သုတ္တာဒီနိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂနိဒ္ဒေသက္ခန္ဓကပရိဝါရာ’’တိအာဒိမာဟ။ ကထံ ပနာယံ ဝိဘာဂေါ ယုဇ္ဇေယျ။ သဂါထကဉှိ သုတ္တံ ဂေယျံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ။ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဉ္စ သုတ္တံ ဥဒါနာဒိဝိသေသသညာရဟိတံ နတ္ထိ, ယံ သုတ္တင်္ဂံ သိယာ။ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ (ခု။ ပါ။ ၅။၁ အာဒယော၊ သု။ နိ။ ၂၆၁ အာဒယော) သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ ဂါထာဘာဝတော ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ။ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ သဂါထကတ္တာ သဂါထာဝဂ္ဂဿ ဝိယ။ တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

‘‘သုတ္တန္တိ သာမညဝိဓိ, ဝိသေသဝိဓယော ပရေ၊

သနိမိတ္တာ နိရုဠှတ္တာ, သဟတာညေန နာညတော’’။ (နေတ္တိ။ အဋ္ဌ။ သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ၊ ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ၊ သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၁။ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ)

သဗ္ဗဿပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ။ တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော နေတ္တိယံ (နေတ္တိ။ သင်္ဂဟဝါရော) ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ။ ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ။ ၆၅၅, ၁၂၄၂) သကဝါဒေ ပဉ္စ သုတ္တသတာနီတိ (ဓ။ သ။ အဋ္ဌ။ နိဒါနကထာ၊ ကထာ။ အဋ္ဌ။ နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ။ ဝိသေသဝိဓယော ပရေ သနိမိတ္တာ တဒေကဒေသေသု ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတာ။ တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ။ လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ ဝါ စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘‘ဂေယျ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ။ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ‘‘ဗျာကရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏံ။ ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာဒီနမ္ပိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဂေယျာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော, ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတီ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ။ တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာယုတ္တေသု ‘‘ဝုတ္တံ ဟေတ’’န္တိအာဒီဝစနသမ္ဗန္ဓေသု အဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာဥဒါနဣတိဝုတ္တကအဗ္ဘုတဓမ္မသညာ ပတိဋ္ဌိတာ, တထာ သတိပိ ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ, သတိပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျာဒယော။ ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ, တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတော။ နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာဝါတိ? န တဒဝတ္ထာ သောဓိတတ္တာ။ သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တ’’န္တိ။

ယဉ္စ ဝုတ္တံ – ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ, တံ န, နိရုဠှတ္တာ။ နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တဘာဝေါ။ န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ, အထ ခေါ သုတ္တဘာဝေနေဝ, တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုတ္တနာမက’’န္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ။ ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ, တဒပိ နတ္ထိ, ယသ္မာ သဟတာညေန။ သဟ ဂါထာဟီတိ ဟိ သဂါထကံ။ သဟဘာဝေါ နာမ အတ္ထတော အညေန ဟောတိ, န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ဂါထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပ္ပဒေသော အတ္ထိ, ယော ‘‘သဟ ဂါထာဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ။ ယဒပိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ, တဒပိ န, အညတော။ အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ။ အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ။ ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညံ သင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယ သာရတ္ထဒီပနိယာ (သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၁။ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) အမှေဟိ ပကာသိတော, ဣစ္ဆန္တေဟိ တတောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော။

န အတ္ထမညာယ ဓမ္မမညာယ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာဉ္စ ပါဠိဉ္စ ဇာနိတွာ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အနုရူပဓမ္မံ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော န ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘န အတ္ထမညာယ ဓမ္မမညာယာတိ အဋ္ဌကထဉ္စ ပါဠိဉ္စ ဇာနိတွာ…ပေ… န ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ။

အပ္ပဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ သောဘနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇။ သတ္တမေ ပညာဝေယျတ္တိယေနာတိ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓာဒိပညာဝေယျတ္တိယေန။ ဝိနယံ ဥပေတာတိ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ ဝိနယံ ဥပေတာ။ ဝေသာရဇ္ဇေနာတိ သာရဇ္ဇကရာနံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိပါပဓမ္မာနံ ဝိဂမနတော ဝေသာရဇ္ဇေန, သာရဇ္ဇရဟိတေနာတိ အတ္ထော။ တေပိဋကဝသေန ဗဟု သုတံ ဧတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ။ တမေဝ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဓာရေန္တိ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသံ ဝိယ ဝိနဿန္တံ အကတွာ သုပ္ပဂုဏသုပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ဟဒယေ ဌပေန္တီတိ ဓမ္မဓရာ။ ဧဒိသာ စ အတ္တနာ သုတဿ ဓမ္မဿ အာဓာရဘူတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သုတဓမ္မာနံ အာဓာရဘူတာ’’တိ။

သောဘနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဝေသာရဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၈။ အဋ္ဌမေ ဗျာမောဟဝသေန သရဏပရိယေသနံ သာရဇ္ဇနံ သာရဒေါ, ဗျာမောဟဘယံ။ ဝိဂတော သာရဒေါ ဧတဿာတိ ဝိသာရဒေါ, တဿ ဘာဝေါ ဝေသာရဇ္ဇံ။ တံ ပန ဉာဏသမ္ပဒံ, ပဟာနသမ္ပဒံ, ဒေသနာဝိသေသသမ္ပဒံ ခေမဉ္စ နိဿာယ ပဝတ္တံ စတုဗ္ဗိဓပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ။ တေနာဟ ‘‘စတူသု ဌာနေသူ’’တိအာဒိ။ ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ, သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ။ သဗ္ဗညုတပဋိဇာနနဝသေန အဘိမုခံ ဂစ္ဆန္တိ, အဋ္ဌ ဝါ ပရိသာ ဥပသင်္ကမန္တီတိ အာသဘာ, ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ။ ဣဒံ ပနာတိ ဗုဒ္ဓါနံ ဌာနံ သဗ္ဗညုတမေဝ ဝဒတိ။ တိဋ္ဌမာနောဝါတိ အဝဒန္တောပိ တိဋ္ဌမာနောဝ ပဋိဇာနာတိ နာမာတိ အတ္ထော။ ဥပဂစ္ဆတီတိ အနုဇာနာတိ။

အဋ္ဌသု ပရိသာသူတိ ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, သာရိပုတ္တ, အနေကသတံ ခတ္တိယပရိသံ ဥပသင်္ကမိတာ…ပေ… ဗြာဟ္မဏပရိသံ ဂဟပတိပရိသံ, သမဏပရိသံ, စာတုမဟာရာဇိကပရိသံ, တာဝတိံသပရိသံ, မာရပရိသံ, ဗြဟ္မပရိသံ ဥပသင်္ကမိတာ, တတြပိ မယာ သန္နိသိန္နပုဗ္ဗဉ္စေဝ သလ္လပိတပုဗ္ဗဉ္စ သာကစ္ဆာ စ သမာပဇ္ဇိတပုဗ္ဗာ။ တတြ ဝတ မံ ‘ဘယံ ဝါ သာရဇ္ဇံ ဝါ ဩက္ကမိဿတီ’တိ နိမိတ္တမေတံ, သာရိပုတ္တ, န သမနုပဿာမီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅၁) ဧဝံ ဝုတ္တပရိသာသု။ အဘီတနာဒံ နဒတီတိ ပရတော ဒဿိတဉာဏယောဂေန ဝိသာရဒေါ အဟန္တိ အဘီတနာဒံ နဒတိ။ သီဟနာဒသုတ္တေနာတိ ခန္ဓဝဂ္ဂေ အာဂတေန သီဟနာဒသုတ္တေန။

‘‘ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၃၁) သုတ္တသေသေန သပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိဖလသမ္ပတ္တိပဝတ္တိ ဝုတ္တာ, ပုရိမသပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိဥပနိဿယာ ပစ္ဆိမသပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိသမ္ပတ္တိပဝတ္တိ ဝါ ဝုတ္တာ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန တတ္ထ စ စက္ကသဒ္ဒဿ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဝိစက္ကသဏ္ဌာနာ အသနိ ဧဝ အသနိဝိစက္ကံ။ ဥရစက္ကာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဏာသမူဟာဒီသုပိ စက္ကသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘သံဃဘေဒံ ကရိဿာမ စက္ကဘေဒ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၄၀၉၊ စူဠဝ။ ၃၄၃) ဟိ အာဏာ ‘‘စက္က’’န္တိ ဝုတ္တာ။ ‘‘ဒေဝစက္ကံ အသုရစက္က’’န္တိအာဒီသု သမူဟောတိ။

ပဋိဝေဓနိဋ္ဌတ္တာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ ပဋိဝေဓောတိ ‘‘ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေန ပဋိလဒ္ဓဿပိ ဒေသနာဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ပရဿ ဗုဇ္ဈနမတ္တေန ဟောတီတိ ‘‘အညာသိကောဏ္ဍညဿ သောတာပတ္တိ…ပေ… ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တတော ပရံ ပန ယာဝ ပရိနိဗ္ဗာနာ ဒေသနာဉာဏပ္ပဝတ္တိ တဿေဝ ပဝတ္တိတဿ ဓမ္မစက္ကဿ ဌာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ဒဿိတဓမ္မေသူတိ ဝုတ္တဓမ္မေသု။ ဝစနမတ္တမေဝ ဟိ တေသံ, န ပန ဒဿနံ တာဒိသဿေဝ ဓမ္မဿ အဘာဝတော။ ဘဂဝတော ဧဝ ဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပရဿ ဝစနဝသေန ဒဿိတဓမ္မေသု။ ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ။ ၇၁၈-၇၂၁) ဝိယ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘သဟဓမ္မေနာတိ သဟေတုနာ’’တိ။ ဟေတူတိ စ ဥပပတ္တိသာဓနဟေတု ဝေဒိတဗ္ဗော, န ကာရကော, သမ္ပာပကော ဝါ။ နိမိတ္တန္တိ စောဒနာယ ကာရဏံ။ တတ္ထ စောဒကော စောဒနံ ကရောတီတိ ကာရဏံ, ဓမ္မော စောဒနံ ကရောတိ ဧတေနာတိ ကာရဏံ။ တေနာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလောပီ’’တိအာဒိ။ ခေမန္တိ ကေနစိ အပ္ပဋိဗာဟိယဘာဝေန အနုပဒ္ဒုတံ။

အန္တရာယော ဧတေသံ အတ္ထိ, အန္တရာယေ ဝါ နိယုတ္တာတိ အန္တရာယိကာ။ ဧဝံဘူတာ ပန တေ ယသ္မာ အန္တရာယကရာ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ’’တိ။ အသဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကမေ နာတိသာဝဇ္ဇာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကန္တာ’’တိ။ သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာတိအာဒိ နိဒဿနမတ္တံ ဣတရေသမ္ပိ စတုန္နံ ‘‘အန္တရာယိကာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာနံ တဗ္ဘာဝေ ဗျဘိစာရာဘာဝတော။ ဣဓ ပန မေထုနဓမ္မော အဓိပ္ပေတောတိ ဣဒံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဝသေန ဝုတ္တံ အရိဋ္ဌသိက္ခာပဒံ (ပါစိ။ ၄၁၇) ဝိယ။ ယသ္မာ တံခဏမ္ပိ ကာမာနံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဝိရတော ဟောတိ စေ, ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆတိ, န ကာမေသု အာသတ္တော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုန…ပေ…အန္တရာယော ဟောတီ’’တိ။ တတ္ထ ယဿ ကဿစီတိ န ကေဝလံ ပဗ္ဗဇိတဿေဝ, အထ ခေါ ယဿ ကဿစိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘မေထုနမနုယုတ္တဿ, မုဿတေဝါပိ သာသန’’န္တိ (သု။ နိ။ ၈၂၀)။

တသ္မိံ အနိယျာနိကဓမ္မေတိ တသ္မိံ ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတအနိယျာနိကဓမ္မနိမိတ္တံ။ နိမိတ္တတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ကမ္မသံယောဂေ ဘုမ္မံ။

ဥပနိဗဒ္ဓါတိ ဝိရစိတာ။ တေနာဟ ‘‘အဘိသင်္ခတာ’’တိ။ ပုထုဘာဝန္တိ ဗဟုဘာဝံ။ ပုထူဟိ ဝါ သိတာတိ ဗဟူဟိ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သိတာ ဥပနိဗဒ္ဓါ။

ဝေသာရဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ တဏှုပ္ပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉။ နဝမေ ဘဝတိ ဧတေန အာရောဂျန္တိ ဘဝေါ, ဂိလာနပစ္စယော။ ပရိဝုဒ္ဓေါ ဘဝေါ အဘဝေါ။ ဝုဒ္ဓိအတ္ထော ဟိ အယမကာရော ယထာ ‘‘သံဝရာသံဝရော, ဖလာဖလ’’န္တိ စ။ သပ္ပိနဝနီတာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တေလမဓုဖာဏိတာဒီနံ ဂဟဏံ။ သပ္ပိနဝနီတာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ, သဗ္ဗဿပိ ဂိလာနပစ္စယဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဘဝါဘဝေါတိ ဝါ ခုဒ္ဒကော စေဝ မဟန္တော စ ဥပပတ္တိဘဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝေသူ’’တိအာဒိ။ ဘဝေါတိ ဝါ သမ္ပတ္တိ, အဘဝေါတိ ဝိပတ္တိ။ ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ, အဘဝေါတိ ဟာနိ။ တံနိမိတ္တဉ္စ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝါဘဝဟေတု ဝါ’’တိ။

တဏှာဒုတိယောတိ တဏှာသဟာယော။ တဏှာ ဟိ နိရုဒကကန္တာရေ မရီစိကာယ ဥဒကသညာ ဝိယ ပိပါသာဘိဘူတံ တသိတံ သတ္တံ အဿာသဒဿနဝသေန သဟာယကိစ္စံ ကရောန္တီ ဘဝါဒီသု အနိဗ္ဗိန္နံ ကတွာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ။ တထာ ဟိ တံ ပပါတကံ အစိန္တေတွာ မဓုဂ္ဂဏှနကလုဒ္ဒကာ ဝိယ အနေကာဒီနဝါကုလေသု ဘဝေသု အာနိသံသမေဝ ဒဿေန္တီ အနတ္ထဇာလေ သာ ပရိဗ္ဘမာပေတိ, တသ္မာ တဏှာ ‘‘ပုရိသဿ ဒုတိယာ’’တိ ဝုတ္တာ။ နနု စ အညေပိ ကိလေသာဒယော ဘဝနိဗ္ဗတ္တိပစ္စယာတိ? သစ္စမေတံ, န ပန တထာ ဝိသေသပစ္စယော, ယထာ တဏှာ။ တထာ ဟိ သာ ကုသလေဟိ ဝိနာ အကုသလေဟိ, ကာမာဝစရာဒိကုသလေဟိ စ ဝိနာ ရူပါဝစရာဒိကုသလေဟိ ဘဝနိဗ္ဗတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယော။ ယတော သမုဒယသစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ။ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထဘာဝေါ စ အညထာဘာဝေါ စ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝေါ, သံသာရော, တံ ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝံ။ တတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ မနုဿတ္တံ, အညထာဘာဝေါ တတော အဝသိဋ္ဌသတ္တာဝါသာ။ ဣတ္ထဘာဝေါ ဝါ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ, အညထာဘာဝေါ အနာဂတတ္တဘာဝေါ။ ဧဝရူပေါ ဝါ အညောပိ အတ္တဘာဝေါ ဣတ္ထဘာဝေါ, န ဧဝရူပေါ အညထာဘာဝေါ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဣတ္ထဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဧတ္ထ ဣတ္ထဘာဝေါ နာမ အယံ အတ္တဘာဝေါ’’တိအာဒိ။ သံသရဏံ သံသာရော။

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ၊

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတိ’’။ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၆၁၉၊ ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၉၅ အပသာဒနာဝဏ္ဏနာ၊ သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၂။၆၀၊ အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၄။၁၉၉၊ ဓ။ သ။ အဋ္ဌ။ နိဒါနကထာ၊ ဝိဘ။ အဋ္ဌ။ ၂၂၆ သင်္ခါရပဒနိဒ္ဒေသော၊ သု။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၅၂၃၊ ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ၃၉၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၁၄)၊

တေနာဟ ‘‘ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ ပဋိပါဋိ’’န္တိ, ခန္ဓဓာတုအာယတနာနံ ဟေတုဖလဘာဝေန အပရာပရပ္ပဝတ္တိန္တိ အတ္ထော။

ဧဝမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတ္ထ ဧတမာဒီနဝံ ဉတွာတိပိ ပဌန္တိ, ဧတံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမ္ဘဝံ သမုဒယံ တဏှံ အာဒီနဝံ ဉတွာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဧဝမာဒီနဝံ ဉတွာတိ ဧတံ ယထာဝုတ္တံ သံသာရာနတိဝတ္တနအာဒီနဝံ ဒေါသံ ဉတွာ။ နိဂ္ဂဟဏောတိ စတုရူပါဒါနသင်္ခါတဿ သဗ္ဗဿ ဂဟဏဿ ပဋိနိဿဇ္ဇနေန နိဂ္ဂဟဏော, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနေန သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိတော အပဂစ္ဆေယျာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

တဏှုပ္ပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀။ ဒသမေ ယောဇေန္တီတိ ကမ္မံ ဝိပါကေန ဘဝါဒိံ, ဘဝန္တရာဒီဟိ ဒုက္ခေန သတ္တံ ယောဇေန္တိ ဃဋေန္တီတိ ယောဂါ။ ကာမနဋ္ဌေန ကာမော စ သော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ယောဂေါ စာတိ ကာမယောဂေါ။ ဘဝယောဂေါ နာမ ဘဝရာဂေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါရူပဘဝေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ပဌမော ဥပပတ္တိဘဝေသု ရာဂေါ, ဒုတိယော ကမ္မဘဝေသု, တတိယော ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတော ယထာ ရဇ္ဇနဋ္ဌေန ရာဂေါ, ဧဝံ ယုဇ္ဇနဋ္ဌေန ယောဂေါတိ ဝုတ္တော။ စတူသု သစ္စေသု အညာဏန္တိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယံ နိဿာယ ဝုတ္တံ။ သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာတိ, တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာဒီနံ။

သမုဒယန္တိ ဒွေ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော ပစ္စယသမုဒယော စ။ ဥပ္ပါဒက္ခဏော ခဏိကသမုဒယော, ပစ္စယောဝ ပစ္စယသမုဒယော။ သမုဒယတေ သမုဒယနံ သမုဒယော, သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ သမုဒယောတိ ဧဝံ ဥဘိန္နံ သမုဒယာနံ သဒ္ဒတ္ထတောပိ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပစ္စယသမုဒယံ ပဇာနန္တောပိ ဘိက္ခု ခဏိကသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ခဏိကသမုဒယံ ပဇာနန္တောပိ ပစ္စယသမုဒယံ ပဇာနာတိ။ ပစ္စယတော ဟိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယံ ပဿတော ခဏတော စ နေသံ ဥဒယဒဿနံ သုခံ ဟောတိ, ခဏတော စ နေသံ ဥဒယံ ပဿတော ပဂေဝ ပစ္စယာနံ သုဂ္ဂဟိတတ္တာ ပစ္စယတော ဒဿနံ သုခေန ဣဇ္ဈတိ။ ဣဓ ပန ခဏိကသမုဒယံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သမုဒယန္တိ ဥပ္ပတ္တိ’’န္တိ။

အတ္ထင်္ဂမောပိ ဒုဝိဓော အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမော, ဘေဒတ္ထင်္ဂမောတိ။ အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမော အပ္ပဝတ္တိနိရောဓော, နိဗ္ဗာနန္တိ ကေစိ။ ဘေဒတ္ထင်္ဂမော ခဏိကနိရောဓော။ တဒုဘယံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒိဝသေန ပဿတော အညတရဒဿနေန ဣတရဒဿနမ္ပိ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ။ ပုဗ္ဗဘာဂေယေဝ အာရမ္မဏဝသေန ခယတော ဝယတော သမ္မသနာဒိကာလေ ဘေဒတ္ထင်္ဂမံ ပဿန္တော ဗျတိရေကဝသေန အနုဿဝါဒိတော အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမံ ပဿတိ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန အာရမ္မဏတော အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမံ ပဿန္တော အသမ္မောဟတော ဣတရမ္ပိ ပဿတိ။ ဣဓ ပန ဘေဒတ္ထင်္ဂမံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတ္ထင်္ဂမန္တိ ဘေဒ’’န္တိ။ ကာမာနံ ဥပ္ပတ္တိဘေဒဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ယထာ ကာမာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝိဘာဝိတာ, ဧဝံ ကာမဝတ္ထုနောပီတိ ဥဘယေသမ္ပိ အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာ စ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ မဓုရဘာဝန္တိ ဣမိနာ ကာမသန္နိဿိတံ သုခံ သောမနဿံ ဒဿေတိ။ ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၆၆) ဟိ ဝုတ္တံ။ အမဓုရဘာဝန္တိ ဣမိနာ ပန ကာမဟေတုကံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ဒဿေတိ။

ဖဿာယတနာနန္တိ ဆဒွါရိကဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတာနံ စက္ခာဒိအာယတနာနံ။ တေနာဟ ‘‘စက္ခာဒီနံ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိကာရဏာန’’န္တိ။ ပုနဗ္ဘဝကရဏံ ပုနောဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပေန, မနော-သဒ္ဒဿ ဝိယ စ ပုရိမပဒဿ ဩကာရန္တတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ပုနောဘဝေါ သီလမေတေသန္တိ ပေါနောဘဝိကာ။ အထ ဝါ သီလတ္ထေန ဣကသဒ္ဒေန ဂမိတတ္ထတ္တာ ကိရိယာဝါစကသဒ္ဒဿ အဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ယထာ အပူပဘက္ခနသီလော အာပူပိကော။ အထ ဝါ ပုနဗ္ဘဝံ ဒေန္တိ, ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တန္တိ, ပုနပ္ပုနဗ္ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ ပေါနောဘဝိကာ။ ‘‘တဒ္ဓိတာ’’တိ ဟိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသာ ဝိစိတ္တတ္တာ ဝါ တဒ္ဓိတာနံ အဘိဓာနလက္ခဏတ္တာ ဝါ ‘‘ပုနဗ္ဘဝံ ဒေန္တီ’’တိအာဒီသုပိ အတ္ထေသု ပေါနောဘဝိကသဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။

ဝိသံယောဇေန္တိ ပဋိပန္နံ ပုဂ္ဂလံ ကာမယောဂါဒိတော ဝိယောဇေန္တီတိ ဝိသံယောဂါ, အသုဘဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိသံယောဇနကာရဏာနိ။ တေနာဟ ‘‘ဝိသံယောဂါတိ ဝိသံယောဇနကာရဏာနီ’’တိအာဒိ။

ယောဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဘဏ္ဍဂါမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ စရဝဂ္ဂေါ

၁။ စရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၁။ ဒုတိယဿ ပဌမေ စရတောတိ ဂစ္ဆန္တဿ, စင်္ကမန္တဿ ဝါ။ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကာမဝိတက္ကော ဝါတိ ဝတ္ထုကာမေသု အဝီတရာဂတာယ တာဒိသေ ပစ္စယေ ကာမပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဗျာပါဒဝိတက္ကော ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကော ဝါတိ အာဃာတဝိနယေ ဝိသေသေန စိတ္တဿ အဒမိတတ္တာ အာဃာတနိမိတ္တေ ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော, လေဍ္ဍုဒဏ္ဍာဒီတိ ပရဟိံသနဝသေန ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော ဝါ ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေတိ သမ္ဗန္ဓော။ တံ စေ ဘိက္ခု အဓိဝါသေတီတိ တံ ယထာဝုတ္တံ ကာမဝိတက္ကာဒိံ ယထာပစ္စယံ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပ္ပန္နံ ‘‘ဣတိပါယံ ဝိတက္ကော ပါပကော, ဣတိပိ အကုသလော, ဣတိပိ သာဝဇ္ဇော, သော စ ခေါ အတ္တဗျာဗာဓာယ သံဝတ္တတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပစ္စဝေက္ခဏာယ အဘာဝတော အဓိဝါသေတိ အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ ဝါသေတိ။ အဓိဝါသေန္တောယေဝ စ နပ္ပဇဟတိ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဝသေန န ပဋိနိဿဇ္ဇတိ။ တတော ဧဝ စ န ဝိနောဒေတိ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနတော န နုဒတိ န နီဟရတိ။ တထာ အဝိနောဒနတော န ဗျန္တီကရောတိ န ဝိဂတန္တံ ကရောတိ။ အာတာပီ ပဟိတတ္တော ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ, ဧဝံ ကရောတိ, အယံ ပန တထာ န ကရောတီတိ အတ္ထော။ တထာဘူတော ပန န အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ န ဂမေတိ။ န ပဇဟတိ စေ, န ဝိနောဒေတိ စေတိ ဣတိအာဒိနာ စေ-သဒ္ဒံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဧဝံဘူတောတိ ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒီဟိ ပါပဝိတက္ကေဟိ သမင်္ဂိဘူတော။ အနာတာပီတိ ကိလေသာနံ အာတာပယိကဿ ဝီရိယဿ အဘာဝေန အနာတာပီ။ ပါပုတြာသလက္ခဏဿ ဩတ္တပ္ပဿ အဘာဝေန အနောတ္တာပီ။ သတတံ သမိတံ သဗ္ဗကာလံ နိရန္တရံ။ ကုသီတော ဟီနဝီရိယောတိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ပရိဟာပယိတွာ အကုသလပက္ခေ ကုစ္ဆိတံ သီဒနတော ကောသဇ္ဇသမန္နာဂမေန စ ကုသီတော, သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယာဘာဝေန ဟီနဝီရိယော ဝီရိယဝိရဟိတောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတိ။ ဌိတဿာတိ ဂမနံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ တိဋ္ဌတော။ သယနဣရိယာပထဿ ဝိသေသတော ကောသဇ္ဇပက္ခိကတ္တာ ယထာ တံသမင်္ဂိနော ဘာဝိတတ္တာ သမ္ဘဝန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာဂရဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။

သုက္ကပက္ခေ တဉ္စေ ဘိက္ခု နာဓိဝါသေတီတိ အာရဒ္ဓဝီရိယဿပိ ဝိဟရတော အနာဒိမတိ သံသာရေ စိရကာလဘာဝိတတ္တာ တထာရူပပစ္စယသမာယောဂေ သတိသမ္မောသေန ဝါ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေ, တံ ဘိက္ခု အတ္တနော စိတ္တံ အာရောပေတွာ န ဝါသေတိ, အဗ္ဘန္တရေ န ဝါသေတီတိ အတ္ထော။ အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတိ? ပဇဟတိ ဆဍ္ဍေတိ။ ကိံ ကစဝရံ ဝိယ ပိဋကေနာတိ? န, အပိစ ခေါ တံ ဝိနောဒေတိ နုဒတိ နီဟရတိ။ ကိံ ဗလိဗဒ္ဒံ ဝိယ ပတောဒေနာတိ? န, အထ ခေါ ဗျန္တီကရောတိ ဝိဂတန္တံ ကရောတိ, ယထာ တေသံ အန္တောပိ နာဝသိဿတိ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ, တထာ တေ ကရောတိ။ ကထံ ပန တေ တထာ ကရောတိ? အနဘာဝံ ဂမေတိ အနု အနု အဘာဝံ ဂမေတိ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ယထာ သုဝိက္ခမ္ဘိတာ ဟောန္တိ, တထာ နေ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

ဧဝံဘူတောတိအာဒီသု ဧဝံ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အနဓိဝါသေန သုဝိသုဒ္ဓါသယော သမာနော တာယ စ အာသယသမ္ပတ္တိယာ တန္နိမိတ္တာယ စ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ပရိသုဒ္ဓသီလော ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘောဇနေ မတ္တညူ သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ အာတာပနလက္ခဏေန ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ အာတာပီ။ သဗ္ဗသော ပါပုတြာသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဩတ္တာပီ သတတံ ရတ္တိန္ဒိဝံ။ သမိတံ နိရန္တရံ သမထဝိပဿနာနုယောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနသိဒ္ဓိယာ အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တော။ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တောတိ ဝုစ္စတိ ကထီယတီတိ အတ္ထော။

ဂါထာသု ဂေဟနိဿိတန္တိ ဧတ္ထ ဂေဟဝါသီဟိ အပရိစ္စတ္တတ္တာ ဂေဟဝါသိသဘာဝတ္တာ ဂေဟဓမ္မတ္တာ ဝါ ဂေဟံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထုကာမော။ အထ ဝါ ဂေဟပ္ပဋိဗဒ္ဓဘာဝတော, ကိလေသကာမာနံ နိဝါသဋ္ဌာနဘာဝတော ဝါ ဂေဟာတိ ဝုစ္စန္တိ, တံဝတ္ထုကတ္တာ ကာမဝိတက္ကာဒိ ဂေဟနိဿိတံ နာမ။ ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နောတိ ယသ္မာ အရိယမဂ္ဂဿ ဥပ္ပထဘာဝတော အဘိဇ္ဈာဒယော တဒေကဋ္ဌဓမ္မာ စ ကုမ္မဂ္ဂေါ, တသ္မာ ကာမဝိတက္ကာဒိဗဟုလော ကုမ္မဂ္ဂပဋိပန္နော။ မောဟနေယျေသု မုစ္ဆိတောတိ မောဟသံဝတ္တနိယေသု ရူပါဒီသု မုစ္ဆိတော သမ္မတ္တော အဇ္ဈောပန္နော။ သမ္ဗောဓိန္တိ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ။ ဖုဋ္ဌန္တိ ဖုသိတုံ ပတ္တုံ ပါပေါ သော တာဒိသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဂေါစရော ပုဂ္ဂလော အဘဗ္ဗော, န ကဒါစိ တံ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော။

ဝိတက္ကံ သမယိတွာနာတိ ယထာဝုတ္တံ မိစ္ဆာဝိတက္ကံ ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလေန ဝူပသမေတွာ။ ဝိတက္ကူပသမေ ရတောတိ နဝန္နမ္ပိ မဟာဝိတက္ကာနံ အစ္စန္တူပသမဘူတေ အရဟတ္တေ, နိဗ္ဗာနေ ဧဝ ဝါ အဇ္ဈာသယေန ရတော အဘိရတော။ ဘဗ္ဗော သောတိ သော ယထာဝုတ္တော သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနော ပုဂ္ဂလော ပုဗ္ဗဘာဂေ သမထဝိပဿနာဗလေန သဗ္ဗဝိတက္ကေ ယထာရဟံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဝူပသမေတွာ ဌိတော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတဉ္စ အနုတ္တရံ သမ္ဗောဓိံ ဖုဋ္ဌုံ အဓိဂန္တုံ ဘဗ္ဗော အရဟာ။ ဧဝမေတ္ထ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

စရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂။ ဒုတိယေ သမ္ပန္နသီလာတိ ဧတ္ထ တိဝိဓံ သမ္ပန္နံ ပရိပုဏ္ဏသမင်္ဂိမဓုရဝသေန။ တတ္ထ –

‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရံ, သုဝါ ဘုဉ္ဇန္တိ ကောသိယ၊

ပဋိဝေဒေမိ တေ ဗြဟ္မေ, န နေ ဝါရေတုမုဿဟေ’’တိ။ (ဇာ။ ၁။၁၄။၁) –

ဣဒံ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နံ နာမ။ ‘‘ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော ဥပါဂတော သမုပါဂတော ဥပပန္နော သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော’’တိ (ဝိဘ။ ၅၁၁) ဣဒံ သမင်္ဂိသမ္ပန္နံ နာမ။ ‘‘ဣမိဿာ, ဘန္တေ, မဟာပထဝိယာ ဟေဋ္ဌိမတလံ သမ္ပန္နံ, သေယျထာပိ ခုဒ္ဒမဓုံ အနီလကံ, ဧဝမဿာဒ’’န္တိ (ပါရာ။ ၁၇) ဣဒံ မဓုရသမ္ပန္နံ နာမ။ ဣဓ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ’’တိ အာဟ။ သမင်္ဂိသမ္ပန္နဝသေနပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိယေဝ, တသ္မာ သမ္ပန္နသီလာတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာ ဟုတွာတိပိ သီလသမင်္ဂိနော ဟုတွာတိပိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တတ္ထ သီလဿ အနဝသေသသမာဒါနေန အခဏ္ဍာဒိဘာဝပ္ပတ္တိယာ ပရိပုဏ္ဏသီလာ, သမာဒါနတော ပဋ္ဌာယ အဝိစ္ဆိန္ဒနတော သီလသမင်္ဂိနော။ သမာဒါနဝတော ဟိ အစ္စန္တဝိရောဓိဓမ္မာနုပ္ပတ္တိယာ သီလသမင်္ဂိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, စေတနာဒီနံ ပန သီလနလက္ခဏာနံ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိလက္ခဏေန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။

တတ္ထ ‘‘ပရိပုဏ္ဏသီလာ’’တိ ဣမိနာ အတ္ထေန ခေတ္တဒေါသဝိဂမေန ခေတ္တပါရိပူရီ ဝိယ သီလဒေါသဝိဂမေန သီလပါရိပူရီ ဝုတ္တာ ဟောတိ။ ယထာ ဟိ ခေတ္တံ ဗီဇခဏ္ဍံ, ဝပ္ပခဏ္ဍံ, ဥဒကခဏ္ဍံ, ဦသခဏ္ဍန္တိ စတုဒေါသသမန္နာဂတံ အပရိပူရံ ဟောတိ။ တတ္ထ ဗီဇခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ အန္တရန္တရာ ဗီဇာနိ ခဏ္ဍာနိ ဝါ ပူတီနိ ဝါ ဟောန္တိ, တာနိ ယတ္ထ ပတန္တိ, တတ္ထ သဿံ န ဥဋ္ဌေတိ, ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ, အပရိပူရံ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ဝပ္ပခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ အကုသလော ဗီဇာနိ ဝပန္တော အန္တရန္တရာ နိပါတေတိ။ ဧဝဉှိ သဗ္ဗတ္ထ သဿံ န ဥဋ္ဌေတိ, ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ။ ဥဒကခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥဒကံ အတိဗဟုံ ဝါ ဟောတိ, န ဝါ ဟောတိ။ တတြာပိ ဟိ သဿာနိ န ဥဋ္ဌေန္တိ, ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ။ ဦသခဏ္ဍံ နာမ ယတ္ထ ကဿကော ကိသ္မိဉ္စိ ပဒေသေ နင်္ဂလေန ဘူမိံ စတ္တာရော ပဉ္စ ဝါရေ ကသန္တော အတိဂမ္ဘီရံ ကရောတိ, တတော ဦသံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တတြာပိ ဟိ သဿံ န ဥဋ္ဌေတိ, ခေတ္တံ ခဏ္ဍံ ဟောတိ, တာဒိသဉ္စ ခေတ္တံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ န မဟာနိသံသံ။ တတြာပိ ဗဟုမ္ပိ ဝပိတွာ အပ္ပံ လဘတိ။ ဣမေသံ ပန စတုန္နံ ဒေါသာနံ ဝိဂမာ ခေတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, တာဒိသဉ္စ ခေတ္တံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ။ ဧဝမေဝ ခဏ္ဍံ, ဆိဒ္ဒံ, သဗလံ, ကမ္မာသန္တိ စတုဒေါသသမန္နာဂတံ သီလံ အပရိပူရံ ဟောတိ, တာဒိသဉ္စ သီလံ န မဟပ္ဖလံ ဟောတိ န မဟာနိသံသံ။ ဣမေသံ ပန စတုန္နံ ဒေါသာနံ ဝိဂမာ သီလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, တာဒိသဉ္စ သီလံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသံ။

‘‘သီလသမင်္ဂိနော’’တိ ဣမိနာ ပနတ္ထေန သီလေန သမင်္ဂိဘူတာ သမောဓာနဂတာ သမန္နာဂတာ ဟုတွာ ဝိဟရထာတိ ဣဒမေဝ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တတ္ထ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သမ္ပန္နသီလတာ ဟောတိ သီလဝိပတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, သီလသမ္ပတ္တိယာ စ အာနိသံသဒဿနေန။ တဒုဘယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁၄) ဝိတ္ထာရိတံ။ တတ္ထ ‘‘သမ္ပန္နသီလာတိ ဧတ္တာဝတာ စ ကိရ ဘဂဝါ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’တိ ဣမိနာ တတ္ထ ဇေဋ္ဌကသီလံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတီ’’တိ ဒိဝါဝိဟာရဝါသီ သုမတ္ထေရော အာဟ။ အန္တေဝါသိကော ပနဿ တေပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဥဘယတ္ထာပိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဘဂဝတာ ဝုတ္တော, ပါတိမောက္ခသံဝရောယေဝ ဟိ သီလံ, ဣတရာနိ ပန တီဏိ သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ တံ အနနုဇာနန္တော အာဟ – ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော နာမ ဆဒွါရရက္ခာမတ္တကမေဝ, အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဓမ္မေန သမေန ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကံ, ပစ္စယနိဿိတံ ပဋိလဒ္ဓပစ္စယေ ဣဒမတ္ထန္တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနမတ္တကံ။ နိပ္ပရိယာယေန ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလံ။ ယဿ သော ဘိန္နော, အယံ ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဟတ္ထပါဒေ, သေသာနိ ရက္ခိဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော။ ယဿ ပန သော အရောဂေါ, အယံ အစ္ဆိန္နသီသော ဝိယ ပုရိသော ဇီဝိတံ, သေသာနိ ပုန ပါကတိကာနိ ကတွာ ရက္ခိတုံ သက္ကောတိ။ တသ္မာ ‘သမ္ပန္နသီလာ’တိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘သမ္ပန္နပါတိမောက္ခာ’တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ ဝတွာ တံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေန္တော ‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ။

ပါတိမောက္ခသံဝရသီလေန သံဝုတာတိ ယော နံ ပါတိ ရက္ခတိ, တံ မောက္ခေတိ မောစေတိ အာပါယိကာဒီဟိ ဒုက္ခေဟီတိ ပါတိမောက္ခန္တိ လဒ္ဓနာမေန သိက္ခာပဒသီလေန ပိဟိတကာယဝစီဒွါရာ။ ဧဝံဘူတာ စ တေန ဥပေတာ သမန္နာဂတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပေတာ ဟုတွာ’’တိ။ အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နာတိ ကာယိကဝါစသိကအဝီတိက္ကမသင်္ခါတေန အာစာရေန, န-ဝေသိယဂေါစရတာဒိသင်္ခါတေန ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နာ, သမ္ပန္နအာစာရဂေါစရာတိ အတ္ထော။ အဏုပ္ပမာဏေသူတိ အတိပရိတ္တကေသု အနာပတ္တိဂမနီယေသု။ ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တေသူတိ အပရေ။ ဒေါသေသူတိ ဂါရယှေသု အကုသလဓမ္မေသု။ ဘယတော ဒဿနသီလာတိ ပရမာဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ သိနေရုပ္ပမာဏံ ဝိယ ကတွာ ဘာယနသီလာ။ သဗ္ဗသိက္ခာကောဋ္ဌာသေသူတိ မူလပညတ္တိအနုပညတ္တိသဗ္ဗတ္ထပညတ္တိပဒေသပညတ္တိအာဒိဘေဒေသု။ တံ တံ သမာဒါတဗ္ဗံ သမာဒါယာတိ ယံ ကိဉ္စိ သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသု မူလပညတ္တိအာဒိဘေဒေသု သိက္ခိတဗ္ဗံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ ပူရိတဗ္ဗံ ကာယိကံ ဝါစသိကံ ဝါ သီလံ, တံ သဗ္ဗံ သမ္မာ အာဒါယ, သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ သဗ္ဗသော စ အာဒိယိတွာတိ အတ္ထော။

ဥဒယံ ပဿန္တော ပဉ္စဝီသတိ လက္ခဏာနိ ပဿတီတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ။ တဏှာသမုဒယာ…ပေ… ကမ္မသမုဒယာ…ပေ… အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ။ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ။ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ။ တထာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ။ တဏှာသမုဒယာ…ပေ… ကမ္မသမုဒယာ…ပေ… ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယောတိ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ။ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ။ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စဝီသတိ ဥဒယလက္ခဏာနိ ပဿတိ။

ဝယံ ပဿန္တော ပဉ္စဝီသတိ လက္ခဏာနိ ပဿတီတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓောတိ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ။ တဏှာနိရောဓာ…ပေ… ကမ္မနိရောဓာ…ပေ… အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓောတိ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ။ ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ။ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ။ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ…ပေ… တဏှာနိရောဓာ…ပေ… ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓောတိ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ။ ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတီ။ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ’’တိအာဒိနာ နယေန ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စဝီသတိ ဝယလက္ခဏာနိ ပဿတိ။ ပေသိတတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တော။ ကထယန္တီတိ တထာဝိဓံ ဘိက္ခုံ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အာစိက္ခန္တိ။

ယတံ စရေတိ ဝါယမမာနော စရေယျ, စင်္ကမနာဒိဝသေန ဂမနံ ကပ္ပေန္တောပိ ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒါယ ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတီ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၄၃၂) နယေန ဝုတ္တပ္ပဓာနဝီရိယံ ကရောန္တော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ယထာ အကုသလဓမ္မာ ပဟီယန္တိ, ကုသလဓမ္မာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဂမနံ ကပ္ပေယျာတိ အတ္ထော။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ ယတမေနံ ပသာရယေတိ ဧတံ ပသာရေတဗ္ဗံ ဟတ္ထပါဒါဒိံ ယတံ ယတမာနော ယထာဝုတ္တဝီရိယသမင်္ဂီ ဟုတွာ ပသာရေယျ, သဗ္ဗတ္ထ ပဓာနံ န ဇဟေယျာတိ အဓိပ္ပါယော။

ဣဒါနိ ယထာ ပဋိပဇ္ဇန္တော ယတံ ယတန္တော နာမ ဟောတိ, တံ ပဋိပဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဥဒ္ဓန္တိ ဥပရိ။ တိရိယန္တိ ပရိတော, ပုရတ္ထိမဒိသာဒိဝသေန သမန္တတော ဒိသာဘာဂေသူတိ အတ္ထော။ အပါစီနန္တိ ဟေဋ္ဌာ။ ယာဝတာ ဇဂတော ဂတီတိ ယတ္တကာ သတ္တသင်္ခါရဘေဒဿ လောကဿ ပဝတ္တိ, တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထာတိ အတ္ထော။ ဧတ္တာဝတာ အနဝသေသတာ သမ္မသနဉာဏဿ ဝိသယံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတိ။ သမဝေက္ခိတာတိ သမာ ဟေတုနာ ဉာယေန အဝေက္ခိတာ, အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဓမ္မာနန္တိ သတ္တသုညာနံ။ ခန္ဓာနန္တိ ရူပါဒီနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ။ ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဥပရိ တိရိယံ အဓောတိ တိဓာ သင်္ဂဟိတေ သဗ္ဗသ္မိံ လောကေ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓသင်္ခါတာနံ သဗ္ဗေသံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အနိစ္စာဒိသမ္မသနာဓိဂတေန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေန ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဥဒယံ, ပဉ္စဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝယံ သမဝေက္ခိတာ သမနုပဿိတာ ဘဝေယျာတိ။

စေတောသမထသာမီစိန္တိ စိတ္တသံကိလေသာနံ အစ္စန္တဝူပသမနတော စေတောသမထသင်္ခါတဿ အရိယမဂ္ဂဿ အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ။ သိက္ခမာနန္တိ ပဋိပဇ္ဇမာနံ ဘာဝေန္တံ ဉာဏပရမ္ပရာ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ။ သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ ရတ္တိဉ္စေဝ ဒိဝါ စ။ သတန္တိ စတုသမ္ပဇညသမန္နာဂတာယ သတိယာ သတောကာရီ။ ဧဝမ္ပေတ္ထ ဂါထာဝဏ္ဏနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃။ တတိယေ ဥတ္တမဝီရိယာနီတိ သေဋ္ဌဝီရိယာနိ ဝိသိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ သာဓနတော။ မာရော ဓိယျတိ ဧတ္ထာတိ မာရဓေယျံ, ကိလေသမာရဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ, တံ တေဘူမကဝဋ္ဋန္တိ အာဟ ‘‘တေဘူမကဝဋ္ဋသင်္ခါတံ မာရဓေယျ’’န္တိ။ ဇာတိမရဏတော ဇာတံ ဘယံ ဇာတိမရဏဘယံ, ဇာတိမရဏမေဝ ဝါ ဘယဟေတုတော ဘယန္တိ ဇာတိမရဏဘယံ။ တေနာဟ ‘‘ဇာတိဉ္စ မရဏဉ္စ…ပေ… ဘယဿာ’’တိ သေသံ ဥတ္တာနမေဝ။

ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄။ စတုတ္ထေ သံဝရာဒီနံ သာဓနဝသေန ပဒဟတိ ဧတေဟီတိ ပဓာနာနိ။ သံဝရန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယန္တိ ယထာ အဘိဇ္ဈာဒယော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ သတိယာ ဥပဋ္ဌာနေ စက္ခာဒီနံ ပိဒဟနေ အနလသဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယံ။ ပဇဟန္တဿာတိ ဝိနောဒေန္တဿ။ ဥပ္ပန္နဝီရိယန္တိ တဿေဝ ပဟာနဿ သာဓနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယံ။ ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နဝီရိယန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ သမာဓိနိမိတ္တန္တိ သမာဓိ ဧဝ။ ပုရိမုပ္ပန္နသမာဓိ ဟိ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကသမာဓိဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ ‘‘သမာဓိနိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

ဥပဓိဝိဝေကတ္တာတိ ခန္ဓူပဓိအာဒိဥပဓီဟိ ဝိဝိတ္တတ္တာ ဝိနိဿဋတ္တာ။ တံ အာဂမ္မာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂေန အဓိဂမဟေတု။ ရာဂါဒယော ဝိရဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ, ဧတေနာတိ ဝိရာဂေါ။ ဧဝံ နိရောဓောပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ယသ္မာ ဣဓ ဗောဇ္ဈင်္ဂမိဿကဝသေန ဣစ္ဆိတာ, တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏဝသေန ဝါ အဓိဂန္တဗ္ဗဝသေန ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ အဓိဂန္တဗ္ဗဝသေနာတိ တန္နိန္နတာဝသေန။ ဝေါဿဂ္ဂပရိဏာမိန္တိ ဝေါဿဂ္ဂဝသေန ပရိဏာမိတံ ပရိစ္စဇနဝသေန စေဝ ပက္ခန္ဒနဝသေန စ ပရိဏာမနသီလံ။ တေနာဟ ‘‘ဒွေ ဝေါဿဂ္ဂါ’’တိအာဒိ။ ခန္ဓာနံ ပရိစ္စဇနံ နာမ တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနဝသေနာတိ ယေနာကာရေန ဝိပဿနာ ကိလေသေ ပဇဟတိ, တေနေဝါကာရေန တန္နိမိတ္တက္ခန္ဓေ စ ပဇဟတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ပရိစ္စဇတီ’’တိ။ ယသ္မာ ဝိပဿနာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝံ ပါပုဏန္တီ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရဘာဝေန ဧကံသတော နိဗ္ဗာနံ ပက္ခန္ဒတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ, မဂ္ဂေါ စ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ခန္ဓေ စ ရာဂံ ပရိစ္စဇတိ, တသ္မာ ယထာက္ကမံ ဝိပဿနာမဂ္ဂါနံ ဝသေန ပက္ခန္ဒနပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝေါသဂ္ဂတ္ထာယာတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂတ္ထာယ စေဝ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂတ္ထာယ စ။ ပရိဏမတီတိ ပရိစ္စဇတိ။ တံ ပန ပရိဏာမနံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝပ္ပတ္တိယာ စေဝ အရိယမဂ္ဂဘာဝပ္ပတ္တိယာ စ ဣစ္ဆိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာဘာဝဉ္စ မဂ္ဂဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတီ’’တိ။ သေသပဒေသူတိ ‘‘ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒီသု သေသသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂကောဋ္ဌာသေသု။

ဘဒ္ဒကန္တိ အဘဒ္ဒကာနံ နီဝရဏာဒိပါပဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ရာဂဝိဂမနေန ဧကန္တဟိတတ္တာ ဒုလ္လဘတ္တာ စ ဘဒ္ဒကံ သုန္ဒရံ။ န ဟိ အညံ သမာဓိနိမိတ္တံ ဧဝံ ဒုလ္လဘံ ရာဂဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတံ အတ္ထိ။ အနုရက္ခတီတိ ဧတ္ထ အနုရက္ခနာ နာမ အဓိဂတသမာဓိတော ယထာ ပရိဟာနိ န ဟောတိ, ဧဝံ ပဋိပတ္တိသာသန-တပ္ပဋိပက္ခဝိဂမနေနာတိ အာဟ ‘‘သမာဓီ’’တိအာဒိ။ အဋ္ဌိကသညာဒိကာတိ အဋ္ဌိကဇ္ဈာနာဒိကာ။ သညာသီသေန ဟိ ဈာနံ ဝဒတိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

သံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ပညတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၅။ ပဉ္စမေ အတ္တဘာဝေါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ အတ္တဘာဝိနော, တေသံ အတ္တဘာဝီနံ။ တေနာဟ ‘‘အတ္တဘာဝဝန္တာန’’န္တိ။ ယာဝ ဆတ္တိံသာယ ဣန္ဒာနံ အာယုပ္ပမာဏံ, တာဝ ပဏီတေ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇီတိ မန္ဓာတုရာဇာ ကိရ ဧကဒိဝသံ အတ္တနော ပရိဏာယကရတနံ ပုစ္ဆိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ မနုဿလောကတော ရမဏီယတရံ ဌာန’’န္တိ။ ကသ္မာ ဒေဝ ဧဝံ ဘဏသိ, ကိံ န ပဿသိ စန္ဒိမသူရိယာနံ အာနုဘာဝံ, နနု ဧတေသံ ဌာနံ ဣတော ရမဏီယတရန္တိ? ရာဇာ စက္ကရတနံ ပုရက္ခတွာ တတ္ထ အဂမာသိ။

စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ‘‘မန္ဓာတုမဟာရာဇာ အာဂတော’’တိ သုတွာ ‘‘တာဝမဟိဒ္ဓိကော မဟာရာဇာ န သက္ကာ ယုဒ္ဓေန ပဋိဗာဟိတု’’န္တိ သကရဇ္ဇံ နိယျာတေသုံ။ သော တံ ဂဟေတွာ ပုန ပုစ္ဆိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣတော ရမဏီယတရံ ဌာန’’န္တိ။ အထဿ တာဝတိံသဘဝနံ ကထယိံသု။ ‘‘တာဝတိံသဘဝနံ, ဒေဝ, ရမဏီယံ, တတ္ထ သက္ကဿ ဒေဝရညော ဣမေ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ပါရိစာရိကာ ဒေါဝါရိကဘူမိယံ တိဋ္ဌန္တိ။ သက္ကော ဒေဝရာဇာ မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ။ တဿိမာနိ ဥပဘောဂဋ္ဌာနာနိ – ယောဇနသဟဿုဗ္ဗေဓော ဝေဇယန္တပါသာဒေါ, ပဉ္စယောဇနသတုဗ္ဗေဓာ သုဓမ္မဒေဝသဘာ, ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကော ဝေဇယန္တရထော, တထာ ဧရာဝဏော ဟတ္ထီ, ဒိဗ္ဗရုက္ခသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ နန္ဒနဝနံ, စိတ္တလတာဝနံ, ဖာရုသကဝနံ, ယောဇနသတုဗ္ဗေဓော ပါရိစ္ဆတ္တကော ကောဝိဠာရော, တဿ ဟေဋ္ဌာ သဋ္ဌိယောဇနာယာမာ ပညာသယောဇနဝိတ္ထာရာ ပဉ္စဒသယောဇနုဗ္ဗေဓာ ဇယသုမနပုပ္ဖဝဏ္ဏာ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာ, ယဿာ မုဒုတာယ သက္ကဿ နိသီဒတော ဥပဍ္ဎကာယော အနုပ္ပဝိသတီ’’တိ။

တံ သုတွာ ရာဇာ တတ္ထ ဂန္တုကာမော စက္ကရတနံ အဗ္ဘုက္ကိရိ။ တံ အာကာသေ ဥဋ္ဌဟိ သဒ္ဓိံ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ။ အထ ဒွိန္နံ ဒေဝလောကာနံ ဝေမဇ္ဈတော စက္ကရတနံ ဩတရိတွာ ပထဝိယာ အာသန္နေ ဌာနေ အဋ္ဌာသိ သဒ္ဓိံ ပရိဏာယကရတနပ္ပမုခါယ စတုရင်္ဂိနိယာ သေနာယ။ ရာဇာ ဧကကောဝ အတ္တနော အာနုဘာဝေန တာဝတိံသဘဝနံ အဂမာသိ။ သက္ကော ‘‘မန္ဓာတာ အာဂတော’’တိ သုတွာ တဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ‘‘သွာဂတံ, မဟာရာဇ, သကံ, တေ မဟာရာဇ, အနုသာသ မဟာရာဇာ’’တိ ဝတွာ သဒ္ဓိံ နာဋကေဟိ ရဇ္ဇံ ဒွေ ဘာဂေ ကတွာ ဧကံ ဘာဂမဒါသိ။ ရညော တာဝတိံသဘဝနေ ပတိဋ္ဌိတမတ္တဿေဝ မနုဿဂန္ဓသရီရနိဿန္ဒာဒိမနုဿဘာဝေါ ဝိဂစ္ဆိ, ဒေဝလောကေ ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိနော အပရပရိယာယဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ ကတောကာသတ္တာ သဗ္ဗဒါ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကတာမာလာမိလာယနာဒိဒေဝဘာဝေါ ပါတုရဟောသိ။ တဿ သက္ကေန သဒ္ဓိံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယ နိသိန္နဿ အက္ခိနိမိသနမတ္တေန နာနတ္တံ ပညာယတိ။ တံ အသလ္လက္ခေန္တာ ဒေဝါ သက္ကဿ စ တဿ စ နာနတ္တေ မုယှန္တိ။ သော တတ္ထ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနော တဒါ မနုဿာနံ အသင်္ချေယျာယုကတာယ ယာဝ ဆတ္တိံသ သက္ကာ ဥပပဇ္ဇိတွာ စုတာ, တာဝ သက္ကရဇ္ဇံ ကာရေတွာ ‘‘ကိံ မေ ဣမိနာ ဥပဍ္ဎရဇ္ဇေနာ’’တိ အတိတ္တော ကာမေဟိ တတော စဝိတွာ အတ္တနော ဥယျာနေ ပတိတော မနုဿလောကေ ဥတုကက္ခဠတာယ ဝါတာတပေန ဖုသိတဂတ္တော ကာလမကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေဝလောကေ ပန ယာဝ ဆတ္တိံသာယ ဣန္ဒာနံ အာယုပ္ပမာဏံ, တာဝ ပဏီတေ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇီ’’တိ။

ပညတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ သောခုမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆။ ဆဋ္ဌေ သုခုမလက္ခဏပ္ပဋိဝိဇ္ဈနကာနီတိ အနိစ္စာဒိသုခုမလက္ခဏာနံ ပဋိဝိဇ္ဈနကာနိ။ သုခုမလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကဉာဏေနာတိ သုခုမလက္ခဏပရိဂ္ဂါဟကေန ဉာဏေန။ ပရတော ဇာနိတွာတိ အဝသဝတ္တနေန အညတော ဇာနိတွာ။ သင်္ခါရာ ဟိ ‘‘မာ ဘိဇ္ဇိံသူ’’တိ ဣစ္ဆိတာပိ ဘိဇ္ဇန္တေဝ, တသ္မာ တေ အဝသဝတ္တိတာယ ပရေ နာမ။ သာ စ နေသံ ပရတာ အနိစ္စဒဿနေ ပါကဋာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမိနာ ဟိ ပဒေန အနိစ္စာနုပဿနာ ကထိတာ’’တိ။ သေသံ ဥတ္တာနမေဝ။

သောခုမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇-၁၀။ ပဌမအဂတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၇-၂၀။ သတ္တမေ ဆန္ဒာဂတိန္တိ ဧတ္ထ သန္ဓိဝသေန သရလောပေါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဆန္ဒေန အဂတိ’’န္တိ။ ဆန္ဒာတိ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒေနာ’’တိ, ပေမေနာတိ အတ္ထော။ ဆန္ဒသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ တဏှာပရိယာယော, အကုသလစ္ဆန္ဒပရိယာယော ဝါ။ သေသေသူတိ ‘‘ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု။

ဧတ္ထ စ ယော ‘‘အယံ မေ မိတ္တောတိ ဝါ, သန္ဒိဋ္ဌောတိ ဝါ, ဉာတကောတိ ဝါ, လဉ္စံ ဝါ ပန မေ ဒေတီ’’တိ ဆန္ဒဝသေန အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဆန္ဒေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ။ ယော ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ စိရကာလာနုဗဒ္ဓဝေရဝသေန ဝါ, တင်္ခဏုပ္ပန္နကောဓဝသေန ဝါ သာမိကံ အဿာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဒေါသေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ။ ယော ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ ယံ ဝါ တံ ဝါ အယုတ္တံ အကာရဏံ ဝတွာ အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ မောဟေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ။ ယော ပန ‘‘အယံ ရာဇဝလ္လဘောတိ ဝါ ဝိသမေ စောရာဒိကေ ဝိသမာနိ ဝါ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနိ သမာဒါယ ဝတ္တနေန ဝိသမနိဿိတော ဝါ, အနတ္ထမ္ပိ မေ ကရေယျာ’’တိ ဘီတော အဿာမိကံ သာမိကံ ကရောတိ, အယံ ဘယေန အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ။

ယော ပန ကိဉ္စိ ဘာဇေန္တော ‘‘အယံ မေ သန္ဒိဋ္ဌော ဝါ သမ္ဘတ္တော ဝါ’’တိ ပေမဝသေန အတိရေကံ ဒေတိ, ‘‘အယံ မေ ဝေရီ’’တိ ဒေါသဝသေန ဦနကံ ဒေတိ, ယော မုယှန္တော ဒိန္နာဒိန္နံ အဇာနမာနော ကဿစိ ဦနံ, ကဿစိ အဓိကံ ဒေတိ, ‘‘အယံ ဣမသ္မိံ အဒီယမာနေ မယှံ အနတ္ထမ္ပိ ကရေယျာ’’တိ သီတော ကဿစိ အတိရေကံ ဒေတိ, သော စတုဗ္ဗိဓောပိ ယထာနုက္ကမေန ဆန္ဒာဂတိအာဒီနိ ဂစ္ဆန္တော အကတ္တဗ္ဗံ ကရောတိ နာမ။

နိဟီယတိ တဿ ယသောတိ တဿ အဂတိဂါမိနော ကိတ္တိယသောပိ ပရိဝါရယသောပိ နိဟီယတိ ပရိဟာယတိ။ ယဿတိ တေန ကိတ္တီယတီတိ ဟိ ယသော, ကိတ္တိ ထုတိဃောသော။ ယဿတိ တေန ပုရေစရာနုစရဘာဝေန ပရိဝါရယတီတိ ယသော, ပရိဝါရော။ အဋ္ဌမနဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

စရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော။

၃။ ဥရုဝေလဝဂ္ဂေါ

၁။ ပဌမဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၁။ တတိယဿ ပဌမေ မဟာဝေလာ ဝိယ မဟာဝေလာ, ဝိပုလဝါလိကပုဉ္ဇတာယ မဟန္တော ဝေလာတဋော ဝိယာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော’’တိ။ ဥရု, မရု, သိကတာ, ဝါလုကာ, ဝဏ္ဏု, ဝါလိကာတိ ဣမေ သဒ္ဒါ သမာနတ္ထာ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ။ တေနာဟ ‘‘ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတီ’’တိ။

နဇ္ဇာတိ နဒတိ သဒ္ဒါယတီတိ နဒီ, တဿာ နဇ္ဇာ, နဒိယာ နိန္နဂါယာတိ အတ္ထော။ နေရဉ္ဇရာယာတိ ‘‘နေလဉ္ဇလာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ လ-ကာရဿ ရ-ကာရံ ကတွာ ‘‘နေရဉ္ဇရာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကဒ္ဒမသေဝါလပဏကာဒိဒေါသရဟိတသလိလာယာတိ အတ္ထော။ ကေစိ ‘‘နီလံ-ဇလာယာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ နေရဉ္ဇရာယာ’’တိ ဝဒန္တိ။ နာမမေဝ ဝါ ဧတံ တဿာ နဒိယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တဿာ နဒိယာ တီရေ ယတ္ထ ဘဂဝါ ဝိဟာသိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အဇပါလနိဂြောဓေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကသ္မာ ပနာယံ အဇပါလနိဂြောဓော နာမ ဇာတောတိ အာဟ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိ။ ကေစိ ပန ‘‘ယသ္မာ တတ္ထ ဝေဒေ သဇ္ဈာယိတုံ အသမတ္ထာ မဟလ္လကဗြာဟ္မဏာ ပါကာရပရိက္ခေပယုတ္တာနိ နိဝေသနာနိ ကတွာ သဗ္ဗေ ဝသိံသု, တသ္မာဿ အဇပါလနိဂြောဓောတိ နာမံ ဇာတ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ တတြာယံ ဝစနတ္ထော – န ဇပန္တီတိ အဇပါ, မန္တာနံ အနဇ္ဈာယကာတိ အတ္ထော။ အဇပါလန္တိ အာဒိယန္တိ နိဝါသံ ဧတ္ထာတိ အဇပါလောတိ။ အပရေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ယသ္မာ မဇ္ဈနှိကသမယေ အန္တောပဝိဋ္ဌေ အဇေ အတ္တနော ဆာယာယ ပါလေတိ ရက္ခတိ, တသ္မာ ‘အဇပါလော’တိဿ နာမံ ရုဠှ’’န္တိ။ သဗ္ဗတ္ထာပိ နာမမေတံ တဿ ရုက္ခဿ။

ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပဌမံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, အနုနာသိကလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသော။ တေနေဝါဟ ‘‘သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမမေဝါ’’တိ။ ပဌမန္တိ စ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော, တသ္မာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံ အဇပါလနိဂြောဓေ ဝိဟရာမီတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အယံ ဝိတက္ကောတိ အယံ ‘‘ကိန္နု ခွါဟံ…ပေ… ဝိဟရေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝိတက္ကော။ ဟတ္ထီ စ ဝါနရော စ တိတ္တိရော စ ဟတ္ထိဝါနရတိတ္တိရာ။

ယေ ဝုဒ္ဓမပစာယန္တီတိ ဇာတိဝုဒ္ဓေါ, ဝယောဝုဒ္ဓေါ, ဂုဏဝုဒ္ဓေါတိ တယော ဝုဒ္ဓါ။ တေသု ဇာတိသမ္ပန္နော ဇာတိဝုဒ္ဓေါ နာမ, ဝယေ ဌိတော ဝယောဝုဒ္ဓေါ နာမ, ဂုဏသမ္ပန္နော ဂုဏဝုဒ္ဓေါ နာမ။ တေသု ဂုဏသမ္ပန္နော ဝယောဝုဒ္ဓေါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝုဒ္ဓေါတိ အဓိပ္ပေတော။ အပစာယန္တီတိ ဇေဋ္ဌာပစာယိကာကမ္မေန ပူဇေန္တိ။ ဓမ္မဿ ကောဝိဒါတိ ဇေဋ္ဌာပစာယနဓမ္မဿ ကောဝိဒါ ကုသလာ။ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ။ ပါသံသာတိ ပသံသာရဟာ။ သမ္ပရာယေ စ သုဂ္ဂတီတိ သမ္ပရေတဗ္ဗေ ဣမံ လောကံ ဟိတွာ ဂန္တဗ္ဗေ ပရလောကေပိ တေသံ သုဂတိယေဝ။ အယံ ပနေတ္ထ ပိဏ္ဍတ္ထော – ခတ္တိယာ ဝါ ဟောန္တု ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဝေဿာ ဝါ သုဒ္ဒါ ဝါ ဂဟဋ္ဌာ ဝါ ပဗ္ဗဇိတာ ဝါ တိရစ္ဆာနဂတာ ဝါ, ယေ ကေစိ သတ္တာ ဇေဋ္ဌာပစိတိကမ္မေန သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နာနံ ဝယောဝုဒ္ဓါနံ အပစိတိံ ကရောန္တိ, တေ ဣမသ္မိဉ္စ အတ္တဘာဝေ ဇေဋ္ဌာပစိတိကာရကာတိ ပသံသံ ဝဏ္ဏနံ ထောမနံ လဘန္တိ, ကာယဿ စ ဘေဒါ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တန္တီတိ။

အညသ္မိန္တိ ပရသ္မိံ။ အတ္တာ န ဟောတီတိ အညော, ပရော။ သော ပနေတ္ထ န ယော ကောစိ အဓိပ္ပေတော, အထ ခေါ ဂရုဋ္ဌာနိယော။ တေနာဟ ‘‘ကဉ္စိ ဂရုဋ္ဌာနေ အဋ္ဌပေတွာ’’တိ။ ပတိဿတိ ဂရုနော အာဏံ သမ္ပဋိစ္ဆတီတိ ပတိဿော, န ပတိဿော အပ္ပတိဿော, ပတိဿယရဟိတော, ဂရုပဿယရဟိတောတိ အတ္ထော။

သဒေဝကေတိ အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော သမုဒါယော သမာသတ္ထော။ သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ပါရိသေသဉာယေန ဣတရေသံ ပဒန္တရေဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ။ သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ပစ္စာသတ္တိဉာယေန။ တတ္ထ ဟိ မာရော ဇာတော တန္နိဝါသီ စ ဟောတိ။ သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ ပစ္စာသတ္တိဉာယေနေဝ။ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယာတိ သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ။ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အပစ္စတ္ထိကာနံ အသမိတာဗာဟိတပါပါနဉ္စ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ တေနေဝ ဝစနေန ဂဟိတတ္တာ။ ကာမံ ‘‘သဒေဝကေ’’တိအာဒိဝိသေသနာနံ ဝသေန သတ္တဝိသယော လောကသဒ္ဒေါတိ ဝိညာယတိ တုလျယောဂဝိသယတ္တာ တေသံ, ‘‘သလောမကော သပက္ခကော’’တိအာဒီသု ပန အတုလျယောဂေ အယံ သမာသော လဗ္ဘတီတိ ဗျဘိစာရဒဿနတော ပဇာဂဟဏန္တိ ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ။

ဒေဝဘာဝသာမညေန မာရဗြဟ္မေသု ဂဟိတေသုပိ ဣတရေဟိ တေသံ လဗ္ဘမာနဝိသေသဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ ဂဟဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘မာရော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ။ မာရော ဗြဟ္မာနမ္ပိ ဝိစက္ခုကမ္မာယ ပဟောတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိ။ ဥပရီတိ ဥပရိဘာဂေ။ ဗြဟ္မာတိ ဒသသဟဿိဗြဟ္မာနံ သန္ဓာယာဟ။ တထာ စာဟ ‘‘ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟီ’’တိအာဒိ။ ဣဓ ဒီဃနိကာယာဒယော ဝိယ ဗာဟိရကာနမ္ပိ ဂန္ထနိကာယော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဧကနိကာယာဒိဝသေနာ’’တိ။ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာနိ သင်္ဂယှန္တိ။ ယထာသကံ ကမ္မကိလေသေဟိ ပဇာတတ္တာ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပဇာ, သတ္တနိကာယော, တဿာ ပဇာယ။ သဒေဝမနုဿာယာတိ ဝါ ဣမိနာ သမ္မုတိဒေဝဂ္ဂဟဏံ တဒဝသိဋ္ဌမနုဿလောကဂ္ဂဟဏဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဧဝံ ဘာဂသော လောကံ ဂဟေတွာ ယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဘာဂသော လောကံ ဂဟေတွာ ယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ လောကဝသေန ဝုတ္တာနိ ‘‘လောကီယန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မံ ကမ္မဖလာနီ’’တိ ကတွာ။ ပဇာဝသေန ‘‘ဟေတုပစ္စယေဟိ ပဇာတာ’’တိ ကတွာ။ သီလသမ္ပန္နတရန္တိ ဧတ္ထ ပရိပုဏ္ဏသမ္ပန္နတာ အဓိပ္ပေတာ ‘‘သမ္ပန္နံ သာလိကေဒါရ’’န္တိအာဒီသု (ဇာ။ ၁။၁၄။၁) ဝိယ။ တေနာဟ ‘‘အဓိကတရန္တိ အတ္ထော’’တိ။ ပရိပုဏ္ဏဉှိ အဓိကတရန္တိ ဝတ္တုံ အရဟတိ။ ကာရဏန္တိ ယုတ္တိံ။ အတ္ထန္တိ အဝိပရီတတ္ထံ။ ဝဍ္ဎိန္တိ အတိဝဍ္ဎိနိမိတ္တံ။

ဣမိနာ ဝစနေနာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အနန္တရံ ဝုတ္တဝစနေန။ န ကေဝလံ ဣမိနာဝ, သုတ္တန္တရမ္ပိ အာနေတွာ ပဋိဗာဟိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထီ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ န မေ အာစရိယော အတ္ထီတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ မယှံ အာစရိယော နာမ နတ္ထိ။ ကိဉ္စာပိ လောကိယဓမ္မာနမ္ပိ ယာဒိသော လောကနာထဿ အဓိဂမော, န တာဒိသော အဓိဂမော ပရူပဒေသော အတ္ထိ။ လောကုတ္တရဓမ္မေ ပနဿ လေသောပိ နတ္ထိ။ နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလောတိ မယှံ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ပဋိနိဓိဘူတော ပုဂ္ဂလော နာမ နတ္ထိ။ သရန္တိ ကရဏေ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သရန္တေနာ’’တိ, သရန္တိ ဝါ သရဏဟေတု စာတိ အတ္ထော။

ယတောတိ ဘုမ္မတ္ထေ တောသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိ။ ရတ္တိယော ဇာနန္တီတိ ရတ္တညူ, အတ္တနော ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနန္တိ, စိရပဗ္ဗဇိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ရတ္တညူနံ မဟန္တဘာဝေါ ရတ္တညုမဟန္တံ။ ဘာဝပ္ပဓာနော ဧသ နိဒ္ဒေသော။ ‘‘ရတ္တညုမဟတ္တ’’န္တိ ဝါ ပါဌော။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ ဝသေန ဝိပုလဘာဝေါ ဝေပုလ္လမဟန္တံ။ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတဿ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ ဈာနာဘိညာဒိဝသေန ဝိပုလဘာဝေါ ဗြဟ္မစရိယမဟန္တံ။ ဝိသိဋ္ဌဿ ပစ္စယလာဘဿ ဝိပုလဘာဝေါ လာဘဂ္ဂမဟန္တံ။ စတုဗ္ဗိဓေန မဟန္တေနာတိ စတုဗ္ဗိဓေန မဟန္တဘာဝေန။ မဟာပဇာပတိယာ ဒုဿယုဂဒါနကာလေတိ ဘဂဝတော သံဃေ ဂါရဝဿ ပါကဋကာလဒဿနမတ္တံ။ န ဟိ ဘဂဝါ တတော ပုဗ္ဗေ သံဃေ ဂါရဝရဟိတော ဝိဟာသိ။

ပဌမဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ဒုတိယဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၂။ ဒုတိယေ ဟုဟုင်္ကဇာတိကေနာတိ သော ကိရ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကော မာနဝသေန ကောဓဝသေန စ ‘‘ဟုဟု’’န္တိ ကရောန္တော ဝိစရတိ, တသ္မာ ဟုဟုင်္ကဇာတိကောတိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ဟုဟုက္ကဇာတိကော’’တိပိ ပဌန္တိ, တေန သဒ္ဓိံ အာဂတာတိ အတ္ထော။ ဇရာဇိဏ္ဏာတိ ဇရာယ ခဏ္ဍဒန္တပလိတကေသာဒိဘာဝံ အာပါဒိတာ။ ဝယောဝုဒ္ဓါတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝုဒ္ဓိမရိယာဒပ္ပတ္တာ။ ဇာတိမဟလ္လကာတိ ဥပပတ္တိယာ မဟလ္လကဘာဝေန သမန္နာဂတာ။ မဟတ္တံ လန္တိ ဂဏှန္တီတိ မဟလ္လကာ, ဇာတိယာ မဟလ္လကာ, န ဝိဘဝါဒိနာတိ ဇာတိမဟလ္လကာ။ ဝယောအနုပ္ပတ္တာတိ ပစ္ဆိမဝယံ သမ္ပတ္တာ, ပစ္ဆိမဝယော နာမ ဝဿသတဿ ပစ္ဆိမော တတိယော ဘာဂေါ။ ဇိဏ္ဏာတိ ဝါ ပေါရာဏာ, စိရကာလပ္ပဝတ္တကုလနွယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝုဒ္ဓါတိ သီလာစာရာဒိဂုဏဝုဒ္ဓိယုတ္တာ။ မဟလ္လကာတိ ဝိဘဝမဟန္တတာယ သမန္နာဂတာ။ မဟဒ္ဓနာတိ မဟာဘောဂါ။ အဒ္ဓဂတာတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နာ ဗြာဟ္မဏာနံ ဝတစရိယာဒိမရိယာဒံ အဝီတိက္ကမ္မ စရမာနာ။ ဝယောအနုပ္ပတ္တာတိ ဇာတိဝုဒ္ဓဘာဝံ အန္တိမဝယံ အနုပ္ပတ္တာ။ သုတံ နေတန္တိ ဧတ္ထ သုတံ နော ဧတန္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ။ နောတိ စ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ။ တေနာဟ ‘‘အမှေဟိ သုတ’’န္တိ။

အကာလေတိ အယုတ္တကာလေ။ အသဘာဝံ ဝဒတီတိ ယံ နတ္ထိ, တံ ဝဒတိ။ အနတ္ထံ ဝဒတီတိ အကာရဏနိဿိတံ ဝဒတိ။ အကာရဏနိဿိတန္တိ စ နိပ္ဖလန္တိ အတ္ထော။ ဖလဉှိ ကာရဏနိဿိတံ။ အကာရဏနိဿိတတာ စ တဒဝိနာဘာဝတော အကာရဏေ နိဿိတံ, နိပ္ဖလံ သမ္ဖန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အဝိနယံ ဝဒတီတိ န သံဝရဝိနယပ္ပဋိသံယုတ္တံ ဝဒတိ, အတ္တနော သုဏန္တဿ စ န သံဝရဝိနယာဝဟံ ဝဒတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ န ဟဒယေ နိဓေတဗ္ဗယုတ္တကန္တိ အဟိတသံဟိတတ္တာ စိတ္တံ အနုပ္ပဝေသေတွာ နိဓေတုံ အယုတ္တံ။ ကထေတုံ အယုတ္တကာလေနာတိ ဓမ္မံ ကထေန္တေန ယော အတ္ထော ယသ္မိံ ကာလေ ဝတ္တဗ္ဗော, တတော ပုဗ္ဗေ ပစ္ဆာ စ တဿ အကာလော, တသ္မိံ အယုတ္တကာလေ ဝတ္တာ။ အပဒေသရဟိတန္တိ သုတ္တာပဒေသရဟိတံ။ သာပဒေသံ သကာရဏံ ကတွာ န ကထေတီတိ ‘‘ဘဂဝတာ အသုကေ သုတ္တေ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧဝံ သာပဒေသံ ကာရဏသဟိတံ ကတွာ န ကထေတိ။

ပရိယန္တရဟိတန္တိ ပရိစ္ဆေဒရဟိတံ, သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ တဿ အနုယောဂံ ဥပမံ ဝါ ဝတ္ထုံ ဝါ အာဟရိတွာ ယံ သုတ္တံ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတံ, တဿ သရီရဘူတံ ကထံ အနာမသိတွာ ဗာဟိရကထံယေဝ ကထေတိ, နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမတ္တမေဝ ဟောတိ, ‘‘သုတ္တံ နု ခေါ ကထေတိ ဇာတကံ နု ခေါ, နာဿ အန္တံ ဝါ ကောဋိံ ဝါ ပဿာမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ။ ယထာ ဝဋရုက္ခသာခါနံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပါရောဟာ ဩတရန္တိ, ဩတိဏ္ဏော-တိဏ္ဏဋ္ဌာနေ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇိတွာ ပုန ဝဍ္ဎန္တိယေဝ, ဧဝံ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဂစ္ဆတိယေဝ။ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ပန မူလရုက္ခော ဝိနဿတိ, အနုဇာတပါရောဟမူလာနိယေဝ တိဋ္ဌန္တိ, ဧဝံ အယမ္ပိ နိဂြောဓဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ။ နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမေဝ ကတွာ ပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ဂစ္ဆတိ။ ယော ပန ဗဟုမ္ပိ ဘဏန္တော ‘‘ဧတဒတ္ထမိဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ နိက္ခိတ္တသုတ္တတော အညမ္ပိ အနုယောဂူပမာဝတ္ထုဝသေန တဒုပယောဂီနံ အာဟရိတွာ အာဟရိတွာ ဇာနာပေတုံ သက္ကောတိ, တထာရူပဿ ဓမ္မကထိကဿ ဗဟုမ္ပိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ။ န လောကိယလောကုတ္တရအတ္ထနိဿိတန္တိ အတ္တနော ပရေသဉ္စ န လောကိယလောကုတ္တရဟိတာဝဟံ။

ပကဋ္ဌာနံ ဥက္ကဋ္ဌာနံ သီလာဒိအတ္ထာနံ ဗောဓနတော သဘာဝနိရုတ္တိဝသေန စ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဘာသိတတ္တာ ပကဋ္ဌာနံ ဝစနပ္ပဗန္ဓာနံ အာဠီတိ ပါဠိ, ပရိယတ္တိဓမ္မော။ ပုရိမဿ အတ္ထဿ ပစ္ဆိမေန အတ္ထေန အနုသန္ဓာနံ အနုသန္ဓိ, အတ္ထမုခေန ပန ပါဠိပ္ပဒေသာနမ္ပိ အနုသန္ဓိ ဟောတိယေဝ။ သွာယံ အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိယထာနုသန္ဓိအာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓော, တံတံဒေသနာနံ ပန ပုဗ္ဗာပရပါဠိဝသေန အနုသန္ဓိဝသေန ပုဗ္ဗာပရဝသေနာတိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဥဂ္ဂဟိတန္တိ ဗျဉ္ဇနသော အတ္ထသော စ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဂဟိတံ, ပရိယာပုဏနဝသေန စေဝ ပရိပုစ္ဆာဝသေန စ ဟဒယေန ဂဟိတန္တိ အတ္ထော။ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ သောတဗ္ဗတော သုတံ, ပရိယတ္တိဓမ္မော။ တံ ဓာရေတီတိ သုတဓရော။ ယော ဟိ သုတဓရော, သုတံ တသ္မိံ ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ အရောဂိကံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သုတဿ အာဓာရဘူတော’’တိ။ တေနာဟ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိ။ ဧကံ ပဒံ ဧကက္ခရမ္ပိ အဝိနဋ္ဌံ ဟုတွာ သန္နိစီယတီတိ သန္နိစယော, သုတံ သန္နိစယော ဧတသ္မိန္တိ သုတသန္နိစယော။ အဇ္ဈောသာယာတိ အနုပ္ပဝိသိတွာ။ တိဋ္ဌတီတိ န သမ္မုဿတိ။

ပဂုဏာတိ ဝါစုဂ္ဂတာ။ နိစ္စလိကန္တိ အဝိပရိဝတ္တံ။ သံသန္ဒိတွာတိ အညေဟိ သံသန္ဒိတွာ။ သမနုဂ္ဂါဟိတွာတိ ပရိပုစ္ဆာဝသေန အတ္ထံ ဩဂါဟိတွာ။ ပဗန္ဓဿ ဝိစ္ဆေဒါဘာဝတော ဂင်္ဂါသောတသဒိသံ။ ‘‘ဘဝင်္ဂသောတသဒိသ’’န္တိ ဝါ ပါဌော, အကိတ္တိမံ သုခပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော။ သုတ္တေကဒေသဿ သုတ္တမတ္တဿ စ ဝစသာ ပရိစယော ဣဓ နာဓိပ္ပေတော, ဝဂ္ဂါဒိဝသေန ပန အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘သုတ္တဒသက…ပေ… သဇ္ဈာယိတာ’’တိ, ‘‘ဒသသုတ္တာနိ ဂတာနိ, ဒသဝဂ္ဂါနိ ဂတာနီ’’တိအာဒိနာ သလ္လက္ခေတွာ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာတိ အတ္ထော။ မနသာ အနု အနု ပေက္ခိတာ ဘာဂသော နိဇ္ဈာယိတာ စိန္တိတာ မနသာနုပေက္ခိတာ။ ရူပဂတံ ဝိယ ပညာယတီတိ ရူပဂတံ ဝိယ စက္ခုဿ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ပညာယတိ။ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂုမ္ဗံ ကတွာ သုဋ္ဌု ယာထာဝတော ပဋိဝိဒ္ဓါ။

အဓိကံ စေတောတိ အဘိစေတော, ဥပစာရဇ္ဈာနစိတ္တံ။ တဿ ပန အဓိကတာ ပါကတိကကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သုန္ဒရတာယ, သာ ပဋိပက္ခတော သုဒ္ဓိယာတိ အာဟ ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တ’’န္တိ။ အဓိစိတ္တန္တိ သမာဓိမာဟ။ သောပိ ဥပစာရသမာဓိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ, သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ, အပီတိဇံ ကာယသုခံ, သတိပါရိသုဒ္ဓိဇံ ဉာဏသုခန္တိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဈာနသုခံ ပဋိပက္ခတော နိက္ခန္တတံ ဥပါဒါယ နေက္ခမ္မသုခန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နေက္ခမ္မသုခံ ဝိန္ဒတီ’’တိ။ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထောတိ ဣမိနာ တေသု ဈာနေသု သမာပဇ္ဇနဝသီဘာဝမာဟ။ နိကာမလာဘီတိ ပန ဝစနတော အာဝဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနပစ္စဝေက္ခဏဝသိယောပိ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သုခေနေဝ ပစ္စနီကဓမ္မေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ ဧတေန တေသံ ဈာနာနံ သုခပ္ပဋိပဒတံ ခိပ္ပါဘိညတဉ္စ ဒဿေတိ။

ဝိပုလာနန္တိ ဝေပုလ္လံ ပါပိတာနံ ဈာနာနံ။ ဝိပုလတာ နာမ သုဘာဝိတဘာဝေန စိရတရပ္ပဝတ္တိယာ, သာ စ ပရိစ္ဆေဒါနုရူပါဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ‘‘ဝိပုလာန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာတုံ သမတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ။ ပရိစ္ဆေဒကာလဉှိ အပ္ပတွာဝ ဝုဋ္ဌဟန္တော အကသိရလာဘီ န ဟောတိ ယာဝဒိစ္ဆိတံ ပဝတ္တေတုံ အသမတ္ထတ္တာ။ ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တေ သမာပဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝေ ဗျတိရေကဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧကစ္စော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ လာဘီယေဝ ဟောတီတိ ဣဒံ ပဋိလဒ္ဓမတ္တဿ ဈာနဿ ဝသေန ဝုတ္တံ။ တထာတိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ။ ပါရိပန္ထိကေတိ ဝသီဘာဝဿ ပစ္စနီကဓမ္မေ။ ဈာနာဓိဂမဿ ပန ပစ္စနီကဓမ္မာ ပဂေဝ ဝိက္ခမ္ဘိတာ, အညထာ ဈာနာဓိဂမော ဧဝ န သိယာ။ ကိစ္ဆေန ဝိက္ခမ္ဘေတီတိ ကိစ္ဆေန ဝိသောဓေတိ။ ကာမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဝိယ အညေသမ္ပိ သမာဓိပါရိပန္ထိကာနံ ဒူရသမုဿာရဏံ ဣဓ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဝိသောဓနဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ နာဠိကယန္တန္တိ ကာလမာနနာဠိကယန္တမာဟ။

အဋ္ဌပိတသင်္ကပ္ပေါတိ န သမ္မာပဏိဟိတသင်္ကပ္ပေါ။ အဘိညာပါရဂူတိ သဗ္ဗေသံ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မာနံ အဘိညာယ ပါရံ ဂတော, သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာယ ဇာနိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော။ ပရိညာပါရဂူတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ပရိညာယ ပါရံ ဂတော, ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပရိဇာနိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော။ ဘာဝနာပါရဂူတိ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ ဘာဝနာယ ပါရံ ဂတော, စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဘာဝေတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော။ ပဟာနပါရဂူတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ ပဟာနေန ပါရံ ဂတော, သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော။ သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူတိ နိရောဓသစ္ဆိကိရိယာယ ပါရံ ဂတော, နိရောဓံ သစ္ဆိကတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော။ သမာပတ္တိပါရဂူတိ သဗ္ဗသမာပတ္တီနံ သမာပဇ္ဇနေန ပါရံ ဂတော, သဗ္ဗာ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော။ ဗြဟ္မစရိယဿ ကေဝလီတိ ယံ ဗြဟ္မစရိယဿ ကေဝလံ သကလဘာဝေါ, တေန သမန္နာဂတော, သကလစတုမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘သကလဗြဟ္မစရိယော’’တိ, ပရိပုဏ္ဏမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယောတိ အတ္ထော။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဒုတိယဥရုဝေလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃။ တတိယေ လောကောတိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော။ အတ္ထတော ပုရိမသ္မိံ အရိယသစ္စဒွယံ, ဣဓ ပန ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တေနာဟ ‘‘လောကောတိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ။ ဝိသံယုတ္တောတိ ဝိသံသဋ္ဌော န ပဋိဗဒ္ဓေါ, သဗ္ဗေသံ သံယောဇနာနံ သမ္မဒေဝ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ တတော ဝိပ္ပမုတ္တောတိ အတ္ထော။ လောကသမုဒယောတိ သုတ္တန္တနယေန တဏှာ, အဘိဓမ္မနယေန ပန အဘိသင်္ခါရေဟိ သဒ္ဓိံ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ။ လောကနိရောဓောတိ နိဗ္ဗာနံ။ သစ္ဆိကတောတိ အတ္တပစ္စက္ခော ကတော။ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယသင်္ဂဟော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ။ သော ဟိ လောကနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ, တဒတ္ထံ အရိယေဟိ ပဋိပဇ္ဇီယတိ စာတိ လောကနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ ဝုစ္စတိ။

ဧတ္တာဝတာ တထာနိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ယာထာဝတော ဂတောတိ တထာဂတောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ။ စတ္တာရိ ဟိ အရိယသစ္စာနိ တထာနိ နာမ။ ယထာဟ –

‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာနိ အဝိတထာနိ အနညထာနိ။ ကတမာနိ စတ္တာရိ? ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တထမေတံ အဝိတထမေတံ အနညထမေတ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၉၀၊ ပဋိ။ မ။ ၂။၈) ဝိတ္ထာရော။

အပိစ တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, ဂတောတိ စ အဝဂတော အတီတော ပတ္တော ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယသ္မာ ဘဂဝါ သကလလောကံ တီရဏပရိညာယ တထာယ အဝိပရီတာယ ဂတော အဝဂတော, တသ္မာ လောကော တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော။ လောကသမုဒယံ ပဟာနပရိညာယ တထာယ ဂတော အတီတောတိ တထာဂတော။ လောကနိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာယ တထာယ ဂတော ပတ္တောတိ တထာဂတော။ လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ တထံ အဝိပရီတံ ဂတော ပဋိပန္နောတိ တထာဂတောတိ။ ဧဝံ ဣမိဿာ ပါဠိယာ တထာဂတဘာဝဒီပနဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဣတိ ဘဂဝါ စတုသစ္စာဘိသမ္ဗောဓဝသေန အတ္တနော တထာဂတဘာဝံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဒိဋ္ဌာဒိအဘိသမ္ဗောဓဝသေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စတူဟိ သစ္စေဟိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ကထေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ တထာဂတသဒ္ဒဗုဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ။ တထာ စေဝ ဟိ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ။ ဒိဋ္ဌန္တိ ရူပါယတနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗတော။ တေန ယံ ဒိဋ္ဌံ ယံ ဒိဿတိ, ယံ ဒက္ခတိ, ယံ သမဝါယေ ပဿေယျ, တံ သဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌန္တေဝ ဂဟိတံ ကာလဝိသေသဿ အနာမဋ္ဌဘာဝတော ယထာ ‘‘ဒုဒ္ဓ’’န္တိ ဒဿေတိ။ သုတန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ သုတန္တိ သဒ္ဒါယတနံ သောတဗ္ဗတော။ မုတန္တိ သနိဿယေ ဣန္ဒြိယေ နိဿယံ မုဉ္စိတွာ ပါပုဏိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ။ တေနာဟ ‘‘ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော’’တိ။ ဝိညာတန္တိ ဝိဇာနိတဗ္ဗံ။ တံ ပန ဒိဋ္ဌာဒိဝိနိမုတ္တံ ဝိညေယျန္တိ အာဟ ‘‘သုခဒုက္ခာဒိ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ။ ပတ္တန္တိ ယထာ တထာ ပတွာ ဟတ္ထဂတံ, အဓိဂတန္တိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ’’တိ။ ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တိယာ အတ္ထံ ပရိယိဋ္ဌံ။ တံ ပန ပတ္တံ ဝါ သိယာ အပ္ပတ္တံ ဝါ, ဥဘယထာပိ ပရိယေသိတမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ’’တိ။ ဒွယေနပိ ဒွိပ္ပကာရမ္ပိ ပတ္တံ ဒွိပ္ပကာရမ္ပိ ပရိယေသိတံ တေန တေန ပကာရေန တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓန္တိ ဒဿေတိ။ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတန္တိ တေ ပန အပါပေတွာ စိတ္တေနေဝ အနု အနု သဉ္စရိတံ, ဝိပရိတက္ကိတန္တိ အတ္ထော။

ပီတကန္တိအာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောဟိတဩဒါတာဒိသဗ္ဗံ ရူပါရမ္မဏဘာဂံ သင်္ဂဏှာတိ။ သုမနောတိ ရာဂဝသေန လောဘဝသေန သဒ္ဓါဒိဝသေန ဝါ သုမနော။ ဒုမ္မနောတိ ဗျာပါဒဝိတက္ကဝသေန ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကဝသေန ဝါ ဒုမ္မနော။ မဇ္ဈတ္တောတိ အညာဏဝသေန, ဉာဏဝသေန ဝါ မဇ္ဈတ္တော။ ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ။ တတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ခသဒ္ဒေါ, ပဏဝသဒ္ဒေါ, ပတ္တဂန္ဓော, ပုပ္ဖဂန္ဓော, ပုပ္ဖရသော, ဖလရသော, ဥပါဒိန္နံ, အနုပါဒိန္နံ, မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ ကုသလကမ္မံ အကုသလကမ္မန္တိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အပ္ပတ္တန္တိ ဉာဏေန အသမ္ပတ္တံ, အဝိဒိတန္တိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဉာဏေန အသစ္ဆိကတ’’န္တိ။ လောကေန ဂတန္တိ လောကေန ဉာတံ။ တထေဝ ဂတတ္တာတိ တထေဝ ဉာတတ္တာ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ, ဂတသဒ္ဒေန ဧကတ္တံ ဗုဒ္ဓိအတ္ထန္တိ အတ္ထော။ ဂတိအတ္ထော ဟိ ဓာတဝေါ ဗုဒ္ဓိအတ္ထာ ဘဝန္တီတိ အက္ခရစိန္တကာ။

ယဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရတိံ တထာဂတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမာယ ရတ္တိယံ တထာအာဂတတ္တာဒိအတ္ထေန တထာဂတော ဘဂဝါ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ မဒ္ဒိတွာ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အာသဝက္ခယဉာဏေန သဒ္ဓိံ သဗ္ဗညုတညာဏံ အဓိဂစ္ဆတိ။ ယဉ္စ ရတ္တိံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ယဿဉ္စ ဝိသာခပုဏ္ဏမာယ ရတ္တိယံယေဝ ကုသိနာရာယံ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ။ ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေတိ ဣမာသံ ဒွိန္နံ သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတူနံ မဇ္ဈေ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလေ ပဌမဗောဓိယမ္ပိ မဇ္ဈိမဗောဓိယမ္ပိ ပစ္ဆိမဗောဓိယမ္ပိ ယံ သုတ္တဂေယျာဒိပ္ပဘေဒံ ဓမ္မံ ဘာသတိ နိဒဿနဝသေန, လပတိ ဥဒ္ဒိသနဝသေန, နိဒ္ဒိသတိ ပရိနိဒ္ဒိသနဝသေန။ သဗ္ဗံ တံ တထေဝ ဟောတီတိ တံ ဧတ္ထန္တရေ ဒေသိတံ သဗ္ဗံ သုတ္တဂေယျာဒိနဝင်္ဂံ ဗုဒ္ဓဝစနံ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ အနူနံ အနဓိကံ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ ရာဂမဒနိမ္မဒနံ ဒေါသမဒနိမ္မဒနံ မောဟမဒနိမ္မဒနံ, နတ္ထိ တတ္ထ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပိ အဝက္ခလိတံ, ဧကမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတံ ဝိယ ဧကာယ နာဠိယာ မိတံ ဝိယ ဧကတုလာယ တုလိတံ ဝိယ စ တံ တထေဝ ဟောတိ ယဿတ္ထာယ ဘာသိတံ, ဧကန္တေနေဝ တဿ သာဓနတော, နော အညထာ, တသ္မာ တထံ အဝိတထံ အနညထံ။ ဧတေန တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ ဒဿေတိ။ ဂဒအတ္ထော အယံ ဂတသဒ္ဒေါ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ, တသ္မာ တထံ ဂဒတီတိ တထာဂတောတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ အာဂဒနံ အာဂဒေါ, ဝစနန္တိ အတ္ထော။ တတော အဝိပရီတော အာဂဒေါ အဿာတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ တထာဂတောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ယထာဝါဒီတိ ယေ ဓမ္မေ ဘဂဝါ ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ သာဝဇ္ဇာ ဝိညုဂရဟိတာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ပရေသံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝဒတိ, တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ပဟာသိ။ ယေ ပန ဓမ္မေ ဘဂဝါ – ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ အနဝဇ္ဇာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာ သမတ္တာ သမာဒိန္နာ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝဒတိ, တေ ဓမ္မေ ဧကန္တေနေဝ သယံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, တသ္မာ ယထာဝါဒီ ဘဂဝါ တထာကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တထာ သမ္မဒေဝ သီလာဒိပရိပူရဏဝသေန သမ္မာပဋိပဒါယံ ယထာကာရီ ဘဂဝါ, တထေဝ ဓမ္မဒေသနာယ ပရေသံ တတ္ထ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန တထာဝါဒီ။ ဘဂဝတော ဟိ ဝါစာယ ကာယော အနုလောမေတိ, ကာယဿပိ ဝါစာ, တသ္မာ ယထာဝါဒီ တထာကာရီ, ယထာကာရီ တထာဝါဒီ စ ဟောတိ။ ဧဝံဘူတဿ စ ယထာ ဝါစာ, ကာယောပိ တထာ ဂတော ပဝတ္တော။ ယထာ စ ကာယော, ဝါစာပိ တထာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ အတ္ထော။

အဘိဘူ အနဘိဘူတောတိ ဥပရိ ဘဝဂ္ဂံ, ဟေဋ္ဌာ အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကတွာ တိရိယံ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တေ အဘိဘဝတိ သီလေနပိ သမာဓိနာပိ ပညာယပိ ဝိမုတ္တိယာပိ, န တဿ တုလာ ဝါ ပမာဏံ ဝါ အတ္ထိ။ အသမော အသမသမော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အတုလော အပ္ပမေယျော အနုတ္တရော ဓမ္မရာဇာ ဒေဝဒေဝေါ သက္ကာနံ အတိသက္ကော ဗြဟ္မာနံ အတိဗြဟ္မာ, တတော ဧဝ အယံ န ကေနစိ အဘိဘူတော။ ဒက္ခတီတိ သဗ္ဗံ ပဿတိ။ ဝိသေသဝစနိစ္ဆာယပိ အဘာဝတော အနဝသေသဝိသယော ဒသသဒ္ဒေါ။ တေန ယံ ကိဉ္စိ နေယျံ နာမ, သဗ္ဗံ တံ ဟတ္ထတလေ အာမလကံ ဝိယ ပဿတီတိ ဒီပေတိ။ အဝိပရီတံ အာသယာဒိအဝဗောဓေန ဟိတူပသံဟာရာဒိနာ စ သတ္တေ, ဘာဝညတ္ထတ္တူပနယဝသေန သင်္ခါရေ, သဗ္ဗာကာရေန သုစိဏ္ဏဝသိတာယ သမာပတ္တိယော, စိတ္တဉ္စ ဝသေ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ ဝိသံယုတ္တော။ တေနာဟ ‘‘စတုန္နံ ယောဂါနံ ပဟာနေန ဝိသံယုတ္တော’’တိ။ တဏှာဒိဋ္ဌိဥပယေဟိ ဝိရဟိတောတိ သဗ္ဗသ္မိမ္ပိ လောကေ တဏှာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေဟိ ဥပယေဟိ ဝိရဟိတော။

အဘိဘဝိတွာ ဌိတောတိ တဗ္ဗိသယကိလေသပ္ပဟာနေန အဘိဘုယျ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော။ စတ္တာရောပိ ဂန္ထေ မောစေတွာ ဌိတောတိ သဗ္ဗေ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထာဒိကေ သကသန္တာနတော မောစေတွာ ဌိတော။ ဝေနေယျသန္တာနေ ဝါ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန တေသံ ပမောစနောတိ သဗ္ဗဂန္ထပ္ပမောစနော။ ဖုဋ္ဌဿ ပရမာ သန္တီတိ အဿ အနေန ခီဏာသဝေန ဗုဒ္ဓေန ပရမာ သန္တိ ဉာဏဖုသနေန ဖုဋ္ဌာတိ ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနာဟ ‘‘ဖုဋ္ဌဿာ’’တိအာဒိ။ နိဗ္ဗာနေ ကုတောစိ ဘယံ နတ္ထီတိ ကုတောစိ ဘယကာရဏတော နိဗ္ဗာနေ ဘယံ နတ္ထိ အသင်္ခတဘာဝေန သဗ္ဗသော ခေမတ္တာ။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ခေမဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ ခေမဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိအာဒိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၇၉-၄၀၈)။ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တဿ ဝါ ကုတောစိ ဘယံ နတ္ထီတိ နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န ကုတောစိ ဘယံ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေတိ အကုတောဘယံ, နိဗ္ဗာနန္တိ ဧဝမေတ္ထ နိဗ္ဗစနဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အနီဃော နိဒ္ဒုက္ခော။ သဗ္ဗကမ္မက္ခယံ ပတ္တောတိ သဗ္ဗေသံ ကမ္မာနံ ခယံ ပရိယောသာနံ အစ္စန္တဘာဝံ ပတ္တော။ ဥပဓီ သမ္မဒေဝ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ဥပဓိသင်္ခယော, နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပဓိသင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ။ စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ။ ပဝတ္တယီတိ တေပရိဝဋ္ဋံ ဒွါဒသာကာရံ ပဝတ္တေသိ။ မဟန္တေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ မဟန္တံ။ ဝီတသာရဒန္တိ စတုဝေသာရဇ္ဇယောဂေန ဝီတသာရဒံ။ သေသံ ဥတ္တာနမေဝ။

လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ ကာဠကာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၄။ စတုတ္ထေ ဗာဠှံ ခေါ နေ ပသံသသီတိ နေ သမဏေ ဗာဠှံ ကတွာ ပသံသသိ ဝဏ္ဏယသိ။ ကီဒိသံ သီလံ ဧတေသန္တိ ကိံသီလာ။ ကော သမာစာရော ဧတေသန္တိ ကိံသမာစာရာ။ ဂုဏမဂ္ဂသဏ္ဌိတာတိ ဂုဏဂ္ဂသဏ္ဌိတာ။ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, အဂ္ဂဂုဏေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သန္တိန္ဒြိယာ သန္တမာနသာ, ‘‘သန္တံ တေသံ ဂတံ ဌိတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ။ ဧကကိယာတိ ဧကကာ, စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကကာ ဟုတွာ ဝိဟရန္တီတိ အဓိပ္ပါယော။ တေနေဝါဟ ‘‘အဒုတိယာ’’တိ။ တာဒိသာ သမဏာ မမာတီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော။ တေန –

‘‘ကာယကမ္မံ သုစိ နေသံ, ဝါစာကမ္မံ အနာဝိလံ၊

မနောကမ္မံ သုဝိသုဒ္ဓံ, တာဒိသာ သမဏာ မမ။

‘‘ဝိမလာ သင်္ခမုတ္တာဘာ, သုဒ္ဓါ အန္တရဗာဟိရာ၊

ပုဏ္ဏာ သုဒ္ဓေဟိ ဓမ္မေဟိ, တာဒိသာ သမဏာ မမ။

‘‘လာဘေန ဥန္နတော လောကော, အလာဘေန စ ဩနတော၊

လာဘာလာဘေန ဧကဋ္ဌာ, တာဒိသာ သမဏာ မမ။

‘‘ယသေန ဥန္နတော လောကော, အယသေန စ ဩနတော၊

ယသာယသေန ဧကဋ္ဌာ, တာဒိသာ သမဏာ မမ။

‘‘ပသံသာယုန္နတော လောကော, နိန္ဒာယပိ စ ဩနတော၊

သမာ နိန္ဒာပသံသာသု, တာဒိသာ သမဏာ မမ။

‘‘သုခေန ဥန္နတော လောကော, ဒုက္ခေနပိ စ ဩနတော၊

အကမ္ပာ သုခဒုက္ခေသု, တာဒိသာ သမဏာ မမာ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃၀၃ စူဠသုဘဒ္ဒါဝတ္ထု) –

ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ။

‘‘ဒူရေ သန္တော’’တိအာဒိဂါထာယ အယမတ္ထော။ သန္တောတိ ရာဂါဒီနံ သန္တတာယ ဗုဒ္ဓါဒယော သန္တော နာမ, ဣဓ ပန ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရာ ဥဿန္နကုသလမူလာ ဘာဝိတဘာဝနာ သတ္တာ သန္တောတိ အဓိပ္ပေတာ။ ပကာသန္တီတိ ဒူရေ ဌိတာပိ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏပထံ အာဂစ္ဆန္တာ ပါကဋာ ဟောန္တိ။ ဟိမဝန္တောဝါတိ ယထာ တိယောဇနသဟဿဝိတ္ထတော ပဉ္စယောဇနသတုဗ္ဗေဓော စတုရာသီတိယာ ကူဋသဟဿေဟိ ပဋိမဏ္ဍိတော ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဒူရေ ဌိတာနမ္ပိ အဘိမုခေ ဌိတော ဝိယ ပကာသတိ, ဧဝံ ပကာသန္တီတိ အတ္ထော။ အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တီတိ လာဘဂရုကာ, ဝိတ္ထိဏ္ဏပရလောကာ, အာမိသစက္ခုကာ, ဇီဝိကတ္ထာယ ပဗ္ဗဇိတာ, ဗာလပုဂ္ဂလာ အသန္တော နာမ။ တေ ဧတ္ထ ဗုဒ္ဓါနံ ဒက္ခိဏဿ ဇာဏုမဏ္ဍလဿ သန္တိကေ နိသိန္နာပိ န ဒိဿန္တိ န ပညာယန္တိ။ ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာတိ ရတ္တိံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ အန္ဓကာရေ ခိတ္တာ သရာ ဝိယ တထာရူပဿ ဥပနိဿယဘူတဿ ပုဗ္ဗဟေတုနော အဘာဝေန န ပညာယန္တီတိ အတ္ထော။

ဗြဟ္မဒေယျန္တိ သေဋ္ဌဒေယျံ, ယထာ ဒိန္နံ န ပုန ဂဟေတဗ္ဗံ ဟောတိ နိဿဋ္ဌံ ပရိစ္စတ္တံ, ဧဝံ ဒိန္နန္တိ အတ္ထော။

ဒိဋ္ဌံ န မညတီတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌန္တိ မံသစက္ခုနာပိ ဒိဋ္ဌံ, ဒိဗ္ဗစက္ခုနာပိ ဒိဋ္ဌံ, ရူပါယတနဿေတံ အဓိဝစနံ။ ယဉှိ စက္ခုဒွယေန ကတဒဿနကိရိယာသမာပနံ, ယံ စက္ခုဒွယံ ပဿတိ အပဿိ ပဿိဿတိ, သမဝါယေ ပဿေယျ, တံ သဗ္ဗံ ကာလဝိသေသဝစနိစ္ဆာယ အဘာဝတော ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တေဝ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ဒုဒ္ဓ’’န္တိ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတန’’န္တိ။ ဧဝရူပါနိ ဟိ ဝစနာနီတိ ‘‘ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သောတဗ္ဗ’’န္တိအာဒီနိ။

လာဘေပိ တာဒီ, အလာဘေပိ တာဒီတိ ယထာ အလာဘကာလေ လာဘဿ လဒ္ဓကာလေပိ တထေဝါတိ တာဒိသော။ ယသေပီတိ ယသေ သတိပိ မဟာပရိဝါရကာလေပိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ကာဠကာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ဗြဟ္မစရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၅။ ပဉ္စမေ နယိဒန္တိ ဧတ္ထ န-ဣတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော, တဿ ‘‘ဝုဿတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော ‘‘န ဝုဿတီ’’တိ, ယ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော။ ဣဒံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဧကမိဒါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သမယံ ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရာမိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၉၁၊ မ။ နိ။ ၁။၅၀၁) နိပါတမတ္တံ, ‘‘ဣဒံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကံ သီလမတ္တက’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၇) ယထာဝုတ္တေ အာသန္နပစ္စက္ခေ အာဂတော။

‘‘ဣဒဉှိ တံ ဇေတဝနံ, ဣသိသံဃနိသေဝိတံ၊

အာဝုတ္ထံ ဓမ္မရာဇေန, ပီတိသဉ္ဇနနံ မမာ’’တိ။ (မ။ နိ။ ၃။၃၈၇-၃၈၈၊ သံ။ နိ။ ၁။၄၈, ၁၀၁) –

အာဒီသု ဝက္ခမာနေ အာသန္နပစ္စက္ခေ။ ဣဓာပိ ဝက္ခမာနေယေဝ အာသန္နပစ္စက္ခေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

ဗြဟ္မစရိယ-သဒ္ဒေါ –

‘‘ကိံ တေ ဝတံ ကိံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ,

ကိဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော၊

ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ,

ဣဒဉ္စ တေ နာဂ မဟာဝိမာနံ။

‘‘အဟဉ္စ ဘရိယာ စ မနုဿလောကေ,

သဒ္ဓါ ဥဘော ဒါနပတီ အဟုမှာ၊

ဩပါနဘူတံ မေ ဃရံ တဒါသိ,

သန္တပ္ပိတာ သမဏဗြာဟ္မဏာ စ။

‘‘တံ မေ ဝတံ တံ ပန ဗြဟ္မစရိယံ,

တဿ သုစိဏ္ဏဿ အယံ ဝိပါကော၊

ဣဒ္ဓီ ဇုတီ ဗလဝီရိယူပပတ္တိ,

ဣဒဉ္စ မေ ဝီရ မဟာဝိမာန’’န္တိ။ –

ဣမသ္မိံ ပုဏ္ဏကဇာတကေ (ဇာ။ ၂။၂၂။၁၅၉၅) ဒါနေ အာဂတော။

‘‘ကေန ပါဏိ ကာမဒဒေါ, ကေန ပါဏိ မဓုဿဝေါ၊

ကေန တေ ဗြဟ္မစရိယေန, ပုညံ ပါဏိမှိ ဣဇ္ဈတီ’’တိ။ –

ဣမသ္မိံ အင်္ကုရပေတဝတ္ထုသ္မိံ (ပေ။ ဝ။ ၂၇၅, ၂၇၇) ဝေယျာဝစ္စေ။

‘‘ဧဝံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, တိတ္တိရိယံ နာမ ဗြဟ္မစရိယံ အဟောသီ’’တိ ဣမသ္မိံ တိတ္တိရဇာတကေ (စူဠဝ။ ၃၁၁) ပဉ္စသိက္ခာပဒသီလေ။

‘‘တံ ခေါ ပန မေ, ပဉ္စသိခ, ဗြဟ္မစရိယံ နေဝ နိဗ္ဗိဒါယ န ဝိရာဂါယ…ပေ… ယာဝဒေဝ ဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ’’တိ ဣမသ္မိံ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၂၉) ဗြဟ္မဝိဟာရေ။

‘‘ပရေ အဗြဟ္မစာရီ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဗြဟ္မစာရီ ဘဝိဿာမာ’’တိ ဣမသ္မိံ သလ္လေခသုတ္တေ (မ။ နိ။ ၁။၈၃) မေထုနဝိရတိယံ။

‘‘မယဉ္စ ဘရိယာ နာတိက္ကမာမ,

အမှေ စ ဘရိယာ နာတိက္ကမန္တိ၊

အညတြ တာဟိ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမ,

တသ္မာ ဟိ အမှံ ဒဟရာ န မီယရေ’’တိ။ –

ဣမသ္မိံ မဟာဓမ္မပါလဇာတကေ (ဇာ။ ၁။၁၀။၉၇) သဒါရသန္တောသေ။

‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, သာရိပုတ္တ, စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဗြဟ္မစရိယံ စရိတာ, တပဿီ သုဒံ ဟောမီ’’တိ လောမဟံသသုတ္တေ (မ။ နိ။ ၁။၁၅၅) ဝီရိယေ။

‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန, ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတိ၊

မဇ္ဈိမေန စ ဒေဝတ္တံ, ဥတ္တမေန ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ။ –

နိမိဇာတကေ (ဇာ။ ၂။၂၂။၄၂၉) အတ္တဒမနဝသေန ကတေ အဋ္ဌင်္ဂိကေ ဥပေါသထေ။

‘‘ဣဒံ ခေါ ပန မေ, ပဉ္စသိခ, ဗြဟ္မစရိယံ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ…ပေ… အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တေယေဝ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၂၉) အရိယမဂ္ဂေ။

‘‘တယိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စ ဝိတ္ထာရိကံ ဗာဟုဇညံ ပုထုဘူတံ ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတ’’န္တိ ပါသာဒိကသုတ္တေ (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၇၄) သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတေ သကလသ္မိံ သာသနေ။ ဣဓာပိ အရိယမဂ္ဂေ သာသနေ စ ဝတ္တတိ။

ဝုဿတီတိ ဝုသီယတိ, စရီယတီတိ အတ္ထော။ ဇနကုဟနတ္ထန္တိ ‘‘အဟော အယျော သီလဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော အပ္ပိစ္ဆော သန္တုဋ္ဌော မဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ ဇနဿ သတ္တလောကဿ ဝိမှာပနတ္ထံ။ ကေစိ ပန ‘‘ကုဟနတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿ ဣစ္ဆာပကတဿ သတော သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထနိဿိတပစ္စယပဋိသေဝနသင်္ခါတေန တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟကဘာဝေန ဇနဿ ဝိမှာပနတ္ထ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ဣဓာပိ အယမေဝတ္ထော ဒဿိတော။ တေနေဝါဟ ‘‘တီဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟိ ဇနဿ ကုဟနတ္ထာယာ’’တိ, ဇနဿ ဝိမှာပနတ္ထာယာတိ အတ္ထော။ ဇနလာပနတ္ထန္တိ ‘‘ဧဝရူပဿ နာမ အယျဿ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပသန္နစိတ္တေဟိ ‘‘ကေနတ္ထော, ကိံ အာဟရီယတူ’’တိ ဝဒါပနတ္ထံ။ ‘‘ဇနလပနတ္ထ’’န္တိပိ ပဌန္တိ, တဿ ပါပိစ္ဆဿ သတော ပစ္စယတ္ထံ ပရိကထောဘာသာဒိဝသေန လပနဘာဝေန ဥပလာပကဘာဝေန ဇနဿ လပနတ္ထန္တိ အတ္ထော။ တေနေဝါဟ ‘‘န ဇနလပနတ္ထန္တိ န ဇနဿ ဥပလာပနတ္ထ’’န္တိ။

န ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသတ္ထန္တိ ဧတ္ထ ‘‘န လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထ’’န္တိပိ ပဌန္တိ။ တတ္ထ ယွာယံ ‘‘အာကင်္ခေယျ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘လာဘီ အဿံ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’န္တိ, သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၆၅) သီလာနိသံသဘာဝေန ဝုတ္တော စတုပစ္စယလာဘော စ။ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ သက္ကစ္စဒါနသင်္ခါတော အာဒရဗဟုမာနဂရုကရဏသင်္ခါတော စ သက္ကာရော, ယော စ ‘‘သီလသမ္ပန္နော ဗဟုဿုတော သုတဓရော အာရဒ္ဓဝီရိယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဥဂ္ဂစ္ဆနကထုတိဃောသသင်္ခါတော သိလောကော ဗြဟ္မစရိယံ ဝသန္တာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အာနိသံသော, တဒတ္ထန္တိ အတ္ထော။ ကေစိ ပန ‘‘လာဘသက္ကာရသိလောကာနိသံသတ္ထန္တိ ပါပိစ္ဆဿေဝ သတော လာဘာဒိဂရုတာယ လာဘသက္ကာရသိလောကသင်္ခါတဿ အာနိသံသဿ ဥဒယဿ နိပ္ဖါဒနတ္ထ’’န္တိ ဧဝမတ္ထံ ဝဒန္တိ။

န ဣတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယဝါသေ သတိ ‘‘သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော’’တိအာဒိနာ မံ လောကော ဇာနာတု သမ္ဘာဝေတူတိ အတ္တနော သန္တဂုဏဝသေန သမ္ဘာဝနတ္ထမ္ပိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကေစိ ပန ‘‘ပါပိစ္ဆဿ သတော အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပါယေန ‘ဣတိ ဧဝံဂုဏောတိ မံ လောကော ဇာနာတူ’တိ န ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ သဗ္ဗတ္ထာပိ ပနေတ္ထ ပုရိမော ပုရိမောယေဝ အတ္ထဝိကပ္ပေါ သုန္ဒရတရော။

အထ ခေါတိ ဧတ္ထ အထာတိ အညတ္ထေ နိပါတော, ခေါတိ အဝဓာရဏေ။ တေန ကုဟနာဒိတော အညဒတ္ထံယေဝ ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ ဒဿေတိ။ ဣဒါနိ တံ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘သံဝရတ္ထံ ပဟာနတ္ထ’’န္တိ အာဟ။ တတ္ထ ပဉ္စဝိဓော သံဝရော – ပါတိမောက္ခသံဝရော, သတိသံဝရော, ဉာဏသံဝရော, ခန္တိသံဝရော, ဝီရိယသံဝရောတိ။ ‘‘ဣတိ ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေန ဥပေတော ဟောတိ သမုပေတော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၅၁၁) နယေန အာဂတော အယံ ပါတိမောက္ခသံဝရော, သီလသံဝရောတိပိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ, စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၉၅၊ သံ။ နိ။ ၄။၂၃၉၊ အ။ နိ။ ၃။၁၆) အာဂတော အယံ သတိသံဝရော။

‘‘ယာနိ သောတာနိ လောကသ္မိံ, သတိ တေသံ နိဝါရဏံ၊

သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ, ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၁၀၄၁၊ စူဠနိ။ အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၄၊ နေတ္တိ။ ၄။၁၁, ၄၅) –

အာဂတော အယံ ဉာဏသံဝရော။ ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၊ အ။ နိ။ ၄။၁၁၄၊ ၆။၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ခန္တိသံဝရော။

‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၆၊ အ။ နိ။ ၄။၁၁၄၊ ၆။၅၈) နယေန အာဂတော အယံ ဝီရိယသံဝရော။

အတ္ထတော ပန ပါဏာတိပါတာဒီနံ ပဇဟနဝသေန ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တာနံ ပူရဏဝသေန စ ပဝတ္တာ စေတနာ စေဝ ဝိရတိ စ။ သင်္ခေပတော သဗ္ဗော ကာယဝစီသံယမော, ဝိတ္ထာရတော သတ္တန္နံ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အဝီတိက္ကမော သီလသံဝရော။ သတိ ဧဝ သတိသံဝရော, သတိပ္ပဓာနာ ဝါ ကုသလာ ခန္ဓာ။ ဉာဏမေဝ ဉာဏသံဝရော။ အဓိဝါသနဝသေန အဒေါသော, အဒေါသပ္ပဓာနာ ဝါ တထာပဝတ္တာ ကုသလာ ခန္ဓာ ခန္တိသံဝရော, ပညာတိ ဧကေ။ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ အဘိဘဝနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ ဝီရိယသံဝရော။ တေသု ပဌမော ကာယဒုစ္စရိတာဒီသု ဒုဿီလဿ သံဝရဏတော သံဝရော, ဒုတိယော မုဋ္ဌဿစ္စဿ, တတိယော အညာဏဿ, စတုတ္ထော အက္ခန္တိယာ, ပဉ္စမော ကောသဇ္ဇဿ သံဝရဏတော ပိဒဟနတော သံဝရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧဝမေတဿ သံဝရဿ အတ္ထာယ သံဝရတ္ထံ သံဝရနိပ္ဖါဒနတ္ထန္တိ အတ္ထော။

တီဟိ ပဟာနေဟီတိ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒသင်္ခါတေဟိ တီဟိ ပဟာနေဟိ။ ပဉ္စဝိဓပ္ပဟာနမ္ပိ ဣဓ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ။ ပဉ္စဝိဓဉှိ ပဟာနံ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏဝသေန။ တတ္ထ ယံ ဒီပါလောကေနေဝ တမဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော အလောဘာဒီဟိ လောဘာဒိကဿ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒိဝိပဿနာဉာဏေဟိ တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပဟာနံ, သေယျထိဒံ – ပရိစ္စာဂေန လောဘာဒိမလဿ, သီလေန ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျဿ, သဒ္ဓါဒီဟိ အဿဒ္ဓိယာဒိကဿ, နာမရူပဝဝတ္ထာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန အဟေတုဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌီနံ, တဿေဝ အပရဘာဂေန ကင်္ခါဝိတရဏေန ကထံကထီဘာဝဿ, ကလာပသမ္မသနေန အဟံမမာတိ ဂါဟဿ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေန အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယ, ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ, ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ, ဘယဒဿနေန သဘယေ အဘယသညာယ, အာဒီနဝဒဿနေန အဿာဒသညာယ, နိဗ္ဗိဒါနုပဿနေန အဘိရတိသညာယ, မုစ္စိတုကမျတာဉာဏေန အမုစ္စိတုကမျတာယ, ဥပေက္ခာဉာဏေန အနုပေက္ခာယ, အနုလောမေန ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ နိဗ္ဗာနေ စ ပဋိလောမဘာဝဿ, ဂေါတြဘုနာ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟဿ ပဟာနံ, ဧတံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ နာမ။

ယံ ပန ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ ပဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတော ဃဋပ္ပဟာရေနေဝ ဥဒကပိဋ္ဌေ သေဝါလဿ, တေသံ တေသံ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဧတံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ နာမ။ ယံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ တံတံမဂ္ဂဝတော အတ္တနော သန္တာနေ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိနာ (ဓ။ သ။ ၂၇၇၊ ဝိဘ။ ၆၂၈) နယေန ဝုတ္တဿ သမုဒယပက္ခိယဿ ကိလေသဂဟဏဿ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန သမုစ္ဆိန္ဒနံ, ဧတံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ နာမ။ ယံ ပန ဖလက္ခဏေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္ထံ ကိလေသာနံ, ဧတံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနံ နာမ။ ယံ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋတ္တာ ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ, ဧတံ နိဿရဏပ္ပဟာနံ နာမ။ တဿ ပဉ္စဝိဓဿပိ တထာ တထာ ရာဂါဒိကိလေသာနံ ပဋိနိဿဇ္ဇနဋ္ဌေန သမတိက္ကမနဋ္ဌေန ဝါ ပဟာနဿ အတ္ထာယ, ပဟာနသာဓနတ္ထန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

တတ္ထ သံဝရေန ကိလေသာနံ စိတ္တသန္တာနေ ပဝေသနိဝါရဏံ ပဟာနေန စ ပဝေသနိဝါရဏမေဝ သမုဂ္ဃါတော စာတိ ဝဒန္တိ။ ဥဘယေနပိ ပန ယထာရဟံ ဥဘယံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သီလာဒိဓမ္မာ ဧဝ ဟိ သံဝရဏတော သံဝရံ, ပဇဟနတော ပဟာနန္တိ။

အနီတိဟန္တိ ဤတိယော ဝုစ္စန္တိ ဥပဒ္ဒဝါ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာ သမ္ပရာယိကာ စ။ ဤတိယော ဟန္တီတိ ဤတိဟံ, အနု ဤတိဟန္တိ အနီတိဟံ, သာသနဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ။ အထ ဝါ ဤတီဟိ အနတ္ထေဟိ သဒ္ဓိံ ဟနန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဤတိဟာ, တဏှာဒိဥပက္ကိလေသာ။ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဤတိဟာတိ အနီတိဟံ။ ဤတိဟာ ဝါ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန တိတ္ထိယသမယာ, တပ္ပဋိပက္ခတော ဣဒံ အနီတိဟံ။ ‘‘အနိတိဟ’’န္တိပိ ပါဌော။ တဿတ္ထော – ‘‘ဣတိဟာယ’’န္တိ ဓမ္မေသု အနေကံသဂ္ဂါဟဘာဝတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဣတိဟံ နာမ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတတ္တာ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ နိက္ကင်္ခဘာဝသာဓနတော စ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဣတိဟန္တိ အနိတိဟံ, အပရပတ္တိယန္တိ အတ္ထော။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟီ’’တိ, ‘‘အတက္ကာဝစရော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၆၇၊ မ။ နိ။ ၁။၂၈၁၊ ၂။၃၃၇၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၇၂၊ မဟာဝ။ ၇-၈) စ။ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ပန ‘‘အနီတိဟ’’န္တိ ဒီဃံ ကတွာ ပဌန္တိ။ ပစ္ဆိမံ ပနေတ္ထ အတ္ထဝိကပ္ပံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိဟပရိဝဇ္ဇိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

နိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဩဂဓံ ပတိဋ္ဌံ ပါရံ ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ, ဝိမုတ္တိရသတ္တာ ဧကန္တေနေဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကောတိ အတ္ထော, တံ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနံ ဗြဟ္မစရိယံ။ နိဗ္ဗာနောဂဓောတိ ဝါ အရိယမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ တေန ဝိနာ နိဗ္ဗာနာဝဂါဟဏဿ အသမ္ဘဝတော တဿ စ နိဗ္ဗာနံ အနာလမ္ဗိတွာ အပ္ပဝတ္တနတော, တဉ္စေတံ ဧကန္တသမ္ပာဒနေန ဂစ္ဆတီတိ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမီ။ အထ ဝါ နိဗ္ဗာနောဂဓဂါမိနန္တိ နိဗ္ဗာနဿ အန္တောဂါမိနံ။ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉှိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရိတွာ တဿ အန္တော ဧဝ ပဝတ္တတီတိ။ ဣမမေဝ စ အတ္ထဝိကပ္ပံ ဒဿေတုံ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ အန္တောဂါမိန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သောတိ ယော သော သမတိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗကိလေသေ ဘဉ္ဇိတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သော ဘဂဝါ အဒေသယိ ဒေသေသိ။ မဟန္တေဟီတိ မဟာအာတုမေဟိ ဥဠာရဇ္ဈာသယေဟိ။ မဟန္တံ နိဗ္ဗာနံ, မဟန္တေ ဝါ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တီတိ မဟေသိနော, ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ။ တေဟိ အနုယာတော ပဋိပန္နော။

ယထာ ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတန္တိ ယထာ အဘိညေယျာဒိဘာဝေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မယာ ဒေသိတံ, ဧဝံ ယေ ဧတံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ တဒတ္ထံ သာသနဗြဟ္မစရိယဉ္စ ပဋိပဇ္ဇန္တိ။ တေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ အနုသာသန္တဿ သတ္ထု မယှံ သာသနကာရိနော ဩဝါဒပ္ပဋိကရာ သကလဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တံ ပရိယန္တံ အပ္ပဝတ္တိံ ကရိဿန္တိ, ဒုက္ခဿ ဝါ အန္တံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ။

ဗြဟ္မစရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ကုဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၆။ ဆဋ္ဌေ ကုဟကာတိ သာမန္တဇပ္ပနာဒိနာ ကုဟနဝတ္ထုနာ ကုဟကာ, အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ ကောဟညံ ကတွာ ပရေသံ ဝိဒ္ဓံသကာတိ အတ္ထော။ ထဒ္ဓါတိ ‘‘ကောဓနော ဟောတိ ဥပါယာသဗဟုလော, အပ္ပမ္ပိ ဝုတ္တော သမာနော အဘိသဇ္ဇတိ ကုပ္ပတိ ဗျာပဇ္ဇတိ ပတိတ္ထီယတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၂၅, ၂၇) ဧဝံ ဝုတ္တေန ကောဓေန စ, ‘‘ဒုဗ္ဗစော ဟောတိ ဒေါဝစဿကရဏေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော အက္ခမော အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိ’’န္တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၈၁၊ ပါရာ။ ၄၂၆)။ ဧဝံ ဝုတ္တေန ဒေါဝစဿေန စ, ‘‘ဇာတိမဒေါ, ဂေါတ္တမဒေါ, လာဘမဒေါ, အာရောဂျမဒေါ, ယောဗ္ဗနမဒေါ, ဇီဝိတမဒေါ’’တိ (ဝိဘ။ ၈၃၂) ဧဝံ ဝုတ္တဇာတိမဒါဒိဘေဒေန မာနေန စ ဂရုကာတဗ္ဗေသု ဂရူသုပိ နိပစ္စကာရံ အကတွာ အယောသလာကံ ဂိလိတွာ ဌိတာ ဝိယ အနောနတာ ဟုတွာ ဝိစရဏကာ။ တေနာဟ ‘‘ကောဓေန စာ’’တိအာဒိ။

ဥပလာပကာတိ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ကုလသင်္ဂဏှကာ။ လပါတိ ပစ္စယတ္ထံ ပယုတ္တဝါစာဝသေန နိပ္ပေသိကတာဝသေန လပကာတိ အတ္ထော။ သိင်္ဂန္တိ သိင်္ဂါရံ။ တဉှိ ကုသလဿ ဝိဇ္ဈနတော သုဋ္ဌု အာသေဝိတတာယ သီသေ ပရိက္ခိတ္တံ သုနိဗ္ဗတ္တံ ဝိသာဏံ ဝိယ ထိရတ္တာ စ သိင်္ဂံ ဝိယာတိ သိင်္ဂံ, နာဂရိကဘာဝသင်္ခါတဿ ကိလေသသိင်္ဂဿေတံ နာမံ။ သိင်္ဂါရဘာဝေါ သိင်္ဂါရတာ, သိင်္ဂါရကရဏကအာကာရော ဝါ။ စာတုရဘာဝေါ စာတုရတာ။ တထာ စာတုရိယံ။ ပရိက္ခတဘာဝေါ ပရိက္ခတတာ, ပရိခဏိတွာ ဌပိတဿေဝ ဒဠှသိင်္ဂါရဿေတံ နာမံ။ ဣတရံ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ ဧဝံ သဗ္ဗေဟိ ဝါရေဟိ ကိလေသသိင်္ဂါရတာဝ ကထိတာ။

ဥဂ္ဂတနဠာတိ နဠသဒိသံ တုစ္ဆမာနံ ဥက္ခိပိတွာ ဝိစရဏကာ။ တေနာဟ ‘‘တုစ္ဆမာနံ ဥက္ခိပိတွာ ဌိတာ’’တိ။ ယသ္မာ တေ ကုဟနာဒိယောဂတော န သမ္မာပဋိပန္နာ, တသ္မာ ‘‘မမ သန္တကာ န ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အပဂတာတိ ယဒိပိ တေ မမ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပန အပ္ပဋိပဇ္ဇနတော အပဂတာ ဧဝ ဣမသ္မာ ဓမ္မဝိနယာ, ဣတော တေ သုဝိဒူရေ ဌိတာတိ ဒဿေတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘နဘဉ္စ ဒူရေ ပထဝီ စ ဒူရေ,

ပါရံ သမုဒ္ဒဿ တဒါဟု ဒူရေ၊

တတော ဟဝေ ဒူရတရံ ဝဒန္တိ,

သတဉ္စ ဓမ္မော အသတဉ္စ ရာဇာ’’တိ။ (ဇာ။ ၂။၂၁။၄၁၄)၊

သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋတာယ ဝေပုလ္လံ ပါပုဏန္တီတိ သဗ္ဗတ္ထ ပတ္ထဋဘာဝေန သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ ဝေပုလ္လံ ပါပုဏန္တိ။

ကုဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ သန္တုဋ္ဌိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၇။ သတ္တမေ နိဒ္ဒေါသာနီတိ အဝဇ္ဇရဟိတာနိ အာဂမနသုဒ္ဓိတော ကာယမဏ္ဍနာဒိကိလေသဝတ္ထုဘာဝါဘာဝတော စ။ တတ္ထ သုလဘတာယ ပရိယေသနဒုက္ခဿ အဘာဝေါ ဒဿိတော, အပ္ပတာယ ပရိဟရဏဒုက္ခဿပိ အဘာဝေါ ဒဿိတော, အနဝဇ္ဇတာယ အဂရဟိတဗ္ဗတာယ ဘိက္ခုသာရုပ္ပဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ။ အပ္ပတာယ ဝါ ပရိတ္တာသဿ အဝတ္ထုတာ, သုလဘတာယ ဂေဓာဒီနံ အဝတ္ထုတာ, အနဝဇ္ဇတာယ အာဒီနဝဒဿနနိဿရဏပညာနံ အတ္ထိတာ ဒဿိတာ ဟောတိ။ အပ္ပတာယ ဝါ လာဘေန န သောမနဿံ ဇနယန္တိ, အလာဘေန န ဒေါမနဿံ ဇနယန္တိ, အနဝဇ္ဇတာယ ဝိပ္ပဋိသာရနိမိတ္တံ အညာဏုပေက္ခံ န ဇနယန္တိ အဝိပ္ပဋိသာရဝတ္ထုဘာဝတော။

ပံသုကူလန္တိ သင်္ကာရကူဋာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပံသူနံ ဥပရိ ဌိတတ္တာ အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန ပံသုကူလံ ဝိယာတိ ပံသုကူလံ, ပံသု ဝိယ ကုစ္ဆိတဘာဝံ ဥလတိ ဂစ္ဆတီတိ ပံသုကူလန္တိ ဧဝံ လဒ္ဓနာမံ ရထိကာဒီသု ပတိတနန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ ကတစီဝရံ။ ရုက္ခမူလန္တိ ဝိဝေကာနုရူပံ ယံ ကိဉ္စိ ရုက္ခသမီပံ။ ယံ ကိဉ္စိ မုတ္တန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဂေါမုတ္တံ။ ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ဂေါမုတ္တပရိဘာဝိတဟရီတကခဏ္ဍံ ပူတိမုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ‘‘ပူတိဘာဝေန အာပဏာဒိတော ဝိဿဋ္ဌံ ဆဍ္ဍိတံ အပရိဂ္ဂဟိတံ ယံ ကိဉ္စိ ဘေသဇ္ဇံ ပူတိမုတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ အပရေ။

ယတော ခေါတိ ပစ္စတ္တေ နိဿက္ကဝစနံ, ယံ ခေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တေန တုဋ္ဌော ဟောတီတိ ဝုတ္တကိရိယံ ပရာမသတိ။ တုဋ္ဌောတိ သန္တုဋ္ဌော။ ဣဒမဿာဟန္တိ ယွာယံ စတုဗ္ဗိဓေန ယထာဝုတ္တေန ပစ္စယေန အပ္ပေန သုလဘေန သန္တောသော, ဣဒံ ဣမဿ ဘိက္ခုနော သီလသံဝရာဒီသု အညတရံ ဧကံ သာမညင်္ဂံ သမဏဘာဝကာရဏန္တိ အဟံ ဝဒါမိ။ သန္တုဋ္ဌဿ ဟိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, သမထဝိပဿနာ စ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ။ အထ ဝါ သာမညံ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ, တဿ သင်္ခေပတော ဒွေ အင်္ဂါ ဗာဟိရံ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ။ တတ္ထ ဗာဟိရံ သပ္ပုရိသူပနိဿယော သဒ္ဓမ္မဿဝနဉ္စ။ အဇ္ဈတ္တိကံ ပန ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိ စ။ တေသု ယသ္မာ ယထာရဟံ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တိဘူတာ တဿ မူလဘူတာ စေတေ ဓမ္မာ, ယဒိဒံ အပ္ပိစ္ဆတာ သန္တုဋ္ဌိတာ ပဝိဝိတ္တတာ အသံသဋ္ဌတာ အာရဒ္ဓဝီရိယတာတိ ဧဝမာဒယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒမဿာဟံ အညတရံ သာမညင်္ဂန္တိ ဝဒါမီ’’တိ။

သေနာသနမာရဗ္ဘာတိ ဝိဟာရာဒိံ မဉ္စပီဌာဒိဉ္စ သေနာသနံ နိဿာယ။ စီဝရံ ပါနဘောဇနန္တိ နိဝါသနာဒိစီဝရံ အမ္ဗပါနကာဒိပါနံ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဝတ္ထုဉ္စ အာရဗ္ဘာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဝိဃာတောတိ ဝိဃာတဘာဝေါ, စိတ္တဿ ဒုက္ခံ န ဟောတီတိ ယောဇနာ။ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ‘‘အမုကသ္မိံ နာမ အာဝါသေ ပစ္စယာ သုလဘာ’’တိ လဘိတဗ္ဗဋ္ဌာနဂမနေန ဝါ ‘‘မယှံ ပါပုဏာတိ, န တုယှ’’န္တိ ဝိဝါဒါပဇ္ဇနေန ဝါ နဝကမ္မကရဏာဒိဝသေန ဝါ သေနာသနာဒီနိ ပရိယေသန္တာနံ အသန္တုဋ္ဌာနံ ဣစ္ဆိတာလာဘာဒိနာ ယော ဝိဃာတော စိတ္တဿ ဟောတိ, သော တတ္ထ သန္တုဋ္ဌဿ န ဟောတိ။ ဒိသာ နပ္ပဋိဟညတီတိ သန္တုဋ္ဌိယာ စာတုဒ္ဒိသဘာဝေန ဒိသာ န ပဋိဟနတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘စာတုဒ္ဒိသော အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ, သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေနာ’’တိ (သု။ နိ။ ၄၂)။

သမဏဓမ္မဿ အနုလောမာတိ သမဏဓမ္မဿ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ, အရိယမဂ္ဂဿေဝ ဝါ အနုစ္ဆဝိကာ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော။ တုဋ္ဌစိတ္တဿ ဘိက္ခုနောတိ တုဋ္ဌစိတ္တေန ဘိက္ခုနာ။ အဓိဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တီတိ ပဋိပက္ခဓမ္မေ အဘိဘဝိတွာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ။ အန္တောဂတာတိ အဗ္ဘန္တရဂတာ။ န ပရိဗာဟိရာတိ န ဗာဟိရာ ကတာ။

သန္တုဋ္ဌိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ အရိယဝံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၈။ အဋ္ဌမေ ဝံသ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပိဋ္ဌိဝံသံ အတိက္ကမိတွာ နိသီဒတီ’’တိအာဒီသု ဒွိန္နံ ဂေါပါနသီနံ သန္ဓာနဋ္ဌာနေ ဌပေတဗ္ဗဒဏ္ဍကေ အာဂတော။

‘‘ဝံသော ဝိသာလော စ ယထာ ဝိသတ္တော,

ပုတ္တေသု ဒါရေသု စ ယာ အပေက္ခာ၊

ဝံသက္ကဠီရောဝ အသဇ္ဇမာနော,

ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပေါ’’တိ။ –

အာဒီသု ကဋ္ဌကေ။ ‘‘ဘေရိသဒ္ဒေါ မုဒိင်္ဂသဒ္ဒေါ ဝံသတာလသဒ္ဒေါ’’တိအာဒီသု တူရိယဝိသေသေ, ဝေဏူတိပိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ဘိန္နေန ပိဋ္ဌိဝံသေန မတော ဟတ္ထီ’’တိအာဒီသု ဟတ္ထိအာဒီနံ ပိဋ္ဌိဝေမဇ္ဈေ ပဒေသေ။ ‘‘ကုလဝံသံ ဌပေဿာမီ’’တိအာဒီသု ကုလနွယေ။ ‘‘ဝံသာနုရက္ခကော ပဝေဏီပါလကော’’တိအာဒီသု ဂုဏာနုပုဗ္ဗိယံ ဂုဏာနံ ပဗန္ဓပ္ပဝတ္တိယံ။ ဣဓ ပန စတုပစ္စယသန္တောသဘာဝနာရာမတာသင်္ခါတဂုဏာနံ ပဗန္ဓေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တဿ ပန ဝံသဿ ကုလနွယံ ဂုဏနွယဉ္စ နိဒဿနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ခတ္တိယဝံသောတိ ခတ္တိယကုလဝံသော။ ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ။ သမဏဝံသော ပန သမဏတန္တိ သမဏပဝေဏီ။ မူလဂန္ဓာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာ သာရဂန္ဓာဒီနံ သင်္ဂဟော, ဧဝမေတ္ထ ဂေါရသာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဒုတိယေန ပန အာဒိ-သဒေန ကာသိကဝတ္ထသပ္ပိမဏ္ဍာဒီနံ။

အရိယ-သဒ္ဒေါ အမိလက္ခေသုပိ မနုဿေသု ပဝတ္တတိ, ယေသံ နိဝသနဋ္ဌာနံ အရိယံ အာယတနန္တိ ဝုစ္စတိ။ ယထာဟ ‘‘ယာဝတာ, အာနန္ဒ, အရိယံ အာယတန’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၅၂၊ ဥဒါ။ ၇၆)။ လောကိယသာဓုဇနေသုပိ ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရာ, တေသံ အဟံ အညတရော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၅)။ ဣဓ ပန ယေ ‘‘အာရကာ ကိလေသေဟီ’’တိအာဒိနာ လဒ္ဓနိဗ္ဗစနာ ပဋိဝိဒ္ဓအရိယသစ္စာ, တေ ဧဝ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကေ ပန တေ အရိယာ’’တိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ‘‘အရိယာ ဝုစ္စန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယေ မဟာပဏိဓာနကပ္ပတော ပဋ္ဌာယ ယာဝါယံ ကပ္ပေါ, ဧတ္ထန္တရေ ဥပ္ပန္နာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ။ တေ တာဝ သရူပတော ဒဿေတွာ တဒညေပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ဗုဒ္ဓသာဝကေ စ သင်္ဂဟေတွာ အနဝသေသတော အရိယေ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယာဝ သာသနံ အန္တရဓာယတိ, တာဝ သတ္ထာ ဓရတိ ဧဝ နာမာတိ ဣမမေဝ ဘဂဝန္တံ။ ယေ စေတရဟိ ဗုဒ္ဓသာဝကာ, တေ စ သန္ဓာယ ပစ္စုပ္ပန္နဂ္ဂဟဏံ။ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ တေ တေ ပစ္စုပ္ပန္နာတိ စေ, အတီတာနာဂတဂ္ဂဟဏံ န ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ။

ဣဒါနိ ယထာ ဘဂဝါ ‘‘ဓမ္မံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏံ သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေဿာမိ, ယဒိဒံ ဆ ဆက္ကာနီ’’တိ ဆဆက္ကဒေသနာယ (မ။ နိ။ ၃။၄၂၀) အဋ္ဌဟိ ပဒေဟိ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ။ ဧဝံ မဟာအရိယဝံသဒေသနာယ အရိယာနံ ဝံသံ ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အရိယဝံသာ အဂ္ဂညာ ရတ္တညာ ဝံသညာ ပေါရာဏာ, အသံကိဏ္ဏာ အသံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ န သံကီယန္တိ န သံကီယိဿန္တိ, အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟီ’’တိ ယေဟိ နဝဟိ ပဒေဟိ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ, တာနိ တာဝ အာနေတွာ ထောမနာဝသေနေဝ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘တေ ခေါ ပနေတေ’’တိအာဒိမာဟ။ အဂ္ဂါတိ ဇာနိတဗ္ဗာ သဗ္ဗဝံသေဟိ သေဋ္ဌဘာဝတော သေဋ္ဌဘာဝသာဓနတော စ။

ရတ္တညာ စိရရတ္တာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ ရတ္တညူဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ တေဟိ စ တထာ အနုဋ္ဌိတတ္တာ။ ဝံသာတိ ဇာနိတဗ္ဗာတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရိယာနံ ဝံသာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ။ ပေါရာဏာတိ ပုရာတနာ။ န အဓုနပ္ပတ္တိကာတိ န အဓုနာတနာ။ အဝိကိဏ္ဏာတိ န ခိတ္တာ န ဆဍ္ဍိတာ။ တေနာဟ ‘‘အနပနီတာ’’တိ။ န အပနီတပုဗ္ဗာတိ န ဆဍ္ဍိတပုဗ္ဗာ, တိဿန္နမ္ပိ သိက္ခာနံ ပရိပူရဏူပါယဘာဝတော န ပရိစ္စတ္တပုဗ္ဗာ။ တတော ဧဝ ဣဒါနိပိ န အပနီယန္တိ, အနာဂတေပိ န အပနီယိဿန္တိယေဝ။ ဓမ္မသဘာဝဿ ဝိဇာနနေန ဝိညူ။ သမိတပါပါ သမဏာ စေဝ ဗာဟိတပါပါ ဗြာဟ္မဏာ စ။ တေဟိ အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ အပ္ပဋိက္ခိတ္တာ။ ယေ ဟိ န ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗာ, တေ အနိန္ဒိတဗ္ဗာ။ အဂရဟိတဗ္ဗာ အပရိစ္စဇိတဗ္ဗတာယ အပ္ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာ ဟောန္တီတိ။

သန္တုဋ္ဌောတိ ဧတ္ထ ယထာဓိပ္ပေတသန္တောသမေဝ ဒဿေန္တေန ပစ္စယသန္တောသဝသေန သန္တုဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ, ဈာနဝိပဿနာဒိဝသေနပိ ဣဓ ဘိက္ခုနော သန္တုဋ္ဌတာ ဟောတီတိ။ ဣတရီတရေနာတိ ဣတရေန ဣတရေန။ ဣတရသဒ္ဒေါ အနိယမဝစနော ဒွိက္ခတ္တုံ ဝုစ္စမာနော ယံ-ကိဉ္စိသဒ္ဒေဟိ သမာနတ္ထော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယေန ကေနစီ’’တိ။ သွာယံ အနိယမဝါစိတာယ ဧဝ ယထာ ထူလာဒီနံ အညတရဝစနော, ဧဝံ ယထာလဒ္ဓါဒီနမ္ပိ အညတရဝစနောတိ။ တတ္ထ ဒုတိယပက္ခဿေဝ ဣဓ ဣစ္ဆိတဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိမာဟ။ နနု စ ယထာလဒ္ဓါဒယောပိ ထူလာဒယော ဧဝ? သစ္စမေတံ, တထာပိ အတ္ထိ ဝိသေသော။ ယော ဟိ ယထာလဒ္ဓေသု ထူလာဒီသု သန္တောသော, သော ယထာလာဘသန္တောသောဝ, န ဣတရော။ န ဟိ သော ပစ္စယမတ္တသန္နိဿယော ဣစ္ဆိတော, အထ ခေါ အတ္တနော ကာယဗလသာရုပ္ပဘာဝသန္နိဿယောပိ။ ထူလဒုကာဒယော တယောပိ စီဝရေ လဗ္ဘန္တိ, မဇ္ဈိမော စတုပစ္စယသာဓာရဏော, ပစ္ဆိမော ပန စီဝရေ သေနာသနေ စ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣမေ တယော သန္တောသေတိ ဣဒံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကနယေန ဝုတ္တံ။ ယေ ဟိ ပရတော ဂိလာနပစ္စယံ ပိဏ္ဍပါတေ ဧဝ ပက္ခိပိတွာ စီဝရေ ဝီသတိ, ပိဏ္ဍပါတေ ပန္နရသ, သေနာသနေ ပန္နရသာတိ သမပညာသ သန္တောသာ ဝုစ္စန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ ယထာရဟံ ဣမေသု ဧဝ တီသု သန္တောသေသု သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆန္တီတိ။

စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဣဒံ နာမ စီဝရံ ကပ္ပိယ’’န္တိ ဇာတိတော စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗံ။ စီဝရခေတ္တန္တိ စီဝရဿ ဥပ္ပတ္တိက္ခေတ္တံ။ ပံသုကူလန္တိ ပံသုကူလစီဝရံ, ပံသုကူလလက္ခဏပ္ပတ္တံ စီဝရံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ စီဝရသန္တောသောတိ စီဝရေ လဗ္ဘမာနော သဗ္ဗော သန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗော။ စီဝရပ္ပဋိသံယုတ္တာနိ ဓုတင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ, ယာနိ ဂေါပေန္တော စီဝရသန္တောသေန သမ္မဒေဝ သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ။ ခေါမကပ္ပါသိကကောသေယျကမ္ဗလသာဏဘင်္ဂါနိ ခေါမာဒီနိ။ တတ္ထ ခေါမံ နာမ ခေါမသုတ္တေဟိ ဝါယိတံ ခေါမပဋ္ဋစီဝရံ။ တထာ သေသာနိပိ။ သာဏန္တိ သာဏဝါကသုတ္တေဟိ ကတစီဝရံ။ ဘင်္ဂန္တိ ပန ခေါမသုတ္တာဒီနိ သဗ္ဗာနိ, ဧကစ္စာနိ ဝါ မိဿေတွာ ကတစီဝရံ။ ဘင်္ဂမ္ပိ ဝါကမယမေဝါတိ ကေစိ။ ဆာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ။ ယဒိ ဧဝံ ဣတော အညာ ဝတ္ထဇာတိ နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ။ သာ ပန ဧတေသံ အနုလောမာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုကူလာဒီနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပတ္တုဏ္ဏံ, သောမာရပဋ္ဋံ, စီနပဋ္ဋံ, ဣဒ္ဓိဇံ, ဒေဝဒိန္နန္တိ တေသံ သင်္ဂဟော။ တတ္ထ ဒုကူလံ သာဏဿ အနုလောမံ ဝါကမယတ္တာ။ ပတ္တုဏ္ဏဒေသေ သဉ္ဇာတဝတ္ထံ ပတ္တုဏ္ဏံ။ ‘‘ကောသေယျဝိသေသော’’တိ ဟိ အဘိဓာနကောသေ ဝုတ္တံ။ သောမာရဒေသေ စီနဒေသေ စ ဇာတဝတ္ထာနိ သောမာရစီနပဋ္ဋာနိ။ ပတ္တုဏ္ဏာဒီနိ တီဏိ ကောသေယျဿ အနုလောမာနိ ပါဏကေဟိ ကတသုတ္တမယတ္တာ။ ဣဒ္ဓိဇံ ဧဟိဘိက္ခူနံ ပုညိဒ္ဓိယာ နိဗ္ဗတ္တစီဝရံ, တံ ခေါမာဒီနံ အညတရံ ဟောတီတိ တေသံ ဧဝ အနုလောမံ။ ဒေဝတာဟိ ဒိန္နစီဝရံ ဒေဝဒိန္နံ, တံ ကပ္ပရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တံ ဇာလိနိယာ ဒေဝကညာယ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဒိန္နဝတ္ထသဒိသံ, တမ္ပိ ခေါမာဒီနံယေဝ အနုလောမံ ဟောတိ တေသု အညတရဘာဝတော။

ဣမာနီတိ အန္တောဂဓာဝဓာရဏဝစနံ, ဣမာနိ ဧဝါတိ အတ္ထော။ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ပရိဘောဂယောဂ္ဂတာယ ကပ္ပိယစီဝရာနိ။ ဣဒါနိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတာနိ ဧကဒေသေန ဒဿေတုံ ‘‘ကုသစီရ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ကုသတိဏေဟိ အညေဟိ ဝါ တာဒိသေဟိ တိဏေဟိ ကတစီဝရံ ကုသစီရံ။ အက္ကဝါကာဒီဟိ ဝါကေဟိ ကတစီဝရံ ဝါကစီရံ။ စတုက္ကောဏေဟိ တိကောဏေဟိ ဝါ ဖလကေဟိ ကတစီဝရံ ဖလကစီရံ။ မနုဿာနံ ကေသေဟိ ကတကမ္ဗလံ ကေသကမ္ဗလံ။ စာမရိဝါလအဿဝါလာဒီဟိ ကတံ ဝါလကမ္ဗလံ။ မကစိတန္တူဟိ ဝါယိတော ပေါတ္ထကော။ စမ္မန္တိ မိဂစမ္မာဒိ ယံ ကိဉ္စိ စမ္မံ။ ဥလူကပက္ခေဟိ ဂန္ထိတွာ ကတစီဝရံ ဥလူကပက္ခံ။ ဘုဇပတ္တတစာဒိမယံ ရုက္ခဒုဿံ။ တိရီဋကန္တိ အတ္ထော။ သုခုမတရာဟိ လတာဟိ လတာဝါကေဟိ ဝါ ဝါယိတံ လတာဒုဿံ။ ဧရကဝါကေဟိ ကတံ ဧရကဒုဿံ။ တထာ ကဒလိဒုဿံ။ သုခုမေဟိ ဝေဠုဝိလီဝေဟိ ကတံ ဝေဠုဒုဿံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝက္ကလာဒီနံ သင်္ဂဟော။ အကပ္ပိယစီဝရာနိ တိတ္ထိယဒ္ဓဇဘာဝတော။

အဋ္ဌန္နံ မာတိကာနံ ဝသေနာတိ ‘‘သီမာယ ဒေတိ, ကတိကာယ ဒေတီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ။ ၃၇၉) အာဂတာနံ အဋ္ဌန္နံ စီဝရုပ္ပတ္တိမာတိကာနံ ဝသေန။ စီဝရာနံ ပဋိလာဘက္ခေတ္တဒဿနတ္ထဉှိ ဘဂဝတာ ‘‘အဋ္ဌိမာ, ဘိက္ခဝေ, မာတိကာ’’တိအာဒိနာ မာတိကာ ဌပိတာ။ မာတိကာတိ ဟိ မာတရော စီဝရုပ္ပတ္တိဇနိကာတိ။

သောသာနိကန္တိ သုသာနေ ပတိတံ။ ပါပဏိကန္တိ အာပဏဒွါရေ ပတိတံ။ ရထိယန္တိ ပုညတ္ထိကေဟိ ဝါတပါနန္တရေန ရထိကာယ ဆဍ္ဍိတစောဠကံ။ သင်္ကာရကူဋကန္တိ သင်္ကာရဋ္ဌာနေ ဆဍ္ဍိတစောဠကံ။ သိနာနန္တိ နဟာနစောဠကံ, ယံ ဘူတဝေဇ္ဇေဟိ သသီသံ နဟာယိတွာ ကာလကဏ္ဏိစောဠန္တိ ဆဍ္ဍေတွာ ဂစ္ဆန္တိ။ တိတ္ထန္တိ တိတ္ထစောဠံ, သိနာနတိတ္ထေ ဆဍ္ဍိတပိလောတိကာ။ အဂ္ဂိဒဍ္ဎန္တိ အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎပ္ပဒေသံ။ တဉှိ မနုဿာ ဆဍ္ဍေန္တိ။ ဂေါခါယိတာဒီနိ ပါကဋာနေဝ။ တာနိပိ ဟိ မနုဿာ ဆဍ္ဍေန္တိ။ ဓဇံ ဥဿာပေတွာတိ နာဝံ အာရောဟန္တေဟိ ဝါ ယုဒ္ဓံ ပဝိသန္တေဟိ ဝါ ဓဇယဋ္ဌိံ ဥဿာပေတွာ, တတ္ထ ဗဒ္ဓံ ဝါတေန အာနီတံ တေဟိ ဆဍ္ဍိတန္တိ အဓိပ္ပါယော။

သာဒကဘိက္ခုနာတိ ဂဟပတိစီဝရဿ သာဒိယနဘိက္ခုနာ။ ဧကမာသမတ္တန္တိ စီဝရမာသသညိတံ ဧကမာသမတ္တံ ဝိတက္ကေတုံ ဝဋ္ဋတိ, န တတော ပရန္တိ အဓိပ္ပါယော။ သဗ္ဗဿပိ ဟိ တဏှာနိဂ္ဂဟတ္ထာ သာသနေ ပဋိပတ္တီတိ။ ပံသုကူလိကော အဒ္ဓမာသေနေဝ ကရောတိ အပရပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ပဋိလာဘဿ, ဣတရဿ ပန ပရပ္ပဋိဗဒ္ဓတ္တာ မာသမတ္တံ အနုညာတံ။ ဣဒံ မာသဍ္ဎမာသမတ္တံ…ပေ… ဝိတက္ကသန္တောသော ဝိတက္ကေန္တဿ ပရိမိတကာလိကတ္တာ။ မဟာထေရံ တတ္ထ အတ္တနော သဟာယံ ဣစ္ဆန္တောပိ ဂရုဂါရဝေန ‘‘ဂါမဒွါရံ, ဘန္တေ, ဂမိဿာမိ’’ဣစ္စေဝါဟ။ ထေရောပိ တဿ အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ ‘‘အဟမ္ပာဝုသော, ဂမိဿာမီ’’တိ အာဟ။ ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဝိတက္ကဿ အဝသရော မာ ဟောတူ’’တိ ပဉှံ ပုစ္ဆမာနော ဂါမံ ပါဝိသိ။ ဥစ္စာရပလိဗုဒ္ဓေါတိ ဥစ္စာရေန ပီဠိတော။ တဒါ ဘဂဝတော ဒုက္ကရကိရိယာနုဿရဏမုခေန တထာဂတေ ဥပ္ပန္နဿ ပီတိသောမနဿဝေဂဿ ဗလဝဘာဝေန ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ တသ္မိံယေဝ…ပေ… တီဏိ ဖလာနိ ပတ္တော။

ကတ္ထ လဘိဿာမီတိ စိန္တနာပိ လာဘာသာပုဗ္ဗိကာတိ တထာ ‘‘အစိန္တေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘သုန္ဒရံ လဘိဿာမိ, မနာပံ လဘိဿာမီ’’တိဧဝမာဒိစိန္တနာယ ကာ နာမ ကထာ, ကထံ ပန ဂန္တဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဂမန’’န္တိ။ တေန စီဝရံ ပဋိစ္စ ကိဉ္စိပိ န စိန္တေတဗ္ဗမေဝါတိ ဒဿေတိ။ အပေသလော အပ္ပတိရူပါယပိ ပရိယေသနာယ ပစ္စယော ဘဝေယျာတိ ‘‘ပေသလံ ဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အာဟရိယမာနန္တိ သုသာနာဒီသု ပတိတံ ဝတ္ထံ ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ ပံသုကူလပရိယေသနံ စရန္တီ’’တိ ဉတွာ ကေနစိ ပုရိသေန တတော အာနီယမာနံ။ ဧဝံ လဒ္ဓံ ဂဏှန္တဿပီတိ ဧဝံ ပဋိလာဘသန္တောသံ အကောပေတွာ လဒ္ဓံ ဂဏှန္တဿပိ။ အတ္တနော ပဟောနကမတ္တေနေဝါတိ ယထာလဒ္ဓါနံ ပံသုကူလာနံ ဧကပဋ္ဋဒုပဋ္ဋာနံ အတ္ထာယ အတ္တနော ပဟောနကပ္ပမာဏေနေဝ။ အဝဓာရဏေန ဥပရိ ပစ္စာသံ နိဝတ္တေတိ။ ဂါမေ ဘိက္ခာယ အာဟိဏ္ဍန္တေန သပဒါနစာရိနာ ဝိယ ဒွါရပ္ပဋိပါဋိယာ စရဏံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနံ နာမ လောလုပ္ပဿ ဒူရသမုဿာရိတတ္တာ။

ယာပေတုန္တိ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေတုံ။ ဓောဝနုပဂေနာတိ ဓောဝနယောဂ္ဂေန။ ပဏ္ဏာနီတိ အမ္ဗဇမ္ဗာဒိပဏ္ဏာနိ။ အကောပေတွာတိ သန္တောသံ အကောပေတွာ။ ပဟောနကနီဟာရေနေဝါတိ အန္တရဝါသကာဒီသု ယံ ကာတုကာမော, တဿ ပဟောနကနိယာမေနေဝ ယထာလဒ္ဓံ ထူလသုခုမာဒိံ ဂဟေတွာ ကရဏံ။ တိမဏ္ဍလပ္ပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဿေဝါတိ နိဝါသနံ စေ နာဘိမဏ္ဍလံ, ဇာဏုမဏ္ဍလံ, ဣတရဉ္စေ ဂလဝါဋမဏ္ဍလံ, ဇာဏုမဏ္ဍလန္တိ တိမဏ္ဍလပ္ပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဿေဝ ကရဏံ။ တံ ပန အတ္ထတော တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဝုတ္တပရိမာဏံယေဝ ဟောတိ။ အဝိစာရေတွာ န ဝိစာရေတွာ။

ကုသိဗန္ဓနကာလေတိ မဏ္ဍလာနိ ယောဇေတွာ သိဗ္ဗနကာလေ။ သတ္တ ဝါရေတိ သတ္တ သိဗ္ဗနဝါရေ။ ကပ္ပဗိန္ဒုအပဒေသေန ကဿစိ ဝိကာရဿ အကရဏံ ကပ္ပသန္တောသော။

သီတပ္ပဋိဃာတနာဒိ အတ္ထာပတ္တိတော သိဇ္ဈတီတိ မုချမေဝ စီဝရပရိဘောဂေ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟိရိကောပီနပ္ပဋိစ္ဆာဒနမတ္တဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ယာဝဒေဝ ဟိရိကောပီနပ္ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထ’’န္တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၃၊ အ။ နိ။ ၆။၅၈၊ မဟာနိ။ ၂၀၆)။ ဝဋ္ဋတိ, န တာဝတာ သန္တောသော ကုပ္ပတိ သမ္ဘာရာနံ ဒက္ခိဏေယျာနံ အလာဘတော။ သာရဏီယဓမ္မေ ဌတွာတိ သီလဝန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သာဓာရဏဘောဂိဘာဝေ ဌတွာ။ ဣတီတိအာဒိနာ ပဌမဿေဝ အရိယဝံသဿ ပံသုကူလိကင်္ဂတေစီဝရိကင်္ဂါနံ တေသဉ္စဿ ပစ္စယတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိ ဣမေ ဓမ္မာ အညမညဿ သမုဋ္ဌာပကာ ဥပတ္ထမ္ဘကာ စာ’’တိ ဒီပေတိ။ ဧသ နယော ဣတော ပရေသု။

သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ဝဏ္ဏဝါဒီတိ ဧတ္ထ စတုက္ကောဋိကံ သမ္ဘဝတိ။ တတ္ထ စတုတ္ထောယေဝ ပက္ခော ဝဏ္ဏိတထောမိတောတိ တထာ ဒေသနာ ကတာ။ ဧကော သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ န ကထေတိ သေယျထာပိ ထေရော နာဠကော။ ဧကော န သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ သေယျထာပိ ဥပနန္ဒော သကျပုတ္တော။ ဧကော နေဝ သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, န သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ သေယျထာပိ ထေရော လာဠုဒါယိ။ ဧကော သန္တုဋ္ဌော စေဝ ဟောတိ, သန္တောသဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ သေယျထာပိ ထေရော မဟာကဿပေါ။

အနေသနန္တိ အယုတ္တံ ဧသနံ။ တေနာဟ ‘‘အပ္ပတိရူပ’’န္တိ, သာသနေ ဌိတာနံ အပ္ပတိရူပံ အယောဂ္ဂံ။ ကောဟညံ ကရောန္တောတိ စီဝရုပ္ပါဒနနိမိတ္တံ ပရေသံ ကုဟနံ ဝိမှာပနံ ကရောန္တော။ ဥတ္တသတီတိ တဏှာသန္တာသေန ဥပရူပရိ တသတိ။ ပရိတဿတီတိ ပရိတော တဿတိ။ ယထာ သဗ္ဗေ ကာယဝစိပ္ပယောဂါ တဒတ္ထာ ဧဝ ဇာယန္တိ, ဧဝံ သဗ္ဗဘာဂေဟိ တသတိ။ ဂဓိတံ ဝုစ္စတိ ဂိဒ္ဓေါ, သော စေတ္ထ အဘိဇ္ဈာလက္ခဏော အဓိပ္ပေတော။ ဂဓိတံ ဧတဿ နတ္ထီတိ အဂဓိတောတိ အာဟ ‘‘ဝိဂတလောဘဂိဒ္ဓေါ’’တိ။ မုစ္ဆန္တိ တဏှာဝသေန မုယှနံ။ တဿ သမုဿယဿ အဓိဂတံ အနာပန္နော အနုပဂတော။ အနောတ္ထတော အနဇ္ဈောတ္ထတော။ အပရိယောနဒ္ဓေါတိ တဏှစ္ဆဒနေန အစ္ဆာဒိတော။ အာဒီနဝံ ပဿမာနောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ သမ္ပရာယိကဉ္စ ဒေါသံ ပဿန္တော။ ဂဓိတပရိဘောဂတော နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ, ဣဒမဋ္ဌိကတာ။ တံ ပဇာနာတီတိ နိဿရဏပညော။ တေနာဟ ‘‘ယာဝဒေဝ…ပေ… ဇာနန္တော’’တိ။

နေဝတ္တာနုက္ကံသေတီတိ အတ္တာနံ နေဝ ဥက္ကံသေတိ န ဥက္ခိပတိ န ဥက္ကဋ္ဌတော ဒဟတိ။ အဟန္တိအာဒိ ဥက္ကံသနာကာရဒဿနံ။ န ဝမ္ဘေတိ န ဟီဠေတိ န နိဟီနတော ဒဟတိ။ တသ္မိံ စီဝရသန္တောသေတိ တသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ ဝီသတိဝိဓေ စီဝရသန္တောသေ။ ကာမဉ္စေတ္ထ ဝုတ္တပ္ပကာရသန္တောသဂ္ဂဟဏေနေဝ စီဝရဟေတု အနေသနာပဇ္ဇနာဒိပိ ဂဟိတမေဝ တသ္မိံ သတိ တဿ ဘာဝတော, အသတိ စ အဘာဝတော။ ဝဏ္ဏဝါဒိတာအတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနာနိ ပန ဂဟိတာနိ န ဟောန္တီတိ ‘‘ဝဏ္ဏဝါဒါဒီသု ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပေါ ဝုတ္တော။ ဧတ္ထ စ ဒက္ခောတိအာဒိ ယေသံ ဓမ္မာနံ ဝသေနဿ ယထာဝုတ္တသန္တောသာဒီ ဣဇ္ဈန္တိ, တံဒဿနံ။ တတ္ထ ဒက္ခောတိ ဣမိနာ တေသံ သမုဋ္ဌာပနပညံ ဒဿေတိ။ အနလသောတိ ဣမိနာ ပဂ္ဂဏှနဝီရိယံ, သမ္ပဇာနောတိ ဣမိနာ ပါရိဟာရိယပညံ, ပဋိဿတောတိ ဣမိနာ တတ္ထ အသမ္မောသဝုတ္တိံ ဒဿေတိ။

ပိဏ္ဍပါတော ဇာနိတဗ္ဗောတိ ပဘေဒတော ပိဏ္ဍပါတော ဇာနိတဗ္ဗော။ ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တန္တိ ပိဏ္ဍပါတဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ။ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသော ဇာနိတဗ္ဗောတိ ပိဏ္ဍပါတသန္တောသပ္ပဘေဒေါ ဇာနိတဗ္ဗော။ ဣဓ ဘေသဇ္ဇမ္ပိ ပိဏ္ဍပါတဂတိကမေဝ။ အာဟရိတဗ္ဗတော ဟိ သပ္ပိအာဒီနမ္ပိ ဂဟဏံ ကတံ။

ပိဏ္ဍပါတက္ခေတ္တံ ပိဏ္ဍပါတဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ခေတ္တံ ဝိယ ခေတ္တံ။ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထ, ဧတေနာတိ စ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ။ သံဃတော ဝါ ဟိ ဘိက္ခုနော ပိဏ္ဍပါတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥဒ္ဒိဿဝသေန ဝါ။ တတ္ထ သကလဿ သံဃဿ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ သံဃဘတ္တံ။ ကတိပယေ ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဥဒ္ဒေသေန ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ဥဒ္ဒေသဘတ္တံ။ နိမန္တေတွာ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ နိမန္တနံ။ သလာကာယ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ သလာကဘတ္တံ။ ဧကသ္မိံ ပက္ခေ ဧကဒိဝသံ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ပက္ခိကံ။ ဥပေါသထေ ဥပေါသထေ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ဥပေါသထိကံ။ ပါဋိပဒဒိဝသေ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ပါဋိပဒိကံ။ အာဂန္တုကာနံ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ အာဂန္တုကဘတ္တံ။ ဓုရဂေဟေ ဧဝ ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ဓုရဘတ္တံ။ ကုဋိံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ကုဋိဘတ္တံ။ ဂါမဝါသိအာဒီဟိ ဝါရေန ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ဝါရဘတ္တံ။ ဝိဟာရံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါတဗ္ဗဘတ္တံ ဝိဟာရဘတ္တံ။ သေသာနိ ပါကဋာနေဝ။

ဝိတက္ကေတိ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ အဟံ အဇ္ဇ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမီ’’တိ။ ‘‘သွေ ကတ္ထ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမာ’’တိ ထေရေန ဝုတ္တေ ‘‘အသုကဂါမေ, ဘန္တေ’’တိ ကာမမေတံ ပဋိဝစနဒါနံ, ယေန ပန စိတ္တေန စိန္တေတွာ တံ ဝုတ္တံ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧတ္တကံ စိန္တေတွာ’’တိ။ တတော ပဋ္ဌာယာတိ ဝိတက္ကမာဠကေ ဌတွာ ဝိတက္ကိတကာလတော ပဋ္ဌာယ။ တတော ပရံ ဝိတက္ကေန္တော အရိယဝံသာ စုတော ဟောတီတိ ဣဒံ တိဏ္ဏမ္ပိ အရိယဝံသိကာနံ ဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ, န ဧကစာရိကဿေဝ။ သဗ္ဗောပိ ဟိ အရိယဝံသိကော ဧကဝါရမေဝ ဝိတက္ကေတုံ လဘတိ, န တတော ပရံ။ ပရိဗာဟိရောတိ အရိယဝံသိကဘာဝတော ဗဟိဘူတော။ သွာယံ ဝိတက္ကသန္တောသော ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန န ကုပ္ပတိ ဝိသုဇ္ဈတိ စ။ ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော။ တေနေဝါဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေန ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ။ ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ။ ယာပနမတ္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ။

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေ။ အပ္ပန္တိ အတ္တနော ယာပနပ္ပမာဏတောပိ အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ ဒါယကဿ စိတ္တာရာဓနတ္ထံ။ ပမာဏေနေဝါတိ အတ္တနော ပမာဏေနေဝ အပ္ပံ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ပမာဏေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မက္ခေတီတိ ဝိဒ္ဓံသေတိ အပနေတိ။ ဝိနိပါတေတိ ဝိနာသေတိ အဋ္ဌာနဝိနိယောဂေန။ သာသနန္တိ သတ္ထုသာသနံ အနုသိဋ္ဌိံ န ကရောတိ န ပဋိပဇ္ဇတိ။ သပဒါနစာရိနာ ဝိယ ဒွါရပဋိပါဋိယာ စရဏံ လောလုပ္ပဝိဝဇ္ဇနသန္တောသောတိ အာဟ ‘‘ဒွါရပဋိပါဋိယာ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ။

ဟရာပေတွာတိ အဓိကံ အပနေတွာ။ အာဟာရဂေဓတော နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ။ ဇိဃစ္ဆာယ ပဋိဝိနောဒနတ္ထံ ကတာ, ကာယဿ ဌိတိအာဒိပယောဇနံ ပန အတ္ထာပတ္တိတော အာဂတမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဇိဃစ္ဆာယ…ပေ… သန္တောသော နာမာ’’တိ။ နိဒဟိတွာ န ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ တဒဟုပီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဣတရတ္ထ ပန သိက္ခာပဒေနေဝ ဝါရိတံ။ သာရဏီယဓမ္မေ ဌိတေနာတိ သီလဝန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သာဓာရဏဘောဂိဘာဝေ ဌိတေန။

သေနာသနေနာတိ သယနေန အာသနေန စ။ ယတ္ထ ယတ္ထ ဟိ မဉ္စာဒိကေ ဝိဟာရာဒိကေ စ သေတိ, တံ သေနံ။ ယတ္ထ ယတ္ထ ပီဌာဒိကေ အာသတိ, တံ အာသနံ။ တဒုဘယံ ဧကတော ကတွာ ‘‘သေနာသန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘မဉ္စော’’တိအာဒိ။ တတ္ထ မဉ္စော မသာရကာဒိ။ တထာ ပီဌံ။ မဉ္စဘိသိ, ပီဌဘိသီတိ ဒုဝိဓော ဘိသိ။ ဝိဟာရော ပါကာရပရိစ္ဆိန္နော သကလော အာဝါသော, ‘‘ဒီဃမုခပါသာဒေါ’’တိ ကေစိ။ အဍ္ဎယောဂေါ ဒီဃပါသာဒေါ, ‘‘ဧကပဿစ္ဆာဒနကသေနာသန’’န္တိ ကေစိ။ ပါသာဒေါတိ စတုရဿပါသာဒေါ, ‘‘အာယတစတုရဿပါသာဒေါ’’တိ ကေစိ။ ဟမ္မိယန္တိ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ။ ဂုဟာတိ ကေဝလာ ပဗ္ဗတဂုဟာ။ လေဏံ ဒွါရဗန္ဓံ။ အဋ္ဋော ဗဟလဘိတ္တိကဂေဟံ, ယဿ ဂေါပါနသိယော အဂ္ဂဟေတွာ ဣဋ္ဌကာဟိ ဧဝ ဆဒနံ ဟောတိ, ‘‘အဋ္ဋလာကာရေန ကရီယတီ’’တိပိ ဝဒန္တိ။ မာဠော ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော အနေကကောဏော ပဋိဿယဝိသေသော, ‘‘ဝဋ္ဋာကာရေန ကတသေနာသန’’န္တိ ကေစိ။

ပိဏ္ဍပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘သာဒကော ဘိက္ခု ‘အဟံ ကတ္ထ ဝသိဿာမီ’တိ ဝိတက္ကေတီ’’တိအာဒိနာ ယထာရဟံ ပိဏ္ဍပါတေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘တတော ပရံ ဝိတက္ကေန္တော အရိယဝံသာ စုတော ဟောတိ ပရိဗာဟိရော, သေနာသနံ ကုဟိံ လဘိဿာမီတိ အစိန္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ စ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ ပုရိမနယေနေဝ။

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပစ္စယသန္တောသံ ဒဿေန္တေန ဘဂဝတာ ဂိလာနပစ္စယသန္တောသော န ဂဟိတောတိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဂိလာနပစ္စယော ပန ပိဏ္ဍပါတေ ဧဝ ပဝိဋ္ဌော’’တိ အာဟ, အာဟရိတဗ္ဗတာသာမညေနာတိ အဓိပ္ပါယော။ ယဒိ ဧဝံ တတ္ထာပိ ပိဏ္ဍပါတေ ဝိယ ဝိတက္ကသန္တောသာဒယောပိ ပန္နရသ သန္တောသာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ? နောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ။ နနု စေတ္ထ ဒွါဒသေဝ ဓုတင်္ဂါနိ ဝိနိယောဂံ ဂတာနိ, ဧကံ ပန နေသဇ္ဇိကင်္ဂံ န ကတ္ထစိ ဝိနိယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေသဇ္ဇိကင်္ဂံ ဘာဝနာရာမအရိယဝံသံ ဘဇတီ’’တိ။ အယဉ္စ အတ္ထော အဋ္ဌကထာရုဠှော ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ။

ပထဝိံ ပတ္ထရမာနော ဝိယာတိအာဒိ အရိယဝံသဒေသနာယ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနံ မဟာဝိသယတ္တာ တဿာ ဒေသနာယ။ ယသ္မာ နယသဟဿပဋိမဏ္ဍိတံ ဟောတိ, အရိယမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တိယမာနာ ဒေသနာ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍေ အယဉ္စ ဘာဝနာရာမအရိယဝံသကထာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဝိတ္ထာရတော ပဝတ္တိယမာနာ ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဿနယပဋိမဏ္ဍိတံ…ပေ… ဒေသနံ အာရဘီ’’တိ။

ပဋိပက္ခဝိဓမနတော အဘိမုခဘာဝေန ရမဏံ အာရမဏံ အာရာမောတိ အာဟ ‘‘အဘိရတီတိ အတ္ထော’’တိ။ ဗျဓိကရဏာနမ္ပိ ပဒါနံ ဝသေန ဘဝတိ ဗာဟိရတ္ထသမာသော ယထာ ‘‘ဥရသိလောမော ကဏ္ဌေကာဠော’’တိ အာဟ ‘‘ဘာဝနာယ အာရာမော အဿာတိ ဘာဝနာရာမော’’တိ။ အဘိရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝါ အာရာမော, ဘာဝနာ အာရာမော အဿာတိ ဘာဝနာရာမောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ သမာသယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဘာဝေန္တော ရမတီတိ ဧတေန ဘာဝနာရာမသဒ္ဒါနံ ကတ္တုသာဓနတံ ကမ္မဓာရယသမာသတဉ္စ ဒဿေတိ။ ‘‘ပဇဟန္တော ရမတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဟာနာရာမောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။

ကာမံ ‘‘နေသဇ္ဇိကင်္ဂံ ဘာဝနာရာမအရိယဝံသံ ဘဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဘာဝနာနုယောဂဿ အနုစ္ဆဝိကတ္တာ, နေသဇ္ဇိကင်္ဂဝသေန ပန နေသဇ္ဇိကဿ ဘိက္ခုနော ဧကစ္စာဟိ အာပတ္တီဟိ အနာပတ္တိဘာဝေါတိ တမ္ပိ သင်္ဂဏှန္တော ‘‘တေရသန္နံ ဓုတင်္ဂါန’’န္တိ ဝတွာ ဝိနယံ ပတွာ ဂရုကေ ဌာတဗ္ဗန္တိ ဣစ္ဆိတတ္တာ သလ္လေခဿ အပရိစ္စဇနဝသေန ပဋိပတ္တိ နာမ ဝိနယေ ဌိတဿေဝါတိ အာဟ ‘‘တေရသန္နံ…ပေ… ကထိတံ ဟောတီ’’တိ။ ကာမံ သုတ္တာဘိဓမ္မပိဋကေသုပိ တတ္ထ တတ္ထ သီလကထာ အာဟဋာယေဝ, ယေဟိ ပန ဂုဏေဟိ သီလဿ ဝေါဒါနံ ဟောတိ, တေသု ကထိတေသု ယထာ သီလကထာဗာဟုလ္လံ ဝိနယပိဋကံ ကထိတံ ဟောတိ, ဧဝံ ဘာဝနာကထာဗာဟုလ္လံ သုတ္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကဉ္စ စတုတ္ထေန အရိယဝံသေန ကထိတေန ကထိတမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာဝနာရာမေန အဝသေသံ ပိဋကဒွယံ ကထိတ’’န္တိ။ ‘‘သော နေက္ခမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတီ’’တိ နေက္ခမ္မပဒံ အာဒိံ ကတွာ တတ္ထ ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဓမ္မာနံ ယထာသကံ ပဋိပက္ခတော နိက္ခမနေန နေက္ခမ္မသညိတာနံ တတ္ထ အာဂတတ္တာ သော ပါဌော နေက္ခမ္မပါဠီတိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘နေက္ခမပါဠိယာ ကထေတဗ္ဗော’’တိ။ တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမာ, နေက္ခမ္မန္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ။ ဒသုတ္တရသုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ ဒသုတ္တရသုတ္တန္တဓမ္မေန (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၀ အာဒယော) ဒသုတ္တရသုတ္တန္တေ အာဂတနယေနာတိ ဝါ အတ္ထော။ သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။

သောတိ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော ဘိက္ခု။ နေက္ခမ္မန္တိ ကာမေဟိ နိက္ခန္တဘာဝတော နေက္ခမ္မသညိတံ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရံ, သော ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၅၀၈) အာဂတော။ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, တသ္မာ ‘‘အဗျာပါဒ’’န္တိအာဒီသုပိ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သဥပါယာနဉှိ အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံ အဋ္ဌာရသန္နံ မဟာဝိပဿနာနံ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနဉ္စ ဝသေနေတ္ထ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ။ တတ္ထ အဗျာပါဒန္တိ မေတ္တာ။ အာလောကသညန္တိ ဝိဘူတံ ကတွာ မနသိကရဏေန ဥပဋ္ဌိတအာလောကသဉ္ဇာနနံ။ အဝိက္ခေပန္တိ သမာဓိံ။ ဓမ္မဝဝတ္ထာနန္တိ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ ယာထာဝနိစ္ဆယံ, ‘‘သပစ္စယနာမဝဝတ္ထာန’’န္တိပိ ဝဒန္တိ။ ဧဝံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနီဝရဏပ္ပဟာနေန ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဘာဝနာရာမတံ ပဟာနာရာမတဉ္စ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟ ဥပါယေန အဋ္ဌသမာပတ္တီဟိ အဋ္ဌာရသဟိ စ မဟာဝိပဿနာဟိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဉာဏ’’န္တိအာဒိမာဟ။ နာမရူပပရိဂ္ဂဟဏကင်္ခါဝိတရဏာနဉှိ ဝိဗန္ဓဘူတဿ မောဟဿ ဒူရီကရဏေန ဉာတပရိညာယ ဌိတဿ အနိစ္စသညာဒယော သိဇ္ဈန္တိ။ တထာ ဈာနသမာပတ္တီသု အနဘိရတိနိမိတ္တေန ပါမောဇ္ဇေန တတ္ထ အနဘိရတိယာ ဝိနောဒိတာယ ဈာနာဒီနံ သမဓိဂမောတိ သမာပတ္တိဝိပဿနံ အရတိဝိနောဒနအဝိဇ္ဇာပဒါလနဥပါယော။ ဥပ္ပဋိပါဋိနိဒ္ဒေသော ပန နီဝရဏသဘာဝါယ အဝိဇ္ဇာယ ဟေဋ္ဌာနီဝရဏေသု သင်္ဂဟဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကိဉ္စာပိ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ ဒုက္ခံ, စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေယေဝ သုခံ ပဟီယတိ, အတိသယပ္ပဟာနံ ပန သန္ဓာယာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သုခဒုက္ခေ’’တိ။

အနိစ္စဿ, အနိစ္စန္တိ စ အနုပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ, တေဘူမကဓမ္မာနံ အနိစ္စတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယေတံ နာမံ။ နိစ္စသညန္တိ သင်္ခတဓမ္မေသု နိစ္စာ သဿတာတိ ပဝတ္တံ မိစ္ဆာသညံ။ သညာသီသေန ဒိဋ္ဌိစိတ္တာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ။ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနန္တိ သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒနာကာရေန ပဝတ္တံ အနုပဿနံ။ နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ။ ဝိရာဂါနုပဿနန္တိ ဝိရဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တံ အနုပဿနံ။ နိရောဓာနုပဿနန္တိ သင်္ခါရာနံ နိရောဓဿ အနုပဿနံ။ ‘‘တေ သင်္ခါရာ နိရုဇ္ဈန္တိယေဝ, အာယတိံ သမုဒယဝသေန န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝါ အနုပဿနာ နိရောဓာနုပဿနာ။ တေနေဝါဟ ‘‘နိရောဓာနုပဿနာယ နိရောဓေတိ နော သမုဒေတီ’’တိ။ မုစ္စိတုကာမတာ ဟိ အယံ ဗလပ္ပတ္တာတိ။ ပဋိနိဿဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ။ ပဋိသင်္ခါ သန္တိဋ္ဌနာ ဟိ အယံ။ အာဒါနန္တိ နိစ္စာဒိဝသေန ဂဟဏံ။ သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏာနံ ဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဃနသညာ။ အာယူဟနံ အဘိသင်္ခရဏံ။ အဝတ္ထာဝိသေသာပတ္တိ ဝိပရိဏာမော။ ဓုဝသညန္တိ ထိရဘာဝဂ္ဂဟဏံ။

နိမိတ္တန္တိ သမူဟဃနဝသေန, သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ စ သင်္ခါရာနံ သဝိဂ္ဂဟတံ။ ပဏိဓိန္တိ ရာဂါဒိပဏိဓိံ။ သာ ပနတ္ထတော တဏှာဝသေန သင်္ခါရေသု နိန္နတာ။ အဘိနိဝေသန္တိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ။ အနိစ္စဒုက္ခာဒိဝသေန သဗ္ဗဓမ္မတီရဏံ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ။ သာရာဒါနာဘိနိဝေသန္တိ အသာရေ သာရန္တိ ဂဟဏဝိပလ္လာသံ။ ‘‘ဣဿရကုတ္တာဒိဝသေန လောကော သမုပ္ပန္နော’’တိ အဘိနိဝေသော သမ္မောဟာဘိနိဝေသော။ ကေစိ ပန ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါနန္တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၁၈၊ သံ။ နိ။ ၂။၂၀) ပဝတ္တသံသယာပတ္တိ သမ္မောဟာဘိနိဝေသော’’တိ ဝဒန္တိ။ သင်္ခါရေသု တာဏလေဏဘာဝဂ္ဂဟဏံ အာလယာဘိနိဝေသော။ ‘‘အာလယရတာ အာလယသမ္မုဒိတာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၆၄, ၆၇၊ မ။ နိ။ ၁။၂၈၁၊ ၂။၃၃၇၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၇၂၊ မဟာဝ။ ၇, ၈) စ ဝစနတော အာလယော တဏှာ, သာယေဝ စက္ခာဒီသု ရူပါဒီသု စ အဘိနိဝေသဝသေန ပဝတ္တိယာ အာလယာဘိနိဝေသောတိ ကေစိ။ ဧဝံ ဌိတာ တေ သင်္ခါရာ ပဋိနိဿဇ္ဇီယန္တီတိ ပဝတ္တံ ဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ။ ဝဋ္ဋတော ဝိဂတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗာနံ, တတ္ထ အာရမ္မဏသင်္ခါတေန အနုပဿနေန ပဝတ္တိယာ ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာ ဂေါတြဘု။ သံယောဂါဘိနိဝေသန္တိ သံယုဇ္ဇနဝသေန သင်္ခါရေသု နိဝေသနံ။ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေတိ ဒိဋ္ဌိယာ သဟဇာတေကဋ္ဌေ ပဟာနေကဋ္ဌေ စ။ ဩဠာရိကေတိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ, အညထာ ဒဿနပ္ပဟာတဗ္ဗာပိ ဒုတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈေဟိပိ ဩဠာရိကာတိ။ အဏုသဟဂတေတိ အဏုဘူတေ။ ဣဒံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗကိလေသေတိ အဝသိဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသေ။ န ဟိ ပဌမာဒိမဂ္ဂေဟိပိ ပဟီနာ ကိလေသာ ပုန ပဟီယန္တီတိ။

ဧဝန္တိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ။ မ။ ၁။၄၁, ၉၅) နေက္ခမ္မပါဠိယာ ယောဇနံ နိဂမေတွာ ဒီဃနိကာယေတိအာဒိနာ ဒသုတ္တရပရိယာယေန (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၀ အာဒယော) ယောဇနံ ဒဿေတိ။ ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတီတိ စ နယိဒံ ဒသုတ္တရသုတ္တေ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၀ အာဒယော) အာဂတနိယာမေန ဝုတ္တံ, တတ္ထ ပန ‘‘ဧကော ဓမ္မော ဘာဝေတဗ္ဗော, ဧကော ဓမ္မော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ ဒေသနာ အာဂတာ။ ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ အတ္ထတော ဘေဒေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ။ မ။ ၁။၄၁, ၉၅) နေက္ခမ္မပါဠိယံ အာဂတနီဟာရေနေဝ ‘‘ဧကံ ဓမ္မံ ဘာဝေန္တော ရမတိ, ဧကံ ဓမ္မံ ပဇဟန္တော ရမတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧသ နယော သေသဝါရေသုပိ။

ဧဝန္တိအာဒိနာ ဒသုတ္တရပရိယာယေန (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၀ အာဒယော) ယောဇနံ နိဂမေတွာ ဣဒါနိ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တန္တပရိယာယေန (မ။ နိ။ ၁။၁၀၅ အာဒယော) ယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘မဇ္ဈိမနိကာယေ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ကာမဉ္စေတ္ထ ကာယာနုပဿနာဝသေနေဝ သံခိပိတွာ ယောဇနာ ကတာ, ဧကဝီသတိယာ ပန ဌာနာနံ ဝသေနပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ။ ဣဒါနိ အဘိဓမ္မနိဒ္ဒေသပရိယာယေန ဒဿေတုံ ‘‘အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒေသပရိယာယေနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ အနိစ္စတောတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာသု (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၆၉၈၊ ဝိသုဒ္ဓိ။ မဟာဋီ။ ၂။၆၉၈) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ဥက္ကဏ္ဌိတန္တိ အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု ပန္တသေနာသနေသု စ ဥက္ကဏ္ဌာဒိဉ္စ, အနနုယောဂေါတိ အတ္ထော။ အရိယဝံသပူရကော ဓီရော သီလဝါ ဘိက္ခု အရိယဝံသပရိပူရဏဿ ဘေဒံ အနိစ္ဆန္တော သမာဟိတော ဝိပဿကော စ ပစ္စယဃာတေန အရတိယာ ရတိယာ စ သဟိတာ အဘိဘဝိတာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အရတိရတိသဟော, ဘိက္ခဝေ, ဓီရော’’တိ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

အရိယဝံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ဓမ္မပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉။ နဝမေ ဈာနာဒိဘေဒေါ ဓမ္မော ပဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဓမ္မပဒံ, အနဘိဇ္ဈာဝ ဓမ္မပဒံ အနဘိဇ္ဈာဓမ္မပဒံ, အနဘိဇ္ဈာပဓာနော ဝါ ဓမ္မကောဋ္ဌာသော အနဘိဇ္ဈာဓမ္မပဒံ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။ အတ္ထတော ပန အနဘိဇ္ဈာဓမ္မပဒံ နာမ အလောဘော ဝါ အလောဘသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝါ။ အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ နာမ မေတ္တာ ဝါ မေတ္တာသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါ။ သမ္မာသတိဓမ္မပဒံ နာမ သူပဋ္ဌိတဿတိ ဝါ သတိသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ ဝါ။ သမ္မာသမာဓိဓမ္မပဒံ နာမ အဋ္ဌသမာပတ္တိ ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိသီသေန အဓိဂတဇ္ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝါ။ ဒသအသုဘဝသေန ဝါ အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ အနဘိဇ္ဇာ ဓမ္မပဒံ။ စတုဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အဓိဂတာနိ အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ။ ဒသာနုဿတိ အာဟာရေပဋိကူလသညာဝသေန အဓိဂတာနိ သမ္မာသတိဓမ္မပဒံ။ ဒသကသိဏအာနာပါနဝသေန အဓိဂတာနိ သမ္မာသမာဓိဓမ္မပဒံ။ အနဘိဇ္ဈာလူတိ အနဘိဇ္ဈာယနသီလော။ အဘိပုဗ္ဗော ဈေသဒ္ဒေါ အဘိဇ္ဈာယနဋ္ဌော။ တေနေဝါဟ ‘‘နိတ္တဏှော ဟုတွာ’’တိ။ ပကတိဘာဝံ အဝိဇဟန္တေနာတိ ပရိသုဒ္ဓဘာဝံ သဘာဝသင်္ခါတအနဝဇ္ဇသင်္ခါတံ ပကတိဘာဝံ အဝိဇဟန္တေန။ သာဝဇ္ဇဓမ္မသမုပ္ပတ္တိယာ ဟိ စိတ္တဿ အနဝဇ္ဇဘာဝေါ ဇဟိတော ဟောတီတိ။

ဓမ္မပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ပရိဗ္ဗာဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၀။ ဒသမေ အဘိညာတာတိ ဧဒိသော စ ဧဒိသော စာတိ အဘိလက္ခဏဝသေန ဉာတာ။ တေနာဟ ‘‘ဉာတာ ပါကဋာ’’တိ။ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဧတ္ထ ပဋိသလ္လာနန္တိ တေဟိ တေဟိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကဥပါသကာဒိသတ္တေဟိ စေဝ ရူပါရမ္မဏာဒိသင်္ခါရေဟိ စ ပဋိနိဝတ္တိတွာ အပသက္ကိတွာ သလ္လီနံ နိလီယနံ, ဧကီဘာဝေါ ပဝိဝေကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယော တတော ဝုဋ္ဌိတော, သော ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ။ ဘဂဝါ ပန ယသ္မာ ပဋိသလ္လာနာ ဥတ္တမတော ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာသိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော’’တိ။ ဝတ္ထုကာမေသူတိ ရူပါဒီသု ကိလေသကာမဿ ဝတ္ထုဘူတေသု ကာမေသု။ ဗဟလရာဂန္တိ ထိရမူလဒုမ္မောစနီယတာဟိ အဇ္ဈောသာနေန ဗဟလဘူတံ ကိလေသကာမံ။ သကာရဏာတိ ယေဟိ ကာရဏေဟိ ပရေသံ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒဿေန္တိ, တေဟိ ကာရဏေဟိ သကာရဏာ။ န ဟိ လက္ခဏယုတ္တေန ဟေတုနာ ဝိနာ ပရဝါဒေသု ဒေါသံ ဒဿေတုံ သက္ကာ။

ဧဝမာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၆၈) ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ, တသ္မာ ဧဝမာဒိဝါဒိနော ဧဝံ ဟေတုပ္ပဋိက္ခေပဝါဒိနောတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ စ နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟတိ, အကိရိယဒိဋ္ဌိ ကမ္မံ ပဋိဗာဟတိ, အဟေတုကဒိဋ္ဌိ ဥဘယံ ပဋိဗာဟတိ။ တတ္ထ ကမ္မံ ပဋိဗာဟန္တေန ဝိပါကော ပဋိဗာဟိတော ဟောတိ, ဝိပါကံ ပဋိဗာဟန္တေနပိ ကမ္မံ ပဋိဗာဟိတံ။ ဣတိ သဗ္ဗေပေတေ အတ္ထတော ဥဘယပဋိဗာဟကာ အဟေတုဝါဒါ စေဝ အကိရိယဝါဒါ စ နတ္ထိကဝါဒါ စ ဟောန္တိ။

ဩက္ကန္တနိယမာတိ ဩဂါဠှမိစ္ဆတ္တနိယမာ။ သဇ္ဈာယတီတိ တံ ဒိဋ္ဌိဒီပကံ ဂန္ထံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပဌတိ။ ဝီမံသတီတိ တဿ အတ္ထံ ဝိစာရေတိ။ တဿာတိအာဒိ ဝီမံသနာကာရဒဿနံ။ တသ္မိံ အာရမ္မဏေတိ ယထာပရိကပ္ပိတဟေတုပစ္စယာဘာဝါဒိကေ နတ္ထိ ဟေတူတိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ လဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏေ။ မိစ္ဆာသတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ ‘‘နတ္ထိ ဟေတူ’’တိအာဒိဝသေန အနုဿဝူပလဒ္ဓေ အတ္ထေ တဒါကာရပရိဝိတက္ကနေဟိ သဝိဂ္ဂဟေ ဝိယ သရူပတော စိတ္တဿ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ စိရကာလပရိစယေန ဧဝမေတန္တိ နိဇ္ဈာနက္ခမဘာဝူပဂမနေန နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ တထာဂဟိတေ ပုနပ္ပုနံ တထေဝ အာသေဝန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ မိစ္ဆာဝိတက္ကေန သမာနီယမာနာ မိစ္ဆာဝါယာမောပတ္ထမ္ဘိတာ အတံသဘာဝံ တံသဘာဝန္တိ ဂဏှန္တီ မိစ္ဆာသတီတိ လဒ္ဓနာမာ တံလဒ္ဓိသဟဂတာ တဏှာ သန္တိဋ္ဌတိ။ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတီတိ ယထာဝုတ္တဝိတက္ကာဒိပစ္စယလာဘေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဝဋ္ဌိတတာယ အနေကဂ္ဂတံ ပဟာယ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ အပ္ပိတံ ဝိယ ဟောတိ မိစ္ဆာသမာဓိနာ။ သောပိ ဟိ ပစ္စယဝိသေသေန လဒ္ဓဘာဝနာဗလော ကဒါစိ သမာဓာနပဋိရူပကိစ္စကရော ဟောတိယေဝ ပဟရဏဝိဇ္ဈနာဒီသု ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဇဝနာနိ ဇဝန္တီတိ အနေကက္ခတ္တုံ တေနာကာရေန ပုဗ္ဗဘာဂိယေသု ဇဝနဝါရေသု ပဝတ္တေသု သဗ္ဗပစ္ဆိမေ ဇဝနဝါရေ သတ္တ ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ။ ပဌမဇဝနေ သတေကိစ္ဆော ဟောတိ, တထာ ဒုတိယာဒီသူတိ ဓမ္မသဘာဝဒဿနမေတံ, န ပန တသ္မိံ ခဏေ တေသံ သတေကိစ္ဆဘာဝါပါဒနံ ကေနစိ သက္ကာ ကာတုံ။ တတ္ထာတိ တေသု တီသု မိစ္ဆာဒဿနေသု။ ကောစိ ဧကံ ဒဿနံ ဩက္ကမတီတိ ယဿ ဧကသ္မိံယေဝ အဘိနိဝေသော အာသေဝနာ ပဝတ္တာ, သော ဧကံယေဝ ဒဿနံ ဩက္ကမတိ။ ယဿ ဒွီသု တီသုပိ ဝါ အဘိနိဝေသော အာသေဝနာ ပဝတ္တာ, သော ဒွေ တီဏိ ဩက္ကမတိ။ ဧတေန ယာ ပုဗ္ဗေ ဥဘယပဋိဗာဟိကတာမုခေန ပဝတ္တာ အတ္ထသိဒ္ဓါ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိကာ, သာ ပုဗ္ဗဘာဂိယာ, မိစ္ဆာနိယာမောက္ကန္တိယာ ပန ယထာသကံ ပစ္စယသမုဒါဂမဒိဋ္ဌိတော ဘိန္နာရမ္မဏာနံ ဝိယ ဝိသေသာဓိဂမာနံ ဧကဇ္ဈံ အနုပ္ပတ္တိယာ အဘိကိဏ္ဏာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ။ ဧကသ္မိံ ဩက္ကန္တေပိ ဒွီသု တီသု ဩက္ကန္တေသုပိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောဝ ဟောတီတိ ဣမိနာ တိဿန္နမ္ပိ ဒိဋ္ဌီနံ သမာနဖလတံ သမာနဗလဉ္စ ဒဿေတိ။ တသ္မာ တိဿောပိ စေတနာ ဧကဿ ဥပ္ပန္နာ အညမညံ အနုဗလပ္ပဒါယိကာ ဟောန္တိ။

ကိံ ပနေသ ဧတသ္မိညေဝ အတ္တဘာဝေ နိယတော, ဥဒါဟု အညသ္မိမ္ပီတိ? ဧတသ္မိညေဝ နိယတော။ အကုသလဉှိ နာမေတံ အဗလံ, န ကုသလံ ဝိယ မဟာဗလံ။ အညထာ သမ္မတ္တနိယာမော ဝိယ အစ္စန္တိကော သိယာ, အာသေဝနဝသေန ပန ဘဝန္တရေပိ တံ တံ ဒိဋ္ဌိံ ရောစေတိယေဝ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဝဋ္ဋခါဏုကော နာမေသ သတ္တော’’တိ။ တသ္မာ ‘‘သကိံ နိမုဂ္ဂေါ နိမုဂ္ဂေါ ဧဝ ဗာလော’’တိ ဝိယ ဝဋ္ဋခါဏုဇောတနာ, ယာဒိသေဟိ ပန ပစ္စယေဟိ အယံ တံ ဒဿနံ ဩက္ကန္တော ပုန ကဒါစိ မိစ္ဆတ္တနိယာမော တပ္ပဋိက္ခေပပစ္စယေ ပဋိစ္စ တတော သီသုက္ခေပနမဿ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ။ ဧဒိသာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ အတေကိစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တသဒိသာ။

အတ္တနော နိန္ဒာဘယေနာတိ ‘‘သမ္မာ ဒိဋ္ဌိဉ္စ နာမ တေ ဂရဟန္တီ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ ဝတ္တဗ္ဗနိန္ဒာဘယေန။ ဃဋ္ဋနဘယေနာတိ တထာ ပရေသံ အပသာဒနဘယေန။ သဟဓမ္မေန ပရေန အတ္တနော ဥပရိ ကာတဗ္ဗနိဂ္ဂဟော ဥပါရမ္ဘော, တတော ပရိတ္တာသော ဥပါရမ္ဘဘယံ။ တံ ပန အတ္ထတော ဥပဝါဒဘယံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပဝါဒဘယေနာ’’တိ။ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန အဘိဇ္ဈာ ဝိနယတိ ဧတေနာတိ အဘိဇ္ဈာဝိနယော, အရဟတ္တဖလံ။ တေနာဟ ‘‘အဘိဇ္ဈာဝိနယော ဝုစ္စတိ အရဟတ္တ’’န္တိ။

ပရိဗ္ဗာဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဥရုဝေလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ စက္ကဝဂ္ဂေါ

၁။ စက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၁။ စတုတ္ထဿ ပဌမေ စတ္တာရိ စက္ကာနီတိ ဧတ္ထ စက္ကံ နာမ ဒါရုစက္ကံ, ရတနစက္ကံ, ဓမ္မစက္ကံ, ဣရိယာပထစက္ကံ, သမ္ပတ္တိစက္ကန္တိ ပဉ္စဝိဓံ။ တတ္ထ ‘‘ယံ ပနိဒံ, သမ္မ, ရထကာရစက္ကံ ဆဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌိတံ ဆာရတ္တူနေဟီ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၁၅) ဣဒံ ဒါရုစက္ကံ။ ‘‘ပိတရာ ပဝတ္တိတံ စက္ကံ အနုဝတ္တေတီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၁၅) ဣဒံ ရတနစက္ကံ။ ‘‘မယာ ပဝတ္တိတံ စက္က’’န္တိ (သု။ နိ။ ၅၆၂၊ ဗု။ ဝံ။ ၂၇။၁၇၊ ဇာ။ ၁။၁။၁၀၄၊ ၁။၅။၁၀၀, ၁၀၃) ဣဒံ ဓမ္မစက္ကံ။ ‘‘စတုစက္ကံ နဝဒွါရ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၉, ၁၀၉) ဣဒံ ဣရိယာပထစက္ကံ။ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, စက္ကာနိ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ပဝတ္တတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၃၁) ဣဒံ သမ္ပတ္တိစက္ကံ။ ဣဓာပိ ဧတဒေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘စတ္တာရိ သမ္ပတ္တိစက္ကာနိ ဝတ္တန္တီ’’တိ။ အနုစ္ဆဝိကေ ဒေသေတိ ပုညကိရိယာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အနုရူပဒေသေ။ သေဝနံ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမနံ။ ဘဇနံ ဘတ္တိဝသေန ပယိရုပါသနံ။ အတ္တနော သမ္မာ ဌပနန္တိ အတ္တနော စိတ္တသန္တာနဿ ယောနိသော ဌပနံ။ သဒ္ဓါဒီသု နိဝေသနန္တိ အာဟ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ။ ဣဒမေဝ စေတ္ထ ပမာဏန္တိ ဣဒမေဝ ပုဗ္ဗေကတပုညတာသင်္ခါတံ သမ္ပတ္တိစက္ကံ ဧဝ ဧတေသု သမ္ပတ္တိစက္ကေသု ပမာဏဘူတံ ဣတရေသံ ကာရဏဘာဝတော။ တေနာဟ ‘‘ယေန ဟီ’’တိအာဒိ။ သော ဧဝ စ ကတပုညော ပုဂ္ဂလော အတ္တာနံ သမ္မာ ဌပေတိ အကတပုညဿ တဒဘာဝတော။

စက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ သင်္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၂။ ဒုတိယေ တဿ ဒါနမေဝ ဒါတဗ္ဗန္တိ ပဗ္ဗဇိတဿ ပဗ္ဗဇိတပရိက္ခာရံ ပတ္တစီဝရာဒိ, ဂိဟိနော ဂိဟိပရိက္ခာရံ ဝတ္ထာဝုဓယာနသယနာဒိ ဒါတဗ္ဗံ။ သဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗံ ဥပကာရံ။ မက္ခေတွာ နာသေတိ မက္ခိဘာဝေ ဌတွာ။ တေလေန ဝိယ မက္ခေတီတိ သတဓောတတေလေန မက္ခေတိ ဝိယ။ အတ္ထဝဍ္ဎနကထာတိ ဟိတာဝဟကထာ။ ကထာဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ, ပရေသံ ဟိတာဝဟော ကာယပ္ပယောဂေါပိ အတ္ထစရိယာ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝစိပ္ပယောဂဝသေနေဝ အတ္ထစရိယာ ဝုတ္တာ။ သမာနတ္တတာတိ သဒိသဘာဝေါ, သမာနဋ္ဌာနေ ဌပနံ, တံ ပနဿ သမာနဋ္ဌပနံ အတ္တသဒိသတာကရဏမုခေန ဧကသမ္ဘောဂတာ။ အတ္တနော သုခုပ္ပတ္တိယံ တဿ စ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိယံ တေန ဒုက္ခေန အတ္တနာ ဧကသမ္ဘောဂတာတိ အာဟ ‘‘သမာနသုခဒုက္ခဘာဝေါ’’တိ။ သာ စ သမာနသုခဒုက္ခတာ ဧကတော နိသဇ္ဇာဒိနာ ပါကဋာ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကာသနေ’’တိအာဒိမာဟ။

တတ္ထ ဇာတိယာ ဟီနော ဘောဂေန အဓိကော ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ။ န ဟိ သက္ကာ တေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂေါ ကာတုံ ဇာတိယာ ဟီနတ္တာ။ တဿ တထာ အကရိယမာနေ စ သော ကုဇ္ဈတိ ဘောဂေန အဓိကတ္တာ, တသ္မာ သော ဒုဿင်္ဂဟော။ ဘောဂေန ဟီနော ဇာတိယာ အဓိကောပိ ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ။ သော ဟိ ‘‘အဟံ ဇာတိမာ’’တိ ဘောဂသမ္ပန္နေန သဒ္ဓိ ဧကပရိဘောဂံ ဣစ္ဆတိ, တသ္မိံ အကရိယမာနေ ကုဇ္ဈတိ။ ဥဘောဟိပိ ဟီနော သုသင်္ဂဟော ဟောတိ။ န ဟိ သော ဣတရေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂံ ဣစ္ဆတိ ဇာတိယာ ဟီနဘာဝတော, န အကရိယမာနော ကုဇ္ဈတိ ဘောဂေန ဟီနဘာဝတော။ ဥဘောဟိ သဒိသောပိ သုသင်္ဂဟောယေဝ။ သဒိသဘာဝေနေဝ ဣတရေန သဟ ဧကပရိဘောဂဿ ပစ္စာသီသာယ, အကရဏေ စ တဿ ကုဇ္ဈနဿ အဘာဝတော။ ဘိက္ခု ဒုဿီလော ဒုဿင်္ဂဟော ဟောတိ။ န ဟိ သက္ကာ တေန သဒ္ဓိံ ဧကပရိဘောဂံ ကာတုံ, အကရိယမာနေ စ ကုဇ္ဈတိ။ သီလဝါ ပန သုသင်္ဂဟော ဟောတိ။ သီလဝါ ဟိ အဒီယမာနေပိ ကိသ္မိဉ္စိ အာမိသေ အကရိယမာနေပိ သင်္ဂဟေ န ကုဇ္ဈတိ, အညံ အတ္တနာ သဒ္ဓိံ ပရိဘောဂံ အကရောန္တမ္ပိ န ပါပကေန စိတ္တေန ပဿတိ ပေသလဘာဝတော။ တတော ဧဝ ပရိဘောဂေါပိ အနေန သဒ္ဓိံ သုကရော ဟောတိ, တသ္မာ ဂိဟိ စေ, ဥဘောဟိ သဒိသော။ ပဗ္ဗဇိတော စေ, သီလဝါ ပုဂ္ဂလော။ ဧဝံ သမာနတ္တတာယ သင်္ဂဟေတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘သော သစေ ဂဟဋ္ဌဿ ဇာတိယာ ပဗ္ဗဇိတဿ သီလေန သဒိသော ဟောတိ, တဿာယံ သမာနတ္တတာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

သင်္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ သီဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၃။ တတိယေ သီဟောတိ ပရိဿယသဟနတော ပဋိပက္ခဟနနတော စ ‘‘သီဟော’’တိ လဒ္ဓနာမော မိဂါဓိပတိ။ စတ္တာရောတိ သမာနေပိ သီဟဇာတိဘာဝေ ဝဏ္ဏဝိသေသာဒိသိဒ္ဓေန ဝိသေသေန စတ္တာရော သီဟာ။ တေ ဣဒါနိ နာမတော ဝဏ္ဏတော အာဟာရတော ဒဿေတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတသီဟံ နာနပ္ပကာရတော ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တိဏသီဟော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တိဏဘက္ခော သီဟော တိဏသီဟော ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေန ယထာ ‘‘သာကပတ္ထိဝေါ’’တိ (ပါဏိနိ ၂။၁။၆၀)။ ကာဠဝဏ္ဏတာယ ကာဠသီဟော။ တထာ ပဏ္ဍုသီဟော။ တေနာဟ ‘‘ကာဠဂါဝိသဒိသော, ပဏ္ဍုပလာသဝဏ္ဏဂါဝိသဒိသော’’တိ စ။ ရတ္တကမ္ဗလဿ ဝိယ ကေသရော ကေသရကလောမော ဧတဿ အတ္ထီတိ ကေသရီ။ လာခါပရိကမ္မကတေဟိ ဝိယ ပါဒပရိယန္တေဟီတိ စ ယောဇနာ။

ကမ္မာနုဘာဝသိဒ္ဓအဓိပစ္စမဟေသက္ခတာဟိ သဗ္ဗမိဂဂဏဿ ရာဇာ။ သုဝဏ္ဏဂုဟတော ဝါတိအာဒိ ‘‘သီဟဿ ဝိဟာရော ကိရိယာ ဧဝံ ဟောတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ။

သမံ ပတိဋ္ဌာပေတွာတိ သဗ္ဗဘာဂေဟိ သမမေဝ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ။ အာကဍ္ဎိတွာတိ ပုရတော အာကဍ္ဎိတွာ။ အဘိဟရိတွာတိ အဘိမုခံ ဟရိတွာ။ သံဃာတန္တိ ဝိနာသံ။ ဝီသတိယဋ္ဌိကံ ဌာနံ ဥသဘံ။

သမသီဟောတိ သမဇာတိကော သမပ္ပဘာဝေါ စ သီဟော။ သမာနောသ္မီတိ ဒေသနာမတ္တံ, သမပ္ပဘာဝတာယ ဧဝ န ဘာယတိ။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိဗလဝတာယာတိ ‘‘ကေ အညေ အမှေဟိ ဥတ္တရိတရာ, အထ ခေါ မယမေဝ မဟာဗလာ’’တိ ဧဝံ ဗလာတိမာနနိမိတ္တာယ အဟံကာရဟေတုဘူတာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဗလဝဘာဝေန။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ပဟီနတ္တာတိ နိရဟံကာရတ္တာ အတ္တသိနေဟဿ သုဋ္ဌု သမုဂ္ဃါတတ္တာ န ဘာယတိ။

တထာ တထာတိ သီဟသဒိသတာဒိနာ တေန တေန ပကာရေန အတ္တာနံ ကထေသီတိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဝရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သီဟောတိ ခေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

ကတမဟာဘိနီဟာရဿ လောကနာထဿ ဗောဓိယာ နိယတဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဧကန္တဘာဝီ ဗုဒ္ဓဘာဝေါတိ ကတွာ ‘‘တီသု ပါသာဒေသု နိဝါသကာလော, မဂဓရညော ပဋိညာဒါနကာလော, ပါယာသဿ ပရိဘုတ္တကာလော’’တိအာဒိနာ အဘိသမ္ဗောဓိတော ပုရိမာဝတ္ထာပိ သီဟသဒိသာ ကတွာ ဒဿိတာ။ ဘာဝိနိ ဘူတူပစာရောပိ ဟိ လောကဝေါဟာရော။ ဝိဇ္ဇာဘာဝသာမညတော ဒွိဝိဇ္ဇံ ဣတရဝိဇ္ဇမ္ပိ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒသမ္မသနတော တံ ပုရေတရသိဒ္ဓံ ဝိယ ကတွာ အာဟ ‘‘တိဿော ဝိဇ္ဇာ သောဓေတွာ’’တိ။ အနုလောမပဋိလောမတော ပဝတ္တဉာဏဿ ဝသေန ‘‘ယမကဉာဏမန္ထနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။

တတ္ထ ဝိဟရန္တဿာတိ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ ဝိဟရန္တဿ။ ဧကာဒသမေ ဒိဝသေတိ သတ္တသတ္တာဟတော ပရံ ဧကာဒသမေ ဒိဝသေ။ အစလပလ္လင်္ကေတိ ဣသိပတနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ နိသိန္နပလ္လင်္ကေ။ တမ္ပိ ဟိ ကေနစိ အပ္ပဋိဝတ္တိယံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ နိသဇ္ဇာတိ ကတွာ ဝဇိရာသနံ ဝိယ အစလပလ္လင်္ကံ ဝုစ္စတိ။ ဣမသ္မိဉ္စ ပန ပဒေတိ ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ စ ဣမသ္မိံ သဒ္ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ။ ဓမ္မဃောသော…ပေ… ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ပဋိစ္ဆာဒေသိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ ဌိတာ သုဏန္တူ’’တိ အဓိဋ္ဌာနေန။ သောဠသဟာကာရေဟီတိ ဒုက္ခပရိညာ, သမုဒယပ္ပဟာနံ, နိရောဓသစ္ဆိကိရိယာ, မဂ္ဂဘာဝနာတိ ဧကေကသ္မိံ မဂ္ဂေ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ကတွာ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ။

ပဌမေန နယေန အဘိသမ္ဗောဓိတော ပုရိမတရာဝတ္ထာပိ အဝဿံဘာဝိတာယ ဂဟေတွာ သီဟသဒိသတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါဝတ္ထာသု ဧဝ သီဟသဒိသတံ ဒဿေတုံ ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟီတိ ‘‘တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော, တထဒဿိတာယ တထာဂတော, တထဝါဒိတာယ တထာဂတော, တထာကာရိတာယ တထာဂတော, အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၇၊ မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၂၊ သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃။၇၈၊ အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၁၇၀၊ ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ၁၈၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၃၈၊ ထေရဂါ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၊ ဗု။ ဝံ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂ နိဒါနကထာ၊ မဟာနိ။ အဋ္ဌ။ ၁၄၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၃၇) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ တထာဂတသာဓကေဟိ ကာရဏေဟိ။ ယဒိပိ ဘဂဝါ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နမတ္တေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ န ဇာတော, တထာပိ တာယ နိသဇ္ဇာယ နိသိန္နောဝ ပနုဇ္ဇ သဗ္ဗံ ပရိဿယံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော။ တထာ ဟိ တံ ‘‘အပရာဇိတပလ္လင်္က’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ‘‘ယာဝ ဗောဓိပလ္လင်္ကာ ဝါ’’တိ ဝတွာ တေန အပရိတုဿန္တော ‘‘ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏာ ဝါ’’တိ အာဟ။

ဣတိ သက္ကာယောတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ နိဒဿနတ္ထော။ တေန သက္ကာယော သရူပတော ပရိမာဏတော ပရိစ္ဆေဒတော စ ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘အယံ သက္ကာယော’’တိအာဒိ။ ‘‘အယံ သက္ကာယော’’တိ ဣမိနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ သရူပတော ဒဿိတာ။ ‘‘ဧတ္တကော သက္ကာယော’’တိ ဣမိနာ တေ ပရိမာဏတော ဒဿိတာ။ တဿ စ ပရိမာဏဿ ဧကန္တိကဘာဝံ ဒဿေန္တေန ‘‘န ဣတော ဘိယျော သက္ကာယော အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သဘာဝတောတိ သလက္ခဏတော။ သရသတောတိ သကိစ္စတော။ ပရိယန္တတောတိ ပရိမာဏပရိယန္တတော။ ပရိစ္ဆေဒတောတိ ယတ္တကေ ဌာနေ တဿ ပဝတ္တိတဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနတော။ ပရိဝဋုမတောတိ ပရိယောသာနပ္ပဝတ္တိတော။ သဗ္ဗေပိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ ယထာဝုတ္တေန ဝိဘာဂေန။ အယံ သက္ကာယဿ သမုဒယော နာမာတိ အယံ အာဟာရာဒိသက္ကာယဿ သမုဒယော နာမ။ တေနာဟ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ။ အတ္ထင်္ဂမောတိ နိရောဓော။ ‘‘အာဟာရသမုဒယာ အာဟာရနိရောဓာ’’တိ စ အသာဓာရဏမေဝ တံ ဂဟေတွာ သေသေသု အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ။

ပဏ္ဏာသလက္ခဏပဋိမဏ္ဍိတန္တိ ပဏ္ဏာသဥဒယဝယလက္ခဏဝိဘူသိတံ သမုဒယတ္ထင်္ဂမဂ္ဂဟဏတော။ ခီဏာသဝတ္တာတိ အနဝသေသံ သာဝသေသဉ္စ အာသဝါနံ ပရိက္ခီဏတ္တာ။ အနာဂါမီနမ္ပိ ဟိ ဘယံ စိတ္တုတြာသဉ္စ န ဟောတီတိ။ ဉာဏသံဝေဂေါ ဘယတုပဋ္ဌာနပညာ။ ဣတရာသံ ပန ဒေဝတာနန္တိ အခီဏာသဝဒေဝေ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ ဘောတိ ဓမ္မာလပနမတ္တန္တိ သဘာဝကထနမတ္တံ။

စက္ကန္တိ သတ္ထု အာဏာစက္ကံ။ တံ ပန ဓမ္မတော အာဂတန္တိ ဓမ္မစက္ကံ။ တတ္ထ အရိယသာဝကာနံ ပဋိဝေဓဓမ္မတော အာဂတန္တိ ဓမ္မစက္ကံ။ ဣတရေသံ ဒေသနာဓမ္မတော အာဂတန္တိ ဓမ္မစက္ကံ။ ဒုဝိဓေပိ ဉာဏံ ပဓာနန္တိ ဉာဏသီသေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ ဒေသနာဉာဏမ္ပီ’’တိ။ ဣဒါနိ တံ ဉာဏံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိဝေဓဉာဏံ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ တဿ ဉာဏဿ ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဘဂဝါ တာနိ သဋ္ဌိ နယသဟဿာနိ ဝေနေယျာနံ ဒဿေတုံ သမတ္ထော အဟောသိ, တသ္မာ တာနိ သဋ္ဌိ နယသဟဿာနိ တေန ဉာဏေန သဒ္ဓိံယေဝ သိဒ္ဓါနီတိ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘သဋ္ဌိယာ စ နယသဟဿေဟိ ပဋိဝိဇ္ဈီ’’တိ အာဟ။ တိပရိဝဋ္ဋန္တိ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိ စ ‘‘ပရိညေယျ’’န္တိ စ ‘‘ပရိညာတ’’န္တိ စ ဧဝံ တိပရိဝဋ္ဋံ, တံယေဝ ဒွါဒသာကာရံ။ တန္တိ ဒေသနာဉာဏံ။ ဧသ ဘဂဝါ။ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလောတိ ပဋိနိဓိဘူတပုဂ္ဂလရဟိတော။ ဧကသဒိသဿာတိ နိဗ္ဗိကာရဿ။

သီဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ အဂ္ဂပသာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၄။ စတုတ္ထေ အဂ္ဂေသု ပသာဒါတိ သေဋ္ဌေသု ပသာဒါ။ အဂ္ဂါ ဝါ ပသာဒါတိ သေဋ္ဌဘူတာ ပသာဒါ။ သေဋ္ဌဝစနော ဟေတ္ထ အဂ္ဂသဒ္ဒေါ။ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ အဂ္ဂသဒ္ဒေန ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယံ ဝုစ္စတိ။ တေသု ဘဂဝါ တာဝ အသဒိသဋ္ဌေန, ဂုဏဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန, အသမသမဋ္ဌေန စ အဂ္ဂေါ။ သော ဟိ မဟာဘိနီဟာရံ ဒသန္နံ ပါရမီနံ ပဝိစယဉ္စ အာဒိံ ကတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရဂုဏေဟိ စေဝ ဗုဒ္ဓဂုဏေဟိ စ ပယောဇနေဟိ စ သေသဇနေဟိ အသဒိသောတိ အသဒိသဋ္ဌေနပိ အဂ္ဂေါ။ ယေ စဿ တေ ဂုဏာ မဟာကရုဏာဒယော, တေဟိ သေသသတ္တာနံ ဂုဏေဟိ ဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေနပိ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမတာယ အဂ္ဂေါ။ ယေ ပန ပုရိမကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ သဗ္ဗသတ္တေဟိ အသမာ, တေဟိ သဒ္ဓိံ အယမေဝ ရူပကာယဂုဏေဟိ စေဝ ဓမ္မကာယဂုဏေဟိ စ သမောတိ အသမသမဋ္ဌေနပိ အဂ္ဂေါ။ တထာ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝတော အစ္ဆရိယမနုဿဘာဝတော ဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟတော အဒုတိယအသဟာယာဒိဘာဝတော စ ဘဂဝါ လောကေ အဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ။ ယထာဟ –

‘‘ဧကပုဂ္ဂလဿ, ဘိက္ခဝေ, ပါတုဘာဝေါ ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ။ ကတမဿ ဧကပုဂ္ဂလဿ? တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္မုဒ္ဓဿ။ ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အစ္ဆရိယမနုဿော။ ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗဟုဇန…ပေ… သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ။ ဧကပုဂ္ဂလော, ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဒုတိယော အသဟာယော အပ္ပဋိမော အပ္ပဋိဘာဂေါ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော အသမော အသမသမော ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ။ ကတမော ဧကပုဂ္ဂလော? တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၁၇၁-၁၇၃)။

ဓမ္မသံဃာ အညဓမ္မသံဃေဟိ အသဒိသဋ္ဌေန ဝိသိဋ္ဌဂုဏတာယ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝါဒိနာ စ အဂ္ဂါ။ တထာ ဟိ တေသံ သွာက္ခာတတာဒိသုပ္ပဋိပန္နတာဒိဂုဏဝိသေသေဟိ အညေ ဓမ္မသံဃသဒိသာ အပ္ပတရံ နိဟီနာ ဝါ နတ္ထိ, ကုတော သေဋ္ဌာ။ သယမေဝ တေဟိ ဝိသိဋ္ဌဂုဏတာယ သေဋ္ဌာ။ တထာ ဒုလ္လဘုပ္ပါဒအစ္ဆရိယဘာဝဗဟုဇနဟိတသုခါဝဟအဒုတိယာသဟာယာဒိသဘာဝါ စ တေ။ ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဘဂဝါ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝေါ, တဒဂ္ဂေန ဓမ္မသံဃာပီတိ။ အစ္ဆရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧဝံ အဂ္ဂေသု သေဋ္ဌေသု ဥတ္တမေသု ပဝရေသု ဂုဏဝိသိဋ္ဌေသု ပသာဒါတိ အဂ္ဂပ္ပသဒါ။

ဒုတိယသ္မိံ ပနတ္ထေ ယထာဝုတ္တေသု အဂ္ဂေသု ဗုဒ္ဓါဒီသု ဥပ္ပတ္တိယာ အဂ္ဂဘူတာ ပသာဒါ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ။ ယေ ပန အရိယမဂ္ဂေန အာဂတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒါ, တေ ဧကန္တေနေဝ အဂ္ဂဘူတာ ပသာဒါတိ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ။ ယထာဟ – ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတော ဟောတီ’’တိအာဒိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၃၇-၁၀၃၈)။ အဂ္ဂဝိပါကတ္တာပိ စေတေ အဂ္ဂပ္ပသာဒါ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၃၄၊ ဣတိဝု။ ၉၀)။

အပဒါ ဝါတိအာဒီသု ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, န ဝိကပ္ပတ္ထော။ ယထာ ‘‘အနုပ္ပန္နော ဝါ ကာမာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပန္နော ဝါ ကာမာသဝေါ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၇) ဧတ္ထ အနုပ္ပန္နော စ ဥပ္ပန္နော စာတိ အတ္ထော။ ယထာ စ ‘‘ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယာ’’တိ ဧတ္ထ ဘူတာနဉ္စ သမ္ဘဝေသီနဉ္စာတိ အတ္ထော။ ယထာ စ ‘‘အဂ္ဂိတော ဝါ ဥဒကတော ဝါ မိထုဘေဒတော ဝါ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၅၂) ဧတ္ထ အဂ္ဂိတော စ ဥဒကတော စ မိထုဘေဒတော စာတိ အတ္ထော, ဧဝံ ‘‘အပဒါ ဝါ…ပေ… အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၃၄၊ ဣတိဝု။ ၉၀) ဧတ္ထာပိ အပဒါ စ ဒွိပဒါ စာတိ သမ္ပိဏ္ဍနဝသေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, န ဝိကပ္ပတ္ထော’’တိ။

ရူပိနောတိ ရူပဝန္တော။ န ရူပိနောတိ အရူပိနော။ သညိနောတိ သညဝန္တော။ န သညိနောတိ အသညိနော။ ‘‘အပဒါ ဝါ’’တိအာဒိသဗ္ဗပဒေဟိ ကာမဘဝေါ, ရူပဘဝေါ, အရူပဘဝေါ, ဧကဝေါကာရဘဝေါ, စတုဝေါကာရဘဝေါ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ, သညိဘဝေါ, အသညိဘဝေါ, နေဝသညိနာသညိဘဝေါတိ နဝဝိဓေပိ ဘဝေ သတ္တေပိ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿေတိ။ ဧတ္ထ ဟိ ရူပိဂ္ဂဟဏေန ကာမဘဝေါ, ရူပဘဝေါ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါ, ဧကဝေါကာရဘဝေါ စ ဒဿိတော, အရူပိဂ္ဂဟဏေန အရူပဘဝေါ, စတုဝေါကာရဘဝေါ စ ဒဿိတော, သညိဘဝါဒယော ပန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ။ အပဒါဒိဂ္ဂဟဏေန ကာမဘဝပဉ္စဝေါကာရဘဝသညိဘဝါနံ ဧကဒေသောဝ ဒဿိတော။

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ အဒုတိယသုတ္တေ ‘‘ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါ’’တိ ဒွိပဒါ ဧဝ ဂဟိတာ, ဧဝံ ဒွိပဒဂ္ဂဟဏမေဝ အကတွာ အပဒါဒိဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ? ဝုစ္စတေ – အဒုတိယသုတ္တေ တာဝ သေဋ္ဌတရဝသေန ဒွိပဒဂ္ဂဟဏမေဝ ကတံ။ ဣမသ္မိဉှိ လောကေ သေဋ္ဌော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော အပဒစတုပ္ပဒဗဟုပဒေသု န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒွိပဒေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ကတရေသု ဒွိပဒေသု? မနုဿေသု စေဝ ဒေဝေသု စ။ မနုဿေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သကလလောကံ ဝသေ ဝတ္တေတုံ သမတ္ထော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒေဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဝသေ ဝတ္တနကော မဟာဗြဟ္မာ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော တဿ ကပ္ပိယကာရကော ဝါ အာရာမိကော ဝါ သမ္ပဇ္ဇတိ။ ဣတိ တတောပိ သေဋ္ဌတရဝသေနေသ ဒွိပဒါနံ အဂ္ဂေါတိ တတ္ထ ဝုတ္တံ။ ဣဓ ပန အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ အပဒါ ဝါ…ပေ… နေဝသညိနာသညိနော ဝါ, တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ။ နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ။ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, အဂ္ဂေါ အက္ခာယတီတိ ပဒဝိဘာဂေါ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဂုဏေဟိ အဂ္ဂေါ’’တိအာဒိ။

အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီတိ အဂ္ဂေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာနံ ယော ပသာဒေါ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမကောဋိဘူတော ဝါ, တသ္မာ တဿ ဝိပါကောပိ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမကောဋိဘူတော ဥဠာရတမော ပဏီတတမော ဟောတိ။ သော ပန ပသာဒေါ ဒုဝိဓော လောကိယလောကုတ္တရဘေဒတော။ တေသု လောကိယဿ တာဝ –

‘‘ယေ ကေစိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတာသေ,

န တေ ဂမိဿန္တိ အပါယဘူမိံ၊

ပဟာယ မာနုသံ ဒေဟံ,

ဒေဝကာယံ ပရိပူရေဿန္တိ။ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၃၂၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၉၀၊ သံ။ နိ။ ၁။၃၇)၊

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ၊

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿ။ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၆၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၉၀)၊

‘‘သတံ ဟတ္ထီ သတံ အဿာ, သတံ အဿတရီရထာ၊

သတံ ကညာသဟဿာနိ, အာမုက္ကမဏိကုဏ္ဍလာ၊

ဧကဿ ပဒဝီတိဟာရဿ, ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ’’။ (စူဠဝ။ ၃၀၅)၊

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, ဗုဒ္ဓံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ သတ္တာ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တိ။ တေ အညေ ဒေဝေ ဒသဟိ ဌာနေဟိ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒိဗ္ဗေန အာယုနာ, ဒိဗ္ဗေန ဝဏ္ဏေန, ဒိဗ္ဗေန သုခေန, ဒိဗ္ဗေန ယသေန, ဒိဗ္ဗေန အာဓိပတေယျေန, ဒိဗ္ဗေဟိ ရူပေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ သဒ္ဒေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဂန္ဓေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ရသေဟိ, ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၁) –

ဧဝမာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ပသာဒဖလဝိသေသယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, တသ္မာ သော အပါယဒုက္ခဝိနိဝတ္တနေန သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိဘဝေသု သုခဝိသေသဒါယကောဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

လောကုတ္တရော ပန သာမညဖလဝိပါကဒါယကော ဝဋ္ဋဒုက္ခဝိနိဝတ္တကော။ သဗ္ဗောပိ စာယံ ပသာဒေါ ပရမ္ပရာယ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဝိနိဝတ္တေတိယေဝ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ယသ္မိံ သမယေ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အတ္တနော သဒ္ဓံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသပရိယုဋ္ဌိတံ…ပေ… န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ, ဥဇုဂတစိတ္တဿ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ, ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ။

ဓမ္မာတိ သဘာဝဓမ္မာ။ သင်္ခတာတိ သမေစ္စ သမ္ဘူယ ပစ္စယေဟိ ကတာတိ သင်္ခတာ, သပစ္စယာ ဓမ္မာ။ ဟေတူဟိ ပစ္စယေဟိ စ န ကေဟိစိ ကတာ သင်္ခတာတိ အသင်္ခတာ, အပစ္စယော နိဗ္ဗာနံ။ သင်္ခတာနံ ပရိယောသိတဘာဝေန ‘‘အသင်္ခတာ’’တိ ပုထုဝစနံ။ ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ တေသံ သင်္ခတာသင်္ခတဓမ္မာနံ ယော ဝိရာဂသင်္ခါတော အသင်္ခတဓမ္မော, သော သဘာဝေနေဝ သဏှသုခုမဘာဝတော သန္တတရပဏီတတရဘာဝတော ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝတော မဒနိမ္မဒနာဒိဘာဝတော အဂ္ဂံ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ပဝရန္တိ ဝုစ္စတိ။ ယဒိဒန္တိ နိပါတော, ယော အယန္တိ အတ္ထော။ မဒနိမ္မဒနောတိအာဒီနိ သဗ္ဗာနိ နိဗ္ဗာနဝေဝစနာနိ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဝိရာဂေါတိအာဒီနိ နိဗ္ဗာနဿေဝ နာမာနီ’’တိ။ ရာဂမဒါဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မာနမဒပုရိသမဒါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ။ သဗ္ဗာ ပိပါသာတိ ကာမပိပါသာဒိကာ သဗ္ဗာ ပိပါသာ။ သဗ္ဗေ အာလယာ သမုဂ္ဃါတံ ဂစ္ဆန္တီတိ ကာမာလယာဒိကာ သဗ္ဗေပိ အာလယာ သမုဂ္ဃါတံ ယန္တိ။ ဝဋ္ဋာနီတိ ကမ္မဝဋ္ဋဝိပါကဝဋ္ဋာနိ။ တဏှာတိ အဋ္ဌသတပ္ပဘေဒါ သဗ္ဗာပိ တဏှာ။

အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီတိ ဧတ္ထာပိ –

‘‘ယေ ကေစိ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတာသေ…ပေ…’’။ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၃၂၊ သံ နိ။ ၁။၃၇)၊

‘‘ဓမ္မောတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ…ပေ…’’။ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၆၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၉၀)၊

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဓမ္မံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, ဓမ္မံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, ဧဝမိဓေကစ္စေ…ပေ… ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၁) –

ဧဝမာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ဓမ္မေ ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။

သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါတိ ဇနသမူဟသင်္ခါတာ ယာဝတာ လောကေ သံဃာ ဝါ ဂဏာ ဝါ။ တထာဂတသာဝကသံဃောတိ အဋ္ဌအရိယပုဂ္ဂလသမူဟသင်္ခါတော ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတော တထာဂတဿ သာဝကသံဃော။ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ အတ္တနော သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိအာဒိဂုဏဝိသေသေန တေသံ သံဃာနံ အဂ္ဂေါ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ပဝရောတိ ဝုစ္စတိ။ ယဒိဒန္တိ ယာနိ ဣမာနိ။ စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ ယုဂဠဝသေန, ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော ပဌမဖလဋ္ဌောတိ ဣဒမေကံ ယုဂဠံ, ယာဝ စတုတ္ထမဂ္ဂဋ္ဌော စတုတ္ထဖလဋ္ဌောတိ ဣဒမေကံ ယုဂဠန္တိ ဧဝံ စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ။ အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာတိ ပုရိသပုဂ္ဂလဝသေန ဧကော ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော, ဧကော ပဌမဖလဋ္ဌောတိ ဣမိနာ နယေန အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ။ ဧတ္ထ စ ပုရိသောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ဧကတ္ထာနိ ဧတာနိ ပဒါနိ, ဝေနေယျဝသေန ပနေဝံ ဝုတ္တံ။ ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃောတိ ယာနိမာနိ ယုဂဠဝသေန စတ္တာရိ ယုဂါနိ ပါဋိယေက္ကတော အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ, ဧသ ဘဂဝတော သာဝကသံဃော။ အာဟုနေယျောတိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ။ ဣဓာပိ –

‘‘ယေ ကေစိ သံဃံ သရဏံ ဂတာသေ…ပေ…’’။ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၃၂၊ သံ။ နိ။ ၁။၃၇)၊

‘‘သံဃောတိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ…ပေ…’’။ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၆၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၉၀)၊

‘‘သာဓု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ, သံဃံ သရဏဂမနံ ဟောတိ, သံဃံ သရဏဂမနဟေတု ခေါ, ဒေဝါနမိန္ဒ…ပေ… ဒိဗ္ဗေဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေဟီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၁) –

အာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန သံဃေ ပသာဒဿ ဖလဝိသေသယောဂေါ တဿ အဂ္ဂဝိပါကတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တထာ အနုတ္တရိယပဋိလာဘော သတ္တမဘဝါဒိတော ပဋ္ဌာယ ဝဋ္ဋဒုက္ခသမုစ္ဆေဒေါ အနုတ္တရသုခါဓိဂမောတိ ဧဝမာဒိဥဠာရဖလနိပ္ဖါဒနဝသေန အဂ္ဂဝိပါကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဂါထာသု အဂ္ဂတောတိ အဂ္ဂေ ရတနတ္တယေ, အဂ္ဂဘာဝတော ဝါ ပသန္နာနံ။ အဂ္ဂံ ဓမ္မန္တိ အဂ္ဂသဘာဝံ ဗုဒ္ဓသုဗောဓိံ ဓမ္မသုဓမ္မတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ, ရတနတ္တယဿ အနညသာဓာရဏံ ဥတ္တမသဘာဝံ, ဒသဗလာဒိသွာက္ခာတတာဒိသုပ္ပဋိပန္နတာဒိဂုဏသဘာဝံ ဝါ။ ဝိဇာနတန္တိ ဝိဇာနန္တာနံ။ ဧဝံ သာဓာရဏတော အဂ္ဂပ္ပသာဒဝတ္ထုံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အသာဓာရဏတော တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ပသန္နာနန္တိ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန စ ဣတရပ္ပသာဒေန စ ပသန္နာနံ အဓိမုတ္တာနံ။ ဝိရာဂူပသမေတိ ဝိရာဂေ ဥပသမေ စ, သဗ္ဗဿ ရာဂဿ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တဝိရာဂဟေတုဘူတေ အစ္စန္တဥပသမဟေတုဘူတေ စာတိ အတ္ထော။ သုခေတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခက္ခယဘာဝေန သင်္ခါရူပသမသုခဘာဝေန သုခေ။

အဂ္ဂသ္မိံ ဒါနံ ဒဒတန္တိ အဂ္ဂေ ရတနတ္တယေ ဒါနံ ဒဒန္တာနံ ဒေယျဓမ္မံ ပရိစ္စဇန္တာနံ။ တတ္ထ ဓရမာနံ ဘဂဝန္တံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ, ပရိနိဗ္ဗုတံ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဓာတုစေတိယာဒိကေ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ဗုဒ္ဓေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ။ ‘‘ဓမ္မံ ပူဇေဿာမာ’’တိ ဓမ္မဓရေ ပုဂ္ဂလေ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ ဓမ္မဉ္စ စိရဋ္ဌိတိကံ ကရောန္တာ ဓမ္မေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ။ တထာ အရိယသံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ပူဇေန္တာ သက္ကရောန္တာ တံ ဥဒ္ဒိဿ ဣတရသ္မိမ္ပိ တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တာ သံဃေ ဒါနံ ဒဒန္တိ နာမ။ အဂ္ဂံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီတိ ဧဝံ ရတနတ္တယေ ပသန္နေန စေတသာ ဥဠာရံ ပရိစ္စာဂံ ဥဠာရဉ္စ ပူဇာသက္ကာရံ ပဝတ္တေန္တာနံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ အဂ္ဂံ ဥဠာရံ ကုသလံ ဥပစီယတိ။ ဣဒါနိ တဿ ပုညဿ အဂ္ဂဝိပါကတာယ အဂ္ဂဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂံ အာယူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ အာယူတိ ဒိဗ္ဗံ ဝါ မာနုသံ ဝါ အဂ္ဂံ ဥဠာရံ ပရမံ အာယု ပဝဍ္ဎတိ ဥပရူပရိ ဗြူဟတိ။ ဝဏ္ဏောတိ ရူပသမ္ပဒါ။ ယသောတိ ပရိဝါရသမ္ပဒါ။ ကိတ္တီတိ ထုတိဃောသော။ သုခန္တိ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သုခံ။ ဗလန္တိ ကာယဗလဉ္စေဝ ဉာဏဗလဉ္စ။

အဂ္ဂဿ ရတနတ္တယဿ ဒါနံ ဒါတာ။ အထ ဝါ အဂ္ဂဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါနံ ဥဠာရံ ကတွာ တတ္ထ ပုညံ ပဝတ္တေတာ။ အဂ္ဂဓမ္မသမာဟိတောတိ အဂ္ဂေန ပသာဒဓမ္မေန ဒါနာဒိဓမ္မေန စ သံဟိတော သမန္နာဂတော အစလပ္ပသာဒယုတ္တော, တဿ ဝါ ဝိပါကဘူတေဟိ ဗဟုဇနဿ ပိယမနာပတာဒိဓမ္မေဟိ ယုတ္တော။ အဂ္ဂပ္ပတ္တော ပမောဒတီတိ ယတ္ထ ယတ္ထ သတ္တနိကာယေ ဥပ္ပန္နော, တတ္ထ တတ္ထ အဂ္ဂဘာဝံ သေဋ္ဌဘာဝံ အဓိဂတော, အဂ္ဂဘာဝံ ဝါ လောကုတ္တရမဂ္ဂဖလံ အဓိဂတော ပမောဒတိ အဘိရမတိ ပရိတုဿတီတိ။

အဂ္ဂပသာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၅။ ပဉ္စမေ အရိယေ ဉာယေတိ သံကိလေသတော အာရကတ္တာ အရိယေ နိဒ္ဒေါသေ ပရိသုဒ္ဓေ နိယျာနိကဓမ္မဘာဝတော ဉာယေ ကာရဏေတိ အတ္ထော။ ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ကမတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတီ ဉာယော, အရိယမဂ္ဂေါ။ သော ဧဝ စ သမ္ပာပကဟေတုဘာဝတော ကာရဏန္တိ ဝုစ္စတိ။ ဣဓ ပန သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂေ’’တိ။ ဂါထာသု ‘‘ဉာယံ ဓမ္မ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။

ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ဒေါဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၆။ ဆဋ္ဌေ ဥက္ကာဟိ ဓာရိယမာနာဟီတိ ဒီပိကာဟိ ဓာရိယမာနာဟိ, ဒဏ္ဍဒီပိကာသု ဇာလေတွာ ဓာရိယမာနာသု မာပိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တဉှိ နဂရံ ‘‘မင်္ဂလဒိဝသေ သုခဏေ သုနက္ခတ္တံ မာ အတိက္ကမီ’’တိ ရတ္တိမ္ပိ ဥက္ကာသု ဓာရိယမာနာသု မာပိတံ။ ဥက္ကာသု ဌာတိ ဥက္ကဋ္ဌာ, ဥက္ကာသု ဝိဇ္ဇောတယန္တီသု ဌိတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မူလဝိဘူဇာဒိပက္ခေပေန (ပါဏိနိ ၃။၂။၅) သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ နိရုတ္တိနယေန ဝါ ဥက္ကာသု ဌိတာသု ဌိတာ အာသီတိ ဥက္ကဋ္ဌာ။ အပရေ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဘူမိဘာဂသမ္ပတ္တိယာ မနုဿသမ္ပတ္တိယာ ဥပကရဏသမ္ပတ္တိယာ စ သာ နဂရီ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏယောဂတော ဥက္ကဋ္ဌာတိ နာမံ လဘတီ’’တိ။ သေတဗျန္တိ တဿ နဂရဿ နာမံ။ တံ ပန ကဿပဒသဗလဿ ဇာတနဂရန္တိ အာဟ ‘‘အတီတေ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဇာတနဂရ’’န္တိ။

ဝိဇ္ဇန္တရိကာယာတိ ဝိဇ္ဇုနိစ္ဆရဏက္ခဏေ။ အန္တရတောတိ ဟဒယေ။ အန္တရာတိ အာရမ္ဘနိဗ္ဗတ္တီနံ ဝေမဇ္ဈေ။ အန္တရိကာယာတိ အန္တရာဠေ။ ဧတ္ထ စ ‘‘တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျ (အ။ နိ။ ၆။၄၄၊ ၁၀။၇၅), ဧတေသံ အန္တရာ ကပ္ပါ ဂဏနတော အသင်္ချေယျာ (ဗု။ ဝံ။ ၂၈။၃), အန္တရန္တရာ ကထံ ဩပပါတေတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၂။၄၂၆) စ အာဒီသု ဝိယ ကာရဏဝေမဇ္ဈေသု ဝတ္တမာနာ အန္တရာသဒ္ဒါ ဧဝ ဥဒါဟရိတဗ္ဗာ သိယုံ, န ပန စိတ္တက္ခဏဝိဝရေသု ဝတ္တမာနာ အန္တရအန္တရိကသဒ္ဒါ။ အန္တရာသဒ္ဒဿ ဟိ အယမတ္ထုဒ္ဓါရောတိ။

အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော သိယာ – ယေသု အန္တရာသဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, တေသု အန္တရသဒ္ဒေါပိ ဝတ္တတီတိ သမာနတ္ထတ္တာ အန္တရာသဒ္ဒတ္ထေ ဝတ္တမာနော အန္တရသဒ္ဒေါ ဥဒါဟဋော။ အန္တရာသဒ္ဒေါ ဧဝ ဝါ ‘‘ယဿန္တရတော’’တိ ဧတ္ထ ဂါထာသုခတ္ထံ ရဿံ ကတွာ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အန္တရာသဒ္ဒေါ ဧဝ ပန ဣကသဒ္ဒေန ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘အန္တရိကာ’’တိ ဝုတ္တောတိ ဧဝမေတ္ထ ဥဒါဟရဏောဒါဟရိတဗ္ဗာနံ ဝိရောဓာဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ သာမိဝစနဿ ပသင်္ဂေ အန္တရာသဒ္ဒယောဂေန ဥပယောဂဝစနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ။ တေနေဝါဟ ‘‘အန္တရာသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတ’’န္တိ။

သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဥပ္ပန္နံ မဟာကလဟံ ဝူပသမေတွာတိ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ ဓာတူနံ အတ္ထာယ ကုသိနာရနဂရံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတေဟိ သေသရာဇူဟိ ‘‘အမှာကံ ဓာတုယော ဝါ ဒေန္တု ယုဒ္ဓံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ကောသိနာရကေဟိ မလ္လေဟိ သဒ္ဓိံ ကတံ ဝိဝါဒံ ဝူပသမေတွာ။ သော ကိရ ဗြာဟ္မဏော တေသံ ဝိဝါဒံ သုတွာ ‘‘ဧတေ ရာဇာနော ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗုတဋ္ဌာနေ ဝိဝါဒံ ကရောန္တိ, န ခေါ ပနေတံ ပတိရူပံ, အလံ ဣမိနာ ကလဟေန, ဝူပသမေဿာမိ န’’န္တိ ဂန္တွာ ဥန္နတေ ပဒေသေ ဌတွာ ဒွေဘာဏဝါရပရိမာဏံ ဒေါဏဂဇ္ဇိတံ နာမ အဝေါစ။ တတ္ထ ပဌမဘာဏဝါရေ တာဝ ဧကပဒမ္ပိ တေ န ဇာနိံသု။ ဒုတိယဘာဏဝါရပရိယောသာနေ စ ‘‘အာစရိယဿ ဝိယ ဘော သဒ္ဒေါ, အာစရိယဿ ဝိယ ဘော သဒ္ဒေါ’’တိ သဗ္ဗေ နိရဝါ အဟေသုံ။ ဇမ္ဗုဒီပတလေ ကိရ ကုလဃရေ ဇာတော ယေဘုယျေန တဿ န-အန္တေဝါသိကော နာမ နတ္ထိ, အထ ခေါ သော အတ္တနော ဝစနံ သုတွာ နိရဝေ တုဏှီဘူတေ ဝိဒိတွာ ပုန –

‘‘သုဏန္တု ဘောန္တော မမ ဧကဝါစံ,

အမှာက ဗုဒ္ဓေါ အဟု ခန္တိဝါဒေါ၊

န ဟိ သာဓုယံ ဥတ္တမပုဂ္ဂလဿ,

သရီရဘာဂေ သိယာ သမ္ပဟာရော။

‘‘သဗ္ဗေဝ ဘောန္တော သဟိတာ သမဂ္ဂါ,

သမ္မောဒမာနာ ကရောမဋ္ဌဘာဂေ၊

ဝိတ္ထာရိကာ ဟောန္တု ဒိသာသု ထူပါ,

ဗဟူ ဇနာ စက္ခုမတော ပသန္နာ’’တိ။ (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၃၇) –

ဣမံ ဂါထာဒွယံ ဝတွာ တံ ကလဟံ ဝူပသမေတွာ ဓာတုယော အဋ္ဌဓာ ဘာဇေတွာ အဒါသိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဥပ္ပန္နံ မဟာကလဟံ ဝူပသမေတွာ ဓာတုယော ဘာဇေဿတီ’’တိ။ လက္ခဏစက္ကာနီတိ ဒွီသု ပါဒတလေသု ဒွေ လက္ခဏစက္ကာနိ။

အာသဝေနာတိ ကမ္မကိလေသကာရဏေန အာသဝေန။ ဧတ္ထ ဟိ တေဘူမကဉ္စ ကမ္မံ, အဝသေသာ စ အကုသလာ ဓမ္မာ ‘‘အာသဝါ’’တိ ဝုတ္တာ။ ဒေဝူပပတ္တီတိ ဒေဝေသု ဥပ္ပတ္တိ နိဗ္ဗတ္တိ။ ဧတ္ထ စ ယက္ခဂန္ဓဗ္ဗတာယ ဝိနိမုတ္တာ သဗ္ဗေ ဒေဝါ ဒေဝဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ။ ဂန္ဓဗ္ဗော ဝါ ဝိဟင်္ဂမော အာကာသစာရီ။ အဟန္တိ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမေန ယောဇေတဗ္ဗံ။

ဒေါဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ အပရိဟာနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၇။ သတ္တမေ နိဗ္ဗာနသန္တိကေယေဝ စရတီတိ ကိလေသနိဗ္ဗာနဿ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿ စ သန္တိကေယေဝ စရတိ ‘‘န စိရဿေဝ အဓိဂမိဿတီ’’တိ ကတွာ။ ဂါထာယ အပ္ပမာဒရတောတိ သမထဝိပဿနာယ အပ္ပမဇ္ဇနေ ရတော အဘိရတော, အပ္ပမာဒေနေဝ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဝီတိနာမေန္တောတိ အတ္ထော။ ပမာဒံ ဘယတော ပဿန္တောတိ နိရယူပပတ္တိအာဒိဘယဟေတုတော ပမာဒံ ဘယတော ပဿန္တော။ အဘဗ္ဗော ပရိဟာနာယာတိ သော ဧဝရူပေါ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ မဂ္ဂဖလေဟိ ဝါ ပရိဟာနာယ အဘဗ္ဗော။ သမထဝိပဿနာတော ဟိ သမ္ပတ္တတော န ပရိဟာယတိ, ဣတရာနိ စ အပ္ပတ္တာနိ ပါပုဏာတီတိ။

အပရိဟာနိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ပတိလီနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၈။ အဋ္ဌမေ အန္တဝါ လောကောတိ ဧကပဿေန ဝဍ္ဎိတံ ကသိဏနိမိတ္တံ ‘‘လောကော’’တိ ဂါဟေန ဝါ တက္ကေန ဝါ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ။ လာဘီ ဟိ ဈာနစက္ခုနာ ပဿိတွာ ဂဏှာတိ, ဣတရော တက္ကမတ္တေန။ အနန္တဝါတိ သမန္တတော ဝဍ္ဎိတံ အပ္ပမာဏံ ကသိဏနိမိတ္တံ ‘‘လောကော’’တိ ဂါဟေန ဝါ တက္ကေန ဝါ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ။ တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဇီဝေါ သရီရဉ္စ ဧကမေဝ ဝတ္ထူတိ ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိ။ ဝိဿဋ္ဌာနီတိ သကပရိစ္စဇနဝသေန နိဿဋ္ဌာနိ။ ဝန္တာနီတိ ဣဒံ ပုန အနာဒိယနဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ။ စတ္တမ္ပိ ဟိ ကေစိ ဂဏှန္တိ, နယိဒမေဝန္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝန္တာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ န ဟိ ယံ ယေန ဝန္တံ, န သော တံ ပုန အာဒီယတိ။ ဝန္တမ္ပိ ကိဉ္စိ သသန္တတိလဂ္ဂံ သိယာ, နယိဒမေဝန္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘မုတ္တာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဆိန္နဗန္ဓနာနိ ကတာနီ’’တိ, သန္တတိတော ဝိနိမောစနဝသေန ဆိန္နဗန္ဓနာနိ ကတာနီတိ အတ္ထော။ မုတ္တမ္ပိ ကိဉ္စိ မုတ္တဗန္ဓနံ ဝိယ ဖလံ ကုဟိဉ္စိ တိဋ္ဌတိ, န ဧဝမိဒန္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဟီနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယထာ ကိဉ္စိ ဒုန္နိဿဋ္ဌံ ပုန အာဒါယ သမ္မဒေဝ နိဿဋ္ဌံ ‘‘ပဋိနိဿဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဝိပဿနာယ နိဿဋ္ဌာနိ အာဒိန္နသဒိသာနိ မဂ္ဂေန ပဟီနာနိ ပဋိနိဿဋ္ဌာနိ နာမ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဋိနိဿဋ္ဌာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ယထာ န ပုန စိတ္တံ အာရောဟန္တိ, ဧဝံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတာနီ’’တိ။

ကာမေသနာတိ ကာမာနံ ဧသနာ, ကာမသင်္ခါတာ ဝါ ဧသနာ ကာမေသနာ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော ကာမရာဂေါ ကာမနန္ဒီ ကာမပိပါသာ ကာမမုစ္ဆာ ကာမဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ’’တိ, တသ္မာ ကာမရာဂေါ ‘‘ကာမေသနာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘ကာမေသနာ…ပေ… အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီနာ’’တိ။ ဘဝါနံ ဧသနာ ဘဝေသနာ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော…ပေ… ဘဝဇ္ဈောသာနံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ’’တိ, တသ္မာ ဘဝေသနရာဂေါ ရူပါရူပဘဝပတ္ထနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘ဘဝေသနာ ပန အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီယတီ’’တိ။

ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ။ သာ စ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ, ဒိဋ္ဌိဂတိကသမ္မတဗြဟ္မစရိယဿ စ ဂဝေသနဝသေန ဒွိပ္ပကာရာတိ အာဟ ‘‘ဗြဟ္မစရိယံ ဧသိဿာမီ’’တိအာဒိ။ ဒိဋ္ဌိဂတိကသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာပိ ဟိ ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝုစ္စတိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ယာ ဧဝရူပါ ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ဒိဋ္ဌိကန္တာရံ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာယိကံ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဒိဋ္ဌိသံယောဇနံ ဂါဟော ပတိဋ္ဌာဟော အဘိနိဝေသော ပရာမာသော ကုမ္မဂ္ဂေါ မိစ္ဆာပထော မိစ္ဆတ္တံ တိတ္ထာယတနံ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟော, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၉)။

တသ္မာ ဒိဋ္ဌိဂတိကသမ္မတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ဧသနာ ဒိဋ္ဌဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိဗြဟ္မစရိယေသနာ ပန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ ပဋိပ္ပဿမ္ဘတီ’’တိ။ ဧတ္တာဝတာ စ ရာဂဒိဋ္ဌိယော ဧသနာတိ ဒဿိတံ ဟောတိ။ န ကေဝလဉ္စ ရာဂဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဧသနာ, တဒေကဋ္ဌံ ကမ္မမ္ပိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမေသနာ? ကာမရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမေသနာ။ တတ္ထ ကတမာ ဘဝေသနာ? ဘဝရာဂေါ တဒေကဋ္ဌံ

အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝေသနာ။ တတ္ထ ကတမာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ? အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌိ တဒေကဋ္ဌံ အကုသလံ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ မနောကမ္မံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာ’’တိ (ဝိဘ။ ၉၁၉)။

နဝဝိဓမာနောတိ ‘‘သေယျဿ သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၄။၁၀၈၊ ဓ။ သ။ ၁၁၂၁၊ ဝိဘ။ ၈၆၆၊ မဟာနိ။ ၂၁) အာဂတော နဝဝိဓမာနော။

‘‘ကာမေသနာ’’တိအာဒိဂါထာယ ပန ဗြဟ္မစရိယေသနာ သဟာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ။ ဝိဘတ္တိလောပေန ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော။ ကရဏတ္ထေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယေသနာယ သဒ္ဓိံ ကာမေသနာ ဘဝေသနာတိ တိဿော ဧသနာ’’တိ။ တာသု ဗြဟ္မစရိယေသနံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဣတိသစ္စပရာမာသော, ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမုဿယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တဿတ္ထော – ဣတိ ဧဝံ သစ္စန္တိ ပရာမာသော ဣတိသစ္စပရာမာသော။ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတိ။ ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုဘာဝတော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၃၁၀)။ တာ ဧဝ စ ဥပရူပရိ ဝုဒ္ဓိယာ မာနလောဘာဒိကိလေသသမုဿယနေန ဝဋ္ဋဒုက္ခသမုဿယနေန စ သမုဿယာ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ မိစ္ဆာဘိနိဝိသမာနာ သဗ္ဗာနတ္ထဟေတုကာ ကိလေသဒုက္ခူပစယတော ဟေတုဘူတာ စ ဒိဋ္ဌိယော ဗြဟ္မစရိယေသနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧတေန ပဝတ္တိအာကာရတော နိဗ္ဗတ္တိတော စ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

သဗ္ဗရာဂဝိရတ္တဿာတိ သဗ္ဗေဟိ ကာမဘဝရာဂေဟိ ဝိရတ္တဿ။ တတော ဧဝ တဏှာက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဝိမုတ္တတ္တာ တဏှာက္ခယဝိမုတ္တိနော အရဟတော။ ဧသနာ ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ ကာမေသနာ, ဘဝေသနာ သဗ္ဗသော နိဿဋ္ဌာ ပဟီနာ။ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ သမူဟတာတိ ဗြဟ္မစရိယေသနာသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ စ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ သမုဂ္ဃါတိတာ။ ဧဝမ္ပိ ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ပတိလီနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ဥဇ္ဇယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၉။ နဝမေ အနုကုလယညန္တိ အနုကုလံ ကုလာနုက္ကမံ ဥပါဒါယ ဒါတဗ္ဗဒါနံ။ တေနာဟ ‘‘အမှာကံ…ပေ… ကုလာနုကုလဝသေန ယဇိတဗ္ဗ’’န္တိ။ ဝံသပရမ္ပရာယ ပစ္ဆာ ဒုဂ္ဂတပုရိသေဟိ ပဒါတဗ္ဗဒါနံ။ ဧဝရူပံ ကုလံ သီလဝန္တေ ဥဒ္ဒိဿ နိဗဒ္ဓဒါနံ, တသ္မိံ ကုလေ ဒလိဒ္ဒါနိပိ န ဥပစ္ဆိန္ဒန္တိ။ တတြိဒံ ဝတ္ထု – အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဃရေ ပဉ္စ သလာကဘတ္တသတာနိ ဒီယိံသု။ ဒန္တမယသလာကာနံ ပဉ္စသတာနိ အဟေသုံ။ အထ တံ ကုလံ အနုက္ကမေန ဒါလိဒ္ဒိယေန အဘိဘူတံ။ ဧကာ တသ္မိံ ကုလေ ဒါရိကာ ဧကသလာကတော ဥဒ္ဓံ ဒါတုံ နာသက္ခိ။ သာပိ ပစ္ဆာ သာတဝါဟနံ ရဋ္ဌံ ဂန္တွာ ခလံ သောဓေတွာ လဒ္ဓဓညေန တံ သလာကံ အဒါသိ။ ဧကော ထေရော ရညော အာရောစေသိ။ ရာဇာ တံ အာနေတွာ အဂ္ဂမဟေသိဋ္ဌာနေ ဌပေသိ။ သာ တတော ပဋ္ဌာယ ပုန ပဉ္စပိ သလာကသတာနိ ပဝတ္တေသိ။

အဿမေဓန္တိအာဒီသု ပေါရာဏကရာဇကာလေ ကိရ သဿမေဓံ, ပုရိသမေဓံ, သမ္မာပါသံ, ဝါစာပေယျန္တိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ အဟေသုံ, ယေဟိ ရာဇာနော လောကံ သင်္ဂဏှိံသု။ တတ္ထ နိပ္ဖန္နသဿတော ဒသမဘာဂဂ္ဂဟဏံ သဿမေဓံ နာမ, သဿသမ္ပာဒနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော။ မဟာယောဓာနံ ဆမာသိကဘတ္တဝေတနာနုပ္ပဒါနံ ပုရိသမေဓံ နာမ, ပုရိသသင်္ဂဏှနေ မေဓာဝိတာတိ အတ္ထော။ ဒလိဒ္ဒမနုဿာနံ ဟတ္ထေ လေခံ ဂဟေတွာ တီဏိ ဝဿာနိ ဝိနာ ဝဍ္ဎိယာ သဟဿဒွိသဟဿမတ္တဓနာနုပ္ပဒါနံ သမ္မာပါသံ နာမ။ တဉှိ သမ္မာ မနုဿေ ပါသေတိ ဟဒယေ ဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဌပေတိ, တသ္မာ သမ္မာပါသန္တိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘တာတ, မာတုလာ’’တိအာဒိနာ ပန သဏှဝါစာဘဏနံ ဝါစာပေယျံ နာမ, ပေယျဝဇ္ဇံ ပိယဝစနတာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ စတူဟိ ဝတ္ထူဟိ သင်္ဂဟိတံ ရဋ္ဌံ ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဟောတိ ဖီတဉ္စ ပဟူတအန္နပါနံ ခေမံ နိရဗ္ဗုဒံ, မနုဿာ မုဒါ မောဒနာ ဥရေ ပုတ္တေ နစ္စေန္တာ အပါရုတဃရဒွါရာ ဝိဟရန္တိ။ ဣဒံ ဃရဒွါရေသု အဂ္ဂဠာနံ အဘာဝတော နိရဂ္ဂဠန္တိ ဝုစ္စတိ။ အယံ ပေါရာဏိကာ ပဝေဏီ။ အပရဘာဂေ ပန ဩက္ကာကရာဇကာလေ ဗြာဟ္မဏာ ဣမာနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ ဣမဉ္စ ရဋ္ဌသမ္ပတ္တိံ ပရိဝတ္တေန္တာ ဥမ္မူလံ ကတွာ အဿမေဓံ ပုရိသမေဓန္တိအာဒိကေ ပဉ္စ ယညေ နာမ အကံသု။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိယသုတ္တေ –

‘‘တေသံ အာသိ ဝိပလ္လာသော, ဒိသွာန အဏုတော အဏုံ…ပေ…၊

တေ တတ္ထ မန္တေ ဂန္ထေတွာ, ဩက္ကာကံ တဒုပါဂမု’’န္တိ။ (သု။ နိ။ ၃၀၁-၃၀၄)၊

ဣဒါနိ တေဟိ ပရိဝတ္တေတွာ ဌပိတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အဿမေဓ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ မေဓန္တီတိ ဝဓေန္တိ။ ဒွီဟိ ပရိယညေဟီတိ မဟာယညဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပစ္ဆာ စ ပဝတ္တေတဗ္ဗေဟိ ဒွီဟိ ပရိဝါရယညေဟိ။ သတ္တနဝုတိပဉ္စပသုသတဃာတဘိံသနဿာတိ သတ္တနဝုတာဓိကာနံ ပဉ္စန္နံ ပသုသတာနံ မာရဏေန ဘေရဝဿ ပါပဘီရုကာနံ ဘယာဝဟဿ။ တထာ ဟိ ဝဒန္တိ –

‘‘ဆသတာနိ နိယုဇ္ဇန္တိ, ပသူနံ မဇ္ဈိမေ ဟနိ၊

အဿမေဓဿ ယညဿ, ဦနာနိ ပသူဟိ တီဟီ’’တိ။ (သံ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁။၁၂၀)၊

သမ္မန္တိ ယုဂစ္ဆိဒ္ဒေ ပက္ခိပိတဗ္ဗဒဏ္ဍကံ။ ပါသန္တီတိ ခိပန္တိ။ သံဟာရိမေဟီတိ သကဋေဟိ ဝဟိတဗ္ဗေဟိ။ ပုဗ္ဗေ ကိရ ဧကော ရာဇာ သမ္မာပါသံ ယဇန္တော သရဿတိနဒိတီရေ ပထဝိယာ ဝိဝရေ ဒိန္နေ နိမုဂ္ဂေါယေဝ အဟောသိ, အန္ဓဗာလဗြာဟ္မဏာ ဂတာနုဂတိဂတာ ‘‘အယံ တဿ သဂ္ဂဂမနမဂ္ဂေါ’’တိ သညာယ တတ္ထ သမ္မာပါသယညံ ပဋ္ဌပေန္တိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိမုဂ္ဂေါကာသတော ပဘုတီ’’တိ။ အယူပေါ အပ္ပကဒိဝသော ယာဂေါ, သယူပေါ ဗဟုဒိဝသံ နေယျော သတြယာဂေါတိ။ မန္တပဒါဘိသင်္ခတာနံ သပ္ပိမဓူနံ ဝါဇမိတိ သမညာ။ ဟိရညသုဝဏ္ဏဂေါမဟိံသာဒိ သတ္တရသကဒက္ခိဏဿ။ သာရဂဗ္ဘကောဋ္ဌာဂါရာဒီသု နတ္ထိ ဧတ္ထ အဂ္ဂဠန္တိ နိရဂ္ဂဠော။ တတ္ထ ကိရ ယညေ အတ္တနော သာပတေယျံ အနဝသေသတော အနိဂူဟိတွာ နိယျာတီယတိ။

မဟာရမ္ဘာတိ ဗဟုပသုဃာတကမ္မာ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဝိဝိဓာ ယတ္ထ ဟညရေ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘မဟာကိစ္စာ မဟာကရဏီယာ’’တိ ပဌမော အတ္ထဝိကပ္ပေါ ဝုတ္တော။ ဒုတိယော ပန အတ္ထဝိကပ္ပေါ ‘‘မဟာရမ္ဘာတိ ပပဉ္စဝသေန အဇေဠကာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ အာရဒ္ဓေါ။ နိရာရမ္ဘာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ နနု စ ပါဏာတိပါတာဒိအကုသလကမ္မဿ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဖလံ နုပလဗ္ဘတိ, တသ္မာ တဿ နိပ္ဖလဘာဝံ အဝတွာ ‘‘န တေ ဟောန္တိ မဟပ္ဖလာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နိရဝသေသတ္ထေ’’တိအာဒိ။ အနုဂတံ ကုလန္တိ အနုကုလံ, ကုလာနုဂတန္တိ အတ္ထော။ ယေ နိစ္စဘတ္တာဒိံ ပုဗ္ဗပုရိသေဟိ ပဋ္ဌပိတံ အပရာပရံ အနုပစ္ဆိန္ဒန္တာ မနုဿာ ဒဒန္တိ, တေ အနုကုလံ ယဇန္တိ နာမ။ တေနေဝါဟ ‘‘ယေ အညေ အနုကုလံ ယဇန္တီ’’တိအာဒိ။

ဥဇ္ဇယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၀။ ဒသမေ ပါဏသမာရမ္ဘရဟိတန္တိ ပါဏဃာတရဟိတံ။ အဗျာဗဇ္ဈံ သုခံ လောကံ, ပဏ္ဍိတော ဥပပဇ္ဇတီတိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဗျာပါဒဝိရဟိတတ္တာ အဗျာဗဇ္ဈံ နိဒ္ဒုက္ခံ။ ပရပီဠာဘာဝေ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ။ ဈာနသမာပတ္တိဝသေန သုခဗဟုလတ္တာ သုခံ ဧကန္တသုခံ ဗြဟ္မလောကံ ဈာနပုညေန, ဣတရပုညေန ပန တဒညသမ္ပတ္တိဘဝသင်္ခါတံ သုခံ လောကံ ပဏ္ဍိတော သပ္ပညော ဥပေတိ။ သေသံ ဥတ္တာနမေဝ။

ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

စက္ကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ရောဟိတဿဝဂ္ဂေါ

၁။ သမာဓိဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၁။ ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယာတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ သုခဝိဟာရတ္ထာယ, နိက္ကိလေသတာယ နိရာမိသေန သုခေန ဝိဟရဏတ္ထာယာတိ အတ္ထော။ ဣမိနာ စတ္တာရိ ဖလသမာပတ္တိဇ္ဈာနာနိ ခီဏာသဝဿ အာသဝက္ခယာဓိဂမတော အပရဘာဂေ အဓိဂတရူပါရူပဇ္ဈာနာနိ စ ကထိတာနိ။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဒဿနပ္ပဋိလာဘာယာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏပ္ပဋိလာဘတ္ထာယ။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဉှိ ရူပဂတဿ ဒိဗ္ဗဿ ဣတရဿ စ ဒဿနဋ္ဌေန ဣဓ ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ။ အာလောကသညံ မနသိ ကရောတီတိ ဒိဝါ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ သူရိယဒီပစန္ဒမဏိဥက္ကာဝိဇ္ဇုလတာဒီနံ အာလောကော ဒိဝါ ရတ္တိဉ္စ ဥပလဒ္ဓေါ, ယထာလဒ္ဓဝသေနေဝ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ စိတ္တေ ဌပေတိ, တထာ စ နံ မနသိ ကရောတိ, ယထာဿ သုဘာဝိတာလောကကသိဏဿ ဝိယ ကသိဏာလောကော ယထိစ္ဆကံ ယာဝဒိစ္ဆကဉ္စ သော အာလောကော ရတ္တိယံ ဥပတိဋ္ဌတိ, ယေန တတ္ထ ဒိဝါသညံ ဌပေတိ, ဒိဝါ ဝိယ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိ’’န္တိ။

ယထာ ဒိဝါ အာလောကသညာ မနသိ ကတာ, တထေဝ နံ ရတ္တိမ္ပိ မနသိ ကရောတီတိ ယထာ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌော အာလောကော, တထေဝ တံ ရတ္တိံ မနသိ ကရောတိ။ ဒုတိယပဒေတိ ‘‘ယထာ ရတ္တိံ တထာ ဒိဝါ’’တိ ဣမသ္မိံ ဝါကျေ။ ဧသ နယောတိ ဣမိနာ ယထာ ရတ္တိယံ စန္ဒာလောကာဒိ အာလောကော ဒိဋ္ဌော, ဧဝမေဝ ရတ္တိံ ဒိဋ္ဌာကာရေနေဝ ဒိဝါ တံ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ စိတ္တေ ဌပေတီတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ။ ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာတိ ဧဝံ အပိဟိတေန စိတ္တေန, ထိနမိဒ္ဓါပိဓာနေန အပိဟိတစိတ္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ သမန္တတော အနဒ္ဓေန အသဉ္ဆာဒိတေန။ ကိဉ္စာပီတိအာဒိနာ အတ္တနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ။ အာလောကသဒိသံ ကတံ ‘‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိ’’န္တိအာဒိနာ။

သတ္တဋ္ဌာနိကဿာတိ ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၁၄၊ ၂။၃၇၆၊ မ။ နိ။ ၁။၁၀၉) ဝုတ္တဿ သတ္တဋ္ဌာနိကဿ သတိသမ္ပဇညဿ အတ္ထာယ။ ပရိဂ္ဂဟိတဝတ္ထာရမ္မဏတာယာတိ ဝတ္ထုနော အာရမ္မဏဿ စ ယာထာဝတော ဝိဒိတဘာဝေန။ ယထာ ဟိ သပ္ပံ ပရိယေသန္တေန တဿ အာသယေ ဝိဒိတေ သောပိ ဝိဒိတော ဂဟိတော ဧဝ စ ဟောတိ မန္တာဂဒဗလေန တဿ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ, ဧဝံ ဝေဒနာယ အာသယဘူတေ ဝတ္ထုမှိ အာရမ္မဏေ စ ဝိဒိတေ အာဒိကမ္မိကဿပိ ဝေဒနာ ဝိဒိတာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောတိ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ တဿာ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ။ ပဂေဝ ပရိညာတဝတ္ထုကဿ ခီဏာသဝဿ။ တဿ ဟိ ဥပ္ပါဒက္ခဏေပိ ဌိတိက္ခဏေပိ ဘင်္ဂက္ခဏေပိ ဝေဒနာ ဝိဒိတာ ပါကဋာ ဟောန္တိ ‘‘တာ ဝေဒနာ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ’’တိအာဒိနာ။ န ကေဝလဉ္စ ဝေဒနာ ဧဝ, ဣဓ ဝုတ္တာ သညာဒယောပိ အဝုတ္တာ စေတနာဒယောပိ ဝိဒိတာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ တိဋ္ဌန္တိ စ နိရုဇ္ဈန္တိ စ။ နိဒဿနမတ္တဉှေတံ, ယဒိဒံ ပါဠိယံ ဝေဒနာသညာဝိတက္ကဂ္ဂဟဏံ။ တေန အနဝသေသတော သဗ္ဗဓမ္မာနမ္ပိ ဥပ္ပါဒါဒိတော ဝိဒိတဘာဝံ ဒဿေတိ။

အပိစ ဝေဒနာယ ဥပ္ပါဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ, ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ, အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ။ ကထံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပါဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ? အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော, တဏှာသမုဒယာ ကမ္မသမုဒယော, ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယောတိ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ သမုဒယံ ပဿတိ။ ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပ္ပါဒေါ ဝိဒိတော ဟောတိ။ ကထံ ဝေဒနာယ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ? အနိစ္စတော မနသိကရောတော ခယတုပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ, ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ဘယတုပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ, အနတ္တတော မနသိကရောတော သုညတုပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ။ ဧဝံ ဝေဒနာယ ဥပဋ္ဌာနံ ဝိဒိတံ ဟောတိ။ ဣတိ ခယတော ဘယတော သုညတော ဇာနာတိ။ ကထံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ? အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော…ပေ… ဧဝံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော ဝိဒိတော ဟောတိ။ ဣမိနာပိ နယေနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဣတိ ရူပန္တိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ အနဝသေသတော ရူပဿ သရူပနိဒဿနတ္ထောတိ တဿ ဣဒံ ရူပန္တိ ဧတေန သာဓာရဏတော သရူပနိဒဿနမာဟ, ဧတ္တကံ ရူပန္တိ ဧတေန အနဝသေသတော, န ဣတော ပရံ ရူပံ အတ္ထီတိ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ အညဿ အဘာဝံ။ ဣတိ ဝေဒနာတိအာဒီသုပိ အယံ ဝေဒနာ, ဧတ္တကာ ဝေဒနာ, ဣတော ပရံ ဝေဒနာ နတ္ထိ။ အယံ သညာ…ပေ… ဣမေ သင်္ခါရာ…ပေ… ဣဒံ ဝိညာဏံ, ဧတ္တကံ ဝိညာဏံ, ဣတော ပရံ ဝိညာဏံ နတ္ထီတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ။

ဉာဏေန ဇာနိတွာ ပရောပရာနိ။ ပရောပရာနီတိ ပရာနိ စ ဩပရာနိ စ။ ဥတ္တမာဓမာနီတိ ပရတ္တဘာဝသကတ္တဘာဝါဒီနိ ဥတ္တမာဓမာနိ။ စလိတန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ။ အနီဃောတိ ရာဂါဒိဤဃရဟိတော။ အတာရိ သောတိ သော ဧဝရူပေါ အရဟာ ဇာတိဇရံ အတရိ။

သမာဓိဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂-၄။ ပဉှဗျာကရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄၂-၄၄။ ဒုတိယေ ဧတေသံ ပဉှာနန္တိ ဧကံသဗျာကရဏာဒီနံ စတုန္နံ ပဉှာနံ။ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ဗျာကရဏံ ဇာနာတီတိ ‘‘စက္ခုံ အနိစ္စ’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ဧကံသေနေဝ ဗျာကာတဗ္ဗံ။ ‘‘အနိစ္စာ နာမ စက္ခု’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ပန ‘‘န ကေဝလံ စက္ခုမေဝ, သောတမ္ပိ အနိစ္စ’’န္တိ ဧဝံ ဝိဘဇိတွာ ဗျာကာတဗ္ဗံ။ ‘‘ယထာ စက္ခုံ တထာ သောတံ, ယထာ သောတံ တထာ စက္ခု’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘ကေနဋ္ဌေန ပုစ္ဆသီ’’တိ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ‘‘ဒဿနဋ္ဌေန ပုစ္ဆာမီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘န ဟီ’’တိ ဗျာကာတဗ္ဗံ။ ‘‘အနိစ္စဋ္ဌေန ပုစ္ဆာမီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အာမာ’’တိ ဗျာကာတဗ္ဗံ။ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိအာဒီနိ ပုဋ္ဌေန ပန ‘‘အဗျာကတမေတံ ဘဂဝတာ’’တိ ဌပေတဗ္ဗော, ဧသ ပဉှော န ဗျာကာတဗ္ဗောတိ ဧဝံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော။ အတ္ထသမာဂမေနာတိ အတ္ထဿ ပဋိလာဘေန လဒ္ဓဗ္ဗေန။ သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော, ပဋိလာဘော။ သမယော ဧဝ အဘိသမယော, အဘိမုခဘာဝေန ဝါ သမယော အဘိသမယောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။ တတိယစတုတ္ထာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ပဉှဗျာကရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၆။ ရောဟိတဿသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄၅-၄၆။ ပဉ္စမေ (သံ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁။၁၀၇) ဧကောကာသေတိ စက္ကဝါဠဿ ပရိယန္တသညိတေ ဧကသ္မိံ ဩကာသေ။ ဘုမ္မန္တိ ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ဣဒံ ဘုမ္မဝစနံ။ သာမညတော ဝုတ္တမ္ပိ ‘‘သော လောကဿ အန္တော’’တိ ဝစနတော ဝိသိဋ္ဌဝိသယမေဝ ဟောတိ။ ‘‘န ဇာယတိ, န မီယတီ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘န စဝတိ, န ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒံ အပရာပရံ…ပေ… ဂဟိတ’’န္တိ။ ပဒဂမနေနာတိ ပဒသာ ဂမနေန။ သတ္ထာ သင်္ခါရလောကဿ အန္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ ဥပရိ သဗ္ဗာနိ ပကာသေတုကာမော။ သင်္ခါရလောကဿ ဟိ အန္တော နိဗ္ဗာနံ။

ဒဠှံ ထိရံ ဓနု ဧတဿာတိ ဒဠှဓနွာ, သော ဧဝ ‘‘ဒဠှဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တော။ တေနာဟ ‘‘ဒဠှဓနူ’’တိ။ ဥတ္တမပ္ပမာဏံ နာမ သဟဿထာမဓနု။ ဓနုဂ္ဂဏှနသိပ္ပစိတ္တကတာယ ဓနုဂ္ဂဟော, န ဓနုဂ္ဂဟဏမတ္တေနာတိ အာဟ ‘‘ဓနုဂ္ဂဟောတိ ဓနုအာစရိယော’’တိ။ ‘‘ဓနုဂ္ဂဟော’’တိ ဝတွာ ‘‘သိက္ခိတော’’တိ ဝုတ္တေ ဓနုသိက္ခာယ သိက္ခိတောတိ ဝိညာယတိ။ သိက္ခာ စ ဧတ္တကေန ကာလေန သိက္ခန္တဿ ဥက္ကံသဂတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဓနုသိပ္ပံ သိက္ခိတော’’တိ။ ဥသဘပ္ပမာဏေတိ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော ဥသဘံ, တသ္မိံ ဥသဘပ္ပမာဏေ ပဒေသေ။ ဝါလဂ္ဂန္တိ ဝါလကောဋိံ။ ကတဟတ္ထောတိ ပရိစိတဟတ္ထော။ ကတသရက္ခေပေါတိ ထိရလက္ခေ စ စလလက္ခေ စ ပရေသံ ဒဿနဝသေန သရက္ခေပဿ ကတာပီ။ တေနာဟ ‘‘ဒဿိတသိပ္ပေါ’’တိ, ‘‘ကတယောဂ္ဂေါ’’တိ ကေစိ။ အသန္တိ ဧတေနာတိ အသနံ, ကဏ္ဍော။ တာလစ္ဆာဒိန္တိ တာလစ္ဆာယံ။ သာ ပန ရတနမတ္တာ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလာ။

ပုရတ္ထိမာ သမုဒ္ဒါတိ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ပုရတ္ထိမာ သမုဒ္ဒါ။ သမုဒ္ဒသီသေန ပုရတ္ထိမစက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိံ ဝဒတိ။ ပစ္ဆိမသမုဒ္ဒေါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ နိပ္ပပဉ္စတန္တိ အဒန္တကာရိတံ။ သမ္ပတ္တေတိ တာဒိသေန ဇဝေန ဂစ္ဆန္တေန သမ္ပတ္တေ။ အနောတတ္တေတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သမ္ပတ္တေ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော, တထာ ‘‘နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ။ တဒါတိ ယဒါ သော လောကန္တဂဝေသကော အဟောသိ, တဒါ။ ဒီဃာယုကကာလောတိ အနေကဝဿသဟဿာယုကကာလော။ စက္ကဝါဠလောကဿာတိ သာမညဝသေန ဧကဝစနံ, စက္ကဝါဠလောကာနန္တိ အတ္ထော။ ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ နိဗ္ဗတ္တိပုဗ္ဗပရိစယသိဒ္ဓါယ နိကန္တိယာ။

သသညိမှိ သမနကေတိ န ရူပဓမ္မမတ္တကေ, အထ ခေါ ပဉ္စက္ခန္ဓသမုဒါယေတိ ဒဿေတိ။ သမိတပါပေါတိ သမုစ္ဆိန္နသံကိလေသဓမ္မော။ ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ။

ရောဟိတဿသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ သုဝိဒူရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၇။ သတ္တမေ သုဝိဒူရဝိဒူရ-သဒ္ဒါနံ သမာနတ္ထာနံယေဝ ဧကတ္ထ ဂဟဏံ ဣဓ နိဒ္ဒေသော ဒူရာသန္နဘာဝဿ အပေက္ခာသိဒ္ဓတ္တာ ဣဓာဓိပ္ပေတဿ ဒူရဘာဝဿ ကေနစိ ပရိယာယေန အနာသန္နဘာဝဒဿနတ္ထံ ကတန္တိ အာဟ ‘‘ကေနစိ ပရိယာယေန အနာသန္နာနိ ဟုတွာ’’တိအာဒိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

သုဝိဒူရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဝိသာခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၈။ အဋ္ဌမေ ဝါက္ကရဏစာတုရိယတော ဝစနဂုဏဟေတူနံ ပူရိယာ ပေါရီ, ပေါရိယံ ဘဝါတိ ပေါရီ, တာယ ပေါရိယာ။ တေနာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဝါစာယာ’’တိ, အက္ခရပဒပရိပုဏ္ဏာယ ဝါစာယာတိ အတ္ထော။ အပလိဗုဒ္ဓါယာတိ ပိတ္တာဒီဟိ န ဝိဗဒ္ဓါယ အနနုဗုန္ဓိတာယ။ အနေလဂလာယာတိ အနေလာယ အဂလာယ နိဒ္ဒေါသာယ အဂဠိတပဒဗျဉ္ဇနာယ စ။ ထေရဿ ဟိ ကထယတော ပဒံ ဝါ ဗျဉ္ဇနံ ဝါ န ပရိဟာယတိ။ တေနာဟ ‘‘အနေလဂလာယာတိ နိဒ္ဒေါသာယ စေဝ အဂဠိတာယ စာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ နိဒ္ဒေါသာယာတိ အတ္ထတော စ ဗျဉ္ဇနတော စ ဝိဂတဒေါသာယ။ အပတိတပဒဗျဉ္ဇနာယာတိ အဝိရဟိတပဒဗျဉ္ဇနာယ။ အထ ဝါ အနေလဂလာယာတိ န ဧလံ ဒေါသံ ဂလတီတိ အနေလဂလာ။ အဝိစ္ဆိန္နဝါစာယ အနေလဂလာယ ယထာ ဒန္ဓမနုဿာ မုခေန ခေဠံ ဂဠန္တေန ဝါစံ ဘာသန္တိ, န ဧဝရူပါယ။ အထ ခေါ နိဒ္ဒေါသာယ ဝိသဒဝါစာယာတိ အတ္ထော။ ဝိဝဋ္ဋပ္ပကာသိနီ ဝါစာ န ကဒါစိ ဝိဝဋ္ဋမုတ္တာတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝိဝဋ္ဋပရိယာပန္နာယာ’’တိ, ဝိဝဋ္ဋံ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တာယာတိ အတ္ထော။ ဝိဝဋ္ဋပ္ပကာသိနီ ဟိ ဝါစာ ဝိဝဋ္ဋံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ အာပါဒေန္တီ ပဝတ္တတိ။ နဝလောကုတ္တရဓမ္မော သဗ္ဗဓမ္မေဟိ သမုဿိတဋ္ဌေန အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေန စ ဓဇော နာမာတိ အာဟ ‘‘အဗ္ဘုဂ္ဂတဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

ဝိသာခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ဝိပလ္လာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၉။ နဝမေ အနိစ္စာဒီနိ ဝတ္ထူနိ နိစ္စန္တိအာဒိနာ ဝိပရီတတော အသန္တီတိ ဝိပလ္လာသာ, သညာယ ဝိပလ္လာသော သညာဝိပလ္လာသော။ ဣတရေသုပိ တီသု ဧသေဝ နယော။ ဧဝမေတေ စတုန္နံ ဝတ္ထူနံ ဝသေန စတ္တာရော, တေသု ဝတ္ထူသု သညာဒီနံ ဝသေန ဒွါဒသ ဟောန္တိ။ တေသု အဋ္ဌ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ။ အသုဘေ သုဘန္တိ သညာစိတ္တဝိပလ္လာသာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေန တနုကာ ဟောန္တိ, အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ။ ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာစိတ္တဝိပလ္လာသာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီယန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ဝိပလ္လာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၀။ ဒသမေ ဥပက္ကိလိဋ္ဌဘာဝကရဏေနာတိ မလီနဘာဝကရဏေန။ ပဉ္စဝိဓာယ သုရာယ စတုဗ္ဗိဓဿ စ မေရယဿာတိ ဧတ္ထ ပူဝသုရာ, ပိဋ္ဌသုရာ, ဩဒနသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ပဉ္စ သုရာ။ ပုပ္ဖါသဝေါ, ဖလာသဝေါ, မဓွာသဝေါ, ဂုဠာသဝေါတိ စတ္တာရော အာသဝါ, စတုဗ္ဗိဓံ မေရယံ နာမ။ တတ္ထ ပူဝေ ဘာဇနေ ပက္ခိပိတွာ တဇ္ဇံ ဥဒကံ ဒတွာ မဒ္ဒိတွာ ကတာ ပူဝသုရာ။ ဧဝံ သေသသုရာပိ။ ကိဏ္ဏာတိ ပန တဿာ သုရာယ ဗီဇံ ဝုစ္စတိ။ ယေ သုရာ ‘‘မောဒကာ’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ, တေ ပက္ခိပိတွာ ကတာ ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ။ ဓာတကိအာသဝါဒိနာနာသမ္ဘာရေဟိ သံယောဇိတာ သမ္ဘာရသံယုတ္တာ။မဓုကတာလနာဠိကေရာဒိပုပ္ဖရသော စိရပရိဝါသိတော ပုပ္ဖါသဝေါ။ ပနသာဒိဖလရသော ဖလာသဝေါ။ မုဒ္ဒိကာရသော မဓွာသဝေါ။ ဥစ္ဆုရသော ဂုဠာသဝေါ။

ဥပက္ကိလေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ရောဟိတဿဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ။

၂။ ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

(၆) ၁။ ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

၁။ ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၁။ ဒုတိယဿ ပဌမေ ပုညာဘိသန္ဒာတိ ဝါ ပုညနဒိယော။ အဝိစ္ဆေဒေန နိစ္စံ ပဝတ္တိယမာနာနိ ဟိ ပုညာနိ အဘိသန္ဒနဋ္ဌေန ‘‘ပုညာဘိသန္ဒာ’’တိ ဝုတ္တာ။ အပရိမိတန္တိ အာဠှကဂဏနာယ အပရိမိတံ, ယောဇနဝသေန ပနဿ ပရိမာဏံ အတ္ထိ။ တထာ ဟိ ဟေဋ္ဌာ မဟာပထဝိယာ ဥပရိ အာကာသေန ပရတော စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေန မဇ္ဈေ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတေဟိ ဒီပပဗ္ဗတပရိယန္တေဟိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ယောဇနတော သက္ကာ ပမာဏံ ကာတုံ။ ဘေရဝါရမ္မဏေဟီတိ သဝိညာဏကာဝိညာဏကေဟိ ဘေရဝါရမ္မဏေဟိ။ တထာ ဟိ တံ မဟာသရီရမစ္ဆကုမ္ဘီလယက္ခရက္ခသမဟာနာဂဒါနဝါဒီနံ သဝိညာဏကာနံ ဝဠဝါမုခပါတာလာဒီနံ အဝိညာဏကာနဉ္စ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ‘‘ဗဟုဘေရဝ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဒုတိယပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၂။ ဒုတိယေ သောတာပန္နဿ သဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာတိ သောတာပန္နဿ မဂ္ဂေနာဂတာ သဒ္ဓါ အဓိပ္ပေတာ။

ဒုတိယပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃-၄။ ပဌမသံဝါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၃-၅၄။ တတိယေ ယထာကမ္မံ တာ တာ ဂတိယော အရန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တီတိ အရိယာ, သတ္တာ။ ဣမေ ပန ကုစ္ဆိတာ အရိယာတိ ကဒရိယာ။ ထဒ္ဓမစ္ဆရိနော, ထဒ္ဓေန မစ္ဆရေန သမန္နာဂတာတိ အတ္ထော။ ထဒ္ဓမစ္ဆရိယသဒိသဉှိ ကုစ္ဆိတံ သဗ္ဗဒါ နိဟီနံ နတ္ထိ သဗ္ဗဂုဏာနံ အာဒိဘူတဿ ဘောဂသမ္ပတ္တိအာဒိသဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ မူလဘူတဿ ဒါနဿ နိသေဓနတော။ တေနာဟ ‘‘ကဒရိယာတိ ထဒ္ဓမစ္ဆရိနော’’တိ။ ဧကစ္စော ဟိ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာပိ န ဝန္ဒတိ။ အညတ္ထ ဂတော ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ သက္ကစ္စံ ဝန္ဒိတွာ မဓုရပ္ပဋိသန္ထာရံ ကရောတိ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ နာဂစ္ဆထ, သမ္ပန္နော ပဒေသော, ပဋိဗလာဟံ အယျာနံ ယာဂုဘတ္တာဒီဟိ ဥပဋ္ဌာနံ ကာတု’’န္တိ။ ဘိက္ခု ‘‘သဒ္ဓေါ အယံ ဥပါသကော’’တိ ယာဂုဘတ္တာဒီဟိ သင်္ဂဏှာတိ။

အထေကော ထေရော တဿ ဂါမံ ဂန္တွာ ပိဏ္ဍာယ စရတိ။ သော တံ ဒိသွာ အညေန ဝါ ဂစ္ဆတိ, ဃရံ ဝါ ပဝိသတိ။ သစေပိ သမ္မုခီဘာဝံ အာဂစ္ဆတိ, ဟတ္ထေန ဝန္ဒိတွာ ‘‘အယျဿ ဘိက္ခံ ဒေထ, အဟံ ဧကေန ကမ္မေန ဂစ္ဆာမီ’’တိ ပက္ကမတိ။ ထေရော သကလဂါမံ စရိတွာ တုစ္ဆပတ္တောဝ နိက္ခမတိ။ ဣဒံ တာဝ မုဒုမစ္ဆရိယံ နာမ။ ယေန အဒါယကောပိ ဒါယကော ဝိယ ပညာယတိ။ ဣဓ ပန ထဒ္ဓမစ္ဆရိယံ အဓိပ္ပေတံ။ ယေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခူသု ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေသု ‘‘ထေရာ ဌိတာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိံ မယှံ ပါဒါ ရုဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ သိလာထမ္ဘော ဝိယ ခါဏုကော ဝိယ စ ထဒ္ဓေါ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, သာမီစိမ္ပိ န ကရောတိ, ကုတော ဒါနံ။ အယမိဓ အဓိပ္ပေတော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ထဒ္ဓမစ္ဆရိနောတိ ထဒ္ဓေန မစ္ဆရေန သမန္နာဂတာတိ အတ္ထော’’တိ။ မစ္ဆရံ မစ္ဆေရံ မစ္ဆရိယန္တိ အတ္ထတော ဧကံ။

ပရိဘာသကာတိ ဘိက္ခူ ဃရဒွါရေ ဌိတေ ဒိသွာ ‘‘ကိံ တုမှေ ကသိတွာ အာဂတာ ဝပိတွာ လာယိတွာ, မယံ အတ္တနောပိ န လဘာမ, ကုတော တုမှာကံ, သီဃံ နိက္ခမထာ’’တိအာဒီဟိ သန္တဇ္ဇကာ။ ယာစကာနံ ဝစနဿ အတ္ထံ ဇာနန္တီတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဘိက္ခူ ဃရဒွါရေ ဌိတာ တုဏှီ ဟောန္တိ, အတ္ထတော ပန ‘‘ဘိက္ခံ ဒေထာ’’တိ ဝဒန္တိ နာမ အရိယာယ ယာစနာယ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဥဒ္ဒိဿ အရိယာ တိဋ္ဌန္တိ, ဧသာ အရိယာန ယာစနာ’’တိ (မိ။ ပ။ ၄။၅။၉)။ တတြ ယေ ‘‘မယံ ပစာမ, ဣမေ န ပစန္တိ, ပစမာနေ ပတွာ အလဘန္တာ ကုဟိံ လဘိဿတီ’’တိ ဒေယျဓမ္မံ သံဝိဘဇန္တိ, တေ ဝဒညူ ယာစကာနံ ဝစနဿ အတ္ထံ ဇာနန္တိ နာမ ဉတွာ ကတ္တဗ္ဗကရဏတော။ စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ။

ပဌမသံဝါသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၆။ သမဇီဝီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၅-၅၆။ ပဉ္စမေ အနုဂ္ဂဏှနတ္ထန္တိ နကုလမာတာ နကုလပိတာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ သင်္ဂဟတ္ထာယ။ နကုလဿ ဒါရကဿ ပိတာ နကုလပိတာ။ နကုလမာတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။ ဆဋ္ဌေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

သမဇီဝီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇-၁၀။ သုပ္ပဝါသာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၇-၆၀။ သတ္တမေ အာယုဘာဂပဋိလာဘိနီ ဟောတီတိ အာယုကောဋ္ဌာသဿ ပဋိလာဘိနီ ဟောတိ။ တိဝိဓလောကန္တိ သတ္တသင်္ခါရဘာဇနသင်္ခါတံ တိဝိဓံ လောကံ။ ဝိဒိတံ ကတွာတိ ဝိဘူတံ ကတွာ။ လောကဝိဒူနန္တိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓေဟိ ပသတ္ထာ’’တိ။ အဋ္ဌမနဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

သုပ္ပဝါသာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၇) ၂။ ပတ္တကမ္မဝဂ္ဂေါ

၁-၄။ ပတ္တကမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၆၁-၆၄။ ဒုတိယဿ ပဌမေ ယေ အနိဋ္ဌာ န ဟောန္တိ, တေ ဣဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘အနိဋ္ဌပဋိက္ခေပေန ဣဋ္ဌာ’’တိ။ ဣဋ္ဌာတိ စ ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောတု မာ ဝါ, ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော။ ဂဝေသိတမ္ပိ ဟိ ဣဋ္ဌန္တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ။ မနေတိ မနသ္မိံ။ ကန္တာတိ ဝါ ကမနီယာ, ကာမေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော။ မနံ အပ္ပါယန္တီတိ ဣဋ္ဌဘာဝေန မနံ ဝဍ္ဎေန္တိ။ ကမ္မသာဓနော ဣဓ ဘောဂ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ဘောဂါတိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိ။ ဓမ္မူပဃာတံ ကတွာ ကုသလဓမ္မံ ဝိနောဒေတွာ။ ဥပနိဇ္ဈာယီယန္တီတိ ဥပဇ္ဈာယာတိ အာဟ ‘‘သုခဒုက္ခေသု ဥပနိဇ္ဈာယိတဗ္ဗတ္တာ’’တိ, သုခဒုက္ခေသု ဥပ္ပန္နေသု အနုဿရိတဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော။ သန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တေဟီတိ ဧတ္ထ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ဂမ္မ ဒိဋ္ဌမတ္တာ နာတိဒဠှမိတ္တာ သန္ဒိဋ္ဌာ, သုဋ္ဌု ဘတ္တာ သိနေဟဝန္တော ဒဠှမိတ္တာ သမ္ဘတ္တာ။

ဝိသမလောဘန္တိ ဗလဝလောဘံ။ သုခိတန္တိ သဉ္ဇာတသုခံ။ ပီဏိတန္တိ ဓာတံ သုဟိတံ။ တထာဘူတော ပန ယသ္မာ ဗလသမ္ပန္နော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဗလသမ္ပန္နံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ။

သောဘနေ ကာယိကဝါစသိကကမ္မေ ရတောတိ သူရတော ဥကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ, တဿ ဘာဝေါ သောရစ္စံ, ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော။ သော ပန အတ္ထတော သုသီလဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ခန္တိသောရစ္စေ နိဝိဋ္ဌာတိ အဓိဝါသနက္ခန္တိယဉ္စ သုသီလတာယ စ နိဝိဋ္ဌာ’’တိ။ ဧကမတ္တာနန္တိ ဧကံ စိတ္တန္တိ အတ္ထော။ ရာဂါဒီနဉှိ ပုဗ္ဗဘာဂိယံ ဒမနာဒိ ပစ္စေကံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, န မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိယ ဧကဇ္ဈံ ပဋိသင်္ခါနမုခေန ပဇဟနတော။ ဧကမတ္တာနန္တိ ဝါ ဝိဝေကဝသေန ဧကံ ဧကာကိနံ အတ္တာနံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဧကံ အတ္တနောဝ အတ္တဘာဝ’’န္တိအာဒိ။ ဥပရူပရိဘူမီသူတိ ဆကာမသဂ္ဂသင်္ခါတာသု ဥပရူပရိကာမဘူမီသု။ ကမ္မဿ ဖလံ အဂ္ဂံ နာမ။ တံ ပနေတ္ထ ဥစ္စဂါမီတိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓမဂ္ဂမဿာ’’တိ။ သုဝဂ္ဂေ နိယုတ္တာ, သုဝဂ္ဂပ္ပယောဇနာတိ ဝါ သောဝဂ္ဂိကာ။ ဒသန္နံ ဝိသေသာနန္တိ ဒိဗ္ဗအာယုဝဏ္ဏယသသုခအာဓိပတေယျာနဉ္စေဝ ဣဋ္ဌရူပါဒီနဉ္စ ဖလဝိသေသာနံ။ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ သကော အတ္တဘာဝဝဏ္ဏော ဂဟိတော, ရူပဂ္ဂဟဏေန ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါရမ္မဏံ။ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ပတ္တကမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၅။ ပဉ္စမေ ပမိနောတိ ဥဠာရတာဒိဝိသေသံ ဧတေနာတိ ပမာဏံ, ရုပကာယော ပမာဏံ ဧတဿာတိ ရူပပ္ပမာဏော။ တတော ဧဝ ရူပေ ပသန္နောတိ ရူပပ္ပသန္နော။ ဃောသောတိ စေတ္ထ ထုတိဃောသော။ လူခန္တိ ပစ္စယလူခတာ။ ဓမ္မာတိ သီလာဒယော ဂုဏဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ။ ဣမေသံ ပန စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ နာနာကရဏံ ပါဠိယံယေဝ အာဂတံ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော အာရောဟံ ဝါ ပဿိတွာ ပရိဏာဟံ ဝါ ပဿိတွာ သဏ္ဌာနံ ဝါ ပဿိတွာ ပါရိပူရိံ ဝါ ပဿိတွာ တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာ ပသာဒံ ဇနေတိ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော။

‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ပရဝဏ္ဏနာယ ပရထောမနာယ ပရပသံသနာယ ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယ တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာ ပသာဒံ ဇနေတိ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော။

‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော စီဝရလူခံ ဝါ ပဿိတွာ ပတ္တလူခံ ဝါ ပဿိတွာ သေနာသနလူခံ ဝါ ပဿိတွာ ဝိဝိဓံ ဝါ ဒုက္ကရကာရိကံ ပဿိတွာ တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာ ပသာဒံ ဇနေတိ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော။

‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော သီလံ ဝါ ပဿိတွာ သမာဓိံ ဝါ ပဿိတွာ ပညံ ဝါ ပဿိတွာ တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာ ပသာဒံ ဇနေတိ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နော’’တိ (ပု။ ပ။ ၁၇၁-၁၇၂)။

တတ္ထ အာရောဟန္တိ ဥစ္စတံ။ သာ စ ခေါ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ပမာဏယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ပရိဏာဟန္တိ နာတိကိသထူလတာဝသေန ပီဏတံ။ သဏ္ဌာနန္တိ တေသံ တေသံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သုသဏ္ဌိတတံ ဒီဃရဿဝဋ္ဋာဒိယုတ္တဋ္ဌာနေသု တထာဘာဝံ။ ပါရိပူရိန္တိ သဗ္ဗေသံ သရီရာဝယဝါနံ ပရိပုဏ္ဏတံ အဝိကလတံ။ တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာတိ တသ္မိံ ရူပေ ရူပသမ္ပတ္တိယံ ပမာဏဘာဝံ ဥပါဒါယ။ ပသာဒံ ဇနေတီတိ အဓိမောက္ခံ ဇနေတိ ဥပ္ပါဒေတိ။

ပရဝဏ္ဏနာယာတိ ‘‘အသုကော ဧဒိသော စ ဧဒိသော စာ’’တိ ပရဿ ဂုဏဝစနေန။ ပရထောမနာယာတိ ပရမ္မုခါ ပရဿ သိလာဃုပ္ပါဒကေန အဘိတ္ထဝနေန ပရေန ထုတိဝသေန, ဂါထာဒိဥပနိဗန္ဓနေန ဝုတ္တာယ ထောမနာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပရပသံသနာယာတိ ပရမ္မုခါ ပရဿ ဂုဏသံကိတ္တနေန။ ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယာတိ ပရမ္ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယ ပရမ္ပရာယ ပရဿ ကိတ္တနသဒ္ဒဿ ဥပသံဟာရေန။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ထုတိဃောသေ။

စီဝရလူခန္တိ ထူလဇိဏ္ဏဗဟုတုန္နကတာဒိစီဝရဿ လူခဘာဝံ။ ပတ္တလူခန္တိ အနေကဂန္ထိကာဟဋတာဒိပတ္တဿ လူခဘာဝံ။ ဝိဝိဓံ ဝါ ဒုက္ကရကာရိကန္တိ ဓုတင်္ဂါဒိဝသေန ပဝတ္တနာနာဝိဓံ ဒုက္ကရစရိယံ။ သီလံ ဝါ ပဿိတွာတိ သီလပါရိပူရိဝသေန ဝိသုဒ္ဓံ ကာယဝစီသုစရိတံ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိတွာ, ဈာနာဒိအဓိဂမသုဒ္ဓိသမာဓိံ ဝါ ဝိပဿနာဘိညာသင်္ခါတံ ပညံ ဝါ ပဿိတွာတိ အတ္ထော။

ဧဝမေတသ္မိံ စတုပ္ပမာဏေ လောကသန္နိဝါသေ ဗုဒ္ဓေသု အပ္ပသန္နာ မန္ဒာ, ပသန္နာ ဗဟုကာ။ ရူပပ္ပမာဏဿ ဟိ ဗုဒ္ဓရူပတော ဥတ္တရိ ပသာဒါဝဟံ ရူပံ နာမ နတ္ထိ။ ဃောသပ္ပမာဏဿ ဗုဒ္ဓါနံ ကိတ္တိဃောသတော ဥတ္တရိ ပသာဒါဝဟော ဃောသော နာမ နတ္ထိ။ လူခပ္ပမာဏဿ ကာသိကာနိ ဝတ္ထာနိ မဟာရဟာနိ ကဉ္စနဘာဇနာနိ တိဏ္ဏံ ဥတူနံ အနုစ္ဆဝိကေ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယုတ္တေ ပါသာဒဝရေ ပဟာယ ပံသုကူလစီဝရသေလမယပတ္တရုက္ခမူလာဒိသေနာသနသေဝိနော ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော လူခတော ဥတ္တရိ ပသာဒါဝဟံ အညံ လူခံ နာမ နတ္ထိ။ ဓမ္မပ္ပမာဏဿ သဒေဝကေ လောကေ အသာဓာရဏသီလာဒိဂုဏဿ တထာဂတဿ သီလာဒိဂုဏတော ဥတ္တရိ ပသာဒါဝဟော အညော သီလာဒိဂုဏော နာမ နတ္ထိ။ ဣတိ ဘဂဝါ ဣမံ စတုပ္ပမာဏိကံ လောကသန္နိဝါသံ မုဋ္ဌိနာ ဂဟေတွာ ဝိယ ဌိတောတိ။

ပမာဏိံသူတိ ပမာဏံ အဂ္ဂဟေသုံ။ နိယကဇ္ဈတ္တေ တဿ ဂုဏံ န ဇာနာတီတိ တဿ အဗ္ဘန္တရေ ပဝတ္တမာနံ သီလာဒိဂုဏံ န ဇာနာတိ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ အဟိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၇။ သတ္တမေ ဒဋ္ဌဝိသာနေဝါတိ အဝဓာရဏေန ဒိဋ္ဌဝိသာဒယော နိဝတ္တေတိ။ ကဋ္ဌမုခါဒယော ဟိ စတ္တာရော အာသီဝိသာ ဒဋ္ဌဝိသော, ဒိဋ္ဌဝိသော, ဖုဋ္ဌဝိသော, ဝါတဝိသောတိ ပစ္စေကံ စတုဗ္ဗိဓာ ဟောန္တီတိ ဝိသဝေဂဝိကာရဝသေန သောဠသ ဝုတ္တာ။ တေသု ဒဋ္ဌဝိသာနံယေဝ ဣဓ ဂဟဏံ, န ဣတရေသန္တိ ဒဿေတိ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

အဟိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဒေဝဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၈။ အဋ္ဌမေ ကာလေ သမ္ပတ္တေတိ ဂဗ္ဘဿ ပရိပါကဂတတ္တာ ဝိဇာယနကာလေ သမ္ပတ္တေ။ ပေါတကန္တိ အဿတရိယာ ပုတ္တံ။ ‘‘ဖလံ ဝေ ကဒလိံ ဟန္တီ’’တိအာဒိဂါထာယ ကုက္ကုဇကေနေဝ ပတ္တဝဋ္ဋိပသဝဿ ဥစ္ဆိန္နတ္တာ ဖလုပ္ပတ္တိ ကဒလိယာ ပရာဘဝါယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဖလံ ဝေ ကဒလိံ ဟန္တီ’’တိ။ ကုက္ကုဇကံ နာမ ကဒလိယာ ပုပ္ဖနာဠံ။ တထာ ဖလပါကပရိယောသာနတ္တာ ဩသဓီနံ ‘‘ဖလံ ဝေဠုံ နဠ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အယံ ပနေတ္ထ ပိဏ္ဍတ္ထော – ယထာ အတ္တနော ဖလံ ကဒလိဝေဠုနဠေ ဝိနာသေတိ, ဂဗ္ဘော စ အဿတရိံ, ဧဝံ အတ္တနော ကမ္မဘူတော သက္ကာရော အသပ္ပုရိသံ ဝိနာသေတီတိ။

ဒေဝဒတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၉။ နဝမေ ပဒဟတိ ဧတေဟီတိ ပဓာနာနိ။ ဥတ္တမဝီရိယာနိ သေဋ္ဌဝီရိယာနိ ဝိသိဋ္ဌဿ အတ္ထဿ သာဓနတော။ ကိလေသာနံ သံဝရတ္ထာယာတိ ယထာ အဘိဇ္ဈာဒယော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ သတိယာ ဥပဋ္ဌာနေန ကိလေသာနံ သံဝရဏတ္ထာယ။ ပဇဟနတ္ထာယာတိ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိနောဒနတ္ထာယ။ ပဓာနန္တိ တဿေဝ ပဇဟနဿ သာဓနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယံ။ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဗြူဟနတ္ထာယာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂသင်္ခါတာနံ ကုသလဓမ္မာနံ ဝဍ္ဎနတ္ထာယ။ ပဓာနန္တိ တဿေဝ ဝဍ္ဎနဿ သာဓနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယံ။

ပဓာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ အဓမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇၀။ ဒသမေ ဝိသမန္တိ ဘာဝနပုံသကမေတံ။ တေနာဟ ‘‘ဝိသမာ ဟုတွာ’’တိ။ အသမယေနာတိ အကာလေ။ ဘုမ္မတ္ထေ ဟေတံ ကရဏဝစနံ။ ပကဋ္ဌံ ပဓာနံ အဉ္ဇသံ ဧတေသန္တိ ပဉ္ဇသာ, အဉ္ဇသံ ပဂတာ ပဋိပန္နာတိ ဝါ ပဉ္ဇသာ, ပကတိမဂ္ဂဂါမိနော။ န ပဉ္ဇသာ အပဉ္ဇသာ, အမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နာ။ တေ ပန ယသ္မာ မဂ္ဂတော အပဂတာ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂတော အပဂတာ’’တိအာဒိ။

ဂါထာသု ပန ဧဝမေတ္ထ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဂုန္နံ စေ တရမာနာနန္တိ ဂါဝီသု မဟောဃံ တရန္တီသု။ ဇိမှံ ဂစ္ဆတိ ပုင်္ဂဝေါတိ ယဒိ ယူထပတိ ဥသဘော ကုဋိလံ ဂစ္ဆတိ။ သဗ္ဗာ တာ ဇိမှံ ဂစ္ဆန္တီတိ သဗ္ဗာ တာ ဂါဝိယော ကုဋိလမေဝ ဂစ္ဆန္တိ။ ကသ္မာ? နေတ္တေ ဇိမှံ ဂတေ သတိ တဿ ကုဋိလဂတတ္တာ။ သော ဟိ တာသံ ပစ္စယိကော ဥပဒ္ဒဝဟရော စ။ ဧဝမေဝန္တိ ယထာ စေတံ, ဧဝမေဝ ယော မနုဿေသု ပဓာနသမ္မတော, ယဒိ သော အဓမ္မစာရီ သိယာ, ယေ တဿ အနုဇီဝိနော, သဗ္ဗေပိ အဓမ္မိကာ ဟောန္တိ။ သာမိသမ္ပဒါ ဟိ ပကတိသမ္ပဒံ သမ္ပာဒေတိ။ ယသ္မာ ဧတဒေဝံ, တသ္မာ သဗ္ဗံ ရဋ္ဌံ ဒုက္ခံ သေတိ, ရာဇာ စေ ဟောတိ အဓမ္မိကော။

အဓမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပတ္တကမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၈) ၃။ အပဏ္ဏကဝဂ္ဂေါ

၁-၂။ ပဓာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၇၁-၇၂။ တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ယဝတိ တေန ဖလံ မိဿိတံ ဝိယ ဟောတီတိ ယောနိ, ဧကန္တိကံ ကာရဏံ။ အဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဘိက္ခုနော။ ပရိပုဏ္ဏန္တိ အဝိကလံ အနဝသေသံ။ အာသဝေ ခေပေတီတိ အာသဝက္ခယော, အဂ္ဂမဂ္ဂေါ။ ဣဓ ပန အရဟတ္တဖလံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တတ္ထာယာ’’တိ။ ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ။

ပဓာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃-၅။ သပ္ပုရိသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၇၃-၇၅။ တတိယေ ပဉှတ္ထာယ အဘိနီတောတိ ပဉှကရဏတ္ထာယ အဘိမုခံ နီတော။ အလမ္ဗိတံ ကတွာတိ အလမ္ဗံ ကတွာ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော, ဝိပလမ္ဗံ အကတွာတိ အတ္ထော။ အဝဇာနာတီတိ အဝညံ ကရောတိ, နိန္ဒတီတိ အတ္ထော။ စတုတ္ထပဉ္စမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

သပ္ပုရိသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ကုသိနာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇၆။ ဆဋ္ဌေ နဂရံ ပဝိသိတုကာမာ ဥယျာနတော ဥပေစ္စ ဝတ္တန္တိ ဂစ္ဆန္တိ ဧတေနာတိ ဥပဝတ္တနံ။ ယထေဝ ဟိ ကလမ္ဗနဒိတီရတော ရာဇမာတုဝိဟာရဒွါရေန ထူပါရာမံ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ, ဧဝံ ဟိရညဝတိကာယ ပါရိမတီရတော သာလဝနံ ဥယျာနံ, ယထာ အနုရာဓပုရဿ ထူပါရာမော ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဒိသာယ, ဧဝံ တံ ဥယျာနံ ကုသိနာရာယ ဒက္ခိဏပစ္ဆိမဒိသာယ ဟောတိ။ ယထာ ထူပါရာမတော ဒက္ခိဏဒွါရေန နဂရံ ပဝိသနမဂ္ဂေါ ပါစီနမုခေါ ဂန္တွာ ဥတ္တရေန နိဝတ္တတိ, ဧဝံ ဥယျာနတော သာလပန္တိ ပါစီနမုခါ ဂန္တွာ ဥတ္တရေန နိဝတ္တာ, တသ္မာ တံ ‘‘ဥပဝတ္တန’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အန္တရေတိ ဒွိန္နံ သာလရုက္ခာနံ ဝေမဇ္ဈေ။ တတ္ထ ဟိ ပညာပိယမာနဿ မဉ္စဿ ဧကာ သာလပန္တိ သီသဘာဂေ ဟောတိ, ဧကာ ပါဒဘာဂေ။ တတြပိ ဧကော တရုဏသာလော သီသဘာဂဿ အာသန္နော ဟောတိ, ဧကော ပါဒဘာဂဿ။ အပိစ ယမကသာလာ နာမ မူလခန္ဓဝိဋပပတ္တေဟိ အညမညံ သံသိဗ္ဗိတွာ ဌိတသာလာတိပိ ဝဒန္တိ။

ဒွေဠှကန္တိ ဒွိဓာဂါဟော, အနေကံသဂ္ဂါဟောတိ အတ္ထော။ ဝိမတီတိ သံသယာပတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိနိစ္ဆိတုံ အသမတ္ထတာ’’တိ။ တံ ဝေါ ဝဒါမီတိ တံ သံသယဝန္တံ ဘိက္ခုံ သန္ဓာယ ဝေါ တုမှေ ဝဒါမီတိ။ နိက္ကင်္ခဘာဝပစ္စက္ခကရဏန္တိ ဗုဒ္ဓါဒီသု တေသံ ဘိက္ခူနံ နိက္ကင်္ခဘာဝဿ ပစ္စက္ခကာရိယာ ယာထာဝတော တမတ္ထံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတံ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ။ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ။

ကုသိနာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ အစိန္တေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇၇။ သတ္တမေ လောကစိန္တာတိ လောကသန္နိဝေသပ္ပဋိသံယုတ္တာ ဝီမံသာ။ တေနာဟ ‘‘ကေန နု ခေါ စန္ဒိမသူရိယာ’’တိအာဒိ။ နာဠိကေရာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဝုတ္တာနံ ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော။ ဧဝရူပါ လောကစိန္တာတိ ဧဒိသာ ဝုတ္တသဒိသာ အညာပိ သာ လောကစိန္တာ။

အစိန္တေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဒက္ခိဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇၈။ အဋ္ဌမေ ဒါနသင်္ခါတာယ ဒက္ခိဏာယာတိ ဒေယျဓမ္မသင်္ခါတာယ ဒက္ခိဏာယ။ ဝိသုဒ္ဓိ နာမ မဟာဇုတိကတာ။ သာ ပန မဟပ္ဖလတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘မဟပ္ဖလဘာဝေနာ’’တိ။ ဝိသုဇ္ဈတီတိ န ကိလိဿတိ, အမလိနာ မဟာဇုတိကာ မဟာဝိပ္ဖါရာ ဟောတီတိ အတ္ထော။ သုစိဓမ္မောတိ ရာဂါဒိအသုစိဝိဓမနေန သုစိသဘာဝေါ။ လာမကဓမ္မောတိ ဟီနသဘာဝေါ ပါပကိရိယာယ။ အကုသလဓမ္မာ ဟိ ဧကန္တနိဟီနာ။ ဇူဇကော သီလဝါ ကလျာဏဓမ္မော န ဟောတိ, တဿ မဟာဗောဓိသတ္တဿ အတ္တနော ပုတ္တဒါနံ ဒါနပါရမိယာ မတ္ထကံ ဂဏှန္တံ မဟာပထဝိကမ္ပနသမတ္ထံ ဇာတံ။ သွာယံ ဒါယကဂုဏောတိ အာဟ ‘‘ဝေဿန္တရမဟာရာဇာ ကထေတဗ္ဗော’’တိအာဒိ။ ဥဒ္ဓရတီတိ ဗဟုလံ ပါပကမ္မဝသေန လဒ္ဓဗ္ဗဝိနိပါတတော ဥဒ္ဓရတိ, တသ္မာ နတ္ထိ မယှံ ကိဉ္စိ စိတ္တဿ အညတ္ထတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော။

ပေတဒက္ခိဏန္တိ ပေတေ ဥဒ္ဒိဿ ဒါတဗ္ဗဒက္ခိဏံ။ ပါပိတကာလေယေဝါတိ ‘‘ဣဒံ ဒါနံ အသုကဿ ပေတဿ ဟောတူ’’တိ တံဥဒ္ဒိသနဝသေန ပတ္တိယာ ပါပိတကာလေယေဝ။ အဿာတိ ပေတဿ။ ပါပုဏီတိ ဖလသမ္ပတ္တိလဘာပနဝသေန ပါပုဏိ။ အယဉှိ ပေတေ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနေ ဓမ္မတာ။ တဒါ ကောသလရညော ပရိစ္စာဂဝသေန အတိဝိယ ဒါနဇ္ဈာသယတံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ စ သံဃဿ ဥက္ကံသဂတဂုဏဝိသိဋ္ဌတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အသဒိသဒါနံ ကထေတဗ္ဗ’’န္တိ။

ဒက္ခိဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉-၁၀။ ဝဏိဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၇၉-၈၀။ နဝမေ တံသဒိသာတိ ယာဒိသာ ဝဏိဇ္ဇာ ပယုတ္တာ အယထာဓိပ္ပါယာ အညာ ဝါ သမ္ပဇ္ဇတိ, တာဒိသာဝါတိ အတ္ထော။ ဆေဒံ ဂစ္ဆတီတိ ဝိနာသံ ပါပုဏာတိ။ အဓိပ္ပါယတော ပရာ ဝိသိဋ္ဌာတိ ပရာဓိပ္ပါယော။ တေနေဝါဟ ‘‘အဇ္ဈာသယတော အဓိကတရဖလာ ဟောတီ’’တိ။ စီဝရာဒိနာ ပစ္စယေန ဝဒေယျာသီတိ စီဝရာဒိပစ္စယဟေတု မံ ဝဒေယျာသိ ပတ္ထေယျာသိ။ အထ ဝါ ယဒါ စီဝရာဒိနာ ပစ္စယေန အတ္ထော ဟောတိ, တဒါ မံ ယာစေယျာသီတိ အတ္ထော။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။ ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ။

ဝဏိဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အပဏ္ဏကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၉) ၄။ မစလဝဂ္ဂေါ

၁-၆။ ပါဏာတိပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၈၁-၈၆။ စတုတ္ထဿ ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။ ပဉ္စမေ (သံ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁။၁၃၂) ‘‘နီစေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော’’တိအာဒိကေန အပ္ပကာသဘာဝေန တမတီတိ တမော, တေန တမေန ယုတ္တောတိ တမော ပုဂ္ဂလော ဝုစ္စတိ။ တထာ ဟိ တံယောဂတော ပုဂ္ဂလဿ တဗ္ဗောဟာရော ယထာ ‘‘မစ္ဆေရယောဂတော မစ္ဆရော’’တိ, တသ္မာ တမောတိ အပ္ပကာသဘာဝေန တမော တမဘူတော အန္ဓကာရံ ဝိယ ဇာတော, အန္ဓကာရတ္တံ ဝါ ပတ္တောတိ အတ္ထော။ ဝုတ္တလက္ခဏံ တမမေဝ ပရမ္ပရတော အယနံ ဂတိ နိဋ္ဌာ ဧတဿာတိ တမပရာယဏော။ ဥဘယေနပိ တမဂ္ဂဟဏေန ခန္ဓတမော ကထိတော, န အန္ဓကာရတမော။ ခန္ဓတမောတိ စ သမ္ပတ္တိရဟိတာ ခန္ဓပဝတ္တိယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ‘‘ဥစ္စေ ကုလေ ပစ္စာဇာတော’’တိအာဒိကေန ပကာသဘာဝေန ဇောတေတီတိ ဇောတိ, တေန ဇောတိနာယုတ္တောတိအာဒိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဣတရေ ဒွေတိ ဇောတိတမပရာယဏော, ဇောတိဇောတိပရာယဏောတိ ဣတရေ ဒွေ ပုဂ္ဂလေ။

ဝေဏုဝေတ္တာဒိဝိလီဝေဟိ ပေဠဘာဇနာဒိကာရကာ ဝိလီဝကာရကာ။ မိဂမစ္ဆာဒီနံ နိသာဒနတော နေသာဒါ, မာဂဝိကမစ္ဆဗန္ဓာဒယော။ ရထေသု စမ္မေန နဟဏကရဏတော ရထကာရာ, စမ္မကာရာ။ ပုဣတိ ကရီသဿ နာမံ, တံ ကုသေန္တိ အပနေန္တီတိ ပုက္ကုသာ, ပုပ္ဖဆဍ္ဍကာ။ ဒုဗ္ဗဏ္ဏောတိ ဝိရူပေါ။ ဩကောဋိမကောတိ အာရောဟာဘာဝေန ဟေဋ္ဌိမကော, ရဿကာယောတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘လကုဏ္ဍကော’’တိ။ လကု ဝိယ ဃဋိကာ ဝိယ ဍေတိ ပဝတ္တတီတိ လကုဏ္ဍကော, ရဿော။ ကဏတိ နိမီလတီတိ ကာဏော။ တံ ပနဿ နိမီလနံ ဧကေန အက္ခိနာ ဒွီဟိပိ ဝါတိ အာဟ ‘‘ဧကစ္ဆိကာဏော ဝါ ဥဘယစ္ဆိကာဏော ဝါ’’တိ။ ကုဏနံ ကုဏော, ဟတ္ထဝေကလ္လံ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ကုဏီ။ ခဉ္ဇော ဝုစ္စတိ ပါဒဝိကလော။ ဟေဋ္ဌိမကာယသင်္ခါတော သရီရဿ ပက္ခော ပဒေသော ဟတော အဿာတိ ပက္ခဟတော။ တေနာဟ ‘‘ပီဌသပ္ပီ’’တိ။ ပဒီပေ ပဒီပနေ ဧတဗ္ဗံ နေတဗ္ဗန္တိ ပဒီပေယျံ, တေလကပါလာဒိဥပကရဏံ။ ဝုတ္တန္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ။

အာဂမနဝိပတ္တီတိ အာဂမနဋ္ဌာနဝသေန ဝိပတ္တိ ‘‘အာဂမော ဧတ္ထာ’’တိ ကတွာ။ ပုဗ္ဗုပ္ပန္နပစ္စယဝိပတ္တီတိ ပဌမုပ္ပန္နပစ္စယဝသေန ဝိပရာဝတ္တိ။ စဏ္ဍာလာဒိသဘာဝါ ဟိဿ မာတာပိတရော ပဌမုပ္ပန္နပစ္စယော။ ပဝတ္တပစ္စယဝိပတ္တီတိ ပဝတ္တေ သုခပစ္စယဝိပတ္တိ။ တာဒိသေ နိဟီနကုလေ ဥပ္ပန္နောပိ ကောစိ ဝိဘဝသမ္ပန္နော သိယာ, အယံ ပန ဒုဂ္ဂတော ဒုရူပေါ။ အာဇီဝုပါယဝိပတ္တီတိ အာဇီဝနုပါယဝသေန ဝိပတ္တိ။ သုခေန ဟိ ဇီဝိကံ ပဝတ္တေတုံ ဥပါယဘူတာ ဟတ္ထိသိပ္ပါဒယော ဣမဿ နတ္ထိ, ပုပ္ဖဆဍ္ဍနသိလာကောဋ္ဋနာဒိကမ္မံ ပန ကတွာ ဇီဝိကံ ပဝတ္တေတိ။ တေနာဟ ‘‘ကသိရဝုတ္တိကေ’’တိ။ အတ္တဘာဝဝိပတ္တီတိ ဥပဓိဝိပတ္တိ။ ဒုက္ခကာရဏသမာယောဂေါတိ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယသမောဓာနံ။ သုခကာရဏဝိပတ္တီတိ သုခပစ္စယပရိဟာနိ။ ဥပဘောဂဝိပတ္တီတိ ဥပဘောဂသုခဿ ဝိနာသော အနုပလဒ္ဓိ။ ဇောတိ စေဝ ဇောတိပရာယဏဘာဝေါ စ သုက္ကပက္ခော။ ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ။

ပါဏာတိပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၈၇။ သတ္တမေ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော ‘‘အညမည’’န္တိအာဒီသု ဝိယ။ နိစ္စလသမဏောတိ ထိရသမဏော။ အဘိသိဉ္စိတဗ္ဗောတိ အဘိသေကောတိ ကမ္မသာဓနော အဘိသေကသဒ္ဒေါ။ တေနာဟ ‘‘အဘိသေကံ ကာတုံ ယုတ္တော’’တိ။

ဗာကုလတ္ထေရော ဝိယာတိ ထေရော ဟိ မဟာယသဿီ, တဿ ပုတ္တဓီတရော နတ္တုပနတ္တကာ သုခုမသာဋကေဟိ စီဝရာနိ ကာရေတွာ ရဇာပေတွာ သမုဂ္ဂေ ပက္ခိပိတွာ ပဟိဏန္တိ။ ထေရဿ နဟာနကာလေ နဟာနကောဋ္ဌကေ ဌပေန္တိ။ ထေရော တာနိ နိဝါသေတိ စေဝ ပါရုပတိ စ။ တေနေဝေတံ ဝုတ္တံ။

ခဒိရဝနမဂ္ဂေ သီဝလိတ္ထေရော ဝိယာတိ သတ္ထရိ ကိရ တံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နေ ဒေဝတာ ‘‘အမှာကံ အယျဿ သီဝလိတ္ထေရဿ သက္ကာရံ ကရိဿာမာ’’တိ စိန္တေတွာ ဧကေကယောဇနေ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ဧကယောဇနတော ဥဒ္ဓံ ဂန္တုံ အဒတွာ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဒိဗ္ဗာနိ ယာဂုအာဒီနိ ဂဟေတွာ ‘‘အမှာကံ အယျော သီဝလိတ္ထေရော ကဟံ နိသိန္နော’’တိ ဝိစရန္တိ။ ထေရော အတ္တနော အဘိဟဋံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါပေသိ။ ဧဝံ သတ္ထာ သပရိဝါရော တိံသယောဇနိကံ ကန္တာရံ သီဝလိတ္ထေရဿ ပုညဖလံ အနုဘဝမာနောဝ အဂမာသိ။ တေနေဝေတံ ဝုတ္တံ။

အဋ္ဌကနာဂရသုတ္တေ အာနန္ဒတ္ထေရော ဝိယာတိ အဋ္ဌကနာဂရကော ကိရ ဂဟပတိ ထေရဿ ဓမ္မဒေသနာယ ပသီဒိတွာ ပဉ္စသတဂ္ဃနကံ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ အဒါသိ။ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ။

ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရော ဝိယာတိ ထေရဿ ကိရ ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ပသန္နာ မနုဿာ သပ္ပိအာဒီနိ ဗဟူနိ ဘေသဇ္ဇာနိ အဘိဟရိံသု။ ပကတိယာပိ စ အာယသ္မာ ပိလိန္ဒဝစ္ဆော လာဘီ ဟောတိ ပဉ္စန္နံ ဘေသဇ္ဇာနံ, လဒ္ဓံ လဒ္ဓံ ပရိသာယ ဝိဿဇ္ဇေတိ။ တေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဂိလာနပစ္စယံ ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရော ဝိယာ’’တိ။

တိဏ္ဏမ္ပိ သန္နိပါတေန နိဗ္ဗတ္တာနီတိ ပိတ္တာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝိသမာနံ သန္နိပါတေန ဇာတာနိ။ အတိသီတာဒိဘာဝေန ဥတူနံ ပရိဏာမောတိ အာဟ ‘‘အတိသီတအတိဥဏှဥတုတော ဇာတာနီ’’တိ။ ပုရိမဥတုတော ဝိသဒိသော ဥတု ဥတုပရိဏာမော, တတော ဇာတာနိ ဥတုပရိဏာမဇာနိ, ဝိသဘာဂဥတုတော ဇာတာနီတိ အတ္ထော။ ဇင်္ဂလဒေသဝါသီနဉှိ အနူပဒေသေ ဝသန္တာနံ ဝိသဘာဂေါဝ ဥတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အနူပဒေသဝါသီနဉ္စ ဇင်္ဂလဒေသေတိ။ ဧဝံ မလယသမုဒ္ဒတီရာဒိဝသေနပိ ဥတုဝိသဘာဂတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝ။ တတော ဇာတာနိ ဥတုပရိဏာမဇာနိ နာမ။

အတ္တနော ပကတိစရိယာနံ ဝိသမံ ကာယဿ ပရိဟရဏဝသေန ဝိသမပရိဟာရဇာနိ။ တာနိ ပန အစ္စာသနအတိဋ္ဌာနာဒိနာ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘အစ္စာသနအတိဋ္ဌာနာဒိကာ’’တိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန မဟာဘာရဝဟဏသုဓာကောဋ္ဋနအဒေသကာလစရဏာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ။ ပရဿ ဥပက္ကမတော နိဗ္ဗတ္တာနိ ဩပက္ကမိကာနိ, အယံ စောရောတိ ဝါ ပါရဒါရိကောတိ ဝါ ဂဟေတွာ ဇဏ္ဏုကကပ္ပရမုဂ္ဂရာဒီဟိ နိပ္ပေါထနဥပက္ကမံ ပစ္စယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နာနီတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဝဓဗန္ဓနာဒိဥပက္ကမေန နိဗ္ဗတ္တာနီ’’တိ။ ကေဝလန္တိ ဗာဟိရံ ပစ္စယံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလံ, တေန ဝိနာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေကတကမ္မဝိပါကဝသေနေဝ ဇာတာနီ’’တိ။

ပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈-၁၀။ သံယောဇနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၈၈-၉၀။ အဋ္ဌမေ သောတာပန္နော စတူဟိ ဝါတေဟိ ဣန္ဒခီလော ဝိယ ပရပ္ပဝါဒေဟိ အကမ္ပိယော အစလသဒ္ဓါယ သမန္နာဂတတ္တာ သာသနေ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌော သမဏမစလော နာမာတိ အာဟ ‘‘သာသနေ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌတ္တာ’’တိအာဒိ။ ထဒ္ဓဘာဝကရာနံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝကရာနံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယကိလေသာနံ သဗ္ဗသော အဘာဝါ သမဏသုခုမာလော နာမ သုခုမာလဘာဝပ္ပတ္တိတော။ နဝမဒသမာနိ သုဝိညေယျာနေဝ။

သံယောဇနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

မစလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၀) ၅။ အသုရဝဂ္ဂေါ

၁-၂။ အသုရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၉၁-၉၂။ ပဉ္စမဿ ပဌမဒုတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

အသုရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ဒုတိယသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉၃။ တတိယေ အပ္ပဋိဝါနီတိ ဘာဝပ္ပဓာနော နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အနိဝတ္တနတာ’’တိ။ ‘‘အပ္ပဋိဝါနိတာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အပ္ပဋိဝါနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တထာ ဟိ ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ, န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ, တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ, အနိဝတ္တနာတိ အတ္ထော။ အပ္ပဋိဝါနီတိ ဝါ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေနေဝါယံ နိဒ္ဒေသော။ အန္တရာယေဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနီ, န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ, အနိဝတ္တနာတိ အတ္ထော။

ဒုတိယသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ တတိယသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉၄။ စတုတ္ထေ သဏ္ဌပေတဗ္ဗန္တိ သမ္မဒေဝ ဌပေတဗ္ဗံ။ ယထာ ပန ဌပိတံ သဏ္ဌပိတံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သန္နိသာဒေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သန္နိသာဒေတဗ္ဗန္တိ သမာဓိပ္ပဋိပက္ခေ ကိလေသေ သန္နိသီဒါပေန္တေန စိတ္တံ ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ သန္နိသီဒါပေတဗ္ဗန္တိ။ ဧကောဒိ ကာတဗ္ဗန္တိ အဗျဂ္ဂဘာဝါပါဒနေန ဧကဂ္ဂံ ကာတဗ္ဗံ။ သမာဒဟိတဗ္ဗန္တိ ယထာ အာရမ္မဏေ သုဋ္ဌု အပ္ပိတံ ဟောတိ, ဧဝံ သမ္မာ သမ္မဒေဝ အာဒဟိတဗ္ဗံ, သုဋ္ဌု အာရောပေတဗ္ဗံ သမာဟိတံ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။

တတိယသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၆။ ဆဝါလာတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၉၅-၉၆။ ပဉ္စမေ ဆဝါလာတန္တိ ဆဝါနံ ဒဍ္ဎဋ္ဌာနေ အလာတံ။ တေနေဝါဟ ‘‘သုသာနေ အလာတ’’န္တိ။ မဇ္ဈဋ္ဌာနေ ဂူထမက္ခိတန္တိ ပမာဏေန အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တံ ဒွီသု ဌာနေသု အာဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထမက္ခိတံ။ ကဋ္ဌတ္ထန္တိ ကဋ္ဌေန ကာတဗ္ဗကိစ္စံ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။ ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ။

ဆဝါလာတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇-၁၀။ ခိပ္ပနိသန္တိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၉၇-၁၀၀။ သတ္တမေ ခိပ္ပနိသန္တီတိ ခိပ္ပပညော။ တေနာဟ ‘‘ခိပ္ပနိသာမနော’’တိအာဒိ။ အနုရူပဓမ္မန္တိ လောကုတ္တရာဓိဂမဿ အနုစ္ဆဝိကသဘာဝံ။ ကလျာဏာ သုန္ဒရာ ပရိမဏ္ဍလပဒဗျဉ္ဇနာ ဝါစာ အဿာတိ ကလျာဏဝါစော။ တေနာဟ ‘‘သုန္ဒရဝစနော’’တိ။ ကလျာဏံ မဓုရံ ဝါက္ကရဏံ ဥဒါဟာရဃောသော အဿာတိ ကလျာဏဝါက္ကရဏော။ ဂုဏပရိပုဏ္ဏဘာဝေန ပူရေ ပုဏ္ဏဘာဝေ ဘဝါတိ ပေါရီ, တာယ ပေါရိယာ။ တေနာဟ ‘‘ဂုဏပရိပုဏ္ဏာယာ’’တိ။ ပုရေ ဘဝတ္တာ ပေါရိယာ နာဂရိကိတ္ထိယာ သုခုမာလတ္တနေန သဒိသာတိ ပေါရီ, တာယ ပေါရိယာ။ ‘‘သုခုမာလတ္တနေနာ’’တိ ဣမိနာ တဿာ ဝါစာယ မုဒုသဏှဘာဝေါ ဝုတ္တော။ အပလိဗုဒ္ဓါယာတိ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ န ပလိဝေဌိတာယ။ အဒေါသာယာတိ သန္ဒိဒ္ဓဝိလမ္ဗိတာဒိဒေါသရဟိတာယ အဂဠိတပဒဗျဉ္ဇနာယာတိ အပတိတပဒဗျဉ္ဇနာယ အဝိရဟိတပဒဗျဉ္ဇနာယ။ ဥဘယမေတံ အနေလဂလာယာတိ ဣမဿေဝ အတ္ထဝစနံ။ အနေလဂလာယာတိ ဟိ အနေလာယ စေဝ အဂလာယ စာတိ အတ္ထော။ အတ္ထံ ဝိညာပေတုံ သမတ္ထာယာတိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ ပါကဋံ ကတွာ ဘာသိတတ္ထဿ ဝိညာပနသတ္ထာယ။ အဋ္ဌမနဝမဒသမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ခိပ္ပနိသန္တိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အသုရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ။

၃။ တတိယပဏ္ဏာသကံ

(၁၁) ၁။ ဝလာဟကဝဂ္ဂေါ

၁-၂။ ဝလာဟကသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ

၁၀၁-၂။ တတိယပဏ္ဏာသကဿ ပဌမေ ဂဇ္ဇိတာတိ ထနိတာ။ တတ္ထ ဂဇ္ဇိတွာ နောဝဿနဘာဝေါ နာမ ပါပကော။ မနုဿာ ဟိ ယဒါ ဒေဝေါ ဂဇ္ဇတိ, တဒါ ‘‘သုဝုဋ္ဌိတာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗီဇာနိ နီဟရိတွာ ဝပန္တိ။ အထ ဒေဝေ အဝဿန္တေ ခေတ္တေ ဗီဇာနိ ခေတ္တေယေဝ နဿန္တိ, ဂေဟေ ဗီဇာနိ ဂေဟေယေဝ နဿန္တီတိ ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဟောတိ။ နောဂဇ္ဇိတွာ ဝဿနဘာဝေါပိ ပါပကော။ မနုဿာ ဟိ ဣမသ္မိံ ကာလေ ‘‘ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာ ဘဝိဿတီ’’တိ နိန္နဋ္ဌာနေသုယေဝ ဝပ္ပံ ကရောန္တိ။ အထ ဒေဝေါ ဝဿိတွာ သဗ္ဗဗီဇာနိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပါပေတိ, ဒုဗ္ဘိက္ခမေဝ ဟောတိ။ ဂဇ္ဇိတွာ ဝဿနဘာဝေါ ပန ဘဒ္ဒကော။ တဒါ ဟိ သုဘိက္ခံ ဟောတိ။ နောဂဇ္ဇိတွာ နောဝဿနဘာဝေါ ဧကန္တပါပကောဝ။ ဘာသိတာ ဟောတိ နော ကတ္တာတိ ‘‘ဣဒါနိ ဂန္ထဓုရံ ပူရေဿာမိ, ဝါသဓုရံ ပူရေဿာမီ’’တိ ကထေတိယေဝ, န ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှာတိ, န ကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေတိ။

ကတ္တာ ဟောတိ နော ဘာသိတာတိ ‘‘ဂန္ထဓုရံ ပူရေဿာမိ, ဝါသဓုရံ ဝါ’’တိ န ဘာသတိ, သမ္ပတ္တေ ပန ကာလေ သမတ္တံ သမ္ပာဒေတိ။ ဣမိနာ နယေန ဣတရေပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အထ ဝါ သဗ္ဗံ ပနေတံ ပစ္စယဒါယကေဟေဝ ကထိတံ။ ဧကော ဟိ ‘‘အသုကဒိဝသေ နာမ ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ သံဃံ နိမန္တေတိ, သမ္ပတ္တေ ကာလေ နော ကရောတိ။ အယံ ပုဂ္ဂလော ပုညေန ပရိဟာယတိ, ဘိက္ခုသံဃော ပန လာဘေန ပရိဟာယတိ။ အပရော သံဃံ အနိမန္တေတွာ သက္ကာရံ ကတွာ ‘‘ဘိက္ခူ အာနေဿာမီ’’တိ န လဘိ, သဗ္ဗေ အညတ္ထ နိမန္တိတာ ဟောန္တိ။ အယမ္ပိ ပုညေန ပရိဟာယတိ, သံဃောပိ လာဘေန ပရိဟာယတိ။ အပရော ပဌမံ သံဃံ နိမန္တေတွာ ပစ္ဆာ သက္ကာရံ ကတွာ ဒါနံ ဒေတိ, အယံ ကိစ္စကာရီ ဟောတိ။ အပရော နေဝ သံဃံ နိမန္တေတိ, န ဒါနံ ဒေတိ, အယံ ပါပပုဂ္ဂလောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ။

ဝလာဟကသုတ္တဒွယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀၃။ တတိယေ ရိတ္တကောတိ အန္တော ရိတ္တော။ ပိဟိတမုခေါတိ ပိဒဟိတွာ ဌပိတော။ အပါရုတမုခေါတိ ဝိဝရိတွာ ဌပိတော, ဥပမိတပုဂ္ဂလေသု ပနေတ္ထ အန္တောဂုဏသာရဝိရဟိတော စ တုစ္ဆော, ဗာဟိရသောဘနတာယ ပိဟိတော ပုဂ္ဂလောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။

ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ ဥဒကရဟဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀၄။ စတုတ္ထေ ဥဒကရဟဒေါ ဇဏ္ဏုကမတ္တေပိ ဥဒကေ သတိ ပဏ္ဏရသသမ္ဘိန္နဝဏ္ဏတ္တာ ဝါ ဗဟလတ္တာ ဝါ ဥဒကဿ အပညာယမာနတလော ဥတ္တာနော ဂမ္ဘီရောဘာသော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုရာဏပဏ္ဏရသ…ပေ… ဂမ္ဘီရောဘာသော နာမာ’’တိ။ တိပေါရိသစတုပေါရိသေ ပန ဥဒကေ သတိ အစ္ဆတ္တာ ဥဒကဿ ပညာယမာနတလော ဂမ္ဘီရော ဥတ္တာနောဘာသော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆဝိပ္ပသန္နမဏိဝဏ္ဏဥဒကော ဥတ္တာနောဘာသော နာမာ’’တိ။ ဥဘယကာရဏသမ္ဘဝတော ပန ဣတရေ ဒွေ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ပုဂ္ဂလေပိ ကိလေသုဿဒဘာဝတော ဂုဏဂမ္ဘီရတာယ စ အဘာဝတော ဂုဏဂမ္ဘီရာနံ သဒိသေဟိ အဘိက္ကမနာဒီဟိ ယုတ္တော ဥတ္တာနော ဂမ္ဘီရောဘာသော နာမ။ ဣမိနာ နယေန သေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဥဒကရဟဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၆။ အမ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၀၅-၆။ ပဉ္စမေ အာမကံ ဟုတွာတိ အန္တော အာမံ ဟုတွာ။ ပက္ကံ အာမဝဏ္ဏီတိ အန္တော ပက္ကံ ဗဟိ အာမသဒိသံ။ တတ္ထ ယထာ အမ္ဗေ အပက္ကဘာဝေါ အာမတာ ဟောတိ, ဧဝံ ပုဂ္ဂလေပိ ပုထုဇ္ဇနတာ။ ယထာ စ တတ္ထ ပက္ကသဒိသတာ ပက္ကဝဏ္ဏိတာ, ဧဝံ ပုဂ္ဂလေပိ အရိယာနံ အဘိက္ကမနာဒိသဒိသတာ ပက္ကဝဏ္ဏိတာတိ ဣမိနာ နယေန သေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ။

အမ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ မူသိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀၇။ သတ္တမေ အာဝါဋံ ခနတီတိ အတ္တနော အာသယံ ဗိလကူပံ ခနတိ။ န စ တတ္ထ ဝသတီတိ တတ္ထ အဝသိတွာ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဌာနေ ဝသတိ, ဧဝံ ဗိဠာရာဒိအမိတ္တဝသံ ဂစ္ဆတိ။ ဝသိတာ နော ဂါဓံ ကတ္တာတိ သယံ န ခနတိ, ပရေန ကတေ ဗိလေ ဝသတိ, ဧဝံ ဇီဝိတံ ရက္ခတိ။ တတိယာ ဒွေပိ ကရောန္တီ ဇီဝိတံ ရက္ခတိ။ စတုတ္ထီ ဒွေပိ အကရောန္တီ အမိတ္တဝသံ ဂစ္ဆတိ။ ဣမာယ ပန ဥပမာယ ဥပမိတေသု ပုဂ္ဂလေသု ပဌမော ယထာ သာ မူသိကာ ဂါဓံ ခနတိ, ဧဝံ နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ ဥဂ္ဂဏှာတိ။ ယထာ ပန သာ တတ္ထ န ဝသတိ, ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ဌာနေ ဝသန္တီ အမိတ္တဝသံ ဂစ္ဆတိ, တထာ အယမ္ပိ ပရိယတ္တိဝသေန ဉာဏံ ပေသေတွာ စတုသစ္စဓမ္မံ န ပဋိဝိဇ္ဈတိ, လောကာမိသဋ္ဌာနေသု ဝိစရန္တော မစ္စုမာရကိလေသမာရဒေဝပုတ္တမာရသင်္ခါတာနံ ဝသံ ဂစ္ဆတိ။ ဒုတိယော ယထာ မူသိကာ ဂါဓံ န ခနတိ, ဧဝံ နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ န ဥဂ္ဂဏှာတိ။ ယထာ ပန ပရေန ခနိတေ ဗိလေ ဝသန္တီ ဇီဝိတံ ရက္ခတိ, ဧဝံ ပရဿ ကထံ သုတွာ စတုသစ္စဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ တိဏ္ဏံ မာရာနံ ဝသံ အတိက္ကမတိ။ ဣမိနာ နယေန တတိယစတုတ္ထေသုပိ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

မူသိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဗလီဗဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀၈။ အဋ္ဌမေ ဗလီဗဒ္ဒေါ တာဝ ယော အတ္တနော ဂေါဂဏံ ဃဋ္ဋေတိ ဥဗ္ဗေဇေတိ, ပရဂေါဏေ ပန သူရတော သုခသီလော ဟောတိ, အယံ သဂဝစဏ္ဍော နော ပရဂဝစဏ္ဍော နာမ။ ပုဂ္ဂလောပိ အတ္တနော ပရိသံ ဃဋ္ဋေန္တော ဝိဇ္ဈန္တော ဖရုသေ သမုဒါစရန္တော, ပရပရိသာယ ပန သောရစ္စံ နိဝါတဝုတ္တိတံ အာပဇ္ဇန္တော သဂဝစဏ္ဍော နာမာတိ ဣမိနာ နယေန သေသာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဗလီဗဒ္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀၉။ နဝမေ ရုက္ခော တာဝ ဖေဂ္ဂု သာရပရိဝါရောတိ ဝနဇေဋ္ဌကရုက္ခော သယံ ဖေဂ္ဂု ဟောတိ, ပရိဝါရရုက္ခာ ပနဿ သာရာ ဟောန္တိ။ ဣမိနာ နယေန သေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ပုဂ္ဂလေသု ပန သီလသာရဝိရဟိတတော ဖေဂ္ဂုတာ, သီလာစာရသမန္နာဂမေန စ သာရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ အာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၁၀။ ဒသမေ ယဿ ဝိသံ ပဇ္ဇလိတတိဏုက္ကာယ အဂ္ဂိ ဝိယ သီဃံ အဘိရုဟိတွာ အက္ခီနိ ဂဟေတွာ ခန္ဓံ ဂဟေတွာ သီသံ ဂဟေတွာ ဌိတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ မဏိသပ္ပါဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, မန္တံ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ကဏ္ဏဝါတံ ဒတွာ ဒဏ္ဍကေန ပဟဋမတ္တေ ဩတရိတွာ ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ တိဋ္ဌတိ, အယံ အာဂတဝိသော န ဃောရဝိသော နာမ။ ယဿ ပန ဝိသံ သဏိကံ အဘိရုဟတိ, အာရုဠှာရုဠှဋ္ဌာနေ ပန အာသိတ္တဥဒကံ ဝိယ ဟောတိ ဥဒကသပ္ပါဒီနံ ဝိယ, ဒွါဒသဝဿစ္စယေနပိ ကဏ္ဏဝိဒ္ဓခန္ဓပိဋ္ဌိကာဒီသု ပညာယတိ, မန္တပရိဝတ္တနာဒီသု စ ကရိယမာနေသု သီဃံ န ဩတရတိ, အယံ ဃောရဝိသော န အာဂတဝိသော နာမ။ ယဿ ပန ဝိသံ သီဃံ အဘိရုဟတိ, န သီဃံ ဩတရတိ အနေဠကသပ္ပါဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, အယံ အာဂတဝိသော စ ဃောရဝိသော စ။ အနေဠကသပ္ပေါ နာမ မဟာအာသီဝိသော။ ယဿ ဝိသံ မန္ဒံ ဟောတိ, ဩဟာရိယမာနမ္ပိ သုခေနေဝ ဩတရတိ နီလသပ္ပဓမနိသပ္ပါဒီနံ ဝိသံ ဝိယ, အယံ နေဝ အာဂတဝိသော န ဃောရဝိသော။ နီလသပ္ပေါ နာမ သာခဝဏ္ဏော ရုက္ခဂ္ဂါဒီသု ဝိစရဏသပ္ပေါ။

အာသီဝိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဝလာဟကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၂) ၂။ ကေသိဝဂ္ဂေါ

၁-၇။ ကေသိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၁၁-၁၁၇။ ဒုတိယဿ ပဌမေ အဿဒမ္မေတိ ဒမ္မနယောဂ္ဂေ အဿေ။ သာရေတီတိ သိက္ခာပေတိ ပဝတ္တေတိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။ ဒုတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ကေသိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈-၁၀။ သံဝေဇနီယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၁၈-၁၂၀။ အဋ္ဌမေ သဒ္ဓဿာတိ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသန္နစိတ္တဿ ဝတ္တသမ္ပန္နဿ, ယဿ ပါတော ဝုဋ္ဌာယ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ သဗ္ဗဝတ္တာနိ ကတာနေဝ ပညာယန္တိ။ ဒဿနီယာနီတိ ဒဿနာရဟာနိ။ သံဝေဂေါ နာမ သဟောတ္တပ္ပံ ဉာဏံ။ အဘိဇာတိဋ္ဌာနာဒီနိပိ တဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတူနိ ဘဝန္တီတိ သိက္ခာပေန္တော အာဟ ‘‘သံဝေဂဇနကာနီ’’တိ။ ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ, ပဒေသဋ္ဌာနာနိ ဝါ။ နဝမဒသမာနိ သုဝိညေယျာနိ။

သံဝေဇနီယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ကေသိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၃) ၃။ ဘယဝဂ္ဂေါ

၁။ အတ္တာနုဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂၁။ တတိယဿ ပဌမေ အတ္တာနံ အနုဝဒန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘယန္တိ အတ္တာနံ အနုဝဒန္တဿ ပါပကမ္မိနော ဥပ္ပဇ္ဇနကဘယံ။ ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘယန္တိ အဂါရိကာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, အနဂါရိကာနံ ပန ဝိနယဒဏ္ဍံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘယမ္ပိ ဒဏ္ဍဘယန္တေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

အတ္တာနုဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဦမိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂၂။ ဒုတိယေ ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ကုဇ္ဈနဋ္ဌေန ကောဓော, သွေဝ စိတ္တဿ ကာယဿ စ အတိပ္ပမဒ္ဒနမထနုပ္ပါဒနေဟိ ဒဠှအာယာသဋ္ဌေန ဥပါယာသော။ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိတွာ အတ္တနာ သမဝေတံ သတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ အဒတွာ ဦမိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ယထာ ဟိ ဗာဟိရံ ဥဒကံ ဩတိဏ္ဏော ဦမီသု ဩသီဒိတွာ မရတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ကောဓူပါယာသေ ဩသီဒိတွာ ဝိဗ္ဘမတိ, တသ္မာ ကောဓူပါယာသော ‘‘ဦမိဘယ’’န္တိ ဝုတ္တော။ ဩဒရိကတ္တဿေတံ အဓိဝစနန္တိ ယထာ ဟိ ဗာဟိရံ ဥဒကံ ဩတိဏ္ဏော ကုမ္ဘီလေန ခါဒိတော မရတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဩဒရိကတ္တေန ဩဒရိကဘာဝေန အာမိသဂေဓေန မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကကပ္ပနေန နာသိတသီလာဒိဂုဏတာယ ခါဒိတဓမ္မသရီရော ဝိဗ္ဘမတိ, တသ္မာ ဩဒရိကတ္တံ ‘‘ကုမ္ဘီလဘယ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

အနုပဋ္ဌိတာယ သတိယာတိ ကာယဂတံ သတိံ အနုဋ္ဌာပေတွာ။ အသံဝုတေဟီတိ အပိဟိတေဟိ။ ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစနန္တိ ယထာ ဟိ ဗာဟိရံ ဥဒကံ ဩတိဏ္ဏော အာဝဋ္ဋေ နိမုဇ္ဇိတွာ မရတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတော ပဉ္စကာမဂုဏာဝဋ္ဋေ နိမုဇ္ဇိတွာ ဝိဗ္ဘမတိ။ ကာမရာဂါဘိဘူတော ဟိ သတ္တော ဣတော စ ဧတ္တော, ဧတ္တော စ ဣတောတိ ဧဝံ မနာပိယရူပါဒိဝိသယသင်္ခါတေ အာဝဋ္ဋေ အတ္တာနံ သံသာရေတွာ ယထာ တတော ဗဟိဘူတေ နေက္ခမ္မေ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပါဒေတိ, ဧဝံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဗျသနာပါဒနေန ကာမဂုဏာနံ အာဝဋ္ဋသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။

အနုဒ္ဓံသေတီတိ ကိလမေတိ ဝိလောလတိ။ ရာဂါနုဒ္ဓံသိတေနာတိ ရာဂေန အနုဒ္ဓံသိတေန။ မာတုဂါမဿေတံ အဓိဝစနန္တိ။ ယထာ ဟိ ဗာဟိရံ ဥဒကံ ဩတိဏ္ဏော စဏ္ဍမစ္ဆံ အာဂမ္မ လဒ္ဓပ္ပဟာရော မရတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ မာတုဂါမံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နကာမရာဂေါ ဝိဗ္ဘမတိ, တသ္မာ မာတုဂါမော ‘‘သုသုကာဘယ’’န္တိ ဝုတ္တော။ မာတုဂါမော ဟိ ယောနိသောမနသိကာရရဟိတံ အဓီရပုရိသံ ဣတ္ထိကုတ္တဘူတေဟိ အတ္တနော ဟာသဘာဝဝိလာသေဟိ အဘိဘုယျ ဂဟေတွာ ဓီရဇာတိကမ္ပိ အတ္တနော ရူပါဒီဟိ သမ္ပလောဘနဝသေန အနဝသေသံ အတ္တနော ဥပကာရဓမ္မေ သီလာဒိကေ သမ္ပာဒေတုံ အသမတ္ထံ ကရောန္တော အနယဗျသနံ ပါပေတိ။

ဣမာနိ ပန စတ္တာရိ ဘယာနိ ဘာယိတွာ ယထာ ဥဒကံ အနောရောဟန္တဿ ဥဒကံ နိဿာယ ဥဒကပိပါသာဝိနယနံ သရီရသုဒ္ဓိပရိဠာဟူပသမော ကာယဥတုဂ္ဂါဟာပနန္တိ, ဧဝမာဒိ အာနိသံသော နတ္ထိ, ဧဝမေဝံ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဘယာနိ ဘာယိတွာ သာသနေ အပဗ္ဗဇန္တဿပိ ဣမံ သာသနံ နိဿာယ သင်္ခေပတော ဝဋ္ဋဒုက္ခူပသမော, ဝိတ္ထာရတော ပန သီလာနိသံသာဒိဝသေန အနေကဝိဓော အာနိသံသော နတ္ထိ။ ယထာ ပန ဣမာနိ စတ္တာရိ ဘယာနိ အဘာယိတွာ ဥဒကံ ဩရောဟန္တဿ ဝုတ္တပ္ပကာရော အာနိသံသော ဟောတိ, ဧဝံ ဣမာနိ အဘာယိတွာ သာသနေ ပဗ္ဗဇန္တဿပိ ဝုတ္တပ္ပကာရော အာနိသံသော ဟောတိ။ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရော ပနာဟ ‘‘စတ္တာရိ ဘယာနိ ဘာယိတွာ ဥဒကံ အနောတရန္တော သောတံ ဆိန္ဒိတွာ ပရတီရံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ, အဘာယိတွာ ဩတရန္တော သက္ကောတိ, ဧဝမေဝံ ဘာယိတွာ သာသနေ အပဗ္ဗဇန္တောပိ တဏှာသောတံ ဆိန္ဒိတွာ နိဗ္ဗာနပါရံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတိ, အဘာယိတွာ ပဗ္ဗဇန္တော သက္ကောတီ’’တိ။

ဦမိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ပဌမနာနာကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂၃။ တတိယေ ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနန္တိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မာနံ ကာယော သမူဟောတိ ဗြဟ္မကာယော, တပ္ပရိယာပန္နတာယ တတ္ထ ဂတာတိ ဗြဟ္မကာယိကာ။ ဧတာယ စ သဗ္ဗဿပိ ဗြဟ္မကာယဿ သမညာယ ဘဝိတဗ္ဗံ။ အာဘဿရာနံ ဒေဝါနန္တိအာဒိနာ ပန ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိကာဒီနံ ဥပရိ ဂဟိတတ္တာ ဂေါဗလီဗဒ္ဒညာယေန တဒဝသိဋ္ဌာနံ အယံ သမညာ, တသ္မာ ‘‘ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါန’’န္တိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိကာနံယေဝ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သဟ ဗျယတိ ဂစ္ဆတီတိ သဟဗျော, သဟဝတ္တနကော။ တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ, သဟပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘သဟဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီ’’တိ။ ကပ္ပေါ အာယုပ္ပမာဏန္တိ ဧတ္ထ ယဒိပိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒီနံ အာယုနော အန္တရံ အတ္ထိ, ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ပနေတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ အတ္ထိ ဟီန’’န္တိအာဒိမာဟ။

ဒွေ ကပ္ပါ အာယုပ္ပမာဏန္တိ ဧတ္ထ ပန ဟီနဇ္ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တာနံ ဝသေန အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ ကတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဝုတ္တနယေနေဝ တိဝိဓံ ဟောတီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ စတ္တာရော ကပ္ပါတိ ဧတ္ထ ပန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန စတုသဋ္ဌိ ကပ္ပါ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ ‘ကပ္ပေါ ဒွေ ကပ္ပါ’တိ, ကမ္ပိ အာဟရိတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ။ ကထံ ပနေတ္ထ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ကပ္ပေါတိ စ ဂုဏဿပိ နာမ’’န္တိ။ တတ္ထ ပဌမံ ဝုတ္တော ကပ္ပေါ, တတော ဧကေန ဂုဏေန, ဧကသ္မိံ ဝါရေ ဂဏနာယာတိ အတ္ထော။ ဒွေ ကပ္ပါ ဟောန္တီတိ ဧကဝါရဂဏနာယ ကပ္ပဿ ဒွိဂုဏိတတ္တာ ဒွေ မဟာကပ္ပါ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။ ဒုတိယေနာတိ ဒုတိယဝါရဂဏနာယ။ စတ္တာရောတိ ဒုတိယဝါရဂဏနာယ ဒွီသု ကပ္ပေသု ဒွိဂုဏိတေသု စတ္တာရော မဟာကပ္ပါ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။ ပုန တေ စတ္တာရော ကပ္ပါတိ ဝုတ္တနယေန ဒွေ ဝါရေ ဂုဏေတွာ ယေ စတ္တာရော ကပ္ပါ ဒဿိတာ, ပုန တေ စတ္တာရော ကပ္ပါ စတုဂ္ဂုဏာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဒွေ ဝါရေ ဂုဏေတွာ ယေ စတ္တာရော ကပ္ပါ ဒဿိတာ, တေသု စတုက္ခတ္တုံ ဂုဏိတေသု စတုသဋ္ဌိ ကပ္ပါ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ။ တထာ ဟိ စတ္တာရော ဧကသ္မိံ ဝါရေ ဂုဏိတာ အဋ္ဌ ဟောန္တိ, ပုန တေ အဋ္ဌ ဒုတိယဝါရေ ဂုဏိတာ သောဠသ ဟောန္တိ, ပုန တေ သောဠသ တတိယဝါရေ ဂုဏိတာ ဒွတ္တိံသ ဟောန္တိ, ပုန တေ ဒွတ္တိံသ စတုတ္ထဝါရေ ဂုဏိတာ စတုသဋ္ဌိ ဟောန္တိ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဣမေဟိ စတူဟိ ဂုဏေဟိ ဂုဏိတာ ဧကေန ဂုဏေန အဋ္ဌ ဟောန္တီ’’တိအာဒိ။ ဧတ္ထ စ ဟေဋ္ဌာ ဥပေါသထသုတ္တေ (အ။ နိ။ ၃။၇၁) –

‘‘ယာနိ မာနုသကာနိ ပညာသ ဝဿာနိ, စာတုမဟာရာဇိကာနံ ဒေဝါနံ ဧသော ဧကော ရတ္တိန္ဒိဝေါ’’တိ –

အာဒိနာ ကာမာဝစရဒေဝါနမေဝ အာယုပ္ပမာဏံ ဒဿိတံ။ ဟေဋ္ဌာယေဝ –

‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ လောကသ္မိံ။ ကတမေ တယော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ…ပေ… အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ။ အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါနံ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါနံ ဝီသတိ ကပ္ပသဟဿာနိ အာယုပ္ပမာဏ’’န္တိ (အ။ နိ။ ၃။၁၁၇) –

အာဒိနာ အရူပါဝစရာနံယေဝ အာယုပ္ပမာဏံ ဝုတ္တံ။ ဣဓ ပန ရူပါဝစရာနမေဝ အာယုပ္ပမာဏံ ဒဿိတံ။ ဝိဘင်္ဂပါဠိယံ (ဝိဘ။ ၁၀၂၂) ပန ‘‘မနုဿာနံ ကိတ္တကံ အာယုပ္ပမာဏံ, ဝဿသတံ အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိအာဒိနာ ဒေဝမနုဿာနဉ္စေဝ ရူပါရူပါဝစရသတ္တာနဉ္စ အာယုပ္ပမာဏံ ဒဿိတံ။

တတ္ထ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန မနုဿာနံ ဒေဝါနဉ္စ အာယုံ ပရိစ္ဆိန္ဒမာနေန စတူသု အပါယေသု ဘုမ္မဒေဝေသု စ အာယု န ပရိစ္ဆိန္နံ။ တံ ကသ္မာတိ? နိရယေ တာဝ ကမ္မမေဝ ပမာဏံ။ ယာဝ ကမ္မံ န ခီယတိ, တာဝ ပစ္စန္တိ။ တထာ သေသအပါယေသု။ ဘုမ္မဒေဝါနမ္ပိ ကမ္မမေဝ ပမာဏံ။ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တာ ဟိ ကေစိ သတ္တာဟမတ္တံ တိဋ္ဌန္တိ, ကေစိ အဍ္ဎမာသံ, ကပ္ပံ တိဋ္ဌမာနာပိ အတ္ထိယေဝ။ တတ္ထ မနုဿေသု ဂိဟိဘာဝေ ဌိတာယေဝ သောတာပန္နာပိ ဟောန္တိ, သကဒါဂါမိဖလံ အနာဂါမိဖလံ အရဟတ္တမ္ပိ ပါပုဏန္တိ, တေသု သောတာပန္နာဒယော ယာဝဇီဝံ တိဋ္ဌန္တိ, ခီဏာသဝါ ပန ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ ဝါ ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ။ ကသ္မာ? အရဟတ္တံ နာမ သေဋ္ဌဂုဏံ, ဂိဟိလိင်္ဂံ ဟီနံ, တံ ဟီနတာယ ဥတ္တမံ ဂုဏံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ တေ ပရိနိဗ္ဗာတုကာမာ ဝါ ဟောန္တိ ပဗ္ဗဇိတုကာမာ ဝါ။ ဘုမ္မဒေဝါ ပန အရဟတ္တံ ပတ္တာပိ ယာဝဇီဝံ တိဋ္ဌန္တိ, ဆသု ကာမာဝစရေသု ဒေဝေသု သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော ယာဝဇီဝံ တိဋ္ဌန္တိ, အနာဂါမိနာ ရူပဘဝံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ ခီဏာသဝေန ပရိနိဗ္ဗာတုံ။ ကသ္မာ? နိလီယနောကာသဿ အဘာဝါ။ ရူပါဝစရာရူပါဝစရေသု သဗ္ဗေပိ ယာဝဇီဝံ တိဋ္ဌန္တိ, တတ္ထ ရူပါဝစရေ နိဗ္ဗတ္တာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိနော န ပုန ဣဓာဂစ္ဆန္တိ, တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တိ။ ဧတေ ဟိ ဈာနအနာဂါမိနော နာမ။

အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီနံ ပန ကိံ နိယမေတိ? ပဂုဏဇ္ဈာနံ။ ယဒေဝဿ ပဂုဏံ ဟောတိ, တေန ဥပပဇ္ဇတိ။ သဗ္ဗေသု ပဂုဏေသု ကိံ နိယမေတိ? နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိ။ ဧကံသေနေဝ ဟိ သော နေဝသညာနာသညာယတနေ ဥပပဇ္ဇတိ။ နဝသု ဗြဟ္မလောကေသု နိဗ္ဗတ္တအရိယသာဝကာနံ တတြူပပတ္တိပိ ဥပရူပပတ္တိပိ, န ဟေဋ္ဌူပပတ္တိ။ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန တတြူပပတ္တိပိ ဟောတိ, ဥပရူပပတ္တိပိ, ဟေဋ္ဌူပပတ္တိပိ။ ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု စတူသု စ အရူပေသု အရိယသာဝကာနံ တတြူပပတ္တိပိ ဟောတိ ဥပရူပပတ္တိပိ။ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တော အနာဂါမီ နဝ ဗြဟ္မလောကေ သောဓေတွာ မတ္ထကေ ဌိတော ပရိနိဗ္ဗာတိ။ ဝေဟပ္ဖလံ, အကနိဋ္ဌံ, နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣမေ တယော ဒေဝလောကာ သေဋ္ဌဘဝါ နာမ။ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု နိဗ္ဗတ္တအနာဂါမိနော နေဝ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆန္တိ, န အဓော, တတ္ထ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယန္တီတိ ဣဒံ ပကိဏ္ဏကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ပဌမနာနာကရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄-၆။ ဒုတိယနာနာကရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၂၄-၆။ စတုတ္ထေ တေ ဓမ္မေတိ တေ ‘‘ရူပဂတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တေ ရူပါဒယော ဓမ္မေ။ အနိစ္စတောတိ ဣမိနာ နိစ္စပ္ပဋိက္ခေပတော တေသံ အနိစ္စတမာဟ, တတော ဧဝ စ ဥဒယဝယဝန္တတော ဝိပရိဏာမတော တာဝကာလိကတော စ တေ အနိစ္စာတိ ဇောတိတံ ဟောတိ။ ယဉှိ နိဗ္ဗတ္တံ ဟောတိ, တံ ဥဒယဝယပရိစ္ဆိန္နံ။ ဇရာယ မရဏေန စ တဒေဝ ဝိပရီတံ, ဣတ္တရက္ခဏမေဝ စ ဟောတီတိ။ ဒုက္ခတောတိ ဣမိနာ သုခပ္ပဋိက္ခေပတော တေသံ ဒုက္ခတမာဟ။ တတော ဧဝ စ အဘိဏှပ္ပဋိပီဠနတော ဒုက္ခဝတ္ထုတော စ တေ ဒုက္ခာတိ ဇောတိတံ ဟောတိ။ ဥဒယဝယဝန္တတာယ ဟိ တေ အဘိဏှပ္ပဋိပီဠနတော နိရန္တရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခဿေဝ စ အဓိဋ္ဌာနဘူတာ။ ပစ္စယယာပနီယတာယ ရောဂမူလတာယ စ ရောဂတော။ ဒုက္ခတာသူလယောဂတော ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတော ဥပ္ပါဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပဘိန္နတော စ ဂဏ္ဍတော။ ပီဠာဇနနတော, အန္တောတုဒနတော, ဒုန္နီဟရဏတော စ သလ္လတော။ အဝဍ္ဎိအာဝဟနတော အဃဝတ္ထုတော စ အဃတော။ အသေရိဘာဝဇနနတော အာဗာဓပဒဋ္ဌာနတာယ စ အာဗာဓတော။ အဝသဝတ္တနတော အဝိဓေယျတာယ စ ပရတော။ ဗျာဓိဇရာမရဏေဟိ ပလုဇ္ဇနီယတာယ ပလောကတော။ သာမိနိဝါသိကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဝိရဟတော သုညတော။ အတ္တပ္ပဋိက္ခေပဋ္ဌေန အနတ္တတော။ ရူပါဒိဓမ္မာ ဟိ န ဧတ္ထ အတ္တာ အတ္ထီတိ အနတ္တာ။ ဧဝံ သယမ္ပိ အတ္တာ န ဟောန္တီတိ အနတ္တာ။ တေန အဗျာပါရတော နိရီဟတော တုစ္ဆတော အနတ္တာတိ ဒီပိတံ ဟောတိ။ လက္ခဏတ္တယမေဝ သုခါဝဗောဓနတ္ထံ ဧကာဒသဟိ ပဒေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဂဟိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပဉ္စမဆဋ္ဌာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ဒုတိယနာနာကရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ပဌမတထာဂတအစ္ဆရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂၇။ သတ္တမေ ဝတ္တမာနသမီပေ ဝတ္တမာနေ ဝိယ ဝေါဟရိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဩက္ကမတီ’’တိ အာဟ ‘‘ဩက္ကန္တော ဟောတီတိ အတ္ထော’’တိ။ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပတ္ထရဏော သမုဇ္ဇလဘာဝေန ဥဠာရော။ ဒေဝါနုဘာဝန္တိ ဒေဝါနံ ပဘာနုဘာဝံ။ ဒေဝါနဉှိ ပဘံ သော ဩဘာသော အဓိဘဝတိ, န ဒေဝေ။ တေနာဟ ‘‘ဒေဝါန’’န္တိအာဒိ။ ရုက္ခဂစ္ဆာဒိနာ ကေနစိ န ဟညတီတိ အဃာ, အသမ္ဗာဓာ။ တေနာဟ ‘‘နိစ္စဝိဝရာ’’တိ။ အသံဝုတာတိ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ကေနစိ အပိဟိတာ။ တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာပိ အပ္ပတိဋ္ဌာ’’တိ။ တတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ ပိဓာယိကာ သန္ဓာရိကာ ပထဝီ နတ္ထိ အသံဝုတာ လောကန္တရိကာ, ဧဝံ ဥပရိပိ စက္ကဝါဠေသု ဒေဝဝိမာနာနံ အဘာဝတော အသံဝုတာ အပ္ပတိဋ္ဌာတိ ဒဿေတိ။ အန္ဓကာရော ဧတ္ထ အတ္ထီတိ အန္ဓကာရာ။ စက္ခုဝိညာဏံ န ဇာယတိ အာလောကဿ အဘာဝတော, န စက္ခုနော။ တထာ ဟိ ‘‘တေနောဘာသေန အညမညံ သဉ္ဇာနန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဇမ္ဗုဒီပေ ဌိတမဇ္ဈနှိကဝေလာယ ပုဗ္ဗဝိဒေဟဝါသီနံ အတ္ထင်္ဂမဝသေန ဥပဍ္ဎံ သူရိယမဏ္ဍလံ ပညာယတိ, အပရဂေါယာနဝါသီနံ ဥဂ္ဂမနဝသေန။ ဧဝံ သေသဒီပေသုပီတိ အာဟ ‘‘ဧကပ္ပဟာရေနေဝ တီသု ဒီပေသု ပညာယန္တီ’’တိ။ ဣတော အညထာ ဒွီသု ဧဝ ဒီပေသု ပညာယန္တိ။ ဧကေကာယ ဒိသာယ နဝနဝယောဇနသတသဟဿာနိ အန္ဓကာရဝိဓမနမ္ပိ ဣမိနာဝ နယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ပဘာယ နပ္ပဟောန္တီတိ အတ္တနော ပဘာယ ဩဘာသိတုံ နာဘိသမ္ဘုဏန္တိ။ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတမတ္ထကသမပ္ပမာဏေ အာကာသေ ဝိစရဏတော ‘‘စက္ကဝါဠပဗ္ဗတဿ ဝေမဇ္ဈေန စရန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဗျာဝဋာတိ ခါဒနတ္ထံ ဂဏှိတုံ ဥပက္ကမန္တာ။ ဝိပရိဝတ္တိတွာတိ ဝိဝဋ္ဋိတွာ။ ဆိဇ္ဇိတွာတိ မုစ္ဆာပဝတ္တိယာ ဌိတဋ္ဌာနတော မုစ္စိတွာ, အင်္ဂပစ္စင်္ဂဆေဒနဝသေန ဝါ ဆိဇ္ဇိတွာ။ အစ္စန္တခါရေတိ အာတပသန္တပါဘာဝေန အတိသီတဘာဝံ သန္ဓာယ အစ္စန္တခါရတာ ဝုတ္တာ သိယာ။ န ဟိ တံ ကပ္ပသဏ္ဌာနဥဒကံ သမ္ပတ္တိကရမဟာမေဃဝုဋ္ဌံ ပထဝိသန္ဓာရကံ ကပ္ပဝိနာသကဥဒကံ ဝိယ ခါရံ ဘဝိတုမရဟတိ, တထာ သတိ ပထဝီပိ ဝိလီယေယျ, တေသံ ဝါ ပါပကမ္မဖလေန ပေတာနံ ပကတိဥဒကဿ ပုဗ္ဗခေဠဘာဝါပတ္တိ ဝိယ တဿ ဥဒကဿ ခါရဘာဝါပတ္တိ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အစ္စန္တခါရေ ဥဒကေ’’တိ။

ပဌမတထာဂတအစ္ဆရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဒုတိယတထာဂတအစ္ဆရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၂၈။ အဋ္ဌမေ အာလီယန္တိ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန သေဝီယန္တီတိ အာလယာ, ပဉ္စ ကာမဂုဏာ။ အာရမန္တီတိ ရတိံ ဝိန္ဒန္တိ ကီဠန္တိ လဠန္တိ။ အာလီယန္တိ ဝါ အလ္လီယန္တာ အဘိရမဏဝသေန သေဝန္တီတိ အာလယာ, တဏှာဝိစရိတာနိ။ တေဟိ အာလယေဟိ ရမန္တီတိ အာလယာရာမာ။ ယထေဝ ဟိ သုသဇ္ဇိတံ ပုပ္ဖဖလဘရိတရုက္ခာဒိသမ္ပန္နဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌော ရာဇာ တာယ သမ္ပတ္တိယာ ရမတိ, သမ္မုဒိတော အာမောဒိတပ္ပမောဒိတော ဟောတိ, န ဥက္ကဏ္ဌေတိ, သာယမ္ပိ နိက္ခမိတုံ န ဣစ္ဆတိ, ဧဝမိမေဟိ ကာမာလယတဏှာလယေဟိ သတ္တာ ရမန္တိ, သံသာရဝဋ္ဋေ ပမုဒိတာ အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဝသန္တိ။ တေန တေသံ ဘဂဝါ ဒုဝိဓမ္ပိ အာလယံ ဥယျာနဘူမိံ ဝိယ ဒဿေန္တော ‘‘အာလယာရာမာ’’တိအာဒိမာဟ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ဒုတိယတထာဂတအစ္ဆရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉-၁၀။ အာနန္ဒအစ္ဆရိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၂၉-၁၃၀။ နဝမေ ပဋိသန္ထာရဓမ္မန္တိ ပကတိစာရိတ္တဝသေန ဝုတ္တံ, ဥပဂတာနံ ပန ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီနဉ္စ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဝသေန စေဝ စိတ္တရုစိဝသေန စ ယထာကာလံ ဓမ္မံ ဒေသေတိယေဝ, ဥပါသကဥပါသိကာနံ ပန ဥပနိသိန္နကကထာဝသေန။ ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ။

အာနန္ဒအစ္ဆရိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဘယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၄) ၄။ ပုဂ္ဂလဝဂ္ဂေါ

၁။ သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃၁။ စတုတ္ထဿ ပဌမေ ဥပပတ္တိပ္ပဋိလာဘံ သံဝတ္တနိကာနီတိ ဥပပတ္တိပဋိလာဘိယာနိ။ ဘဝပဋိလာဘိယာနီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ ယေဟီတိ ယေဟိ သံယောဇနေဟိ ဟေတုဘူတေဟိ, ကရဏဘူတေဟိ ဝါ။ နနု စ သောတာပန္နဿပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ အပ္ပဟီနာနိ, ကသ္မာ ပန သကဒါဂါမီယေဝ ဣဓ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘သကဒါဂါမိဿာတိ ဣဒံ အပ္ပဟီနသံယောဇနေသု အရိယေသု ဥတ္တမကောဋိယာ ဂဟိတ’’န္တိ။ တတ္ထ အပ္ပဟီနသံယောဇနေသူတိ အပ္ပဟီနဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနေသု။ ဥတ္တမကောဋိယာ ဂဟိတန္တိ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဂဟိတံ။ သကဒါဂါမိတော ပရဉှိ အပ္ပဟီနဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနော အရိယော နာမ နတ္ထိ။ နနု စ သကဒါဂါမိဿ ပဟီနာနိပိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ အတ္ထိ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇနာနံ ပဟီနတ္တာ, တသ္မာ ‘‘ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ အပ္ပဟီနာနီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဩရမ္ဘာဂိယေသု စ အပ္ပဟီနံ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ ကာမရာဂဗျာပါဒသံယောဇနာနိ သကဒါဂါမိဿ အပ္ပဟီနာနိ, တသ္မာ တာနိ အပ္ပဟီနာနိ ဥပါဒါယ ‘‘ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ အပ္ပဟီနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗေသံ အပ္ပဟီနတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။

သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ပဋိဘာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃၂။ ဒုတိယေ ပဋိဘာနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏမ္ပိ ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌိတဝစနမ္ပိ, တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ, အတ္ထယုတ္တံ ကာရဏယုတ္တဉ္စ ပဋိဘာနမဿာတိ ယုတ္တပ္ပဋိဘာနော။ ပုစ္ဆာနန္တရမေဝ သီဃံ ဗျာကာတုံ အသမတ္ထတာယ နောမုတ္တပ္ပဋိဘာနမဿာတိ နောမုတ္တပ္ပဋိဘာနော။ ဣမိနာ နယေန သေသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧတ္ထ ပန ပဌမော ကဉ္စိ ကာလံ ဝီမံသိတွာ ယုတ္တမေဝ ပေက္ခတိ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ဝိယ။ သော ပန ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပရိဂ္ဂဟေတွာ ယုတ္တပ္ပတ္တကာရဏမေဝ ကထေတိ။ ဒုတိယော ပုစ္ဆာနန္တရမေဝ ယေန ဝါ တေန ဝါ ဝစနေန ပဋိဗာဟတိ, ဝီမံသိတွာပိ စ ယုတ္တံ န ပက္ခေတိ စတုနိကာယိကပိဏ္ဍတိဿတ္ထေရော ဝိယ။ သော ပန ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပဉှပရိယောသာနမ္ပိ နာဂမေတိ, ယံ ဝါ တံ ဝါ ကထေတိယေဝ, ဝစနတ္ထံ ပနဿ ဝီမံသိယမာနံ ကတ္ထစိ န လဂတိ။ တတိယော ပုစ္ဆာသမကာလမေဝ ယုတ္တံ ပေက္ခတိ, တံခဏံယေဝ စ နံ ဗျာကရောတိ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ဝိယ။ သော ပန ပဉှံ ပုဋ္ဌော သီဃမေဝ ကထေတိ, ယုတ္တပ္ပတ္တကာရဏော စ ဟောတိ။ စတုတ္ထော ပုဋ္ဌော သမာနော နေဝ ယုတ္တံ ပေက္ခတိ, န ယေန ဝါ တေန ဝါ ပဋိဗာဟိတုံ သက္ကောတိ, တိဗ္ဗန္ဓကာရနိမုဂ္ဂေါ ဝိယ ဟောတိ လာဠုဒါယိတ္ထေရော ဝိယ။

ပဋိဘာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃-၄။ ဥဂ္ဃဋိတညူသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၃၃-၄။ တတိယေ ဥဂ္ဃဋိတညူတိ ဧတ္ထ ဥဂ္ဃဋနံ နာမ ဉာဏုဂ္ဃဋနံ, ဉာဏေန ဥဂ္ဃဋိတမတ္တေယေဝ ဇာနာတီတိ အတ္ထော။ သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယာတိ ဥဒါဟာရေ ဥဒါဟဋမတ္တေယေဝ။ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတီတိ စတုသစ္စဓမ္မဿ ဉာဏေန သဒ္ဓိံ အဘိသမယော။ အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၃၅၅) နယေန သံခိတ္တေန မာတိကာယ ဌပိယမာနာယ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှိတုံ သမတ္ထော ပုဂ္ဂလော ‘‘ဥဂ္ဃဋိတညူ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝိပဉ္စိတံ ဝိတ္ထာရိတမေဝ အတ္ထံ ဇာနာတီတိ ဝိပဉ္စိတညူ။ အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ သံခိတ္တေန မာတိကံ ဌပေတွာ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထေ ဘာဇိယမာနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ သမတ္ထော ပုဂ္ဂလော ‘‘ဝိပဉ္စိတညူ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဥဒ္ဒေသာဒီဟိ နေတဗ္ဗောတိ နေယျော။ အနုပုဗ္ဗေန ဓမ္မာဘိသမယောတိ အနုက္ကမေန အရဟတ္တပ္ပတ္တိ။ ဗျဉ္ဇနပဒမေဝ ပရမံ အဿာတိ ပဒပရမော။ န တာယ ဇာတိယာ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတီတိ တေန အတ္တဘာဝေန ဈာနံ ဝါ ဝိပဿနံ ဝါ မဂ္ဂံ ဝါ ဖလံ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော။ စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ။

ဥဂ္ဃဋိတညူသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၈။ သာဝဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၃၅-၈။ ပဉ္စမေ သာဝဇ္ဇောတိ သဒေါသော။ သာဝဇ္ဇေန ကာယကမ္မေနာတိ သဒေါသေန ပါဏာတိပါတာဒိနာ ကာယကမ္မေန။ ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော။ အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ပုဂ္ဂလော တီဟိ ဒွါရေဟိ အာယူဟနကမ္မဿ သဒေါသတ္တာ ဂူထကုဏပါဒိဘရိတော ပဒေသော ဝိယ ‘‘သာဝဇ္ဇော’’တိ ဝုစ္စတိ။ သာဝဇ္ဇေန ဗဟုလန္တိ ယဿ သာဝဇ္ဇမေဝ ကာယကမ္မံ ဗဟုလံ ဟောတိ, အပ္ပံ အနဝဇ္ဇံ။ သော ‘‘သာဝဇ္ဇေန ဗဟုလံ ကာယကမ္မေန သမန္နာဂတော အပ္ပံ အနဝဇ္ဇေနာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ကော ပန ဧဝရူပေါ ဟောတီတိ? ယော ဂါမဓမ္မတာယ ဝါ နိဂမဓမ္မတာယ ဝါ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပေါသထံ သမာဒိယတိ, သီလာနိ ပူရေတိ။ အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ပုဂ္ဂလော တီဟိ ဒွါရေဟိ အာယူဟနကမ္မေသု သာဝဇ္ဇဿေဝ ဗဟုလတာယ အနဝဇ္ဇဿ အပ္ပတာယ ‘‘ဝဇ္ဇဗဟုလော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ယထာ ဟိ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ ဒုဂ္ဂန္ဓာနိ ပုပ္ဖါနိ ရာသိကတာနဿု, တေသံ ဥပရိ တဟံ တဟံ အဓိမုတ္တကဝဿိကပါဋလာနိ ပတိတာနိ ဘဝေယျုံ, ဧဝရူပေါ အယံ ပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယထာ ပန ဧကသ္မိံ ပဒေသေ အဓိမုတ္တကဝဿိကပါဋလာနိ ရာသိကတာနဿု, တေသံ ဥပရိ တဟံ တဟံ ဒုဂ္ဂန္ဓာနိ ဗဒရပုပ္ဖါဒီနိ ပတိတာနိ ဘဝေယျုံ။ ဧဝရူပေါ တတိယော ပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗော။ စတုတ္ထော ပန တီဟိ ဒွါရေဟိ အာယူဟနကမ္မဿ နိဒ္ဒေါသတ္တာ စ စတုမဓုရဘရိတသုဝဏ္ဏဝါတိ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

သာဝဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉-၁၀။ ဓမ္မကထိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၃၉-၁၄၀။ နဝမေ အပ္ပဉ္စ ဘာသတီတိ သမ္ပတ္တပရိသာယ ထောကမေဝ ကထေတိ။ အသဟိတဉ္စာတိ ကထေန္တော စ ပန န အတ္ထယုတ္တံ ကာလယုတ္တံ ကထေတိ။ ပရိသာ စဿ န ကုသလာ ဟောတီတိ သောတုံ နိသိန္နပရိသာ စဿ ယုတ္တာယုတ္တံ ကာရဏာကာရဏံ သိလိဋ္ဌာသိလိဋ္ဌံ န ဇာနာတီတိ အတ္ထော။ ဧဝရူပေါတိ အယံ ဧဝံဇာတိကော ဗာလဓမ္မကထိကော ဧဝံဇာတိကာယ ဗာလပရိသာယ ဓမ္မကထိကောတွေဝ နာမံ လဘတိ။ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧတ္ထ စ ဒွေယေဝ ဇနာ သဘာဝဓမ္မကထိကာ, န ဣတရေ။ ဣတရေ ပန ဓမ္မကထိကာနံ အန္တော ပဝိဋ္ဌတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တာ။ ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ။

ဓမ္မကထိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပုဂ္ဂလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၅) ၅။ အာဘာဝဂ္ဂေါ

၁-၆။ အာဘာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၄၁-၁၄၆။ ပဉ္စမဿ ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

အာဘာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇-၁၀။ ဒုတိယကာလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၄၇-၁၅၀။ သတ္တမေ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနသဘာဝဿ ကာလဿ ဘာဝနာဒိယောဂေါ န သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ကာလာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ဓမ္မဿဝနာဒိဝသေန ပဝတ္တာနံ ကုသလဓမ္မာနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ။ ကာလသဟစရိတာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ ဣဓ ကာလ-သဒ္ဒေန ဂဟိတာ အပရဿ အသမ္ဘဝတော။ အဋ္ဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ဒုတိယကာလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အာဘာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

တတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ။

၄။ စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ

(၁၆) ၁။ ဣန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

၁-၅။ ဣန္ဒြိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၅၁-၁၅၅။ စတုတ္ထဿ ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနာနေဝ။

ဣန္ဒြိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆-၈။ ကပ္ပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၅၆-၁၅၈။ ဆဋ္ဌေ သံဝဋ္ဋနံ ဝိနဿနံ သံဝဋ္ဋော, သံဝဋ္ဋတော ဥဒ္ဓံ တထာ ဌာယီ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ။ ဝိဝဋ္ဋနံ နိဗ္ဗတ္တနံ, ဝဍ္ဎနံ ဝါ ဝိဝဋ္ဋော။ ‘‘တေဇောသံဝဋ္ဋော, အာပေါသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋောတိ ဧဝံ သံဝဋ္ဋသီမာနုက္ကမေန သံဝဋ္ဋေသု ဝတ္တဗ္ဗေသု တထာ အဝတွာ အာပေါသံဝဋ္ဋော, တေဇောသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋောတိ ဝစနံ သံဝဋ္ဋမဟာဘူတဒေသနာနုပုဗ္ဗိယာ’’တိ ကေစိ။ ‘‘ဘာဝီသံဝဋ္ဋာနုပုဗ္ဗိယာ’’တိ အပရေ။ အာပေန သံဝဋ္ဋော အာပေါသံဝဋ္ဋော။ သံဝဋ္ဋသီမာတိ သံဝဋ္ဋနမရိယာဒါ။ သံဝဋ္ဋတီတိ ဝိနဿတိ။ သဒါတိ သဗ္ဗကာလံ, တီသုပိ သံဝဋ္ဋကာလေသူတိ အတ္ထော။ ဧကံ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ ဝိနဿတီတိ ဧတ္ထ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ နာမ တိဝိဓံ ဟောတိ ဇာတိက္ခေတ္တံ, အာဏာက္ခေတ္တံ, ဝိသယက္ခေတ္တဉ္စ။

တတ္ထ ဇာတိက္ခေတ္တံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ ဟောတိ, တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏာဒီသု ကမ္ပတိ။ အာဏာက္ခေတ္တံ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ, ယတ္ထ ရတနသုတ္တံ (ခု။ ပါ။ ၆။၁ အာဒယော၊ သု။ နိ။ ၂၂၄ အာဒယော) ခန္ဓပရိတ္တံ (အ။ နိ။ ၄။၆၇၊ စူဠဝ။ ၂၅၁) ဓဇဂ္ဂပရိတ္တံ (သံ။ နိ။ ၁။၂၄၉) အာဋာနာဋိယပရိတ္တံ (ဒီ။ နိ။ ၃။၂၇၇-၂၇၈) မောရပရိတ္တန္တိ (ဇာ။ ၁။၂။၁၇-၁၈) ဣမေသံ ပရိတ္တာနံ အာနုဘာဝေါ ဝတ္တတိ။ ဝိသယက္ခေတ္တံ အနန္တာပရိမာဏံ, ယံ ‘‘ယာဝတာ ဝါ ပနာကင်္ခေယျာ’’တိ (အ။ နိ။ ၃။၈၁) ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယံ ယံ တထာဂတော အာကင်္ခတိ, တံ တံ ဇာနာတိ။ ဧဝမေတေသု တီသု ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေသု ဧကံ အာဏာက္ခေတ္တံ ဝိနဿတိ, တသ္မိံ ပန ဝိနဿန္တေ ဇာတိက္ခေတ္တံ ဝိနဋ္ဌမေဝ ဟောတိ, ဝိနဿန္တဉ္စ ဧကတောဝ ဝိနဿတိ, သဏ္ဌဟန္တဉ္စ ဧကတောဝ သဏ္ဌဟတိ။ သေသမေတ္ထ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာသု (ဝိသုဒ္ဓိ။ မဟာဋီ။ ၂။၄၀၄) ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ။ သတ္တမဋ္ဌမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ကပ္ပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ဘိက္ခုနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၅၉။ နဝမေ ဧဝံ ပဝတ္တံ ပစ္စုပ္ပန္နတဏှံ နိဿာယာတိ ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟမ္ပိ အာသဝါနံ ခယာ’’တိအာဒိနာ နယေန အနုတ္တရေ ဝိမောက္ခေ ပိဟံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ ဥပ္ပန္နတဏှံ နိဿာယ။ ကထံ ပန လောကုတ္တရဓမ္မေ အာရဗ္ဘ အာသာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န အာရမ္မဏကရဏဝသေန တတ္ထ ပိဟာ ပဝတ္တတိ အဝိသယတ္တာ ပုဂ္ဂလဿ စ အနဓိဂတဘာဝတော။ အနုဿဝူပလဒ္ဓေ ပန အနုတ္တရဝိမောက္ခေ ဥဒ္ဒိဿ ပိဟံ ဥပ္ပါဒေန္တော တတ္ထ ပိဟံ ဥပ္ပါဒေတိ နာမ။ နာကဍ္ဎတီတိ ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တတာယ ပဋိသန္ဓိံ န ဒေတိ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဘိက္ခုနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ သုဂတဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆၀။ ဒသမေ ဝဠဉ္ဇေန္တီတိ သဇ္ဈာယန္တိ စေဝ ဝါစုဂ္ဂတံ ကရောန္တာ ဓာရေန္တိ စ။ အဝိဂတတဏှတာယ တံ တံ ပရိက္ခာရဇာတံ ဗဟုမ္ပိ အာဒိယန္တီတိ ဗဟုလာ, တေ ဧဝ ဗာဟုလိကာ ယထာ ‘‘ဝေနယိကော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၆၊ အ။ နိ။ ၈။၁၁၊ ပါရာ။ ၈)။ တေ ပန ယသ္မာ ပစ္စယဗဟုလဘာဝါ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ပစ္စယဗာဟုလ္လာယ ပဋိပန္နာ’’တိ။ သိထိလံ ဂဏှန္တီတိ သာထလိကာ, သိက္ခာယ အာဒရဂါရဝါဘာဝေန သိထိလံ အဒဠှံ ဂဏှန္တီတိ အတ္ထော။ သိထိလန္တိ စ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော, သိထိလ-သဒ္ဒေန ဝါ သမာနတ္ထဿ သာထလသဒ္ဒဿ ဝသေန သာထလိကာတိ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အဝဂမနတောတိ အဓောဂမနတော, ဩရမ္ဘာဂိယဘာဝတောတိ အတ္ထော။ နိဗ္ဗီရိယာတိ ဥဇ္ဈိတုဿာဟာ တဒဓိဂမာယ အာရမ္ဘမ္ပိ အကုရုမာနာ။

သုဂတဝိနယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဣန္ဒြိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၇) ၂။ ပဋိပဒါဝဂ္ဂေါ

၁။ သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆၁။ ဒုတိယဿ ပဌမေ ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာတိအာဒီသု ပါဠိယာ အာဂတနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တထာ ဟိ –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ? ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… အမောဟော ဓမ္မဝိစယော သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ။ တတ္ထ ကတမာ ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ပညာ? ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ ခိပ္ပံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ပညာ။ တတ္ထ ကတမာ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ? အကိစ္ဆေန အကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ပညာ။ တတ္ထ ကတမာ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ပညာ? အကိစ္ဆေန အကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ ခိပ္ပံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿ ယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပညာ ပဇာနနာ…ပေ… သမ္မာဒိဋ္ဌိ, အယံ ဝုစ္စတိ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ ပညာ’’တိ (ဝိဘ။ ၈၀၁) – အယမေတ္ထ ပါဠိ။

တတ္ထ ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမာဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ အာဂမနကာလေ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဒုက္ခေန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ လောကုတ္တရသမာဓိံ ဥပ္ပါဒေန္တဿ။ ဒန္ဓံ တံ ဌာနံ အဘိဇာနန္တဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘိတေသု ကိလေသေသု ဝိပဿနာပရိဝါသေ စိရံ ဝသိတွာ တံ လောကုတ္တရသမာဓိသင်္ခါတံ ဌာနံ ဒန္ဓံ သဏိကံ အဘိဇာနန္တဿ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ, ပါပုဏန္တဿာတိ အတ္ထော။ အယံ ဝုစ္စတီတိ ယာ ဧသာ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အယံ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဋိပဒါယ ဒုက္ခတ္တာ, ဝိပဿနာပရိဝါသပညာယ စ ဒန္ဓတ္တာ မဂ္ဂကာလေ ဧကစိတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာပိ ပညာ အာဂမနဝသေန ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ နာမာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဥပရိ တီသု ပဒေသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဝိတ္ထာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆၂။ ဒုတိယေ အကတာဘိနိဝေသောတိ အကတာဓိကာရော။ ရူပါနံ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏံ ရူပပရိဂ္ဂဟော။ တီသု အဒ္ဓါသု ကိလမတီတိ ပုဗ္ဗန္တေ အပရန္တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေတိ ဧဝံ တီသု ပဒေသေသု ကိလမတိ။ ပဉ္စသု ဉာဏေသူတိ ရူပပရိဂ္ဂဟာဒီသု ပဉ္စသု ဉာဏေသု။ နဝသု ဝိပဿနာဉာဏေသူတိ ဥဒယဗ္ဗယာဒိနဝဝိပဿနာဉာဏေသု။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ဝိတ္ထာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ အသုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆၃။ တတိယေ ‘‘ယထာ ဧတံ, တထာ ဣဒ’’န္တိ ဣမိနာ နယေနာတိ ဧတေန –

‘‘ယထာ ဣဒံ တထာ ဧတံ, ယထာ ဧတံ တထာ ဣဒံ၊

အဇ္ဈတ္တဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါ စ, ကာယေ ဆန္ဒံ ဝိရာဇယေ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၂၀၅)၊ –

ဣမံ ဒေသနာနယံ သင်္ဂဏှာတိ။ တဿတ္ထော – ယထာ ဣဒံ သဝိညာဏကာသုဘံ အာယုဥသ္မာဝိညာဏာနံ အနပဂမာ စရတိ တိဋ္ဌတိ နိသီဒတိ သယတိ, တထာ ဧတံ ဧတရဟိ သုသာနေ သယိတံ အဝိညာဏကမ္ပိ ပုဗ္ဗေ တေသံ ဓမ္မာနံ အနပဂမာ အဟောသိ။ ယထာ စ ဧတံ ဧတရဟိ မတသရီရံ တေသံ ဓမ္မာနံ အပဂမာ န စရတိ န တိဋ္ဌတိ န နိသီဒတိ န သေယျံ ကပ္ပေတိ, တထာ ဣဒံ သဝိညာဏကမ္ပိ တေသံ ဓမ္မာနံ အပဂမာ ဘဝိဿတိ။ ယထာ စ ဣဒံ သဝိညာဏကံ နေတရဟိ သုသာနေ မတံ သေတိ န ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘာဝမုပဂတံ, တထာ ဧတံ ဧတရဟိ မတသရီရမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အဟောသိ။ ယထာ

ပနေတံ ဧတရဟိ အဝိညာဏကာသုဘံ မတကသုသာနေ သေတိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘာဝဉ္စ ဥပဂတံ, တထာ ဣဒံ သဝိညာဏကမ္ပိ ဘဝိဿတီတိ။ တတ္ထ ယထာ ဣဒံ တထာ ဧတန္တိ အတ္တနာ မတသရီရဿ သမာနဘာဝံ ကရောန္တော ဗာဟိရေ ဒေါသံ ပဇဟတိ။ ယထာ ဧတံ တထာ ဣဒန္တိ မတသရီရေန အတ္တနော သမာနဘာဝံ ကရောန္တော အဇ္ဈတ္တိကေ ရာဂံ ပဇဟတိ။ ယေနာကာရေန ဥဘယံ သမံ ကရောတိ, တံ သမ္ပဇာနန္တော ဥဘယတ္ထ မောဟံ ပဇဟတိ။

ဗဟိဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌာနန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ သုသာနာဒီသု ဒိဋ္ဌာနံ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဒသန္နံ အသုဘာနံ။ ‘‘နဝန္နံ ပါဋိကုလျာနံ ဝသေနာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု အန္တိမဇီဝိကာဘာဝတော ပိဏ္ဍပါတဿ အလာဘလာဘေသု ပရိတဿနဂေဓာဒိသမုပ္ပတ္တိတော ဘတ္တဿ သမ္မဒဇနနတော ကိမိကုလသံဝဒ္ဓနတောတိ ဧဝမာဒီဟိပိ အာကာရေဟိ အာဟာရေပဋိကူလတာ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗာ။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျံ အတိပါပေါယံ လောကသ္မိံ ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျော ဝိစရတိ ပတ္တပါဏီတိ (သံ။ နိ။ ၃။၈၀၊ ဣတိဝု။ ၉၁)။ အလဒ္ဓါ စ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိတဿတိ, လဒ္ဓါ စ ပိဏ္ဍပါတံ ဂဓိတော မုစ္ဆိတော အဇ္ဈောပန္နော အနာဒီနဝဒဿာဝီ အနိဿရဏပညော ပရိဘုဉ္ဇတီတိ (အ။ နိ။ ၃။၁၂၄)။ ဘုတ္တော စ အာဟာရော ကဿစိ ကဒါစိ မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ အာဝဟတီ’’တိ။

ကဋုကီဋကာဒယော ဒွတ္တိံသကုလပ္ပဘေဒါ ကိမိယော နံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တီတိ? ဝုစ္စတေ – အန္တိမဇီဝိကာဘာဝေါ တာဝ စိတ္တသံကိလေသဝိသောဓနတ္ထံ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသနတော ပဂေဝ မနသိ ကာတဗ္ဗော ‘‘မာဟံ ဆဝါလာတသဒိသော ဘဝေယျ’’န္တိ။ တထာ ပိဏ္ဍပါတဿ အလာဘလာဘေသု ပရိတဿနဂေဓာဒိသမုပ္ပတ္တိနိဝါရဏံ ပဂေဝ အနုဋ္ဌာတဗ္ဗံ သုပရိသုဒ္ဓသီလဿ ပဋိသင်္ခါနဝတော တဒဘာဝတော။ ဘတ္တသမ္မဒေါ အနေကန္တိကော ပရိဘောဂေ အန္တောဂဓောဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကိမိကုလသံဝဒ္ဓနံ ပန သင်္ဂဟေတဗ္ဗံ, သင်္ဂဟိတမေဝ ဝါ ‘‘နဝန္နံ ပါဋိကုလျာနံ ဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထ နိယမဿ အကတတ္တာ။ ဣမိနာ ဝါ နယေန ဣတရေသမ္ပေတ္ထ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယထာသမ္ဘဝမေတ္ထ ပဋိကူလတာပစ္စဝေက္ခဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ။

ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၂၉၄-၂၉၅) ဒသဟိ အာကာရေဟိ ပဋိကူလတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သေယျထိဒံ – ဂမနတော, ပရိယေသနတော, ပရိဘောဂတော, အာသယတော, နိဓာနတော, အပရိပက္ကတော, ပရိပက္ကတော, ဖလတော, နိဿန္ဒတော, သမ္မက္ခနတောတိ။ ဧဝံ ဒသန္နံ ဝသေန ပါဋိကုလျဝစနေနပိ ဣဓ ‘‘နဝန္န’’န္တိ ဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတိ, သမ္မက္ခနဿ ပရိဘောဂါဒီသု လဗ္ဘမာနဘာဝါ ဝိသုံ တံ အဂ္ဂဟေတွာ န ဝဒန္တိ။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၃၀၄) ပန သမ္မက္ခနံ ပရိဘောဂါဒီသု လဗ္ဘမာနမ္ပိ နိဿန္ဒဝသေန ဝိသေသတော ပဋိကူလန္တိ ဒဿေတုံ သဗ္ဗပစ္ဆာ ဌပိတာ။

ဥက္ကဏ္ဌိတသညာယ သမန္နာဂတောတိ တီသု ဘဝေသု အရုစ္စနဝသေန ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာပညာယ သမန္နာဂတော။ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ ဟေသာ သညာသီသေန ဝုတ္တာ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

အသုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄-၆။ ပဌမခမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၆၄-၁၆၆။ စတုတ္ထေ ပဓာနကရဏကာလေ သီတာဒီနိ နက္ခမတိ န သဟတီတိ အက္ခမာ။ ခမတိ သဟတိ အဘိဘဝတီတိ ခမာ။ ဣန္ဒြိယဒမနံ ဒမာ။ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၆၊ အ။ နိ။ ၄။၁၄၊ ၆။၅၈) နယေန ဝိတက္ကသမနံ သမာတိ အာဟ ‘‘အကုသလဝိတက္ကာနံ ဝူပသမနပဋိပဒါ’’တိ။ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ, သဗ္ဗေသမ္ပိ ကိလေသာနံ သမနဝသေန ပဝတ္တာ ပဋိပဒါ သမာ။ ပဉ္စမဆဋ္ဌာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

ပဌမခမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇-၈။ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၆၇-၁၆၈။ သတ္တမဋ္ဌမေသု မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿာတိအာဒိနာ မောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ဟေဋ္ဌာ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ သုခပဋိပဒဒန္ဓာဘိညဘာဝေါ, အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဒုက္ခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညဘာဝေါ ဝုတ္တော, သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပန ဟေဋ္ဌိမာနံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ သုခပဋိပဒဒန္ဓာဘိညဘာဝေါ, အရဟတ္တမဂ္ဂဿ စ သုခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညဘာဝေါ ဒဿိတော။ ယံ ပန ဝုတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၈၀၁) ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ပန စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သုခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညာဝ အဟေသုံ, တထာ ဓမ္မသေနာပတိဿ။ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ပန ပဌမမဂ္ဂေါ သုခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညော အဟောသိ, ဥပရိ တယော ဒုက္ခပဋိပဒဒန္ဓာဘိညာ’’တိ။ ယဉ္စ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ။ သ။ အဋ္ဌ။ ၁၄၇၆) ‘‘တထာဂတဿ ဟိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ စ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သုခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညာဝ အဟေသုံ, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ပန ပဌမမဂ္ဂေါ သုခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညော ဥပရိ တယော ဒုက္ခပဋိပဒခိပ္ပါဘိညာ’’တိ, တံ သဗ္ဗံ အညမညံ နာနုလောမေတိ။ ဣမာယ ပါဠိယာ ဣမာယ စ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ, တသ္မာ ဝီမံသိတဗ္ဗမေတံ။ တံတံဘာဏကာနံ ဝါ မတေန တတ္ထ တတ္ထ တထာ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ။

မဟာမောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ သသင်္ခါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၆၉။ နဝမေ သသင်္ခါရေန ဒုက္ခေန ကသိရေန အဓိမတ္တပယောဂံ ကတွာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဓမ္မောတိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ။ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန အဓိမတ္တပယောဂံ အကတွာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဓမ္မောတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ။ ဓမ္မာနုသာရီ ပုဂ္ဂလော ဟိ အာဂမနမှိ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော အပ္ပဒုက္ခေန အကသိရေန အကိလမန္တောဝ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ။ သဒ္ဓါနုသာရီ ပုဂ္ဂလော ပန ဒုက္ခေန ကသိရေန ကိလမန္တော ဟုတွာ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ, တသ္မာ ဓမ္မာနုသာရိဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကံ ဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ သူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ။ ယထာ နာမ တိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အတိသီဃံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ဓမ္မာနုသာရိနော ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟောတိ။ သဒ္ဓါနုသာရိနော ပန ပုဗ္ဗဘာဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကံ ဉာဏံ ဒန္ဓံ အတိခိဏံ အသူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ။ ယထာ နာမ ကုဏ္ဌေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ န မဋ္ဌံ ဟောတိ, အတိသီဃံ န ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါနုသာရိနော ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟောတိ။ ဧဝံ သန္တေပိ နေသံ ကိလေသက္ခယေ နာနတ္တံ နတ္ထိ, အနဝသေသာဝ ကိလေသာ ခီယန္တိ။

သသင်္ခါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ယုဂနဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇၀။ ဒသမေ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဝိပဿနံ ဘာဝေတီတိ ဣဒံ သမထယာနိကဿ ဝသေန ဝုတ္တံ။ သော ဟိ ပဌမံ ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ ဥပ္ပါဒေတိ, အယံ သမထော။ သော တဉ္စ တံသမ္ပယုတ္တေ စ ဓမ္မေ အနိစ္စာဒီဟိ ဝိပဿတိ, အယံ ဝိပဿနာ, ဣတိ ပဌမံ သမထော, ပစ္ဆာ ဝိပဿနာ။ တေန ဝုစ္စတိ ‘‘သမထပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဝိပဿနံ ဘာဝေတီ’’တိ။ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမံ သမထံ ဘာဝေတီတိ ဣဒံ ပန ဝိပဿနာယာနိကဿ ဝသေန ဝုတ္တံ။ သော တံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သမထံ အသမ္ပာဒေတွာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စာဒီဟိ ဝိပဿတိ။ ပဌမော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗတ္တတီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, လောကိယမဂ္ဂဝသေနေဝ ဝါ ဣမိဿာ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကထံ? မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတိ, ပုဗ္ဗဘာဂိယော လောကိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ အာသေဝတိ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဝသေန။ ဘာဝေတိ မုစ္စိတုကမျတာဝသေန။ ဗဟုလီကရောတိ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဝသေန။ အာသေဝတိ ဝါ ဘယတုပဋ္ဌာနာဒိဉာဏဝသေန။ ဘာဝေတိ မုစ္စိတုကမျတာဒိဉာဏဝသေန။ ဗဟုလီကရောတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဝသေန။ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ။ အနုသယာ ဗျန္တီ ဟောန္တီတိ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ ပဟီယန္တိ ဗျန္တီ ဟောန္တိ။

ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသန္တိ ဩဘာသာဒီသု အရိယဓမ္မောတိ ပဝတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စံ ဝိက္ခေပေါ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စံ, တေန ဓမ္မုဒ္ဓစ္စေန ဝိပဿနာဝီထိတော ဥဂ္ဂမနေန ဝိရူပံ ဂဟိတံ ပဝတ္တိယမာနံ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသံ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတမာနသံ ဟောတိ, အနိစ္စတော မနသိ ကရောတိ, ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဩဘာသော ဓမ္မောတိ ဩဘာသံ အာဝဇ္ဇတိ, တတော ဝိက္ခေပေါ ဥဒ္ဓစ္စံ, တေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဝိဂ္ဂဟိတမာနသော အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ။ ဒုက္ခတော…ပေ… အနတ္တတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ။ တထာ အနိစ္စတော မနသိကရောတော ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ…ပေ… ပီတိ ပဿဒ္ဓိ သုခံ အဓိမောက္ခော ပဂ္ဂဟော ဥပဋ္ဌာနံ ဥပေက္ခာ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နိကန္တိ ဓမ္မောတိ နိကန္တိံ အာဝဇ္ဇတိ, တတော ဝိက္ခေပေါ ဥဒ္ဓစ္စံ, တေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဝိဂ္ဂဟိတမာနသော အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနံ

ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ။ ဒုက္ခတော…ပေ… အနတ္တတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတီ’’တိ (ပဋိ။ မ။ ၂။၆)။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ယုဂနဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဋိပဒါဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၈) ၃။ သဉ္စေတနိယဝဂ္ဂေါ

၁။ စေတနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇၁။ တတိယဿ ပဌမေ ကာယသဉ္စေတနာဟေတူတိ ကာယကမ္မနိမိတ္တံ, ကာယိကဿ ကမ္မဿ ကဋတ္တာ ဥပစိတတ္တာတိ အတ္ထော။ ဧသ နယော သေသသဉ္စေတနာဒွယေပိ။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစေတနာ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒေတိယေဝါတိ ‘‘ဝီသတိဝိဓာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တထာ ဝစီသဉ္စေတနာ မနောသဉ္စေတနာတိ ဧတ္ထ ကာမာဝစရကုသလာကုသလဝသေန ဝီသတိ စေတနာ လဗ္ဘန္တိ။ ဣဒံ တထာ-သဒ္ဒေန ဥပသံဟရတိ။ အပိစေတ္ထ နဝ မဟဂ္ဂတစေတနာပိ လဗ္ဘန္တီတိ ဣမိနာ နဝဟိ ရူပါရူပကုသလစေတနာဟိ သဒ္ဓိံ မနောဒွါရေ ဧကူနတိံသာတိ တီသု ဒွါရေသု ဧကူနသတ္တတိ စေတနာ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ။ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာဝါတိ ဣဒံ တာပိ စေတနာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာဝ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ။ ယထာဝုတ္တာ ဟိ ဧကူနသတ္တတိ စေတနာ ကုသလာပိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ဟောန္တိ, ပဂေဝ ဣတရာ အပ္ပဟီနာဝိဇ္ဇဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ပဟီနာဝိဇ္ဇဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော။

ယသ္မာ ယံ တံ ယထာဝုတ္တံ စေတနာဘေဒံ ကာယသင်္ခါရဉ္စေဝ ဝစီသင်္ခါရဉ္စ မနောသင်္ခါရဉ္စ ပရေဟိ အနုဿာဟိတော သာမမ္ပိ အသင်္ခါရိကစိတ္တေန ကရောတိ, ပရေဟိ ကာရိယမာနော သသင်္ခါရိကစိတ္တေနပိ ကရောတိ, ‘‘ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ကရောန္တောပိ တဿ ဧဝရူပေါ နာမ ဝိပါကော ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ကမ္မံ ဝိပါကဉ္စ ဇာနန္တောပိ ကရောတိ, မာတာပိတူသု စေတိယဝန္ဒနာဒီနိ ကရောန္တေသု အနုကရောန္တော ဒါရကော ဝိယ ကေဝလံ ကမ္မညေဝ ဝိဇ္ဇာနန္တော ‘‘ဣမဿ ပန ကမ္မဿ အယံ ဝိပါကော’’တိ ဝိပါကံ အဇာနန္တောပိ ကရောတိ, တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သာမံ ဝါ တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပရေဟိ အနာဏတ္တောတိ သရသေနေဝ ဝတ္တမာနော။ ဇာနန္တောတိ အနုဿဝါဒိဝသေန ဇာနန္တော။

နနု စ ခီဏာသဝေါ စေတိယံ ဝန္ဒတိ, ဓမ္မံ ဘဏတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, ကထမဿ ကာယကမ္မာဒယော န ဟောန္တီတိ? အဝိပါကတ္တာ။ ခီဏာသဝေန ဟိ ကတကမ္မံ နေဝ ကုသလံ ဟောတိ နာကုသလံ, အဝိပါကံ ဟုတွာ ကိရိယာမတ္တေ တိဋ္ဌတိ။ တေနဿ တေ ကာယာဒယော န ဟောန္တိ။ တေနေဝါဟ ‘‘ခီဏာသဝဿ ကာယေန ကရဏကမ္မံ ပညာယတီ’’တိအာဒိ။ တန္တိ ကုသလာကုသလံ။

ခိဍ္ဍာယ ပဒုဿန္တီတိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိနော, ခိဍ္ဍာပဒေါသိနော ဧဝ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ။ ခိဍ္ဍာပဒေါသော ဝါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ။ တေ ကိရ ပုညဝိသေသာဓိဂတေန မဟန္တေန အတ္တနော သိရိဝိဘဝေန နက္ခတ္တံ ကီဠန္တာ တာယ သမ္ပတ္တိယာ မဟန္တတာယ ‘‘အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိမှာ န ပရိဘုဉ္ဇိမှာ’’တိပိ န ဇာနန္တိ။ အထ ဧကာဟာရာတိက္ကမတော ပဋ္ဌာယ နိရန္တရံ ခါဒန္တာပိ ပိဝန္တာပိ စဝန္တိယေဝ န တိဋ္ဌန္တိ။ ကသ္မာ? ကမ္မဇတေဇဿ ဗလဝတာယ ကရဇကာယဿ မန္ဒတာယ။ မနုဿာနဉှိ ကမ္မဇတေဇော မန္ဒော, ကရဇကာယော ဗလဝါ။ တေသံ တေဇဿ မန္ဒတာယ ကာယဿ ဗလဝတာယ သတ္တာဟမ္ပိ အတိက္ကမိတွာ ဥဏှောဒကအစ္ဆယာဂုအာဒီဟိ သက္ကာ ကရဇကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေတုံ။ ဒေဝါနံ ပန တေဇော ဗလဝါ ဟောတိ ဥဠာရပုညနိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဥဠာရဂရုသိနိဒ္ဓသုဓာဟာရဇီရဏတော စ။ ကရဇံ မန္ဒံ မုဒုသုခုမာလဘာဝတော။ တေ ဧကံ အာဟာရဝေလံ အက္ကမိတွာဝ သဏ္ဌာပေတုံ န သက္ကောန္တိ။ ယထာ နာမ ဂိမှာနံ မဇ္ဈနှိကေ တတ္တပါသာဏေ ဌပိတံ ပဒုမံ ဝါ ဥပ္ပလံ ဝါ သာယနှသမယေ ဃဋသတေနပိ သိဉ္စိယမာနံ ပါကတိကံ န ဟောတိ ဝိနဿတိယေဝ, ဧဝမေဝ ပစ္ဆာ နိရန္တရံ ခါဒန္တာပိ ပိဝန္တာပိ စဝန္တိယေဝ န တိဋ္ဌန္တိ။ ကတမေ ပန တေ ဒေဝါတိ? ‘‘ဣမေ နာမာ’’တိ အဋ္ဌကထာယ ဝိစာရဏာ နတ္ထိ, ‘‘အာဟာရူပစ္ဆေဒေန အာတပေ ခိတ္တမာလာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ယေ ကေစိ ကဗဠီကာရာဟာရူပဇီဝိနော ဒေဝါ ဧဝံ ကရောန္တိ, တေ ဧဝံ စဝန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အဘယဂိရိဝါသိနော ပနာဟု ‘‘နိမ္မာနရတိပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနော တေ ဒေဝါ, ခိဍ္ဍာယ ပဒုဿနမတ္တေနေဝ ဟေတေ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာတိ ဝုတ္တာ’’တိ။ ကော ပနေတ္ထ ဒေဝါနံ အာဟာရော, ကာ အာဟာရဝေလာတိ? ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ သုဓာ အာဟာရော, သာ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဥပရိမာနံ ဥပရိမာနံ ပဏီတတမာ ဟောတိ။ တံ ယထာသကံ ဒိဝသဝသေနေဝ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဘုဉ္ဇန္တိ။ ကေစိ ပန ဗဒရပ္ပမာဏံ သုဓာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ။ သော ဇိဝှါယံ ဌပိတမတ္တောယေဝ ယာဝ ကေသဂ္ဂနခဂ္ဂါ ကာယံ ဖရတိ, တေသံယေဝ ဒိဝသဝသေန သတ္တဒိဝသံ ယာပနသမတ္ထောဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ။

ဣဿာပကတတ္တာ ပဒုဋ္ဌေန မနသာ ပဒုဿန္တီတိ မနောပဒေါသိကာ။ ဥသူယဝသေန ဝါ မနသော ပဒေါသော မနောပဒေါသော, သော ဧတေသံ အတ္ထိ ဝိနာသဟေတုဘူတောတိ မနောပဒေါသိကာ။ အက္ကုဒ္ဓေါ ရက္ခတီတိ ကုဒ္ဓဿ သော ကောဓော ဣတရသ္မိံ အက္ကုဇ္ဈန္တေ အနုပါဒါနော ဧကဝါရမေဝ ဥပ္ပတ္တိယာ အနာသေဝနော စာဝေတုံ န သက္ကောတိ, ဥဒကန္တံ ပတွာ အဂ္ဂိ ဝိယ နိဗ္ဗာယတိ, တသ္မာ အက္ကုဒ္ဓေါ တံ စဝနတော ရက္ခတိ။ ဥဘောသု ပန ကုဒ္ဓေသု ဘိယျော ဘိယျော အညမညမှိ ပရိဝဍ္ဎနဝသေန တိခိဏသမုဒါစာရော နိဿယဒဟနရသော ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဟဒယဝတ္ထုံ နိဒဟန္တော အစ္စန္တသုခုမာလံ ကရဇကာယံ ဝိနာသေတိ, တတော သကလောပိ အတ္တဘာဝေါ အန္တရဓာယတိ။ တေနာဟ ‘‘ဥဘောသု ပနာ’’တိအာဒိ။ တထာ စာဟ ဘဂဝါ ‘‘အညမညမှိ ပဒုဋ္ဌစိတ္တာ ကိလန္တကာယ…ပေ… စဝန္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၄၇)။

ကတမေ တေန ဒေဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ တေနာတိ ပစ္စတ္တေ ကရဏဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ကတမေ နာမ တေ ဒေဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ။ ကရဏတ္ထေယေဝ ဝါ ဧတံ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တေန ဝါ အတ္တဘာဝေနာ’’တိ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

စေတနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဝိဘတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇၂။ ဒုတိယေ အတ္ထပ္ပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ။ အတ္ထောတိ စေတ္ထ သင်္ခေပတော ဟေတုဖလံ။ တဉှိ ဟေတုဝသေန အရဏီယံ ဂန္တဗ္ဗံ ပတ္တဗ္ဗံ, တသ္မာ ‘‘အတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ပဘေဒတော ပန ယံ ကိဉ္စိ ပစ္စယသမုပ္ပန္နံ, နိဗ္ဗာနံ, ဘာသိတတ္ထော, ဝိပါကော, ကိရိယာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ‘‘အတ္ထော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တံ အတ္ထံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ အတ္ထေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ။ တေနာဟ ‘‘ပဉ္စသု အတ္ထေသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏ’’န္တိ။ အာစိက္ခာမီတိအာဒီသု အာဒိတော ကထေန္တော အာစိက္ခတိ နာမ, ဥဒ္ဒိသတီတိ အတ္ထော။ တမေဝ ဥဒ္ဒေသံ ပရိယောသာပေန္တော ဒေသေတိ။ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌမတ္ထံ ဥဒ္ဒိသနဝသေန ပကာရေဟိ ဉာပေန္တော ဉာပေတိ။ ပကာရေဟိ ဧဝ တမတ္ထံ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ပဋ္ဌပေတိ။ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ပဋိနိဒ္ဒိသနဝသေန ဝိဝရတိ။ ဝိဝဋံ ဝိဘဇတိ။ ဝိဘတ္တအတ္ထံ ဟေတူဒါဟရဏဒဿနေဟိ ပါကဋံ ကရောန္တော ဥတ္တာနိံ ကရောတိ။

တိဿော ပဋိသမ္ဘိဒါတိ ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ။ တတ္ထ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ နာမ ဓမ္မပ္ပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ဉာဏံ။ ဓမ္မောတိ စ သင်္ခေပတော ပစ္စယော။ သော ဟိ ယသ္မာ တံ တံ ဝိဒဟတိ ပဝတ္တေတိ စေဝ ပါပေတိ စ, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ပဘေဒတော ပန ယော ကောစိ ဖလနိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု, အရိယမဂ္ဂေါ, ဘာသိတံ, ကုသလံ, အကုသလန္တိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, တံ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ ဓမ္မေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ။ နိရုတ္တိပ္ပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ နိရုတ္တာဘိလာပေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အတ္ထေ စ ဓမ္မေ စ ယာ သဘာဝနိရုတ္တိ, တံ သဘာဝနိရုတ္တိံ သဒ္ဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ သဘာဝနိရုတ္တာဘိလာပေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါတိ။

ဧဝမယံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ သဒ္ဒါရမ္မဏာ နာမ ဇာတာ, န ပညတ္တိအာရမ္မဏာ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘အယံ သဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ဇာနန္တိ။ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော ဟိ ‘‘ဖဿော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အယံ သဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ဇာနာတိ, ‘‘ဖဿာ’’တိ ဝါ ‘‘ဖဿ’’န္တိ ဝါ ဝုတ္တေ ပန ‘‘အယံ အသဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ဇာနာတိ။ ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ အညံ ပနေသ နာမာချာတဥပသဂ္ဂဗျဉ္ဇနသဒ္ဒံ ဇာနာတိ န ဇာနာတီတိ? ယဒဂ္ဂေန သဒ္ဒံ ဇာနိတွာ ‘‘အယံ သဘာဝနိရုတ္တိ, အယံ အသဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ ဇာနာတိ, တဒဂ္ဂေန တမ္ပိ ဇာနိဿတီတိ။ တံ ပန ‘‘နယိဒံ ပဋိသမ္ဘိဒါကိစ္စ’’န္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဣဒံ ဝတ္ထု ကထိတံ –

တိဿဒတ္တတ္ထေရော ကိရ ဗောဓိမဏ္ဍေ သုဝဏ္ဏသလာကံ ဂဟေတွာ ‘‘အဋ္ဌာရသသု ဘာသာသု ကတရဘာသာယ ကထေမီ’’တိ ပဝါရေသိ။ တံ ပန တေန အတ္တနော ဥဂ္ဂဟေ ဌတွာ ပဝါရိတံ, န ပဋိသမ္ဘိဒါယ ဌိတေန။ သော ဟိ မဟာပညတာယ တံ တံ ဘာသံ ကထာပေတွာ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဧဝံ ပဝါရေသိ။ ‘‘ဘာသံ နာမ သတ္တာ ဥဂ္ဂဏှန္တီ’’တိ ဝတွာ ပနေတ္ထ ဣဒံ ကထိတံ။ မာတာပိတရော ဟိ ဒဟရကာလေ ကုမာရကေ မဉ္စေ ဝါ ပီဌေ ဝါ နိပဇ္ဇာပေတွာ တံ တံ ကထယမာနာ တာနိ တာနိ ကိစ္စာနိ ကရောန္တိ။ ဒါရကာ တေသံ တံ တံ ဘာသံ ဝဝတ္ထာပေန္တိ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ။ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ သဗ္ဗမ္ပိ ဘာသံ ဇာနန္တိ။ မာတာ ဒမိဠီ, ပိတာ အန္ဓကော။ တေသံ ဇာတော ဒါရကော သစေ မာတုကထံ ပဌမံ သုဏာတိ, ဒမိဠဘာသံ ဘာသိဿတိ။ သစေ ပိတုကထံ ပဌမံ သုဏာတိ, အန္ဓကဘာသံ ဘာသိဿတိ။ ဥဘိန္နမ္ပိ ပန ကထံ အဿုဏန္တော မာဂဓဘာသံ ဘာသိဿတိ။ ယောပိ အဂါမကေ မဟာအရညေ နိဗ္ဗတ္တော, တတ္ထ အညော ကထေန္တော နာမ နတ္ထိ။ သောပိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဝစနံ သမုဋ္ဌာပေန္တော, မာဂဓဘာသမေဝ ဘာသိဿတိ။ နိရယေ, တိရစ္ဆာနယောနိယံ, ပေတ္တိဝိသယေ, မနုဿလောကေ, ဒေဝလောကေတိ သဗ္ဗတ္ထ မာဂဓဘာသာဝ ဥဿန္နာ, သေသာ ဩဋ္ဋကိရာတအန္ဓကယောနကဒမိဠဘာသာဒိကာ အဋ္ဌာရသ ဘာသာ ပရိဝတ္တန္တိ, ကာလန္တရေန အညထာ ဟောန္တိ စ နဿန္တိ စ။

အယမေဝေကာ ယထာဘုစ္စဗြဟ္မဝေါဟာရအရိယဝေါဟာရသင်္ခါတာ မာဂဓဘာသာ န ပရိဝတ္တတိ။ သာ ဟိ ကတ္ထစိ ကဒါစိ ပရိဝတ္တန္တီပိ န သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ သဗ္ဗထာဝ ပရိဝတ္တတိ, ကပ္ပဝိနာသေပိ တိဋ္ဌတိယေဝ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ ဟိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ တန္တိံ အာရောပေန္တော မာဂဓဘာသာယ ဧဝ အာရောပေသိ။ ကသ္မာ? ဧဝဉှိ အာဟရိတုံ သုခံ ဟောတိ။ မာဂဓဘာသာယ ဟိ တန္တိံ အာရုဠှဿ ဗုဒ္ဓဝစနဿ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာနံ သောတပထာဂမနမေဝ ပပဉ္စော။ တေန သံဃဋိတမတ္တေနေဝ နယသတေန နယသဟဿေန အတ္ထော ဥပဋ္ဌာတိ။ အညာယ ဘာသာယ တန္တိံ အာရုဠှကံ သောဓေတွာ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဗဟုမ္ပိ ဥဂ္ဂဟေတွာ ပန ပုထုဇ္ဇနဿ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထိ, အရိယသာဝကော နောပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော နာမ နတ္ထိ။

ပဋိဘာနပ္ပဘေဒဿ သလ္လက္ခဏဝိဘာဝနဝဝတ္ထာနကရဏသမတ္ထံ ပဋိဘာနေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ။ အတ္ထဓမ္မာဒိဝိသယေသု ဟိ တီသု ဉာဏေသု ‘‘ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီ’’တိ (ဝိဘ။ ၇၂၅-၇၃၁) ဧဝံ ပဝတ္တဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဣမာ ပန စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ ဒွီသု ဌာနေသု ပဘေဒံ ဂစ္ဆန္တိ, ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဝိသဒါ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကတမေသု ဒွီသု? သေက္ခဘူမိယဉ္စ အသေက္ခဘူမိယဉ္စ, တတ္ထ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ မဟာကဿပတ္ထေရဿ မဟာကစ္စာယနတ္ထေရဿ မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရဿာတိ အသီတိယာပိ မဟာထေရာနံ ပဋိသမ္ဘိဒါ အသေက္ခဘူမိယံ ပဘေဒဂတာ။ အာနန္ဒတ္ထေရဿ, စိတ္တဿ ဂဟပတိနော, ဓမ္မိကဿ ဥပါသကဿ, ဥပါလိဿ ဂဟပတိနော, ခုဇ္ဇုတ္တရာယ ဥပါသိကာယာတိ ဧဝမာဒီနံ ပဋိသမ္ဘိဒါ သေက္ခဘူမိယံ ပဘေဒဂတာတိ ဣမာသု ဒွီသု ဘူမီသု ပဘေဒံ ဂစ္ဆန္တိ။ ပဘေဒေါ နာမ မဂ္ဂေဟိ အဓိဂတာနံ ပဋိသမ္ဘိဒါနံ ပဘေဒဂမနံ။

ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိသဒါ ဟောန္တီတိ? အဓိဂမေန, ပရိယတ္တိယာ, သဝနေန, ပရိပုစ္ဆာယ, ပုဗ္ဗယောဂေန။ တတ္ထ အဓိဂမော နာမ အရဟတ္တံ။ တဉှိ ပတ္တဿ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိသဒါ ဟောန္တိ။ သဝနံ နာမ ဓမ္မဿဝနံ။ သက္ကစ္စံ သုဏန္တဿ ဟိ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိသဒါ ဟောန္တိ။ ပရိပုစ္ဆာ နာမ အဋ္ဌကထာ။ ဥဂ္ဂဟိတပါဠိယာ အတ္ထံ ကထေန္တဿ ဟိ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိသဒါ ဟောန္တိ။ ပုဗ္ဗယောဂေါ နာမ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရတာ ဟရဏပစ္စာဟရဏနယေန ပရိဟဋကမ္မဋ္ဌာနတာ။ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရဿ ဟိ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဝိသဒါ ဟောန္တိ။

ဧတေသု ပန ပရိယတ္တိ, သဝနံ, ပရိပုစ္ဆာတိ ဣမာနိ တီဏိ ပဘေဒဿေဝ ဗလဝကာရဏာနိ, ပုဗ္ဗယောဂေါ အဓိဂမဿ ဗလဝပစ္စယော။ ပဘေဒဿ ဟောတိ န ဟောတီတိ? ဟောတိ, န ပန ယထာ အဓိဂမဿ ဗလဝပစ္စယော ဟောတိ, တထာ ပဘေဒဿ။ ပရိယတ္တိသဝနပရိပုစ္ဆာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဟောန္တု ဝါ မာ ဝါ, ပုဗ္ဗယောဂေန ပန ပုဗ္ဗေ စေဝ ဧတရဟိ စ သင်္ခါရသမ္မသနံ ဝိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါဓိဂမော နာမ နတ္ထိ။ ဣမေ ပန ဒွေပိ ဧကတော ဟုတွာ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဥပတ္ထမ္ဘေတွာ ဝိသဒါ ဟောန္တီတိ။

ဝိဘတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃-၄။ မဟာကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၇၃-၄။ တတိယေ ဖဿာယတနာနန္တိ ဧတ္ထ အာကရဋ္ဌော အာယတနသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ဖဿာကရာန’’န္တိအာဒိ။ ‘‘သုဝဏ္ဏာယတနံ, ရဇတာယတန’’န္တိအာဒီသု အာကရောပိ ‘‘အာယတန’’န္တိ ဝုတ္တော, သဉ္ဇာတိသမောသရဏာဒိဝသေနပိ အာယတနဋ္ဌော လဗ္ဘတိယေဝ။ မာ-ဣတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော။ သွာယံ ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ အသေသံ ဝိရာဂနိရောဓာ အတ္ထညံ ဝစနံ ကိဉ္စီတိ သန္ဓာယာဟာတိ အာဟ ‘‘မာ ဘဏီတိ အတ္ထော’’တိ။ ပဉ္စဖဿာယတနာနိ နိရုဒ္ဓါနီတိ စက္ခာဒီနဉ္စ တတ္ထ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ ဆဋ္ဌဿာတိ မနာယတနဿ။ စတုတ္ထေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

မဟာကောဋ္ဌိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅-၆။ ဥပဝါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၇၅-၆။ ပဉ္စမေ ဝိဇ္ဇာယာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိအာသဝက္ခယဉာဏသင်္ခါတာယ တိဝိဓာယ ဝိဇ္ဇာယ, အဋ္ဌဝိဓာယ ဝါ။ အဋ္ဌဝိဓာပိ ဟိ ဝိဇ္ဇာ ဝိပဿနာဉာဏေန မနောမယိဒ္ဓိယာ စ သဟ အဘိညာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာ။ ပန္နရသဓမ္မဘေဒေန စရဏေန သမန္နာဂတောတိ သီလသံဝရော, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ, ဘောဇနေ မတ္တညုတာ, ဇာဂရိယာနုယောဂေါ, သဒ္ဓါ, ဟိရီ, ဩတ္တပ္ပံ, ဗာဟုသစ္စံ, ဝီရိယံ, သတိ, ပညာ, စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနီတိ ဧဝံ ပန္နရသဘေဒေန စရဏဓမ္မေန သမန္နာဂတော။ ဣမေယေဝ ဟိ ပန္နရသ ဓမ္မာ ယသ္မာ ဧတေဟိ စရတိ အရိယသာဝကော ဂစ္ဆတိ အမတံ ဒိသံ, တသ္မာ ‘‘စရဏ’’န္တိ ဝုတ္တာ။ ဆဋ္ဌေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

ဥပဝါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ရာဟုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇၇။ သတ္တမေ ပထဝီဓာတုရေဝေသာတိ ဒုဝိဓာပေသာ ထဒ္ဓဋ္ဌေန, ကက္ခဠဋ္ဌေန, ဖရုသဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ ပထဝီဓာတု ဧဝါတိ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတိ။ ကသ္မာ? ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော, န အဇ္ဈတ္တိကာယ, တသ္မာ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာ အစေတနာယေဝါတိ ဂဏှန္တဿ သုခပရိဂ္ဂါဟာ ဟောတိ, ယထာ ကိံ? ဒန္တေန ဂေါဏေန သဒ္ဓိံ ယောဇိတော အဒန္တော ကတိပါဟမေဝ ဝိသုကာယတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, အထ န စိရဿေဝ ဒမထံ ဥပေတိ, ဧဝံ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာတိ ဂဏှန္တဿ ကတိပါဟမေဝ အစေတနဘာဝေန ဥပဋ္ဌာတိ, အထ န စိရေနေဝဿာ အစေတနဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ ဓာတုမတ္တတာယ ဒဿနတော။ နေတံ မမ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ တံ ဥဘယမ္ပိ ‘‘န ဧတံ မမ, န ဧသောဟမသ္မိ, န ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝံ။ တဉှိ အနိစ္စာဒိသဘာဝံ, တသ္မာ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ ယသ္မာ ‘‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’တိ ပဿန္တော နေဝ ကတ္ထစိ အတ္တာနံ ပဿတိ, န တံ ပရဿ ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ ပဿတိ, န ပရဿ အတ္တာနံ အတ္တနော ကိဉ္စနဘာဝေ ဥပနေတဗ္ဗံ ပဿတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စတုကောဋိကသုညတာ နာမ ကထိတာ’’တိ။

ရာဟုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဇမ္ဗာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇၈။ အဋ္ဌမေ သန္တန္တိ အင်္ဂသန္တတာယ စေဝ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ ကမနီယံ မနောဟရံ။ စေတောဝိမုတ္တိန္တိ ရူပါရူပါဝစရံ စိတ္တဝိမုတ္တိံ။ တေနေဝါဟ ‘‘အဋ္ဌန္နံ သမာပတ္တီနံ အညတရံ သမာပတ္တိ’’န္တိ။ လေပမက္ခိတေနာတိ လာခါမက္ခိတေန။ ပါရိပန္ထိကေ အသောဓေတွာတိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပါရိပန္ထိကေ အသောဓေတွာ။ ယော ဟိ ကာမာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာဒီဟိ ကာမစ္ဆန္ဒံ န သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ကာယပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ဒုဋ္ဌုလ္လံ သုပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓံ အကတွာ အာရမ္ဘဓာတုမနသိကာရာဒိဝသေန ထိနမိဒ္ဓံ န သုဋ္ဌု ပဋိဝိနောဒေတွာ သမထနိမိတ္တမနသိကာရာဒိဝသေန ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ န သမူဟတံ ကတွာ အညေပိ သမာဓိပရိပန္ထေ ဓမ္မေ န သုဋ္ဌု သောဓေတွာ ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ။ သော အသောဓိတံ အာသယံ ပဝိဋ္ဌဘမရော ဝိယ အသုဒ္ဓံ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌရာဇာ ဝိယ စ ခိပ္ပမေဝ နိက္ခမတိ။ ယော ပန သမာဓိပရိပန္ထေ ဓမ္မေ သုဋ္ဌု ဝိသောဓေတွာ ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, သော သုဝိသောဓိတံ အာသယံ ပဝိဋ္ဌဘမရော ဝိယ သုပရိသုဒ္ဓံ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌရာဇာ ဝိယ စ သကလမ္ပိ ဒိဝသဘာဂံ အန္တောသမာပတ္တိယံယေဝ ဟောတိ။

အာယမုခါနီတိ နဒိတဠာကကန္ဒရပဒရာဒိတော အာဂမနမဂ္ဂါ။ တေ စ ကန္ဒရာယေဝါတိ အာဟ ‘‘စတဿော ပဝိသနကန္ဒရာ’’တိ။ အပါယမုခါနီတိ အပဂမနမဂ္ဂါ။ အပေန္တိ အပဂစ္ဆန္တိ ဧတေဟီတိ ဟိ အပါယာ, တေ ဧဝ မုခါနီတိ အပါယမုခါနိ။ တာနိ စ ဥဒကနိက္ခမနစ္ဆိဒ္ဒါနီတိ အာဟ ‘‘အပဝါဟနစ္ဆိဒ္ဒါနီ’’တိ, အပါယသင်္ခါတာနိ ဥဒကနိက္ခမနစ္ဆိဒ္ဒါနီတိ အတ္ထော။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဇမ္ဗာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ နိဗ္ဗာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၇၉။ နဝမေ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တနယေနာတိ –

‘‘ကတမာ ဟာနဘာဂိနီ ပညာ? ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘိံ ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဟာနဘာဂိနီ ပညာ, တဒနုဓမ္မတာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ ဌိတိဘာဂိနီ ပညာ။ အဝိတက္ကသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိသေသဘာဂိနီ ပညာ။ နိဗ္ဗိဒါသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိရာဂူပသဉှိတာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိနီ ပညာ’’တိ (ဝိဘ။ ၇၉၉) –

အာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

တတ္ထ ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘိန္တိ ယွာယံ အပ္ပဂုဏဿ ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘီ, တံ။ ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တီတိ တတော ဝုဋ္ဌိတံ အာရမ္မဏဝသေန ကာမသဟဂတာ ဟုတွာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ တုဒန္တိ စောဒေန္တိ။ တဿ ကာမာနုပက္ခန္ဒာနံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန သာ ပဌမဇ္ဈာနပညာ ဟာယတိ ပရိဟာယတိ, တသ္မာ ‘‘ဟာနဘာဂိနီ ပညာ’’တိ ဝုတ္တာ။ တဒနုဓမ္မတာတိ တဒနုရူပသဘာဝါ။ သတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ ဣဒံ မိစ္ဆာသတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န သမ္မာသတိံ။ ယဿ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနာနုရူပသဘာဝါ ပဌမဇ္ဈာနံ သန္တတော ပဏီတတော ဒိသွာ အဿာဒယမာနာ အဘိနန္ဒမာနာ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ နိကန္တိဝသေန ပဌမဇ္ဈာနပညာ နေဝ ဟာယတိ န ဝဍ္ဎတိ, ဌိတိကောဋ္ဌာသိကာ ဟောတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတိဘာဂိနီ ပညာ’’တိ။ အဝိတက္ကသဟဂတာတိ အဝိတက္ကံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သန္တတော ပဏီတတော မနသိကရောတော အာရမ္မဏဝသေန အဝိတက္ကသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ။ သမုဒါစရန္တီတိ ပဂုဏတော ပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဓိဂမတ္ထာယ တုဒန္တိ စောဒေန္တိ, တဿ ဥပရိ ဒုတိယဇ္ဈာနာနုပက္ခန္ဒာနံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန သာ ပဌမဇ္ဈာနပညာ ဝိသေသဘူတဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဥပ္ပတ္တိပဒဋ္ဌာနတာယ ‘‘ဝိသေသဘာဂိနီ’’တိ ဝုတ္တာ။

နိဗ္ဗိဒါသဟဂတာတိ တံယေဝ ပဌမဇ္ဈာနလာဘိံ ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတံ နိဗ္ဗိဒါသင်္ခါတေန ဝိပဿနာဉာဏေန သဟဂတာ။ ဝိပဿနာဉာဏဉှိ ဈာနင်္ဂဘေဒေ ဝတ္တန္တေ နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘နိဗ္ဗိဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သမုဒါစရန္တီတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယတ္ထာယ တုဒန္တိ စောဒေန္တိ။ ဝိရာဂူပသဉှိတာတိ ဝိရာဂသင်္ခါတေန နိဗ္ဗာနေန ဥပသံဟိတာ။ ဝိပဿနာဉာဏဉှိ သက္ကာ ဣမိနာ မဂ္ဂေန ဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကာတုန္တိ ပဝတ္တိတော ‘‘ဝိရာဂူပသံဟိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ တံသမ္ပယုတ္တသညာမနသိကာရာပိ ဝိရာဂူပသံဟိတာ ဧဝ နာမ။ တဿ တေသံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန သာ ပဌမဇ္ဈာနပညာ အရိယမဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓဿ ပဒဋ္ဌာနတာယ ‘‘နိဗ္ဗေဓဘာဂိနီ’’တိ ဝုတ္တာတိ။

နိဗ္ဗာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ မဟာပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၀။ ဒသမေ မဟာဩကာသေတိ မဟန္တေ ဩကာသေ မဟန္တာနိ ဓမ္မဿ ပတိဋ္ဌာပနဋ္ဌာနာနိ။ ယေသု ပတိဋ္ဌာပိတော ဓမ္မော နိစ္ဆီယတိ အသန္ဒေဟတော။ ကာနိ ပန တာနိ? အာဂမနဝိသိဋ္ဌာနိ သုတ္တောတရဏာဒီနိ။ ဒုတိယဝိကပ္ပေ အပဒိသီယန္တီတိ အပဒေသာ, မဟန္တာ အပဒေသာ ဧတေသန္တိ မဟာပဒေသာ။ ‘‘သမ္မုခါ မေတံ, အာဝုသော, ဘဂဝတော သုတ’’န္တိအာဒိနာ ကေနစိ အာဘတဿ ဓမ္မောတိ ဝိနိစ္ဆယနေ ကာရဏံ။ ကိံ ပန တန္တိ? တဿ ယထာဘတဿ သုတ္တောတရဏာဒိ ဧဝ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ စတ္တာရောတိ? ယသ္မာ ဓမ္မဿ ဒွေ သမ္ပဒါယော သတ္ထာ သာဝကော စ။ တေသု သာဝကာ သံဃဂဏပုဂ္ဂလဝသေန တိဝိဓာ။ ဧဝမိမမှာ မယာယံ ဓမ္မော ပဋိဂ္ဂဟိတောတိ အပဒိသိတဗ္ဗာနံ ဘေဒေန စတ္တာရော။ တေနာဟ ‘‘သမ္မုခါ မေတံ, အာဝုသော, ဘဂဝတော သုတ’’န္တိအာဒိ။ တထာ စ ဝုတ္တံ နေတ္တိယံ (နေတ္တိ။ ၄။၁၈) ‘‘စတ္တာရော မဟာပဒေသာ ဗုဒ္ဓါပဒေသော, သံဃာပဒေသော, ဂဏာပဒေသော, ပုဂ္ဂလာပဒေသော။ ဣမေ စတ္တာရော မဟာပဒေသာ’’တိ။ ဗုဒ္ဓေါ အပဒေသော ဧတဿာတိ ဗုဒ္ဓါပဒေသော။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါဒယော…ပေ… မဟာကာရဏာနီ’’တိ။

နေဝ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗန္တိ န သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဂန္ထဿ သမ္ပဋိစ္ဆနံ နာမ သဝနန္တိ အာဟ ‘‘န သောတဗ္ဗ’’န္တိ။ ပဒဗျဉ္ဇနာနီတိ ပဒါနိ စ ဗျဉ္ဇနာနိ စ, အတ္ထပဒါနိ ဗျဉ္ဇနပဒါနိ စာတိ အတ္ထော။ ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ပဒါနိ, အက္ခရာဒီနိ ဗျဉ္ဇနပဒါနိ။ ပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပဒါနိ, သင်္ကာသနာဒီနိ အတ္ထပဒါနိ။ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပဒသင်္ခါတာနိ ဗျဉ္ဇနာနီတိ ဗျဉ္ဇနပဒါနေဝ ဝုတ္တာနီ’’တိ ကေစိ။ အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေန္တီတိ ဗျဉ္ဇနာနိ, ဗျဉ္ဇနပဒါနိ။ တေဟိ ဗျဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဗျဉ္ဇနာနိ, အတ္ထပဒါနီတိ ဥဘယသင်္ဂဟတော။ ဣမသ္မိံ ဌာနေတိ တေနာဘတသုတ္တဿ ဣမသ္မိံ ပဒေသေ။ ပါဠိ ဝုတ္တာတိ ကေဝလော ပါဠိဓမ္မော ဝုတ္တော။ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝုတ္တော နိဒ္ဒိဋ္ဌော။ အနုသန္ဓိ ကထိတောတိ ယထာရဒ္ဓဒေသနာယ ဥပရိဒေသနာယ စ အနုသန္ဓာနံ ကထိတံ, သမ္ဗန္ဓော ကထိတော။ ပုဗ္ဗာပရံ ကထိတန္တိ ပုဗ္ဗေန ပရံ အဝိရုဇ္ဈနဉ္စေဝ ဝိသေသဋ္ဌာနဉ္စ ကထိတံ ပကာသိတံ။ ဧဝံ ပါဠိဓမ္မာဒီနိ သမ္မဒေဝ သလ္လက္ခေတွာ ဂဟဏံ သာဓုကံ ဥဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ဂဟေတွာ’’တိ။ သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗာနီတိ ဉာဏေန သုတ္တေ ဩဂါဟေတွာ တာရေတဗ္ဗာနိ။ တံ ပန ဩဂါဟေတွာ တရဏံ တတ္ထ ဩတရဏံ အနုပ္ပဝေသနံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဩတရိတဗ္ဗာနီ’’တိ။ သံသန္ဒေတွာ ဒဿနံ သန္ဒဿနန္တိ အာဟ ‘‘ဝိနယေ သံသန္ဒေတဗ္ဗာနီ’’တိ။

‘‘ကိံ ပန တံ သုတ္တံ, ကော ဝါ ဝိနယော’’တိ ဝိစာရဏာယံ အာစရိယာနံ မတိဘေဒမုခေန တမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝိနယောတိ ဝိဘင်္ဂပါဌမာဟ။ သော ဟိ မာတိကာသညိတဿ သုတ္တဿ အတ္ထေ သူစနတော ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ။ ဝိဝိဓနယတ္တာ ဝိသိဋ္ဌနယတ္တာ စ ဝိနယော, ခန္ဓကပါဌော။ ဧဝန္တိ ဧဝံ သုတ္တဝိနယေသု ပရိဂ္ဂယှမာနေသု ဝိနယပိဋကမ္ပိ န ပရိယာဒိယတိ ပရိဝါရပါဠိယာ အသင်္ဂဟိတတ္တာ။ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပိဋကာနိ ဝါ သုတ္တံ အတ္ထသူစနာဒိအတ္ထသမ္ဘဝတော။ ဧဝမ္ပီတိ သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပိဋကာနိ သုတ္တံ, ဝိနယပိဋကံ ဝိနယောတိ ဧဝံ သုတ္တဝိနယဝိဘာဂေ ဝုစ္စမာနေပိ။ န တာဝ ပရိယာဒိယန္တီတိ န တာဝ အနဝသေသတော ပရိဂ္ဂယှန္တိ။ ကသ္မာတိ စေတိ အာဟ ‘‘အသုတ္တနာမကဉှီ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ သုတ္တန္တိ ဣမံ နာမံ အနာရောပေတွာ သင်္ဂီတံ ဇာတကာဒိဗုဒ္ဓဝစနံ အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေန တီဏိ ပိဋကာနိ န ပရိယာဒိယန္တီတိ။ သုတ္တနိပါတဥဒါနဣတိဝုတ္တကာနိ ဒီဃနိကာယာဒယော ဝိယ သုတ္တန္တိ နာမံ အာရောပေတွာ အသင်္ဂီတာနီတိ အဓိပ္ပါယေနေတ္ထ ဇာတကာဒီဟိ သဒ္ဓိံ တာနိပိ ဂဟိတာနိ။ ဗုဒ္ဓဝံသစရိယာပိဋကာနံ ပနေတ္ထ အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ, ကိံ ဝါ ဧတေန မဂ္ဂနေန။ သဗ္ဗောပါယံ ဝဏ္ဏနာနယော ထေရဝါဒဒဿနမုခေန ပဋိက္ခိတ္တော ဧဝါတိ။

ကိံ အတ္ထီတိ အသုတ္တနာမကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ နတ္ထိယေဝါတိ ဒဿေတိ။ တံ သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ‘‘သုတ္တန္တိ ဝိနယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ ‘‘နာယမတ္ထော ဣဓာဓိပ္ပေတော’’တိ ပဋိသေဓေတွာ။ ဝိနေတိ ဧတေန ကိလေသေတိ ဝိနယော, ကိလေသဝိနယနူပါယော, သော ဧဝ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဝိနယော ပန ကာရဏ’’န္တိ။

ဓမ္မေတိ ပရိယတ္တိဓမ္မေ။ သရာဂါယာတိ သရာဂဘာဝါယ ကာမရာဂဘဝရာဂပရိဗြူဟနာယ။ သံယောဂါယာတိ ဘဝသံယောဇနာယ။ သဥပါဒါနာယာတိ စတုရူပါဒါနူပသံဟိတတာယ။ မဟိစ္ဆတာယာတိ မဟိစ္ဆဘာဝါယ။ အသန္တုဋ္ဌိယာတိ အသန္တုဋ္ဌဘာဝါယ။ ကောသဇ္ဇာယာတိ ကုသီတဘာဝါယ။ သင်္ဂဏိကာယာတိ ကိလေသသင်္ဂဏိကဝိဟာရာယ။ အာစယာယာတိ တိဝိဓဝဋ္ဋာစယာယ။ ဝိရာဂါယာတိ သကလဝဋ္ဋတော ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ။ ဝိသံယောဂါယာတိ ကာမရာဂါဒီဟိ ဝိသံယုဇ္ဇနတ္ထာယ။ အနုပါဒါနာယာတိ သဗ္ဗဿပိ ကမ္မဘဝဿ အဂ္ဂဟဏာယ။ အပ္ပိစ္ဆတာယာတိ ပစ္စယပ္ပိစ္ဆတာဒိဝသေန သဗ္ဗသော ဣစ္ဆာယ အပဂမာယ။ သန္တုဋ္ဌိယာတိ ဒွါဒသဝိဓသန္တုဋ္ဌဘာဝါယ။ ဝီရိယာရမ္ဘာယာတိ ကာယိကဿ စေဝ စေတသိကဿ စ ဝီရိယဿ ပဂ္ဂဏှနတ္ထာယ။ ဝိဝေကာယာတိ ပဝိဝိတ္တဘာဝါယ ကာမဝိဝေကာဒိတဒင်္ဂဝိဝေကာဒိဝိဝေကသိဒ္ဓိယာ။ အပစယာယာတိ သဗ္ဗဿပိ ဝဋ္ဋဿ အပစယနာယ, နိဗ္ဗာနာယာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ယော ပရိယတ္တိဓမ္မော ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏပရိပုစ္ဆာမနသိကာရဝသေန ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇန္တဿ သရာဂါဒိဘာဝပရိဝဇ္ဇနဿ ကာရဏံ ဟုတွာ ဝိရာဂါဒိဘာဝါယ သံဝတ္တတိ, ဧကံသတော ဧသော ဓမ္မော, ဧသော ဝိနယော သမ္မဒေဝ အပါယာဒီသု အပတနဝသေန ဓာရဏတော ကိလေသာနံ ဝိနယနတော စ။ သတ္ထု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဩဝါဒါနုရူပပ္ပဝတ္တိဘာဝတော ဧတံ သတ္ထုသာသနန္တိ စ ဇာနေယျာသီတိ အတ္ထော။

စတုသစ္စတ္ထသူစနံ သုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သုတ္တေတိ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ’’တိ။ တေပိဋကဉှိ ဗုဒ္ဓဝစနံ သစ္စဝိနိမုတ္တံ နတ္ထိ။ ရာဂါဒိဝိနယကာရဏံ ယထာ တေန သုတ္တပဒေန ပကာသိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိနယေတိ ဧတသ္မိံ ရာဂါဒိဝိနယကာရဏေ’’တိ။ သုတ္တေ ဩတရဏဉ္စေတ္ထ တေပိဋကဗုဒ္ဓဝစနပရိယာပန္နတာဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န အညထာတိ အာဟ ‘‘သုတ္တပ္ပဋိပါဋိယာ ကတ္ထစိ အနာဂန္တွာ’’တိ။ ဆလ္လိံ ဥဋ္ဌပေတွာတိ အရောဂဿ မဟတော ရုက္ခဿ တိဋ္ဌတော ဥပက္ကမေန ဆလ္လိကာယ သကလိကာယ ပပဋိကာယ ဝါ ဥဋ္ဌာပနံ ဝိယ အရောဂဿ သာသနဓမ္မဿ တိဋ္ဌတော ဗျဉ္ဇနမတ္တေန တပ္ပရိယာပန္နံ ဝိယ ဟုတွာ ဆလ္လိသဒိသံ ပုဗ္ဗာပရဝိရုဒ္ဓတာဒိဒေါသံ ဥဋ္ဌပေတွာ ပရိဒီပေတွာ။ တာဒိသာနိ ပန ဧကံသတော ဂုဠှဝေဿန္တရာဒိပရိယာပန္နာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂုဠှဝေဿန္တရ…ပေ… ပညာယန္တီတိ အတ္ထော’’တိ။ ရာဂါဒိဝိနယေတိ ရာဂါဒိဝိနယနတ္ထေန အတဒါကာရတာယ အပညာယမာနာနိ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗာနိ စဇိတဗ္ဗာနိ န ဂဟေတဗ္ဗာနိ။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု။

မဟာပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

သဉ္စေတနိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၁၉) ၄။ ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ

၁-၃။ ယောဓာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၈၁-၁၈၃။ စတုတ္ထဿ ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

၄။ အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၄။ စတုတ္ထေ သောစတီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နဗလဝသောကေန သောစတိ, စိတ္တသန္တာပေန အန္တော နိဇ္ဈာယတီတိ အတ္ထော။ ကိလမတီတိ တဿေဝ သောကဿ ဝသေန ကာယေ စ ဥပ္ပန္နဒုက္ခေန ကိလမတိ။ ပရိဒေဝတီတိ သောကုဒ္ဒေဟကဝသေန တံ တံ ဝိပ္ပလပန္တော ဝါစာယ ပရိဒေဝတိ။ ဥရတ္တာဠိန္တိ ဥရတ္တာဠံ, ဥရံ တာဠေတွာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဥရံ တာဠေတွာ’’တိ။ ကင်္ခါဝိစိကိစ္ဆာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဧကမေဝိဒံ ပဉ္စမံ နီဝရဏံ။ ကိံ နု ခေါ ဣဒ’’န္တိ အာရမ္မဏံ ကင်္ခနတော ကင်္ခါ, ‘‘ဣဒမေဝ ဝရ’’န္တိ နိစ္ဆေတုံ အသမတ္ထဘာဝတော ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ ဝုစ္စတိ – ‘‘ဓမ္မသဘာဝံ ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတိ, ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာ’’တိ ဝါ ကတွာ။

အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ဗြာဟ္မဏသစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၅။ ပဉ္စမေ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုညတာနုပဿနာဓိကာရေ။ ကွစီတိ ကတ္ထစိ ဌာနေ, ကာလေ, ဓမ္မေ ဝါ။ အထ ဝါ ကွစီတိ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ။ အတ္တနော အတ္တာနန္တိ သကတ္တာနံ ‘‘အယံ ခေါ, ဘော ဗြဟ္မာ, မဟာဗြဟ္မာ…ပေ… ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာန’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၄၂) ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနဉ္စ ကဿစိ ကိဉ္စနဘူတံ န ပဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကဿစီ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ပရဿာတိ ပရဇာတိ ပရော ပုရိသောတိ ဝါ ဧဝံ ဂဟိတဿ။ န စ မမ ကွစနီတိ ဧတ္ထ မမ-သဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တောတိ အာဟ ‘‘မမ-သဒ္ဒံ တာဝ ဌပေတွာ’’တိ။ ပရဿ စာတိ အတ္တနော အညဿ။ ပရော ပုရိသော နာမ အတ္ထိ မမတ္ထာယ ဌိတော။ တဿ ဝသေန မယှံ သဗ္ဗံ ဣဇ္ဈတီတိ ဧကစ္စဒိဋ္ဌိဂတိကပရိကပ္ပိတဝသေန ပရံ အတ္တာနံ တဉ္စ အတ္တနော ကိဉ္စနဘူတံ န ပဿတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န စ ကွစနီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧတ္ထ စ နာဟံ ကွစနီတိ သကအတ္တနော သဗ္ဘာဝံ န ပဿတိ။ န ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိန္တိ သကအတ္တနော ဧဝ ကဿစိ အတ္တနိယတံ န ပဿတိ။ န စ မမာတိ ဧတံ ဒွယံ ယထာရဟံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, အတ္ထိ-ပဒံ ပစ္စေကံ။ န စ ကွစနိ ပရဿ အတ္တာ အတ္ထီတိ ပရဿ အတ္တနော အဘာဝံ ပဿတိ။ တဿ ပရဿ အတ္တနော မမ ကိဉ္စနတာ နတ္ထီတိ ပရဿ အတ္တနော အနတ္တနိယတံ ပဿတိ။ ဧဝံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ ခန္ဓာနံ အတ္တတ္တနိယသုညတာ-သုဒ္ဓသင်္ခါရပုဉ္ဇတာ-စတုကောဋိကသုညတာပရိဂ္ဂဏှနေန နိဋ္ဌာ ဟောတိ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

ဗြာဟ္မဏသစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ဥမ္မဂ္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၆။ ဆဋ္ဌေ အာကဍ္ဎီယတီတိ စိတ္တဝသိကော လောကော တတ္ထ တတ္ထ ဥပကဍ္ဎီယတိ။ တေသံယေဝေတ္ထ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ယေ အပရိညာတဝတ္ထုကာ စိတ္တဿ ဝသံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံယေဝ ဂဟဏံ။ န ဟိ ပရိညာတက္ခန္ဓာ ပဟီနကိလေသာ စိတ္တဿ ဝသံ ဂစ္ဆန္တိ, စိတ္တံ ပန အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တိ။ သဟ သီလေနာတိ စာရိတ္တဝါရိတ္တသီလေန သဒ္ဓိံ။ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒန္တိ ဓုတင်္ဂမာဒိံ ကတွာ ယာဝ ဂေါတြဘုဉာဏံ, တာဝ ပဝတ္တေတဗ္ဗံ သမထဝိပဿနာသင်္ခါတံ သမ္မာပဋိပဒံ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဥမ္မဂ္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၇။ သတ္တမေ ဝဿကာရော ဗြာဟ္မဏော မဂဓမဟာမတ္တောတိ ဧတ္ထ ဝဿကာရောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ နာမံ။ မဟတိယာ ဣဿရိယမတ္တာယ သမန္နာဂတော မဟာမတ္တော။ ဣဿရိယမတ္တာယာတိ စ ဣဿရိယပ္ပမာဏေနာတိ အတ္ထော, ဣဿရိယေန စေဝ ဝိတ္တူပကရဏေန စာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဥပဘောဂူပကရဏာနိပိ ဟိ လောကေ ‘‘မတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ မဂဓရညော, မဂဓရဋ္ဌေ ဝါ မဟာမတ္တောတိ မဂဓမဟာမတ္တော။ တုဒိသညိတော ဂါမော နိဝါသော ဧတဿာတိ တောဒေယျော။ တေနေဝါဟ ‘‘တုဒိဂါမဝါသိကဿာ’’တိ။ တုဒိဂါမဝါသိတာ စဿ တတ္ထ အဓိပတိဘာဝေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သော ဟိ တံ ဂါမံ သောဏဒဏ္ဍော ဝိယ, စမ္ပံ ကူဋဒန္တော ဝိယ, ခါဏုမတံ အဓိပတိဘာဝေန အဇ္ဈာဝသတိ။ မဟဒ္ဓနော ဟောတိ ပဉ္စစတ္တာလီသကောဋိဝိဘဝေါ။ ပရိသတီတိ ပရိသာယံ, ဇနသမူဟေတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘သန္နိပတိတာယ ပရိသာယာ’’တိ။ အဘိပ္ပသန္နောတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကမနတ္ထော အဘိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အတိက္ကမ္မ ပသန္နော’’တိ, ပသာဒနီယံ ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ အပ္ပသာဒနီယဋ္ဌာနေ ပသန္နောတိ အဓိပ္ပါယော။ တံ တံ ကိစ္စံ အတ္ထံ ပဿတီတိ အတ္ထဒသာ, အလံ သမတ္ထာ ပဋိဗလာ အတ္ထဒသာ အလမတ္ထဒသာ, အလမတ္ထဒသေ အတိသယန္တီတိ အလမတ္ထဒသတရာ။ တေနာဟ ‘‘အတ္ထေ ပဿိတုံ သမတ္ထာ’’တိအာဒိ။ နေဝ သပ္ပုရိသံ န အသပ္ပုရိသံ ဇာနာတိ သပ္ပုရိသဓမ္မာနံ အသပ္ပုရိသဓမ္မာနဉ္စ ယာထာဝတော အဇာနနတော။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဥပကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၈။ အဋ္ဌမေ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန နိရယံ အရဟတိ, နိရယသံဝတ္တနိယေန ဝါ ကမ္မုနာ နိရယေ နိယုတ္တောတိ နေရယိကော။ အဝီစိမှိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ အာယုကပ္ပသညိတံ အန္တရကပ္ပံ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော။ နိရယူပပတ္တိံ ပရိဟရဏဝသေန တိကိစ္ဆိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ အတေကိစ္ဆော။ အပရိယာဒိန္နာဝါတိ အပရိက္ခီဏာယေဝ။ သစေ ဟိ ဧကော ဘိက္ခု ကာယာနုပဿနံ ပုစ္ဆတိ, အညော ဝေဒနာနုပဿနံ…ပေ… စိတ္တာနုပဿနံ။ ‘‘ဣမိနာ ပုဋ္ဌေ အဟံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ ဧကော ဧကံ န ဩလောကေတိ, ဧဝံ သန္တေပိ တေသံ ဝါရော ပညာယတိ ဧဝ, ဗုဒ္ဓါနံ ပန ဝါရော န ပညာယတိ။ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလံ ဆာယံ အတိက္ကမနတော ပုရေတရံယေဝ ဘဂဝါ စုဒ္ဒသဝိဓေန ကာယာနုပဿနံ, နဝဝိဓေန ဝေဒနာနုပဿနံ, သောဠသဝိဓေန စိတ္တာနုပဿနံ, ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနံ ကထေတိ။ တိဋ္ဌန္တု ဝါ ဧဝံ စတ္တာရော။ သစေ ဟိ အညေ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေသု, အညေ ဣဒ္ဓိပါဒေသု, အညေ ပဉ္စိန္ဒြိယေသု, အညေ ပဉ္စဗလေသု, အညေ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂေသု, အညေ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂေသု ပဉှေ ပုစ္ဆေယျုံ, တမ္ပိ ဘဂဝါ ကထေယျ။ တိဋ္ဌန္တု ဝါ ဧတေ အဋ္ဌ။ သစေ အညေ သတ္တတိံသ ဇနာ ဗောဓိပက္ခိယေသု ပဉှေ ပုစ္ဆေယျုံ, တမ္ပိ ဘဂဝါ တာဝဒေဝ ကထေယျ။ ကသ္မာ? ယာဝတာ ဟိ လောကိယမဟာဇနေ ဧကံ ပဒံ ကထေန္တေ တာဝ အာနန္ဒတ္ထေရော အဋ္ဌ ပဒါနိ ကထေတိ။ အာနန္ဒတ္ထေရေ ပန ဧကံ ပဒံ ကထေန္တေယေဝ ဘဂဝါ သောဠသ ပဒါနိ ကထေတိ။ ကသ္မာ? ဘဂဝတော ဟိ ဇိဝှါ မုဒု, ဒန္တာဝရဏံ သုဖုသိတံ, ဝစနံ အဂဠိတံ, ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော။ တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အပရိယာဒိန္နာဝဿ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနာ, အပရိယာဒိန္နံ ဓမ္မပဒဗျဉ္ဇန’’န္တိ။

တတ္ထ ဓမ္မဒေသနာတိ တန္တိဋ္ဌပနာ။ ဓမ္မပဒဗျဉ္ဇနန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မောတိ ပါဠိ။ ပဇ္ဇတိ အတ္ထော ဧတေနာတိ ပဒံ။ ဝါကျဉ္စ ပဒေနေဝ သင်္ဂဟိတံ။ အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတီတိ ဗျဉ္ဇနံ, အက္ခရံ။ တဉှိ ပဒဝါကျံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇမာနံ တံ တံ အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေတိ ပကာသေတိ။ ဧတေန အပရာပရေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟိ သုစိရမ္ပိ ကာလံ ကထေန္တဿ တထာဂတဿ န ကဒါစိ တေသံ ပရိယာဒါနံ အတ္ထီတိ ဒဿေတိ။ ဂုဏဓံသီတိ ဂုဏဓံသနသီလော။ ပဂဗ္ဗောတိ ဝါစာပါဂဗ္ဗိယေန သမန္နာဂတော။

ဥပကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ သစ္ဆိကရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၈၉။ နဝမေ နာမကာယေနာတိ သဟဇာတနာမကာယေန။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

သစ္ဆိကရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ဥပေါသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၀။ ဒသမေ တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတန္တိ အာမေဍိတဝစနံ ဗျာပနိစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယတော ယတော အနုဝိလောကေတီ’’တိ။ အနုဝိလောကေတွာတိ ဧတ္ထ အနု-သဒ္ဒေါပိ ဗျာပနိစ္ဆာဝစနမေဝါတိ အနု အနု ဝိလောကေတွာတိ အတ္ထော, ပဉ္စပသာဒပ္ပဋိမဏ္ဍိတာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ တတော တတော ဝိလောကေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အလန္တိ ယုတ္တံ, ဩပါယိကန္တိ အတ္ထော ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၇၂၊ သံ။ နိ။ ၂။၁၂၄-၁၂၆) ဝိယ။ ပုဋဗန္ဓနေန ပရိဟရိတွာ အသိတဗ္ဗံ ပုဋောသံ သမ္ဗလံ အ-ကာရဿ ဩ-ကာရံ ကတွာ။ တေနာဟ ‘‘ပါထေယျ’’န္တိ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

ဥပေါသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၂၀) ၅။ မဟာဝဂ္ဂေါ

၁။ သောတာနုဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၁။ ပဉ္စမဿ ပဌမေ သောတာနုဂတာနန္တိ ပသာဒသောတံ အနုဂန္တွာ ဂတာနံ, ပဂုဏာနံ ဝါစုဂ္ဂတာနန္တိ အတ္ထော။ ဧဝံဘူတာ စ ပသာဒသောတံ ဩဒဟိတွာ ဉာဏသောတေန သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပိတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပသာဒသောတ’’န္တိအာဒိ။ ဧကစ္စဿ ဟိ ဥဂ္ဂဟိတပုဗ္ဗဝစနံ တံ တံ ပဂုဏံ နိစ္ဆရိတံ သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပိတံ န ဟောတိ။ ‘‘အသုကံ သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘သဇ္ဈာယိတွာ သံသန္ဒိတွာ သမနုဂ္ဂါဟိတွာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧကစ္စဿ တံ တံ ပဂုဏံ ဘဝင်္ဂသောတသဒိသံ ဟောတိ ‘‘အသုကံ သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဥဒ္ဓရိတွာ တမေဝ ကထေတိ။ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဉာဏသောတေန ဝဝတ္ထပိတာန’’န္တိ။ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ တီဏိ လိင်္ဂါနိ။ နာမာဒီနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ။ ပဌမာဒယော သတ္တ ဝိဘတ္တိယော။

ဝဠဉ္ဇေတီတိ ပါဠိံ အနုသန္ဓိံ ပုဗ္ဗာပရဝသေန ဝါစုဂ္ဂတံ ကရောန္တော ဓာရေတိ။ ဝစသာ ပရိစိတာတိ သုတ္တဒသကဝဂ္ဂဒသကပဏ္ဏာသဒသကဝသေန ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာ, ‘‘ဒသသုတ္တာနိ ဂတာနိ, ဒသဝဂ္ဂါနိ ဂတာနီ’’တိအာဒိနာ သလ္လက္ခေတွာ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာတိ အတ္ထော။ ဝဂ္ဂါဒိဝသေန ဟိ ဣဓ ဝစသာ ပရိစယော အဓိပ္ပေတော, န ပန သုတ္တေကဒေသဿ သုတ္တမတ္တဿ ဝစသာ ပရိစယော။ မနသာ အနု အနု ပေက္ခိတာ ဘာဂသော နိဇ္ဈာယိတာ ဝိဒိတာ မနုသာနုပေက္ခိတာ။ ယဿ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မနသာ စိန္တေန္တဿ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋံ ဟောတိ, မဟာဒီပံ ဇာလေတွာ ဌိတဿ ရူပဂတံ ဝိယ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ပညာယတိ။ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ။ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂုမ္ဗံ ကတွာ သုဋ္ဌု ယာထာဝတော ပဋိဝိဒ္ဓါ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

သောတာနုဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၂။ ဒုတိယေ သံဝါသေနာတိ သဟဝါသေန။ သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ‘‘အယံ သုသီလော ဝါ ဒုဿီလော ဝါ’’တိ သဟ ဝသန္တေန ဥပသင်္ကမန္တေန ဇာနိတဗ္ဗော။ တဉ္စ ခေါ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ, န ဣတ္တရန္တိ တဉ္စ သီလံ ဒီဃေန ကာလေန ဝေဒိတဗ္ဗံ, န ဣတ္တရေန။ ဒွီဟတီဟဉှိ သံယတာကာရော စ သံဝုတိန္ဒြိယာကာရော စ န သက္ကာ ဒဿေတုံ။ မနသိ ကရောတာတိ တမ္ပိ ‘‘သီလမဿ ပရိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ မနသိကရောန္တေန ပစ္စဝေက္ခန္တေနေဝ သက္ကာ ဇာနိတုံ, န ဣတရေန။ ပညဝတာတိ တမ္ပိ သပ္ပညေနေဝ ပဏ္ဍိတေန။ ဗာလော ဟိ မနသိကရောန္တောပိ ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ။

သံဝေါဟာရေနာတိ အပရာပရံ ကထနေန။

‘‘ယော ဟိ ကောစိ မနုဿေသု, ဝေါဟာရံ ဥပဇီဝတိ၊

ဧဝံ ဝါသေဋ္ဌ ဇာနာဟိ, ဝါဏိဇော သော န ဗြာဟ္မဏော’’တိ။ (မ။ နိ။ ၂။၄၅၇၊ သု။ နိ။ ၆၁၉) –

ဧတ္ထ ဟိ ဗျဝဟာရော နာမ။ ‘‘စတ္တာရော အရိယဝေါဟာရာ, စတ္တာရော အနရိယဝေါဟာရာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၁၃) ဧတ္ထ စေတနာ။ ‘‘သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော’’တိ (ဓ။ သ။ ၁၃၁၃-၁၃၁၅၊ မဟာနိ။ ၇၃) ဧတ္ထ ပညတ္တိ။ ‘‘ဝေါဟာရမတ္တေန သော ဝေါဟရေယျာ’’တိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၅) ဧတ္ထ ကထာဝေါဟာရော။ ဣဓာပိ ဧသောဝ အဓိပ္ပေတော။ ဧကစ္စဿ ဟိ သမ္မုခါကထာ ပရမ္မုခါကထာယ န သမေတိ ပရမ္မုခါကထာ သမ္မုခါကထာယ။ တထာ ပုရိမကထာ ပစ္ဆိမကထာယ, ပစ္ဆိမကထာ စ ပုရိမကထာယ။ သော ကထနေနေဝ သက္ကာ ဇာနိတုံ ‘‘အသုစိ ဧသော ပုဂ္ဂလော’’တိ။ သုစိသီလဿ ပန ပုရိမံ ပစ္ဆိမေန, ပစ္ဆိမဉ္စ ပုရိမေန သမေတိ။ သမ္မုခါကထိတံ ပရမ္မုခါကထိတေန သမေတိ, ပရမ္မုခါကထိတဉ္စ သမ္မုခါကထိတေန, တသ္မာ ကထနေန သက္ကာ သုစိဘာဝေါ ဇာနိတုန္တိ ပကာသေန္တော ဧဝမာဟ။

ထာမောတိ ဉာဏထာမော။ ယဿ ဟိ ဉာဏထာမော နတ္ထိ, သော ဥပ္ပန္နေသု ဥပဒ္ဒဝေသု ဂဟေတဗ္ဗံ ဂဟဏံ ကတ္တဗ္ဗံ ကိစ္စံ အပဿန္တော အဒွါရကဃရံ ပဝိဋ္ဌော ဝိယ စရတိ။ တေနာဟ ‘‘အာပဒါသု, ဘိက္ခဝေ, ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ။

သာကစ္ဆာယာတိ သံကထာယ။ ဒုပ္ပညဿ ဟိ ကထာ ဥဒကေ ဂေဏ္ဍု ဝိယ ဥပ္ပိလဝတိ။ ပညဝတော ကထေန္တဿ ပဋိဘာနံ အနန္တံ ဟောတိ။ ဥဒကဝိပ္ဖန္ဒိတေနေဝ ဟိ မစ္ဆော ခုဒ္ဒကော ဝါ မဟန္တော ဝါတိ ဉာယတိ။

ဉာတိဝိနာသောတိ စောရရောဂဘယာဒီဟိ ဉာတီနံ ဝိနာသော။ ဘောဂါနံ ဗျသနံ ဘောဂဗျသနံ, ရာဇစောရာဒိဝသေန ဘောဂဝိနာသောတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ။ ပဉှုမ္မဂ္ဂေါတိ ပဉှဂဝေသနံ, ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ ဝီမံသနန္တိ အတ္ထော။ အတပ္ပကန္တိ အတိတ္တိကရဋ္ဌေန အတပ္ပကံ သာဒုရသဘောဇနံ ဝိယ။ သဏှန္တိ သုခုမသဘာဝံ။

ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ဘဒ္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၃။ တတိယေ ကရဏဿ ဥတ္တရံ ကိရိယံ ကရဏုတ္တရိယံ, တံ လက္ခဏံ ဧတဿာတိ ကရဏုတ္တရိယလက္ခဏော။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဘဒ္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ သာမုဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၄။ စတုတ္ထေ ပုဂ္ဂလဿ ပါရိသုဒ္ဓိယာ ပဓာနဘူတာနိ ဝါ အင်္ဂါနိ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

သာမုဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ဝပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၅။ ပဉ္စမေ ပိဟိတတ္တာတိ အကုသလဿ ပဝေသနဒွါရံ ပိဒဟိတွာ ဌိတတ္တာ။ ကာယေန သံဝရိတဗ္ဗဉှိ အပိဟိတေန ဒွါရေန ပဝတ္တနကံ ပါပဓမ္မံ သံဝရိတွာ ဌိတော ကာယေန သံဝုတော နာမ။ ခယဝိရာဂေနာတိ အစ္စန္တခယသင်္ခါတေန ဝိရဇ္ဇနေန, အနုပ္ပါဒနိရောဓေနာတိ အတ္ထော။ ကိံ ဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာတိ? ဥဘယမေတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ။ ပဟာနာဘိသမယဘာဝနာဘိသမယာနံ အဘိန္နကာလတ္တာ ပဒီပုဇ္ဇလနေန အန္ဓကာရံ ဝိယ ဝိဇ္ဇုပ္ပါဒေန အဝိဇ္ဇာ နိရုဒ္ဓါဝ ဟောတိ, ဝတ္တဗ္ဗံ ဝါ ဟေတုဖလတ္တမုပစာရဝသေန။ ယထာ ဟိ ပဒီပုဇ္ဇလနဟေတုကော အန္ဓကာရဝိဂမော, ဧဝံ ဝိဇ္ဇုပ္ပါဒဟေတုကော အဝိဇ္ဇာနိရောဓော။ ဟေတုဖလဓမ္မာ စ သမာနကာလာပိ ပုဗ္ဗာပရကာလာ ဝိယ ဝေါဟရီယန္တိ ယထာ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၀၀၊ ၃။၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆၊ သံ။ နိ။ ၂။၄၃-၄၄၊ ၂။၄။၆၀၊ ကထာ။ ၄၆၅, ၄၆၇) ပစ္စယာဒါနုပ္ပဇ္ဇနကိရိယာ။ စိတ္တဿ ကာယဿ စ ဝိဟနနတော ဝိဃာတော, ဒုက္ခံ။ ပရိဒဟနတော ပရိဠာဟော။

နိစ္စဝိဟာရာတိ သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တနကဝိဟာရာ။ ဌပေတွာ ဟိ သမာပတ္တိဝေလံ ဘဝင်္ဂဝေလဉ္စ ခီဏာသဝါ ဣမိနာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝိဟာရေန သဗ္ဗကာလံ ဝိဟရန္တိ။ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ဒိသွာ။ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ ဟိ နိဿယဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ။ သသမ္ဘာရကထာ ဟေသာ ယထာ ‘‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’’တိ, တသ္မာ နိဿယသီသေန နိဿိတဿ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ရာဂဝသေန န သောမနဿဇာတော ဟောတီတိ ဂေဟသိတပေမဝသေနပိ ဇဝနက္ခဏေ သောမနဿဇာတော န ဟောတိ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ, န ဒေါမနဿဇာတော ပသာဒညထတ္တဝသေနပိ။ ဥပေက္ခကော မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရတီတိ အသမပေက္ခနေန မောဟံ အနုပ္ပါဒေန္တော ဉာဏုပေက္ခာဝသေနေဝ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ မဇ္ဈတ္တော။ ခီဏာသဝေါ ဟိ ဣဋ္ဌေပိ အနိဋ္ဌေပိ မဇ္ဈတ္တေပိ အာရမ္မဏေ ယော အသမပေက္ခနေန သမသမာ အယောနိသောဂဟဏေ အခီဏာသဝါနံ မောဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ အနုပ္ပါဒေန္တော မဂ္ဂေနေဝ တဿ သမုဂ္ဃါတိတတ္တာ ဉာဏုပေက္ခာဝသေနေဝ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ, အယဉ္စဿ ပဋိပတ္တိ သတိဝေပုလ္လပတ္တိယာ ပညာဝေပုလ္လပတ္တိယာ စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတိသမ္ပဇညပရိဂ္ဂဟိတာယာ’’တိ။

ဧတ္ထ စ ‘‘ဆသု ဒွါရေသု ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ကထိတာ။ ‘‘သမ္ပဇာနော’’တိ ဝစနတော ပန စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ တေဟိ ဝိနာ သမ္ပဇာနတာယ အသမ္ဘဝတော။ ‘‘သတတဝိဟာရာ’’တိ ဝစနတော အဋ္ဌပိ မဟာကိရိယစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ ဉာဏုပ္ပတ္တိပစ္စယရဟိတကာလေပိ ပဝတ္တိဇောတနတော။ ‘‘အရဇ္ဇန္တော အဒုဿန္တော’’တိ ဝစနတော ဟသိတုပ္ပါဒဝေါဋ္ဌဗ္ဗနေဟိ သဒ္ဓိံ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ။ အရဇ္ဇနာဒုဿနဝသေန ပဝတ္တိ ဟိ တေသမ္ပိ သာဓာရဏာတိ။ နနု စေတ္ထ ‘‘ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ’’တိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန ဣမေသံ သတတဝိဟာရာနံ အာဂတတ္တာ သောမနဿံ ကထံ လဗ္ဘတီတိ? အာသေဝနတောတိ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ခီဏာသဝေါ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ မဇ္ဈတ္တေ ဝိယ ဗဟုလံ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓပ္ပကတိဘာဝါဝိဇဟနတော, ကဒါစိ ပန တထာ စေတောဘိသင်္ခါရဘာဝေ ယံ တံ သဘာဝတော ဣဋ္ဌံ အာရမ္မဏံ, တဿ ယာထာဝတော သဘာဝဂ္ဂဟဏဝသေနပိ အရဟတော စိတ္တံ သောမနဿသဟဂတံ ဟုတွာ ပဝတ္တတေဝ, တဉ္စ ခေါ ပုဗ္ဗာသေဝနဝသေန။

ကာယောတိ (သံ။ နိ။ ဋီ။ ၂။၂။၅၁) ပဉ္စဒွါရကာယော, သော အန္တော အဝသာနံ ဧတိဿာတိ ကာယန္တိကာ, တံ ကာယန္တိကံ။ တေနာဟ – ‘‘ယာဝ ပဉ္စဒွါရကာယော ပဝတ္တတိ, တာဝ ပဝတ္တ’’န္တိ။ ဇီဝိတန္တိကန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာတိ ဧတသ္မိံ အတ္တဘာဝေ မနောဒွါရိကဝေဒနာတော ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတော ပဌမံ နိရုဇ္ဈတိ, တတော ဧဝ အတ္ထသိဒ္ဓမတ္ထံ သရူပေနေဝ ဒဿေတုံ ‘‘မနောဒွါရိကဝေဒနာ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပစ္ဆာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ ယာဝ တေတ္တိံသဝဿာနိ ပဌမဝယော။ ပညာသဝဿကာလေတိ ပဌမဝယတော ယာဝ ပညာသဝဿကာလာ, တာဝ။ ဌိတာ ဟောတီတိ ဝဍ္ဎိဟာနိယော အနုပဂန္တွာ သမရူပေနေဝ ဌိတာ ဟောတိ။ မန္ဒာတိ မုဒုကာ အတိခိဏာ။ တဒါတိ အသီတိနဝုတိဝဿကာလေ ဝဒန္တေပိ တထာစိရပရိစိတေပီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဘဂ္ဂါတိ တေဇောဘဂ္ဂေန ဘဂ္ဂါ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ။ ဟဒယကောဋိံယေဝါတိ စက္ခာဒိဝတ္ထူသု အပ္ပဝတ္တိတွာ တေသံ အာဒိအန္တကောဋိဘူတံ ဟဒယဝတ္ထုံယေဝ။ တာဝါတိ ယာဝ ဝေဒနာ ဝတ္တတိ, တာဝ။

ဝါပိယာတိ မဟာတဠာကေန။ ပဉ္စဥဒကမဂ္ဂသမ္ပန္နန္တိ ပဉ္စဟိ ဥဒကဿ ပဝိသနနိက္ခမနမဂ္ဂေဟိ ယုတ္တံ။ တတော တတော ဝိဿန္ဒမာနံ သဗ္ဗသော ပုဏ္ဏတ္တာ။ ပဌမံ ဒေဝေ ဝဿန္တေတိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ။ ဣမံ ဝေဒနံ သန္ဓာယာတိ ဣမံ ယထာဝုတ္တံ ပရိယောသာနပ္ပတ္တံ မနောဒွါရိကဝေဒနံ သန္ဓာယ။

ကာယဿ ဘေဒါတိ အတ္တဘာဝဿ ဝိနာသနတော။ ပရတော အဂန္တွာတိ ပရလောကဝသေန အဂန္တွာ။ ဝေဒနာနံ သီတိဘာဝေါ နာမ သင်္ခါရဒရထပရိဠာဟာဘာဝေါ။ သော ပနာယံ သဗ္ဗသော အပ္ပဝတ္တိဝသေနေဝါတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တနဓမ္မာနိ ဘဝိဿန္တီ’’တိ။

အတ္တဘာဝံ နာသေတုကာမဿ ဒဠှံ ဥပ္ပန္နံ သံဝေဂဉာဏံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကုဒါလော ဝိယ ပညာ’’တိ။ တတော နိဗ္ဗတ္တိတဇ္ဈာနသမာဓိံ သန္ဓာယ ‘‘ပိဋကံ ဝိယ သမာဓီ’’တိ။ တန္နိဿာယ ပဝတ္တေတဗ္ဗဝိပဿနာရမ္ဘဉာဏံ သန္ဓာယ ‘‘ခနိတ္တိ ဝိယ ဝိပဿနာ’’တိ စ ဝုတ္တံ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

ဝပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ သာဠှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၆။ ဆဋ္ဌေ ကာယဒဠှိဗဟုလတံ တပတီတိ တပေါ, အတ္တကိလမထာနုယောဂဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယံ။ တေန ကာယဒဠှိဗဟုလတာနိမိတ္တဿ ပါပဿ ဇိဂုစ္ဆနံ ဝိရဇ္ဇနံ တပေါဇိဂုစ္ဆာတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ကရကာရိကသင်္ခါတေနာ’’တိအာဒိ။ တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒါတိအာဒီသု တပေါဇိဂုစ္ဆံ ဝဒန္တိ, မနသာပိ တမေဝ သာရတော ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ, ကာယေနပိ တမေဝ အလ္လီနာ နာနပ္ပကာရံ အတ္တကိလမထာနုယောဂမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော။ အပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရာတိ အပရိသုဒ္ဓေန ပါဏာတိပါတာဒိနာ ကာယသမာစာရေန သမန္နာဂတာ။ အပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရာတိ အပရိသုဒ္ဓေန မုသာဝါဒါဒိနာ ဝစီသမာစာရေန သမန္နာဂတာ။ အပရိသုဒ္ဓမနောသမာစာရာတိ အပရိသုဒ္ဓေန အဘိဇ္ဈာဒိနာ မနောသမာစာရေန သမန္နာဂတာ။ ကာမံ အကုသလကာယသမာစာရဝစီသမာစာရပ္ပဝတ္တိကာလေပိ အဘိဇ္ဈာဒယော ပဝတ္တန္တိယေဝ, တဒါ ပန တေ စေတနာပက္ခိကာ ဝါ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါတိ, မနောသမာစာရဝါရေ ဧဝ အဘိဇ္ဈာဒိဝသေန ယောဇနာ ကတာ။ အထ ဝါ ဒွါရန္တရေ ပဝတ္တာနံ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဝစီသမာစာရာဒိဘာဝါဘာဝေါ ဝိယ ဒွါရန္တရေ ပဝတ္တာနမ္ပိ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ကာယသမာစာရာဒိဘာဝေါ အသိဒ္ဓေါ, မနောသမာစာရဘာဝေါ ဧဝ ပန သိဒ္ဓေါတိ ကတွာ မနောသမာစာရဝါရေ ဧဝ အဘိဇ္ဈာဒယော ဥဒ္ဓဋာ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနိ, န ဒွါရာ ဒွါရစာရိနော၊

တသ္မာ ဒွါရေဟိ ကမ္မာနိ, အညမညံ ဝဝတ္ထိတာ’’တိ။ (ဓ။ သ။ အဋ္ဌ။ ၁ ကာမာဝစရကုသလဒွါရကထာ)၊

အပရိသုဒ္ဓါဇီဝါတိ အပရိသုဒ္ဓေန ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မဝဍ္ဎိယောဂါဒိနာ ဧကဝီသတိအနေသနာဘေဒေန အာဇီဝေန သမန္နာဂတာ။ ဣဒဉ္စ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာနံယေဝ ဝသေန ဝုတ္တံ, ‘‘ယေပိ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိ ပန ဝစနတော ဗာဟိရကဝသေန ဂဟဋ္ဌဝသေန စ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဂဟဋ္ဌာနမ္ပိ ဟိ ဇာတိဓမ္မကုလဓမ္မဒေသဓမ္မဝိလောမနဝသေန အညထာပိ မိစ္ဆာဇီဝေါ လဗ္ဘတေဝ။

ဉာဏဒဿနာယာတိ ဧတ္ထ ဉာဏဒဿနန္တိ မဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ ဖလဉာဏမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ ဝိပဿနာဉာဏမ္ပိ။ ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၅၇) ဟိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဉာဏံ ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘အယမညော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော အဓိဂတော ဖာသုဝိဟာရော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၃၂၈) ဧတ္ထ ဖလဉာဏံ။ ‘‘ဘဂဝတောပိ ခေါ ဉာဏံ ဥဒပါဒိ သတ္တာဟကာလကတော အာဠာရော ကာလာမော’’တိ (မဟာဝ။ ၁၀) ဧတ္ထ သဗ္ဗညုတညာဏံ။ ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ, အကုပ္ပါ မေ ဝိမုတ္တိ, အယမန္တိမာ ဇာတီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ။ ၁၆၊ ပဋိ။ မ။ ၂။၃၀) ဧတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ။ ‘‘ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၃၄-၂၃၅) ဧတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ။ ဣဓ ပန ဉာဏဒဿနာယာတိ မဂ္ဂဉာဏံ ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတာယ ဒဿနာယာ’’တိ။ အဝိရာဓိတံ ဝိဇ္ဈတီတိ အဝိရာဓိတံ ကတွာ ဝိဇ္ဈတိ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ။

သာဠှသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ မလ္လိကာဒေဝီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၇။ သတ္တမေ အပ္ပေသက္ခာတိ အပ္ပါနုဘာဝါ။ သာ ပန အပ္ပေသက္ခတာ အာဓိပတေယျသမ္ပတ္တိယာ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ စ အဘာဝေန ပါကဋာ ဟောတိ။ တတ္ထ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘အပ္ပပရိဝါရာ’’တိ အာဟ။ ဣဿရာတိ အာဓိပတေယျသံဝတ္တနကမ္မဗလေန ဤသနသီလာ။ သာ ပနဿာ ဣဿရတာ ဝိဘဝသမ္ပတ္တိပစ္စယာ ပါကဋာ ဇာတာတိ အဍ္ဎတာပရိယာယဘာဝေန ဝဒန္တော ‘‘အဍ္ဎာတိ ဣဿရာ’’တိ အာဟ။ မဟန္တံ ဓနမေတိဿာ ဘူမိဂတဉ္စေဝ ဝဠဉ္ဇနကဉ္စာတိ မဟဒ္ဓနာ။ ဣဓ ပန ဝဠဉ္ဇနကေနေဝ ဓနေန မဟဒ္ဓနတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝဠဉ္ဇနကဓနေန မဟဒ္ဓနာ’’တိ အာဟ။ ဤသတီတိ ဤသာ, အဘိဘူတိ အတ္ထော။ မဟတီ ဤသာ မဟေသာ, သုပ္ပတိဋ္ဌိတမဟေသတာယ ပန ပရေဟိ မဟေသောတိ အက္ခာတဗ္ဗတာယ မဟေသက္ခာ။ ယသ္မာ ပန သော မဟေသက္ခာဘာဝေါ အာဓိပတေယျပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ ဝိညာယတိ, တသ္မာ ‘‘မဟာပရိဝါရာ’’တိ ဝုတ္တံ။

သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာ အဓိကံ ရူပမဿာတိ အဘိရူပါ။ သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာတိ စ ဟတ္ထပါဒါဒိသရီရာဝယဝါနံ သုသဏ္ဌိတတာယာတိ အတ္ထော။ အဝယဝပါရိပူရိယာ ဟိ သမုဒါယပါရိပူရိသိဒ္ဓိ။ ရူပန္တိ စ သရီရံ ‘‘ရူပဝန္တေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ။ ဒဿနယုတ္တာတိ သုရူပဘာဝေန ပဿိတဗ္ဗယုတ္တာ, ဒိဿမာနာ စက္ခူနိ ပိယာယတီတိ အညကိစ္စဝိက္ခေပံ ဟိတွာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဒိဿမာနာဝ သောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပသာဒေတီတိ ပါသာဒိကာ။ တေနာဟ ‘‘ဒဿနေန ပါသာဒိကာ’’တိ။ ပေါက္ခရတာတိ ဝုစ္စတိ သုန္ဒရဘာဝေါ, ဝဏ္ဏဿ ပေါက္ခရတာ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ, တာယ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော။ ပေါရာဏာ ပန ပေါက္ခရန္တိ သရီရံ ဝဒန္တိ, ဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏမေဝ။ တေသံ မတေန ဝဏ္ဏဉ္စ ပေါက္ခရဉ္စ ဝဏ္ဏပေါက္ခရာနိ, တေသံ ဘာဝေါ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ။ ဣတိ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ဥတ္တမပရိသုဒ္ဓေန ဝဏ္ဏေန စေဝ သရီရသဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိယာ စာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘ဝဏ္ဏေန စေဝ သရီရသဏ္ဌာနေန စာ’’တိ။ တတ္ထ ဝဏ္ဏေနာတိ ဝဏ္ဏဓာတုယာ။ သရီရံ နာမ သန္နိဝေသဝိသိဋ္ဌော ကရစရဏဂီဝါသီသာဒိအဝယဝသမုဒါယော, သော စ သဏ္ဌာနမုခေန ဂယှတီတိ အာဟ ‘‘သရီရသဏ္ဌာနေနာ’’တိ။

အဘိသဇ္ဇတီတိ ကုဇ္ဈနဝသေနေဝ ကုဋိလကဏ္ဋကော ဝိယ တသ္မိံ တသ္မိံ သမုဋ္ဌာနေ မကရဒန္တော ဝိယ လဂတိ။ ယဉှိ ကောဓဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတေ အာရမ္မဏေ ဥပနာဟဿ ပစ္စယဘူတံ ကုဇ္ဈနဝသေန အဘိသဇ္ဇနံ, တံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, န လုဗ္ဘနဝသေန။ ကုပ္ပတီတိအာဒီသု ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိ ကောပေါ, တတော ဗလဝတရော ဗျာပါဒေါ လဒ္ဓါသေဝနတာယ စိတ္တဿ ဗျာပဇ္ဇနတော။ သာတိသယံ လဒ္ဓါသေဝနတာယ တတော ဗျာပါဒတောပိ ဗလဝတရာ ပစ္စတ္ထိကဘာဝေန ထာမပ္ပတ္တိ ပတိတ္ထိယနာ။ အန္နံ ပါနန္တိအာဒီသု အဒီယတော အန္နံ, ခါဒနီယံ ဘောဇနီယဉ္စ။ ပါတဗျတော ပါနံ, ယံကိဉ္စိ ပါနံ။ ဝသိတဗ္ဗတော အစ္ဆာဒေတဗ္ဗတော ဝတ္ထံ, နိဝါသနပါဝုရဏံ။ ယန္တိ တေနာတိ ယာနံ, ဆတ္တုပါဟနဝယှသိဝိကာဒိ ယံကိဉ္စိ ဂမနပစ္စယံ။ ဆတ္တမ္ပိ ဟိ ဝဿာတပဒုက္ခနိဝါရဏေန မဂ္ဂဂမနသာဓနန္တိ ကတွာ ‘‘ယာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ မာလန္တိ ယံကိဉ္စိ သုမနမာလာဒိပုပ္ဖံ။ ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ စန္ဒနာဒိဝိလေပနံ။

မလ္လိကာဒေဝီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ အတ္တန္တပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၉၈။ အဋ္ဌမေ အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ။ ဣဓ ပန ယော ပရော န ဟောတိ, သော အတ္တာ, တံ အတ္တာနံ။ ပရန္တိ အတ္တတော အညံ။ ဒိဋ္ဌေတိ ပစ္စက္ခဘူတေ။ ဓမ္မေတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓဓမ္မေ။ တတ္ထ ဟိ အတ္တာ ဘဝတိ, အတ္တသညာဒိဋ္ဌိ ဘဝတီတိ အတ္တဘာဝသမညာ။ တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေတိ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ။ ဆာတံ ဝုစ္စတိ တဏှာ ဇိဃစ္ဆာဟေတုတာယ။ အန္တော တာပနကိလေသာနန္တိ အတ္တနော သန္တာနေ ဒရထပရိဠာဟဇနနေန သန္တာပနကိလေသာနံ။

ပရေသံ ဟနနဃာတနာဒိနာ ရောဒါပနတော လုဒ္ဒေါ။ တထာ ဝိဃာတကဘာဝေန ကာယစိတ္တာနံ ဝိဒါလနတော ဒါရုဏော။ ထဒ္ဓဟဒယော ကက္ခဠော။ ဗန္ဓနာဂါရေ နိယုတ္တော ဗန္ဓနာဂါရိကော။

ခတ္တိယာဘိသေကေနာတိ ခတ္တိယာနံ ကာတဗ္ဗအဘိသေကေန။ သန္ထာဂါရန္တိ သန္ထာရဝသေန ကတံ အဂါရံ ယညာဂါရံ။ သပ္ပိတေလေနာတိ သပ္ပိမိဿေန တေလေန။ ယမကသ္နေဟေန ဟိ ဧသာ တဒါ ကာယံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ။ ဝစ္ဆဘာဝံ တရိတွာ ဌိတော ဝစ္ဆတရော။ ပရိက္ခေပကရဏတ္ထာယာတိ နဝမာလာဟိ သဒ္ဓိံ ဒဗ္ဘေဟိ ဝေဒိယာ ပရိက္ခိပနတ္ထာယ။ ယညဘူမိယန္တိ အဝသေသယညဋ္ဌာနေ။

ဒူရသမုဿာရိတမာနဿေဝ သာသနေ သမ္မာပဋိပတ္တိ သမ္ဘဝတိ, န မာနဇာတိကဿာတိ အာဟ ‘‘နိဟတမာနတ္တာ’’တိ။ ဥဿန္နတ္တာတိ ဗဟုဘာဝတော။ ဘောဂါရောဂျာဒိဝတ္ထုကာ မဒါ သုပ္ပဟိယာ ဟောန္တိ နိမိတ္တဿ အဝဋ္ဌာနတော, န တထာ ကုလဝိဇ္ဇာမဒါတိ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏကုလာနံ ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ ဇာတိဝိဇ္ဇာ နိဿာယ မာနဇပ္ပနံ ဒုပ္ပဇဟန္တိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေန ဟိ…ပေ… မာနံ ကရောန္တီ’’တိ။ ဝိဇာတိတာယာတိ နိဟီနဇာတိတာယ။ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တီတိ သုဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ သီလံ ရက္ခိတုံ န သက္ကောန္တိ။ သီလဝသေန ဟိ သာသနေ ပတိဋ္ဌဟန္တိ။ ပတိဋ္ဌာတုန္တိ ဝါ သစ္စပ္ပဋိဝေဓေန လောကုတ္တရာယ ပတိဋ္ဌာယ ပတိဋ္ဌာတုံ။ ယေဘုယျေန ဟိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နာ သုဇာတာယေဝ ဟောန္တိ, န ဒုဇ္ဇာတာ။

ပရိသုဒ္ဓန္တိ ရာဂါဒီနံ အစ္စန္တမေဝ ပဟာနဒီပနတော နိရုပက္ကိလေသတာယ သဗ္ဗသော ဝိသုဒ္ဓံ။ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ပေါထုဇ္ဇနိကသဒ္ဓါဝသေန သဒ္ဒဟတိ။ ဝိညုဇာတိကာနဉှိ ဓမ္မသမ္ပတ္တိဂ္ဂဟဏပုဗ္ဗိကာ သဒ္ဓါသိဒ္ဓိ ဓမ္မပ္ပမာဏဓမ္မပ္ပသန္နဘာဝတော။ ဇာယမ္ပတိကာတိ ဃရဏိပတိကာ။ ကာမံ ‘‘ဇာယမ္ပတိကာ’’တိ ဝုတ္တေ ဃရသာမိကဃရသာမိနိဝသေန ဒွိန္နံယေဝ ဂဟဏံ ဝိညာယတိ, ယဿ ပန ပုရိသဿ အနေကာ ပဇာပတိယော ဟောန္တိ, တတ္ထ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဧကာယပိ သံဝါသော သမ္ဗာဓောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒွေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ရာဂါဒိနာ သကိဉ္စနဋ္ဌေန, ခေတ္တဝတ္ထုအာဒိနာ သပလိဗောဓဋ္ဌေန ရာဂရဇာဒီနံ အာဂမနပထတာပိ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနတာ ဧဝါတိ ဒွေပိ ဝဏ္ဏနာ ဧကတ္ထာ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ။ အလဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ အသဇ္ဇနဋ္ဌေန အပ္ပဋိဗဒ္ဓဘာဝေန။ ဧဝံ အကုသလကုသလပ္ပဝတ္တီနံ ဌာနဘာဝေန ဃရာဝါသပဗ္ဗဇ္ဇာနံ သမ္ဗာဓဗ္ဘောကာသတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကုသလပ္ပဝတ္တိယာယေဝ အဋ္ဌာနဋ္ဌာနဘာဝေန တေသံ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

သင်္ခေပကထာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဒုဒ္ဓါရံ အကတွာ သင်္ခေပတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ။ ဧကမ္ပိ ဒိဝသန္တိ ဧကဒိဝသမတ္တမ္ပိ။ အခဏ္ဍံ ကတွာတိ ဒုက္ကဋမတ္တဿပိ အနာပဇ္ဇနေန အခဏ္ဍိတံ ကတွာ။ ကိလေသမလေန အမလိနန္တိ တဏှာသံကိလေသာဒိဝသေန အသံကိလိဋ္ဌံ ကတွာ။ ပရိဒဟိတွာတိ နိဝါသေတွာ စေဝ ပါရုပိတွာ စ။ အဂါရဝါသော အဂါရံ ဥတ္တရပဒလောပေန, တဿ ဝဍ္ဎိအာဝဟံ အဂါရဿ ဟိတံ။

ဘောဂက္ခန္ဓောတိ ဘောဂရာသိ ဘောဂသမုဒါယော။ အာဗန္ဓနဋ္ဌေနာတိ ပုတ္တော နတ္တာတိအာဒိနာ ပေမဝသေန သပရိစ္ဆေဒဝသေန ဗန္ဓနဋ္ဌေန။ အမှာကမေတေတိ ဉာယန္တီတိ ဉာတီ, ပိတာမဟပိတုပုတ္တာဒိဝသေန ပရိဝတ္တနဋ္ဌေန ပရိဝဋ္ဋော။ သာမညဝါစီပိ သိက္ခာ-သဒ္ဒေါ အာဇီဝသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဥပရိဝုစ္စမာနဝိသေသာပေက္ခာယ စ ဝိသေသနိဝိဋ္ဌောဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယာ ဘိက္ခူနံ အဓိသီလသင်္ခါတာ သိက္ခာ’’တိ။ သိက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌေန သိက္ခာ, သဟ အာဇီဝန္တိ ဧတ္ထာတိ သာဇီဝေါ။ သိက္ခနဘာဝေနာတိ သိက္ခာယ သာဇီဝေ စ သိက္ခနဘာဝေန။ သိက္ခံ ပရိပူရေန္တောတိ သီလသံဝရံ ပရိပူရေန္တော။ သာဇီဝဉ္စ အဝီတိက္ကမန္တောတိ ‘‘နာမကာယော, ပဒကာယော, နိရုတ္တိကာယော, ဗျဉ္ဇနကာယော’’တိ (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၉) ဝုတ္တံ သိက္ခာပဒံ ဘဂဝတော စ ဝစနံ အဝီတိက္ကမန္တော ဟုတွာတိ အတ္ထော။ ဣဒမေဝ စ ‘‘သိက္ခန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ သာဇီဝါနံ အဝီတိက္ကမော သိက္ခာပါရိပူရိယာ ပစ္စယော။ တတော ဟိ ယာဝ မဂ္ဂါ သိက္ခာပါရိပူရီ ဟောတီတိ။

အနုပ္ပဒါတာတိ အနုဗလပ္ပဒါတာ, အနုဝတ္တနဝသေန ဝါ ပဒါတာ။ ကဿ ပန အနုဝတ္တနံ ပဒါနဉ္စာတိ? ‘‘သဟိတာန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ သန္ဓာနဿာတိ ဝိညာယတိ။ တေနာဟ ‘‘သန္ဓာနာနုပ္ပဒါတာ’’တိ။ ယသ္မာ ပန အနုဝတ္တနဝသေန သန္ဓာနဿ ပဒါနံ အာဓာနံ အာရက္ခနံ ဝါ ဒဠှကရဏံ ဟောတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ဇနေ သမဂ္ဂေ ဒိသွာ’’တိအာဒိ။ အာရမန္တိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော, ရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ။ ယသ္မာ ပန အာ-ကာရေန ဝိနာပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမဂ္ဂရာမောတိပိ ပါဠိ, အယမေဝတ္ထော’’တိ။

ဧတ္ထာတိ –

‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ, ဧကာရော ဝတ္တတီ ရထော၊

အနီဃံ ပဿ အာယန္တံ, ဆိန္နသောတံ အဗန္ဓန’’န္တိ။ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၇၊ ဥဒါ။ ၆၅၊ ပေဋကော။ ၂၅) –

ဣမိဿာ ဂါထာယ။ သီလဉှေတ္ထ နေလင်္ဂန္တိ ဝုတ္တံ။ တေနေဝါဟ – ‘‘စိတ္တော ဂဟပတိ, နေလင်္ဂန္တိ ခေါ, ဘန္တေ, သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၇)။ သုကုမာရာတိ အပ္ဖရုသတာယ မုဒုကာ။ ပုရဿ ဧသာတိ ဧတ္ထ ပုရ-သဒ္ဒေါ တန္နိဝါသိဝါစကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ။ တေနေဝါဟ ‘‘နဂရဝါသီန’’န္တိ။ မနံ အပ္ပါယတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မနာပေါ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဝုဍ္ဎိကရာ’’တိ။

ကာလဝါဒီတိအာဒိ သမ္ဖပ္ပလာပါ ပဋိဝိရတဿ ပဋိပတ္တိဒဿနံ။ အတ္ထသံဟိတာပိ ဟိ ဝါစာ အယုတ္တကာလပ္ပယောဂေန အတ္ထာဝဟာ န သိယာတိ အနတ္ထဝိညာပနဝါစံ အနုလောမေတိ, တသ္မာ သမ္ဖပ္ပလာပံ ပဇဟန္တေန အကာလဝါဒိတာ ပရိဟရိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလဝါဒီ’’တိ။ ကာလေန ဝဒန္တေနပိ ဥဘယာနတ္ထသာဓနတော အဘူတံ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဘူတဝါဒီ’’တိ။ ဘူတဉ္စ ဝဒန္တေန ယံ ဣဓလောကပရလောကဟိတသမ္ပာဒကံ, တဒေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အတ္ထံ ဝဒန္တေနပိ လောကိယဓမ္မသန္နိဿိတမေဝ အဝတွာ လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဓမ္မဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယထာ စ အတ္ထော လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိနယဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပဉ္စန္နဉှိ သံဝရဝိနယာနံ ပဉ္စန္နဉ္စ ပဟာနဝိနယာနံ ဝသေန ဝုစ္စမာနော အတ္ထော နိဗ္ဗာနာဓိဂမနဟေတုဘာဝတော လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတော ဟောတီတိ။ ဧဝံ ဂုဏဝိသေသယုတ္တောဝ အတ္ထော ဝုစ္စမာနော ဒေသနာကောသလ္လေ သတိ သောဘတိ, ကိစ္စကရော စ ဟောတိ, န အညထာတိ ဒဿေတုံ ‘‘နိဓာနဝတိံ ဝါစံ ဘာသိတာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣဒါနိ တံ ဒေသနာကောသလ္လံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာလေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ ပုစ္ဆာဒိဝသေန ဟိ ဩတိဏ္ဏဝါစာဝတ္ထုသ္မိံ ဧကံသာဒိဗျာကရဏဝိဘာဂံ သလ္လက္ခေတွာ ဌပနာဟေတူဒါဟရဏသန္ဒဿနာဒိံ တံတံကာလာနုရူပံ ဝိဘာဝေန္တိယာ ပရိမိတပရိစ္ဆိန္နရူပါယ ဝိပုလတရဂမ္ဘီရောဒါရပရမတ္ထဝိတ္ထာရသင်္ဂါဟိကာယ ကထာယ ဉာဏဗလာနုရူပံ ပရေ ယာထာဝတော ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ‘‘ဒေသနာကုသလော’’တိ ဝုစ္စတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဧဝံ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ မူလသိက္ခာပဒါနိ ဝိဘဇိတွာ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဟာနံ ဣန္ဒြိယသံဝရဇာဂရိယာနုယောဂေဟိ ဝိဘာဝေတုံ တမ္ပိ နီဟရိတွာ အာစာရသီလဿေဝ ဝိဘဇနဝသေန ပါဠိ ပဝတ္တာတိ တဒတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဗီဇာနံ ဂါမော သမူဟော ဗီဇဂါမော။ ဘူတာနံ ဇာတာနံ နိဗ္ဗတ္တာနံ ရုက္ခဂစ္ဆလတာဒီနံ သမူဟော ဘူတဂါမော။ နနု စ ရုက္ခာဒယော စိတ္တရဟိတတာယ န ဇီဝါ, စိတ္တရဟိတတာ စ ပရိပ္ဖန္ဒာဘာဝတော ဆိန္နေ ဝိရုဟနတော ဝိသဒိသဇာတိဘာဝတော စတုယောနိအပရိယာပန္နတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဝုဒ္ဓိ ပန ပဝါဠသိလာလဝဏာနမ္ပိ ဝိဇ္ဇတီတိ န တေသံ ဇီဝဘာဝေ ကာရဏံ, ဝိသယဂ္ဂဟဏဉ္စ နေသံ ပရိကပ္ပနာမတ္တံ သုပနံ ဝိယ စိဉ္စာဒီနံ, တထာ ဒေါဟဠာဒယော, အထ ကသ္မာ ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ ပဋိဝိရတိ ဣစ္ဆိတာတိ? သမဏသာရုပ္ပတော တန္နိဝါသိသတ္တာနုရက္ခဏတော စ။ တေနေဝါဟ – ‘‘ဇီဝသညိနော ဟိ မောဃပုရိသ မနုဿာ ရုက္ခသ္မိ’’န္တိအာဒိ (ပါစိ။ ၈၉)။

မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ, မူလံ ဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇံ။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဖဠုဗီဇန္တိ ပဗ္ဗဗီဇံ။ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟနသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ တဒတ္ထသံသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ မူလာဒိတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗီဇဗီဇ’’န္တိ ‘‘ရူပရူပံ, ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၂၇) စ ယထာ။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဗီဇဂါမဘူတဂါမံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဗီဇဂါမော ဧဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, နနု အဝေါစုမှာ ‘‘မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ, မူလံ ဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇ’’န္တိ။ တတ္ထ ပုရိမေန ဗီဇဂါမော နိဒ္ဒိဋ္ဌော, ဒုတိယေန ဘူတဂါမော။ ဒုဝိဓောပေသ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇန္တိ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသနယေန ဝါ ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘ပဉ္စဝိဓဿာ’’တိအာဒိ။ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿာတိ အလ္လတိဏဿ စေဝ အလ္လရုက္ခာဒိကဿ စ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆလတာဒီနံ သင်္ဂဟော။

ဧကံ ဘတ္တံ ဧကဘတ္တံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ဧကဘတ္တိကော။ သော ပန ရတ္တိဘောဇနေနပိ သိယာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ အာဟ ‘‘ရတ္တူပရတော’’တိ။ ဧဝမ္ပိ အပရဏှဘောဇီပိ သိယာ ဧကဘတ္တိကောတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဝိရတော ဝိကာလဘောဇနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ အယံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရိယာနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏော ဘောဇနဿ ကာလော နာမ, တဒညော ဝိကာလော။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ဒုတိယပဒေန ရတ္တိဘောဇနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ‘‘အတိက္ကန္တေ မဇ္ဈနှိကေ ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ ဘောဇနံ ဝိကာလဘောဇနံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဣတိ-သဒ္ဒေန ဧဝံပကာရေ ဒဿေတိ။ အညေဟိ ဂါဟာပနေ ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနေ စ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ‘‘နေဝ တံ ဥဂ္ဂဏှာတိ, န ဥဂ္ဂဟာပေတိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ တိဝိဓံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ကာယေန, ဝါစာယ, မနသာတိ။ တတ္ထ ကာယေန ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဏှနံ, ဝါစာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟာပနံ, မနသာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာဒိယနန္တိ တိဝိဓမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ တံ ဥဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိ။ ဧသ နယော အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိအာဒီသုပိ။ နီဝါရာဒိဥပဓညဿ သာလိအာဒိမူလဓညန္တောဂဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝိဓဿာ’’တိ။ ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ အစ္ဆဝသံ, မစ္ဆဝသံ, သုသုကာဝသံ, သူကရဝသံ, ဂဒြဘဝသ’’န္တိ (မဟာဝ။ ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ဩဒိဿ အနုညာတံ နာမ။ တဿ ပန ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ (မဟာဝ။ ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝဋ္ဋတိ သတိ ပစ္စယေတိ အာဟ ‘‘အညတြ ဩဒိဿ အနုညာတာ’’တိ။

သာရုပ္ပေန ဝဉ္စနံ ရူပကူဋံ, ပတိရူပေန ဝဉ္စနာတိ အတ္ထော။ အင်္ဂေန အတ္တနော သရီရာဝယဝေန ဝဉ္စနံ အင်္ဂကူဋံ။ ဂဏှနဝသေန ဝဉ္စနံ ဂဟဏကူဋံ။ ပဋိစ္ဆန္နံ ကတွာ ဝဉ္စနံ ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ။ အက္ကမတီတိ နိပ္ပီဠေတိ, ပုဗ္ဗဘာဂေ အက္ကမတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဟဒယန္တိ နာဠိအာဒိမာနဘာဇနာနံ အဗ္ဘန္တရံ။ တေလာဒီနံ နာဠိအာဒီဟိ မိနနကာလေ ဥဿာပိတာ သိခါယေဝ သိခါဘေဒေါ, တဿာ ဟာပနံ။ ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ။

ဝဓောတိ မုဋ္ဌိပ္ပဟာရကသာတာဠနာဒီဟိ ဟိံသနံ, ဝိဟေဌနန္တိ အတ္ထော။ ဝိဟေဌနတ္ထောပိ ဟိ ဝဓ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘အတ္တာနံ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ ရောဒတီ’’တိအာဒီသု။ ယထာ ဟိ အပဋိဂ္ဂဟဘာဝသာမညေ သတိပိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗဝတ္ထုဝိသေသဘာဝသန္ဒဿနတ္ထံ ဣတ္ထိကုမာရိဒါသိဒါသာဒယော ဝိဘာဂေန ဝုတ္တာ, ဧဝံ ပရဿဟရဏဘာဝတော အဒိန္နာဒါနဘာဝသာမညေ သတိပိ တုလာကူဋာဒယော အဒိန္နာဒါနဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဝုတ္တာ။ န ဧဝံ ပါဏာတိပါတပရိယာယဿ ဝဓဿ ပုန ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထိ, တတ္ထ သယံကာရော, ဣဓ ပရံကာရောတိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ကာယဝစိပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ဆပ္ပယောဂါ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁၀) ဝစနတော, တသ္မာ ယထာဝုတ္တော ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ယုတ္တော။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဝဓောတိ မာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တမ္ပိ ပေါထနမေဝ သန္ဓာယာတိ စ သက္ကာ ဝိညာတုံ မာရဏသဒ္ဒဿ ဝိဟိံသနေပိ ဒိဿနတော။

စီဝရပိဏ္ဍပါတာနံ ယထာက္ကမံ ကာယကုစ္ဆိပရိဟရဏမတ္တဇောတနာယံ အဝိသေသတော အဋ္ဌန္နံ ပရိက္ခာရာနံ တပ္ပယောဇနတာ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေ သဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧတေပီတိ နဝပရိက္ခာရိကာဒယောပိ အပ္ပိစ္ဆာ စ သန္တုဋ္ဌာ စ။ န ဟိ တတ္တကေန မဟိစ္ဆတာ အသန္တုဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ။

စတူသု ဒိသာသု သုခံ ဝိဟရတိ, တတော ဧဝ သုခဝိဟာရဋ္ဌာနဘူတာ စတဿော ဒိသာ အဿ သန္တီတိ စာတုဒ္ဒိသော။ တတ္ထ စာယံ သတ္တေ ဝါ သင်္ခါရေ ဝါ ဘယေန နပ္ပဋိဟညတီတိ အပ္ပဋိဃော။ ဒွါဒသဝိဓဿ သန္တောသဿ ဝသေန သန္တုဿနတော သန္တုဿမာနော။ ဣတရီတရေနာတိ ဥစ္စာဝစေန ပရိဿယာနံ ဗာဟိရာနံ သီဟဗျဂ္ဃါဒီနံ, အဗ္ဘန္တရာနဉ္စ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ကာယစိတ္တူပဒ္ဒဝါနံ အဘိဘဝနတော ပရိဿယာနံ သဟိတာ။ ဗန္ဓနဘာဝကရဘယာဘာဝေန အစ္ဆမ္ဘိ။ ဧကော အသဟာယော။ တတော ဧဝ ခဂ္ဂမိဂသိင်္ဂသဒိသတာယ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပေါ စရေယျာတိ အတ္ထော။

ဆိန္နပက္ခော, အသဉ္ဇာတပက္ခော ဝါ သကုဏော ဂန္တုံ န သက္ကောတီတိ ပက္ခိ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ သကုဏော ပါဠိယံ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ပက္ခယုတ္တော သကုဏော’’တိ။ ယဿ သန္နိဓိကာရပရိဘောဂေါ ကိဉ္စိ ဌပေတဗ္ဗံ သာပေက္ခာဌပနဉ္စ နတ္ထိ, တာဒိသော အယံ ဘိက္ခူတိ ဒဿေန္တော ‘‘အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော’’တိအာဒိမာဟ။ အရိယန္တိ အပေန္တိ တတော ဒေါသာ, တေဟိ ဝါ အာရကာတိ အရိယောတိ အာဟ ‘‘အရိယေနာတိ နိဒ္ဒေါသေနာ’’တိ။ အဇ္ဈတ္တန္တိ အတ္တနိ။ နိဒ္ဒေါသသုခန္တိ နိရာမိသသုခံ ကိလေသဝဇ္ဇရဟိတတ္တာ။

ယထာဝုတ္တေ သီလသံဝရေ ပတိဋ္ဌိတဿေဝ ဣန္ဒြိယသံဝရော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော တဒဓိဋ္ဌာနတော တဿ စ ပရိပါလကဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သော ဣမိနာ အရိယေန သီလက္ခန္ဓေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခူ’’တိ။ သေသပဒေသူတိ ‘‘န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီ’’တိအာဒိပဒေသု။ အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – န နိမိတ္တဂ္ဂါဟီတိ ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တံ ဝါ သုဘနိမိတ္တာဒိကံ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဘူတံ နိမိတ္တံ န ဂဏှာတိ, ဒိဋ္ဌမတ္တေယေဝ သဏ္ဌာတိ။ နာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီတိ ကိလေသာနံ အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော ပါကဋဘာဝကရဏတော အနုဗျဉ္ဇနန္တိလဒ္ဓဝေါဟာရံ ဟတ္ထပါဒသိတဟသိတကထိတဝိလောကိတာဒိဘေဒံ အာကာရံ န ဂဏှာတိ။ ယံ တတ္ထ ဘူတံ, တဒေဝ ဂဏှာတိ။ ယတွာဓိကရဏမေနန္တိအာဒိမှိ ယံကာရဏာ ယဿ စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရဿ ဟေတု ဧတံ ပုဂ္ဂလံ သတိကဝါဋေန စက္ခုန္ဒြိယံ အသံဝုတံ အပိဟိတစက္ခုဒွါရံ ဟုတွာ ဝိဟရန္တံ ဧတေ အဘိဇ္ဈာဒယော ဓမ္မာ အနွဿဝေယျုံ အနုပ္ပဗန္ဓေယျုံ။ တဿ သံဝရာယ ပဋိပဇ္ဇတီတိ တဿ စက္ခုန္ဒြိယဿ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇတိ။ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇန္တောယေဝ စ ‘‘ရက္ခတိ စက္ခုန္ဒြိယံ, စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သောတေန သဒ္ဒံ သုတွာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧဝမိဒံ သင်္ခေပတော ရူပါဒီသု ကိလေသာနုဗန္ဓနိမိတ္တာဒိဂ္ဂါဟပရိဝဇ္ဇနလက္ခဏံ ဣန္ဒြိယသံဝရံ သီလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာသု (ဝိသုဒ္ဓိ။ မဟာဋီ။ ၁။၁၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကိလေသေဟိ အနဝသိတ္တသုခန္တိအာဒီသု ရူပါဒီသု နိမိတ္တာဒိဂ္ဂါဟပရိဝဇ္ဇနလက္ခဏတ္တာ ဣန္ဒြိယသံဝရဿ ကိလေသေဟိ အနဝသိတ္တသုခတာ အဝိကိဏ္ဏသုခတာ စဿ ဝုတ္တာ။

အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တော, ပုရတော ဂမနံ။ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တော, ပစ္စာဂမနံ။ တဒုဘယမ္ပိ စတူသု ဣရိယာပထေသု လဗ္ဘတိ။ ဂမနေ တာဝ ပုရတော ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပဋိနိဝတ္တေန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ။ ဌာနေပိ ဌိတကောဝ ကာယံ ပုရတော ဩဏမန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆတော အပနာမေန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ။ နိသဇ္ဇာယပိ နိသိန္နကောဝ အာသနဿ ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါ သံသရန္တော အဘိက္ကမတိ နာမ, ပစ္ဆိမံ အင်္ဂပ္ပဒေသံ ပစ္စာသံသရန္တော ပဋိက္ကမတိ နာမ။ နိပဇ္ဇာယပိ ဧသေဝ နယော။

သာတ္ထကသမ္ပဇညန္တိအာဒီသု သမန္တတော ပကာရေဟိ, ပကဋ္ဌံ ဝါ သဝိသေသံ ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော, သမ္ပဇာနဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ, တထာပဝတ္တံ ဉာဏံ။ ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိသင်္ခါတေန သဟ အတ္ထေန ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ, အဘိက္ကန္တာဒိသာတ္ထကဿ သမ္ပဇညံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ။ သပ္ပါယဿ အတ္တနော ဥပကာရာဝဟဿ သမ္ပဇညံ သပ္ပါယသမ္ပဇညံ။ အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ, အညတ္ထာပိ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရေ သမ္ပဇညံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ။ အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ။ တတ္ထ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂၁၄၊ မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၀၉) အဘိက္ကမနစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ စိတ္တဝသေနေဝ အဂန္တွာ ‘‘ကိန္နု မေ ဧတ္ထ ဂတေန အတ္ထော အတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ အတ္ထာနတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အတ္ထပရိဂ္ဂဟဏံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ။ တတ္ထ စ အတ္ထောတိ စေတိယဒဿနဗောဓိဒဿနသံဃဒဿနထေရဒဿနအသုဘဒဿနာဒိဝသေန ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိ။ စေတိယံ ဝါ ဗောဓိံ ဝါ ဒိသွာပိ ဟိ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ, သံဃဒဿနေန သံဃာရမ္မဏံ ပီတိံ ဥပ္ပါဒေတွာ တဒေဝ ခယဝယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ။ ထေရေ ဒိသွာ တေသံ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌာယ အသုဘံ ဒိသွာ တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတွာ တဒေဝ ခယဝယတော သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, တသ္မာ ဧတေသံ ဒဿနံ ‘‘သာတ္ထက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ကေစိ ပန ‘‘အာမိသတောပိ ဝဍ္ဎိ အတ္ထောယေဝ တံ နိဿာယ ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယ ပဋိပန္နတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ။

တသ္မိံ ပန ဂမနေ သပ္ပါယာသပ္ပါယံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သပ္ပါယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပါယသမ္ပဇညံ။ သေယျထိဒံ – စေတိယဒဿနံ တာဝ သာတ္ထံ။ သစေ ပန စေတိယဿ မဟာပူဇာယ ဒသဒွါဒသယောဇနန္တရေ ပရိသာ သန္နိပတန္တိ, အတ္တနော ဝိဘဝါနုရူပံ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယ သဉ္စရန္တိ။ တတြ စဿ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ လောဘော, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃော, အသမပေက္ခနေ မောဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကာယသံသဂ္ဂါပတ္တိံ ဝါ အာပဇ္ဇတိ, ဇီဝိတဗြဟ္မစရိယာနံ ဝါ အန္တရာယော ဟောတိ။ ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပါယံ ဟောတိ, ဝုတ္တပ္ပကာရအန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပါယံ။ ဗောဓိဒဿနေပိ ဧသေဝ နယော။ သံဃဒဿနမ္ပိ သာတ္ထံ။ သစေ ပန အန္တောဂါမေ မဟာမဏ္ဍပံ ကာရေတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ ကရောန္တေသု မနုဿေသု ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ ဇနသန္နိပါတော စေဝ အန္တရာယော စ ဟောတိ။ ဧဝံ တံ ဌာနံ အသပ္ပါယံ, အန္တရာယာဘာဝေ သပ္ပါယံ။ မဟာပရိသာပရိဝါရာနံ ထေရာနံ ဒဿနေပိ ဧသေဝ နယော။ အသုဘဒဿနမ္ပိ သာတ္ထံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမဟေတုဘာဝတော။ ဒန္တကဋ္ဌတ္ထာယ သာမဏေရံ ဂဟေတွာ ဂတဒဟရဘိက္ခုနော ဝတ္ထုပေတ္ထ ကထေတဗ္ဗံ။ ဧဝံ သာတ္ထမ္ပိ ပနေတံ ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘံ အသပ္ပါယံ, မာတုဂါမဿ စ ပုရိသာသုဘံ။ သဘာဂမေဝ သပ္ပါယန္တိ ဧဝံ သပ္ပါယပရိဂ္ဂဏှနံ သပ္ပါယသမ္ပဇညံ နာမ။

ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟိတသာတ္ထကသပ္ပါယဿ ပန အဋ္ဌတိံသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု အတ္တနော စိတ္တရုစိယံ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ တံ ဂဟေတွာဝ ဂမနံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ နာမ။

အဘိက္ကမာဒီသု ပန အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ။ တံ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဣဓ ဘိက္ခု အဘိက္ကမန္တော ဝါ ပဋိက္ကမန္တော ဝါ ယထာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနာ အဘိက္ကမာဒီသု ‘‘အတ္တာ အဘိက္ကမတိ, အတ္တနာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ, ‘‘အဟံ အဘိက္ကမာမိ, မယာ အဘိက္ကမော နိဗ္ဗတ္တိတော’’တိ ဝါ သမ္မုယှန္တိ, တထာ အသမ္မုယှန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီ’’တိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ တေနေဝ စိတ္တေန သဒ္ဓိံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဝါယောဓာတု ဝိညတ္တိံ ဇနယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရဝသေန အယံ ကာယသမ္မတော အဋ္ဌိသံဃာဋော အဘိက္ကမတိ, တဿေဝံ အဘိက္ကမတော ဧကေကပဒုဒ္ဓရဏေ ပထဝီဓာတု, အာပေါဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဟောန္တိ ဗလဝတိယော။ တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု။ ဝေါဿဇ္ဇနေ တေဇောဓာတု, ဝါယောဓာတူတိ ဒွေ ဓာတုယော ဩမတ္တာ ဟောန္တိ မန္ဒာ, ဣတရာ ဒွေ အဓိမတ္တာ ဗလဝတိယော။ တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသု။ တတ္ထ ဥဒ္ဓရဏေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ, တထာ အတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝီတိဟရဏံ, ဝီတိဟရဏေ ပဝတ္တာ ဝေါဿဇ္ဇနံ, ဝေါဿဇ္ဇနေ ပဝတ္တာ သန္နိက္ခေပနံ, သန္နိက္ခေပနေ ပဝတ္တာ သန္နိရုမ္ဘနံ န ပါပုဏန္တိ။ တတ္ထ တတ္ထေဝ ပဗ္ဗပဗ္ဗံ သန္နိသန္ဓိ ဩဓိဩဓိ ဟုတွာ တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တတိလံ ဝိယ ပဋပဋာယန္တာ ဘိဇ္ဇန္တိ။ တတ္ထ ကော ဧကော အဘိက္ကမတိ, ကဿ ဝါ ဧကဿ အဘိက္ကမနံ? ပရမတ္ထတော ဟိ ဓာတူနံယေဝ ဂမနံ, ဓာတူနံ ဌာနံ, ဓာတူနံ နိသဇ္ဇနံ, ဓာတူနံ သယနံ။ တသ္မိံ တသ္မိဉှိ ကောဋ္ဌာသေ သဒ္ဓိံ ရူပေန –

‘‘အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတိ၊

အဝီစိမနုသမ္ဗန္ဓော, နဒီသောတောဝ ဝတ္တတီ’’တိ။ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂၁၄၊ မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၀၉၊ သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၃။၅။၃၆၈)၊

ဧဝံ အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ နာမာတိ။ ပစ္စယသမ္ပတ္တိန္တိ ပစ္စယပါရိပူရိံ။ ဣမေ စတ္တာရောတိ သီလသံဝရော, သန္တောသော, ဣန္ဒြိယသံဝရော, သတိသမ္ပဇညန္တိ ဣမေ စတ္တာရော အရညဝါသဿ သမ္ဘာရာ။ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘အသုကဿ ဘိက္ခုနော အရညေ တိရစ္ဆာနဂတာနံ ဝိယ ဝနစရကာနံ ဝိယ စ နိဝါသမတ္တမေဝ, န အရညဝါသာနုစ္ဆဝိကာ ကာစိ သမ္မာပဋိပတ္တီ’’တိ အပဝါဒဝသေန ဝတ္တဗ္ဗတံ, အာရညကေဟိ ဝါ တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ဝနစရကဝိသဘာဂဇနေဟိ ဝိပ္ပဋိပတ္တိဝသေန ဝတ္ထဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ။ ဘေရဝသဒ္ဒံ သာဝေန္တိ, တာဝတာ အပလာယန္တာနံ ဟတ္ထေဟိ သီသံ…ပေ… ကရောန္တိ။ ကာဠကသဒိသတ္တာ ကာဠကံ, ဝီတိက္ကမသင်္ခါတံ ထုလ္လဝဇ္ဇံ။ တိလကသဒိသတ္တာ တိလကံ, မိစ္ဆာဝိတက္ကသင်္ခါတံ အဏုမတ္တဝဇ္ဇံ။ တန္တိ ပီတိံ။ ဝိဘူတဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနတော ခယတော သမ္မသန္တော။

ဝိဝိတ္တန္တိ ဇနဝိဝိတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘သုည’’န္တိ။ တံ ပန ဇနသဒ္ဒနိဂ္ဃေါသာဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗံ သဒ္ဒကဏ္ဋကတ္တာ ဈာနဿာတိ အာဟ ‘‘အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃေါသန္တိ အတ္ထော’’တိ။ ဧတဒေဝါတိ နိဿဒ္ဒတံယေဝ။ ဝိဟာရော ပါကာရပရိစ္ဆိန္နော သကလော အာဝါသော။ အဍ္ဎယောဂေါ ဒီဃပါသာဒေါ, ‘‘ဂရုဠသဏ္ဌာနပါသာဒေါ’’တိပိ ဝဒန္တိ။ ပါသာဒေါ စတုရဿပါသာဒေါ။ ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနပါသာဒေါ။ အဋ္ဋော ပဋိရာဇူနံ ပဋိဗာဟနယောဂ္ဂေါ စတုပ္ပဉ္စဘူမကော ပတိဿယဝိသေသော။ မာဠော ဧကကူဋသင်္ဂဟိတော အနေကကောဏဝန္တော ပတိဿယဝိသေသော။ အပရော နယော – ဝိဟာရော နာမ ဒီဃမုခပါသာဒေါ။ အဍ္ဎယောဂေါ ဧကပဿစ္ဆဒနကသေနာသနံ။ တဿ ကိရ ဧကပဿေ ဘိတ္တိ ဥစ္စတရာ ဟောတိ, ဣတရပဿေ နီစာ။ ဧတေန တံ ဧကပဿစ္ဆဒနကံ ဟောတိ။ ပါသာဒေါ နာမ အာယတစတုရဿပါသာဒေါ။ ဟမ္မိယံ မုဏ္ဍစ္ဆဒနံ စန္ဒိကင်္ဂဏယုတ္တံ။ ဂုဟာ နာမ ကေဝလာ ပဗ္ဗတဂုဟာ။ လေဏံ ဒွါရဗဒ္ဓံ ပဗ္ဘာရံ။ မဏ္ဍပေါတိ သာခါမဏ္ဍပေါ။ အာဝသထဘူတံ သေနာသနံ ဝိဟရိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝိဟာရသေနာသနံ။ မသာရကာဒိ မဉ္စပီဌံ တတ္ထ အတ္ထရိတဗ္ဗဘိသိ ဥပဓာနဉ္စ မဉ္စပီဌသမ္ဗန္ဓတော မဉ္စပီဌသေနာသနံ။ စိမိလိကာဒိ ဘူမိယံ သန္ထရိတဗ္ဗတာယ သန္ထတသေနာသနံ။ အဘိသင်္ခတာဘာဝတော ကေဝလံ သယနဿ နိသဇ္ဇာယ စ ဩကာသဘူတံ ရုက္ခမူလာဒိ ပဋိက္ကမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဩကာသသေနာသနံ။ သေနာသနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတမေဝါတိ ‘‘ဝိဝိတ္တံ သေနာသန’’န္တိ ဣမိနာ သေနာသနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတမေဝ သာမညဇောတနာဘာဝတော။

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘အရည’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဣမဿ ပနာ’’တိအာဒိ။ ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန အာဂတန္တိ ဣဒံ ဝိနယေ တထာ အာဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အဘိဓမ္မေပိ (ဝိဘ။ ၅၂၉) ပန ‘‘အရညန္တိ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခိလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ အာဂတမေဝ။ တတ္ထ ဟိ ယံ န ဂါမပ္ပဒေသန္တောဂဓံ, တံ အရညန္တိ နိပ္ပရိယာယဝသေန တထာ ဝုတ္တံ။ ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၃၁) ယံ ဝုတ္တံ, တံ ယုတ္တံ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ရုက္ခမူလန္တိ ရုက္ခသမီပံ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယာဝတာ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ သမန္တာ ဆာယာ ဖရတိ, နိဝါတေ ပဏ္ဏာနိ ပတန္တိ, ဧတ္တာဝတာ ရုက္ခမူလ’’န္တိ။ သေလ-သဒ္ဒေါ အဝိသေသတော ပဗ္ဗတပရိယာယောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဗ္ဗတန္တိ သေလ’’န္တိ, န သိလာမယမေဝ။ ပံသုမယာဒိကော ဟိ တိဝိဓောပိ ပဗ္ဗတော ဧဝါတိ။ ဝိဝရန္တိ ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတာနံ မိထော အာသန္နတရေ ဌိတာနံ ဩဝရကာဒိသဒိသံ ဝိဝရံ။ ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ပဗ္ဗတေ။ ဥမင်္ဂသဒိသန္တိ သုဒုင်္ဂါသဒိသံ။ မနုဿာနံ အနုပစာရဋ္ဌာနန္တိ ပကတိသဉ္စာရဝသေန မနုဿေဟိ န သဉ္စရိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဝနသဏ္ဍာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစနံ။ ဝနပတ္ထန္တိ ဘိံသနကာနမေတံ။ ဝနပတ္ထန္တိ သလောမဟံသာနမေတံ။ ဝနပတ္ထန္တိ ပရိယန္တာနမေတံ။ ဝနပတ္ထန္တိ န မနုဿူပစာရာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဝိဘ။ ၅၃၁) ဣမံ ပါဠိပ္ပဒေသံ သင်္ဂဏှာတိ။ အစ္ဆန္နန္တိ ကေနစိ ဆဒနေန အန္တမသော ရုက္ခသာခါယပိ န ဆာဒိတံ။ နိက္ကဍ္ဎိတွာတိ နီဟရိတွာ။ ပဗ္ဘာရလေဏသဒိသေတိ ပဗ္ဘာရသဒိသေ, လေဏသဒိသေ ဝါ။

ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနံ ပိဏ္ဍပါတော ဥတ္တရပဒလောပေနာတိ အာဟ ‘‘ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနတော ပဋိက္ကန္တော’’တိ။ ပလ္လင်္ကန္တိ ဧတ္ထ ပရိ-သဒ္ဒေါ သမန္တတောတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ, တသ္မာ ဝါမောရုံ ဒက္ခိဏောရုဉ္စ သမံ ဌပေတွာ ဥဘော ပါဒေ အညမညံ သမ္ဗန္ဓေ ကတွာ နိသဇ္ဇာ ပလ္လင်္ကန္တိ အာဟ ‘‘သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသန’’န္တိ။ ဦရူနံ ဗန္ဓနဝသေန နိသဇ္ဇာ ပလ္လင်္ကံ။ အာဘုဇိတွာတိ စ ယထာ ပလ္လင်္ကဝသေန နိသဇ္ဇာ ဟောတိ, ဧဝံ ဥဘော ပါဒေ အာဘုဇိတေ သမိဉ္ဇိတေ ကတွာ။ တံ ပန ဥဘိန္နံ ပါဒါနံ တထာသမ္ဗန္ဓတာကရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဗန္ဓိတွာ’’တိ။ ဟေဋ္ဌိမကာယဿ အနုဇုကံ ဌပနံ နိသဇ္ဇာဝစနေနေဝ ဗောဓိတန္တိ ဥဇုံ ကာယန္တိ ဧတ္ထ ကာယ-သဒ္ဒေါ ဥပရိမကာယဝိသယောတိ အာဟ ‘‘ဥပရိမသရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ’’တိ။ တံ ပန ဥဇုကံ ဌပနံ သရူပတော ပယောဇနတော စ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာရသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ န ပဏမန္တီတိ န ဩဏမန္တိ။ န ပရိပတတီတိ န ဝိဂစ္ဆတိ ဝီထိံ န လင်္ဃေတိ, တတော ဧဝ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသသမ္ပတ္တိယာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဂစ္ဆတိ။ ပရိမုခန္တိ ဧတ္ထ ပရိ-သဒ္ဒေါ အဘိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခ’’န္တိ, ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏတော နိဝါရေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံယေဝ ပုရက္ခတွာတိ အတ္ထော။ သမီပတ္ထော ဝါ ပရိ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘မုခသမီပေ ဝါ ကတွာ’’တိ အာဟ။ ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ ဘဇတီ’’တိအာဒိနာ ဘာဝနာနုရူပံ သေနာသနံ ဒဿိတံ, ဧဝံ နိသီဒတီတိ ဣမိနာ အလီနာနုဒ္ဓစ္စပက္ခိယော သန္တော ဣရိယာပထော ဒဿိတော။ ‘‘ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ’’တိ ဣမိနာ နိသဇ္ဇာယ ဒဠှဘာဝေါ။ ‘‘ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟူပါယော။

ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော ‘‘ပရိဏာယိကာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၁၆, ၂၀) ဝိယ။ မုခန္တိ နိယျာနဋ္ဌော ‘‘သုညတဝိမောက္ခမုခ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ။ ပဋိပက္ခတော နိဂ္ဂမနဋ္ဌော ဟိ နိယျာနဋ္ဌော, တသ္မာ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနံ သတိန္တိ သဗ္ဗထာ ဂဟိတာသမ္မောသံ ပရိစ္စတ္တသမ္မောသံ သတိံ ကတွာ, ပရမသတိနေပက္ကံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော။

အဘိဇ္ဈာယတိ ဂိဇ္ဈတိ အဘိကင်္ခတိ ဧတာယာတိ အဘိဇ္ဈာ, လောဘော။ လုဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ ဘိဇ္ဇနဋ္ဌေန, ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော။ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနာတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနံ အနုပ္ပါဒနံ အပ္ပဝတ္တနံ ပဋိပက္ခေန သုပ္ပဟီနတ္တာ။ ပဟီနတ္တာတိ စ ပဟီနသဒိသတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဈာနဿ အနဓိဂတတ္တာ။ တထာပိ နယိဒံ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ သဘာဝတော ဝိဂတာဘိဇ္ဈံ, အထ ခေါ ဘာဝနာဝသေန။ တေနာဟ ‘‘န စက္ခုဝိညာဏသဒိသေနာ’’တိ။ ဧသေဝ နယောတိ ယထာ စက္ခုဝိညာဏံ သဘာဝေန ဝိဂတာဘိဇ္ဈံ အဗျာပန္နဉ္စ န ဘာဝနာယ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ, န ဧဝမိဒံ။ ဣဒံ ပန စိတ္တံ ဘာဝနာယ ပရိသောဓိတတ္တာ အဗျာပန္နံ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓံ အနုဒ္ဓတံ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆဉ္စာတိ အတ္ထော။ ပုရိမပကတိန္တိ ပရိသုဒ္ဓပဏ္ဍရသဘာဝံ။ ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တဿ အကလျတာ’’တိအာဒိနာ (ဓ။ သ။ ၁၁၆၂၊ ဝိဘ။ ၅၄၆) ထိနဿ, ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ကာယဿ အကလျတာ’’တိအာဒိနာ (ဓ။ သ။ ၁၁၆၃၊ ဝိဘ။ ၅၄၆) စ မိဒ္ဓဿ အဘိဓမ္မေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ထိနံ စိတ္တဂေလညံ, မိဒ္ဓံ စေတသိကဂေလည’’န္တိ။ သတိပိ ဟိ အညမညံ အဝိပ္ပယောဂေ စိတ္တကာယလဟုတာဒီနံ ဝိယ စိတ္တစေတသိကာနံ ယထာက္ကမံ တံတံဝိသေသဿ ယာ တေသံ အကလျတာဒီနံ ဝိသေသပစ္စယတာ, အယမေတေသံ သဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အာလောကသညီတိ ဧတ္ထ အတိသယတ္တဝိသိဋ္ဌအတ္ထိအတ္ထာဝဗောဓကောယမီကာရောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ရတ္တိမ္ပိ…ပေ… သမန္နာဂတော’’တိ။ ဣဒံ ဥဘယန္တိ သတိသမ္ပဇညမာဟ။

အတိက္ကမိတွာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဇဟိတွာ။ ကထမိဒံ ကထမိဒန္တိ ပဝတ္တိယာ ကထံကထာ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကထံကထီ, န ကထံကထီတိ အကထံကထီ, နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆော။ လက္ခဏာဒိဘေဒတောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပစ္စယပရိဟာနပ္ပဟာယကာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေပိ ဟိ ပဘေဒတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ။ ဥစ္ဆိန္ဒိတွာ ပါတေန္တီတိ ဧတ္ထ ဥစ္ဆိန္ဒနံ ပါတနဉ္စ တာသံ ပညာနံ အနုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနမေဝ။ ဣတိ မဟဂ္ဂတာနုတ္တရပညာနံ ဧကစ္စာယ စ ပရိတ္တပညာယ အနုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ နီဝရဏဓမ္မာ ဣတရာယ စ သမတ္ထတံ ဝိဟနန္တိယေဝါတိ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုတ္တာ။ အပ္ပေန္တောတိ နိဂမေန္တော။

အတ္တန္တပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉-၁၀။ တဏှာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၉၉-၂၀၀။ နဝမေ တယော ဘဝေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဌိတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဿ ဥပါဒါယ အဋ္ဌာရသ တဏှာဝိစရိတာနီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ တံ တံ အတ္တနော ကောဋ္ဌာသဘူတံ ဇာလမေတိဿာ အတ္ထီတိ ဇာလိနီ။ တေနာဟ ‘‘တယော ဝါ ဘဝေ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ, အာရမ္မဏေ ဝါ။ အပိစာတိအာဒိနာ နိဒ္ဒေသနယေန ဝိသတ္တိကာပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော နိဒ္ဒေသပါဠိယာ ဧကဒေသံ ဒဿေတိ ‘‘ဝိသမူလာ’’တိအာဒိနာ။ အယဉှေတ္ထ နိဒ္ဒေသပါဠိ (မဟာနိ။ ၃၊ စူဠနိ။ မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၂၂, ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသော ၁၂၄) –

‘‘ဝိသတ္တိကာတိ ကေနဋ္ဌေန ဝိသတ္တိကာ? ဝိသတာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသဋာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသက္ကတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံဟရတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံဝါဒိကာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမူလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသဖလာတိ ဝိသတ္တိကာ။ ဝိသပရိဘောဂါတိ ဝိသတ္တိကာ။ ဝိသာလာ ဝါ ပန သာ တဏှာ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ကုလေ ဂဏေ အာဝါသေ လာဘေ ယသေ ပသံသာယ သုခေ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရေ ကာမဓာတုယာ ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ ကာမဘဝေ ရူပဘဝေ အရူပဘဝေ သညိဘဝေ အသညိဘဝေ

နေဝသညိနာသညိဘဝေ ဧကဝေါကာရဘဝေ စတုဝေါကာရဘဝေ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အတီတေ အနာဂတေ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗေသု ဝိသဋာ ဝိတ္ထတာတိ ဝိသတ္တိကာ’’တိ။

တတ္ထ (မဟာနိ။ အဋ္ဌ။ ၃၊ သံ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁။၁ ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ) ဝိသတာတိ ဝိတ္ထတာ ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မဗျာပနဝသေန။ ဝိသဋာတိ ပုရိမဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ။ ဝိသက္ကတီတိ ပရိသဟတိ။ ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပရေန တာဠိယမာနောပိ သဟတိ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ‘‘ဝိသက္ကန’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ဒဿေန္တီ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သံခိပတိ။ ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ ဥပနေတီတိ အတ္ထော။ အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ။ ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခဒုက္ခာဒိဘူတာ ဝေဒနာ မူလံ ဧတိဿာတိ ဝိသမူလာ။ ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ။ တဏှာယ ရူပါဒိကဿ ဒုက္ခဿ ပရိဘောဂေါ ဟောတိ, န အမတဿာတိ သာ ဝိသပရိဘောဂါ ဝုတ္တာ။ သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသဋာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

တန္တံ ဝုစ္စတိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၂။၉၅ အပသာဒနာဝဏ္ဏနာ၊ သံ။ နိ။ ဋီ။ ၂။၂။၆၀) ဝတ္ထဝိနနတ္ထံ တန္တဝါယေဟိ ဒဏ္ဍကေ အာသဉ္စိတွာ ပသာရိတသုတ္တဝဋ္ဋိ ‘‘တနီယတီ’’တိ ကတွာ, တံ ပန သုတ္တံ သန္တာနာကုလတာယ နိဒဿနဘာဝေန အာကုလမေဝ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘တန္တံ ဝိယ အာကုလဇာတော’’တိ။ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သမာနေတုန္တိ ပုဗ္ဗေနာပရံ သမံ ကတွာ အာနေတုံ, အဝိသမံ ဥဇုံ ကာတုန္တိ အတ္ထော။ တန္တမေဝ ဝါ အာကုလံ တန္တာကုလံ, တန္တာကုလံ ဝိယ ဇာတော ဘူတောတိ တန္တာကုလကဇာတော။ ဝိနနတော ဂုလာတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမဿ တန္တဝါယဿ ဂုဏ္ဌိကံ နာမ အာကုလဘာဝေန အဂ္ဂတော ဝါ မူလတော ဝါ ဒုဝိညေယျမေဝ ခလိဗဒ္ဓတန္တသုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဂုလာဂုဏ္ဌိကံ ဝုစ္စတိ ပေသကာရကဉ္ဇိယသုတ္တ’’န္တိ။ သကုဏိကာတိ ပဋပဒသကုဏိကာ။ သာ ဟိ ရုက္ခသာခါသု ဩလမ္ဗနကုဋဝါ ဟောတိ။ တံ ဟိ သာ ကုဋဝံ တတော တတော တိဏဟီရာဒိကေ အာနေတွာ တထာ ဝိနတိ, ယထာ တေ ပေသကာရကဉ္ဇိယသုတ္တံ ဝိယ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဝိဝေစေတုံ ဝါ န သက္ကာ။ တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ။ တဒုဘယမ္ပိ ‘‘ဂုလာဂုဏ္ဌိက’’န္တိ ဝုတ္တံ ကဉ္ဇိယသုတ္တံ ကုလာဝကဉ္စ။ ပုရိမနယေနေဝါတိ ‘‘ဧဝမေဝ သတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေနေဝ။ ကာမံ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇတိဏာနိ ယထာဇာတာနိပိ ဒီဃဘာဝေန ပတိတွာ အရညဋ္ဌာနေ အညမညံ ဝိနန္ဓိတွာ အာကုလဗျာကုလာနိ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ, တာနိ ပန န တထာ ဒုဗ္ဗိဝေစိယာနိ ယထာ ရဇ္ဇုဘူတာနီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ တာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သေသမေတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။

အပါယာတိ အဝဍ္ဎိကာ, သုခေန, သုခဟေတုနာ ဝါ ဝိရဟိတာတိ အတ္ထော။ ဒုက္ခဿ ဂတိဘာဝတောတိ အာပါယိကဿ ဒုက္ခဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော။ သုခသမုဿယတောတိ အဗ္ဘုဒယတော။ ဝိနိပတိတတ္တာတိ ဝိရူပံ နိပါတတ္တာ, ယထာ တေနတ္တဘာဝေန သုခသမုဿယော န ဟောတိ, ဧဝံ နိပတိတတ္တာ။ ဣတရောတိ သံသာရော။ နနု ‘‘အပါယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တောပိ သံသာရော ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ, နိရယာဒီနံ ပန အဓိမတ္တဒုက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ အပါယာဒိဂ္ဂဟဏံ။ ဂေါဗလီဗဒ္ဒဉာယေနာယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋီတိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဟေတုဖလဘာဝေန အပရာပရပ္ပဝတ္တိ။ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာတိ အဝိစ္ဆေဒေန ဝတ္တမာနာ။ တံ သဗ္ဗမ္ပီတိ တံ ‘‘အပါယ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ အပါယဒုက္ခဉ္စ ဝဋ္ဋဒုက္ခဉ္စ။ မဟာသမုဒ္ဒေ ဝါတက္ခိတ္တာ နာဝါ ဝိယာတိ ဣဒံ ပရိဗ္ဘမနဋ္ဌာနဿ မဟန္တဒဿနတ္ထဉ္စေဝ ပရိဗ္ဘမနဿ အနဝဋ္ဌိတတာဒဿနတ္ထဉ္စ ဥပမာ။ ယန္တေ ယုတ္တဂေါဏော ဝိယာတိ ဣဒံ ပန အဝသီဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ ဒုပ္ပမောက္ခဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

‘‘သမူဟဂ္ဂါဟောတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီနံ သာဓာရဏဂ္ဂါဟော’’တိ ဝဒန္တိ, ‘‘ဣတ္ထံ ဧဝံ အညထာ’’တိ ပန ဝိသေသံ အကတွာ ဂဟဏံ သမူဟဂ္ဂါဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဝိသေသံ အကတွာတိ စ အနုပနိဓာနံ သမတော အသမတော စ ဥပနိဓာနန္တိ ဣမံ ဝိဘာဂံ အကတွာတိ အတ္ထော။ ဣတ္ထန္တိ ဟိ အနုပနိဓာနံ ကထိတံ။ ဧဝံ အညထာတိ ပန သမတော အသမတော စ ဥပနိဓာနံ။ အညံ အာကာရန္တိ ပရသန္တာနဂတံ အာကာရံ။

အတ္ထီတိ သဒါ သံဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ သီဒတီတိ နဿတိ။ သံသယပရိဝိတက္ကဝသေနာတိ ‘‘ကိံ နု ခေါ အဟံ သိယံ, န သိယ’’န္တိ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကဝသေန။ ပတ္ထနာကပ္ပနဝသေနာတိ ‘‘အပိ နာမ သာဓု ပနာဟံ သိယ’’န္တိ ဧဝံ ပတ္ထနာယ ကပ္ပနဝသေန။ သုဒ္ဓသီသာတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီနံ သာဓာရဏာ သီသာ။ ‘‘ဣတ္ထံ ဧဝံ အညထာ’’တိ ဝုတ္တဿ ဝိသေသဿ အနိဿိတတ္တာ ‘‘သုဒ္ဓသီသာ’’တိ ဝုတ္တာ။ တတ္ထ ဒိဋ္ဌိသီသေဟိ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတာယ တဒဝိနာဘာဝိနီ တဏှာ ဒဿိတာ, စတူဟိ သီသေဟိ ဒွါဒသဟိ စ သီသမူလကေဟိ မာနဒိဋ္ဌီဟိ အယမေဝ တဏှာ ဒဿိတာတိ အာဟ ‘‘ဧဝမေတေ…ပေ… တဏှာဝိစရိတဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ။ နနု စ မာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟောပိ ဣဓာဓိပ္ပေတော, ယတော ‘‘တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန သမူဟဂ္ဂါဟော’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကထံ တဏှာဝိစရိတာနီတိ ဣဒံ ဝစနံ? ဝုစ္စတေ – ဒိဋ္ဌိမာနေသုပိ တဏှာဝိစရိတာနီတိ ဝစနံ အညမညံ ဝိပ္ပယောဂီနံ ဒိဋ္ဌိမာနာနံ တဏှာယ အဝိပ္ပယောဂါနံ တံမူလကတ္တာ တပ္ပဓာနတာယ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ။

တဏှာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ။

၅။ ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ

(၂၁) ၁။ သပ္ပုရိသဝဂ္ဂေါ

၁-၁၀။ သိက္ခာပဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၀၁-၂၁၀။ ပဉ္စမဿ ပဌမေ အသပ္ပုရိသောတိ လာမကပုရိသော။ ပါဏံ အတိပါတေတီတိ ပါဏာတိပါတီ။ အဒိန္နံ အာဒိယတီတိ အဒိန္နာဒါယီ။ ကာမေသု မိစ္ဆာ စရတီတိ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရီ။ မုသာ ဝဒတီတိ မုသာဝါဒီ။ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒေ တိဋ္ဌတီတိ သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာယီ။ ပါဏာတိပါတေ သမာဒပေတီတိ ယထာ ပါဏံ အတိပါတေတိ, တထာ နံ တတ္ထ ဂဟဏံ ဂဏှာပေတိ။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။ အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ယသ္မာ သယံကတေန စ ဒုဿီလျေန သမန္နာဂတော, ယဉ္စ သမာဒပိတေန ကတံ, တတော ဥပဍ္ဎဿ ဒါယာဒေါ, တသ္မာ ‘‘အသပ္ပုရိသေန အသပ္ပုရိသတရော’’တိ ဝုစ္စတိ။ သပ္ပုရိသောတိ ဥတ္တမပုရိသော။ သပ္ပုရိသေန သပ္ပုရိသတရောတိ အတ္တနာ စ ကတေန သုသီလျေန သမန္နာဂတတ္တာ ယဉ္စ သမာဒပိတော ကရောတိ, တတော ဥပဍ္ဎဿ ဒါယာဒတ္တာ ဥတ္တမပုရိသေန ဥတ္တမပုရိသတရော။ ဧတ္ထ စ ပရေန ကတံ ဒုဿီလျံ သုသီလျံ ဝါ အာဏတ္တိယာ အတ္တနာ စ ဝစိပ္ပယောဂေန ကတန္တိ အာဏာပနဝသေန ပသုတပါပဿ ပုညဿ ဝါ ဒါယာဒေါ ‘‘တတော ဥပဍ္ဎဿ ဒါယာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော။ ဒုတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

သိက္ခာပဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

သပ္ပုရိသဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂၁၁-၂၂၀။ ဒုတိယော ပရိသာဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝ။

(၂၃) ၃။ ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၂၂၁-၂၃၁။ တတိယဿ ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။ စိန္တာကဝီတိအာဒီသု ဝတ္ထုအနုသန္ဓိဥဘယမေဝ စိရေန စိန္တေတွာ ကရဏဝသေန စိန္တာကဝိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကိဉ္စိ သုတွာ သုတေန အဿုတံ အနုသန္ဓေတွာ ကရဏဝသေန သုတကဝိ, ကိဉ္စိ အတ္ထံ ဥပဓာရေတွာ တဿ သင်္ခိပနဝိတ္ထာရဏာဒိဝသေန အတ္ထကဝိ ယံကိဉ္စိ ပရေန ကတံ ကဗ္ဗံ နာဋကံ ဝါ ဒိသွာ တံသဒိသမေဝ အညံ အတ္တနော ဌာနုပ္ပတ္တိကပ္ပဋိဘာနေန ကရဏဝသေန ပဋိဘာနကဝိ ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဒုစ္စရိတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၂၄) ၄။ ကမ္မဝဂ္ဂေါ

၁။ သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃၂။ စတုတ္ထဿ ပဌမေ ကာဠကန္တိ မလီနံ, စိတ္တဿ အပ္ပဘဿရဘာဝကရန္တိ အတ္ထော။ တံ ပနေတ္ထ ကမ္မပထပ္ပတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒသအကုသလကမ္မပထ’’န္တိ။ ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ ကဏှံ။ တေနာဟ ‘‘ကဏှဝိပါက’’န္တိ။ အပါယူပပတ္တိ မနုဿေသု စ ဒေါဘဂ္ဂိယံ ကဏှဝိပါကော, ယံ တဿ တမဘာဝေါ ဝုတ္တော။ နိဗ္ဗတ္တနတောတိ နိဗ္ဗတ္တာပနတော။ ပဏ္ဍရကန္တိ ဩဒါတံ, စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရန္တိ အတ္ထော။ သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ သုက္ကံ။ တေနာဟ ‘‘သုက္ကဝိပါက’’န္တိ။ သဂ္ဂူပပတ္တိ မနုဿသောဘဂ္ဂိယဉ္စ သုက္ကဝိပါကော, ယံ တဿ ဇောတိဘာဝေါ ဝုတ္တော။ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ, နိဗ္ဗတ္တာပနတောတိ အတ္ထော။ မိဿကကမ္မန္တိ ကာလေန ကဏှံ ကာလေန သုက္ကန္တိ ဧဝံ မိဿကဝသေန ကတကမ္မံ။ သုခဒုက္ခဝိပါကန္တိ ဝတွာ တတ္ထ သုခဒုက္ခာနံ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘မိဿကကမ္မံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကမ္မဿ ကဏှသုက္ကသမညာ ကဏှသုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတာယာတိ အပစယဂါမိတာယ တဒုဘယဝိဒ္ဓံသကဿ ကမ္မက္ခယကရကမ္မဿ ဣဓ သုက္ကပရိယာယောပိ ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ ‘‘ဥဘယ…ပေ… အယမေတ္ထ အတ္ထော’’တိ။ တတ္ထ ဥဘယဝိပါကဿာတိ ယထာဓိဂတဿ ဥဘယဝိပါကဿ။ သမ္ပတ္တိဘဝပရိယာပန္နော ဟိ ဝိပါကော ဣဓ သုက္ကံ သုက္ကဝိပါကောတိ အဓိပ္ပေတော, န အစ္စန္တပရိသုဒ္ဓေါ အရိယဖလဝိပါကော။

သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဝိတ္ထာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃၃။ ဒုတိယေ သဗျာဗဇ္ဈန္တိ ဝါ သဒုက္ခံ, အတ္တနာ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗေန ဒုက္ခေန သဒုက္ခန္တိ အတ္ထော, ဒုက္ခသံဝတ္တနိကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကာယသင်္ခါရာဒီသု ကာယဒွါရေ ဂဟဏာဒိဝသေန စောပနပ္ပတ္တာ ဒွါဒသ အကုသလစေတနာ အဗျာဗဇ္ဈကာယသင်္ခါရော နာမ။ ဝစီဒွါရေ ဟနုသံစောပနဝသေန ဝစီဘေဒပ္ပဝတ္တိကာ တာယေဝ ဒွါဒသ ဝစီသင်္ခါရော နာမ။ ဥဘယစောပနံ အပ္ပတွာ ရဟော စိန္တေန္တဿ မနောဒွါရေ ပဝတ္တာ မနောသင်္ခါရော နာမ။ ဣတိ တီသုပိ ဒွါရေသု ကာယဒုစ္စရိတာဒိဘေဒါ အကုသလာ စေတနာဝ သင်္ခါရာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာယူဟတိ, တံ ပန အာယူဟနံ ပစ္စယသမဝါယသိဒ္ဓိတော သင်္ကဍ္ဎိတွာ ပိဏ္ဍနံ ဝိယ ဟောတိ။ သဒုက္ခံ လောကန္တိ အပါယလောကမာဟ။ ဝိပါကဖဿာတိ ဖဿသီသေန တတ္ထ ဝိပါကပ္ပဝတ္တမာဟ။ ဝေမာနိကပေတာတိ ဣဒံ ဗာဟုလ္လတော ဝုတ္တံ, ဣတရေသမ္ပိ ဝိနိပါတိကာနံ ကာလေန သုခံ, ကာလေန ဒုက္ခံ ဟောတိ။ တဿ ပဟာနာယာတိ တဿ ယထာဝုတ္တဿ ကမ္မဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနာယ။ ယာ စေတနာတိ ယာ အပစယဂါမိနိစေတနာ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဝိဝဋ္ဋဂါမိနီ မဂ္ဂစေတနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ။

ဝိတ္ထာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃-၉။ သောဏကာယနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၃၄-၂၄၀။ တတိယေ ပုရိမာနိ, ဘန္တေ, ဒိဝသာနိ ပုရိမတရာနီတိ ဧတ္ထ ဟိယျော ဒိဝသံ ပုရိမံ နာမ, တတော ပရံ ပုရိမတရန္တိ အာဟ ‘‘အတီတာနန္တရဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ။ ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ပဝတ္တိတော ယထာက္ကမံ ပုရိမပုရိမတရဘာဝေါ ဒဿိတော။ ဧဝံ သန္တေပိ ယဒေတ္ထ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတော ပဘုတိ ယံ ယံ ဩရံ, တံ တံ ပုရိမံ။ ယံ ယံ ပရံ, တံ တံ ပုရိမတရံ ဩရပါရဘာဝဿ ဝိယ ပုရိမတရဘာဝဿ စ အပေက္ခာသိဒ္ဓတ္တာ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။ စတုတ္ထာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ။

သောဏကာယနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀-၁၁။ သမဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၄၁-၂။ ဒသမေ သေသပဒေသုပီတိ ‘‘ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိအာဒီသု သေသပဒေသုပိ။ ယထာ ဟိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၂၆၊ မ။ နိ။ ၁။၂၇၁, ၂၈၇, ၂၉၇၊ သံ။ နိ။ ၂။၁၅၂၊ အ။ နိ။ ၄။၁၂၃) ဧတ္ထ ကတော နိယမော ‘‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ကတောယေဝ ဟောတိ သာဝဓာရဏအတ္ထဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ, ဧဝမိဓာပီတိ။ တေနာဟ ‘‘ဒုတိယာဒယောပိ ဟီ’’တိအာဒိ။ သာမညဖလာဓိဂမဝသေန နိပ္ပရိယာယတော သမဏဘာဝေါတိ တေသံ ဝသေနေတ္ထ စတ္တာရော သမဏာ ဒေသိတာ။ ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌကသမဏာဝ အဓိပ္ပေတာ သမိတပါပသမဏဂ္ဂဟဏတော။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိယ မဂ္ဂဋ္ဌာ တဒတ္ထာယ ပဋိပန္နာပိ န ဂဟိတာတိ? ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော။ တတ္ထ ဟိ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထာယ ဝိပဿနာပိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထိ, ကုတော မဂ္ဂဖလာနီတိ ဒဿေန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ဉာယဿ ဓမ္မဿ ပဒေသဝတ္တီ, ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏောပိ နတ္ထီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၁၄) ဝုတ္တံ။ ဣဓ ပန နိဋ္ဌာနပ္ပတ္တမေဝ တံတံသမဏဘာဝံ ဂဏှန္တေန ဖလဋ္ဌကသမဏာဝ ဂဟိတာ, မဂ္ဂဋ္ဌတော ဖလဋ္ဌော သဝိသေသံ ဒက္ခိဏေယျောတိ။ သွာယမတ္ထော ဒွီသု သုတ္တေသု ဒေသနာဘေဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ။ ရိတ္တာတိ ဝိဝိတ္တာ။ တုစ္ဆာတိ နိဿာရာ ပဋိပန္နကသာရာဘာဝတော။

ပဝဒန္တိ ဧတေဟီတိ ပဝါဒါ။ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ နာနာဒိဋ္ဌိဒီပကသမယာတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ စတ္တာရော သဿတဝါဒါတိ လာဘိဝသေန တယော, တက္ကိဝသေန ဧကောတိ ဧဝံ စတ္တာရော သဿတဝါဒါ။ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ တိတ္ထိယော မန္ဒပညော အနေကဇာတိသတသဟဿမတ္တံ အနုဿရတိ, မဇ္ဈပညော ဒသ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပါနိ, တိက္ခပညော စတ္တာလီသ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပါနိ, န တတော ပရံ။ သော ဧဝံ အနုဿရန္တော ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ အဘိဝဒတိ, တက္ကီ ပန တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုစရိတံ သယံပဋိဘာနံ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ အဘိဝဒတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘လာဘိဝသေန တယော, တက္ကိဝသေန ဧကောတိ ဧဝံ စတ္တာရော သဿတဝါဒါ’’တိ။

သတ္တေသု သင်္ခါရေသု စ ဧကစ္စံ သဿတန္တိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ။ သော ပန ဗြဟ္မကာယိကခိဍ္ဍာပဒေါသိကမနောပဒေါသိကတ္တဘာဝတော စဝိတွာ ဣဓာဂတာနံ တက္ကိနော စ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန စတုဗ္ဗိဓောတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော ဧကစ္စသဿတဝါဒါ’’တိ။

စတ္တာရော အန္တာနန္တိကာတိ ဧတ္ထ အမတိ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ ဝေါသာနန္တိ အန္တော, မရိယာဒါ။ တပ္ပဋိသေဓေန အနန္တော။ အန္တော စ အနန္တော စ အန္တာနန္တော သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသေန ဝါ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၁၂၆၊ ဥဒါ။ ၁) ဝိယ။ အန္တာနန္တသဟစရိတော ဝါဒေါ အန္တာနန္တော ယထာ ‘‘ကုန္တာ စရန္တီ’’တိ။ အန္တာနန္တသန္နိဿယော ဝါ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ။ သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ အန္တာနန္တိကာ။ ‘‘အန္တဝါ အတ္တာ စ လောကော စ, အနန္တဝါ အတ္တာ စ လောကော စ, အန္တဝါ စ အနန္တဝါ စ အတ္တာ စ လောကော စ, နေဝန္တဝါ နာနန္တဝါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါဒါ စတ္တာရော။ အဝဍ္ဎိတကသိဏဿ တံ ကသိဏံ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဏှန္တဿ ဝသေန ပဌမော ဝုတ္တော, ဒုတိယော ဝဍ္ဎိတကသိဏဿ ဝသေန ဝုတ္တော, တတိယော တိရိယံ ဝဍ္ဎေတွာ ဥဒ္ဓမဓော အဝဍ္ဎိတကသိဏဿ, စတုတ္ထော တက္ကိဝသေန ဝုတ္တော။ ဧတ္ထ စ ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမာနံ တိဏ္ဏံ ဝါဒါနံ အန္တဉ္စ အနန္တဉ္စ အန္တာနန္တဉ္စ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒတ္တာ အန္တာနန္တိကတ္တံ, ပစ္ဆိမဿ ပန တဒုဘယနိသေဓနဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ကထမန္တာနန္တိကတ္တန္တိ? တဒုဘယပ္ပဋိသေဓနဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ဧဝ။ အန္တာနန္တိကပ္ပဋိသေဓဝါဒေါပိ ဟိ အန္တာနန္တဝိသယော ဧဝ တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ။

န မရတီတိ အမရာ။ ကာ သာ? ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၆၂) နယေန ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စေဝ ဝါစာ စ။ ဝိဝိဓော ခေပေါတိ ဝိက္ခေပေါ, အမရာယ ဒိဋ္ဌိယာ, ဝါစာယ ဝါ ဝိက္ခေပေါတိ အမရာဝိက္ခေပေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ အမရာဝိက္ခေပိကော။ အထ ဝါ အမရာ နာမ မစ္ဆဇာတိ, သာ ဥမ္မုဇ္ဇနာဒိဝသေန ဥဒကေ သန္ဓာဝမာနာ ဂါဟံ န ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝံ အယမ္ပိ ဝါဒေါ ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ, ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတီတိ အမရာဝိက္ခေပေါတိ ဝုစ္စတိ, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ အမရာဝိက္ခေပိကာ။ သွာယံ ဝါဒေါ မုသာဝါဒါနုယောဂဆန္ဒရာဂဘယမောဟဘာဝဟေတုကတာယ စတုဓာ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော အမရာဝိက္ခေပိကာ’’တိ။

အဓိစ္စ ယထိစ္ဆကံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ ကဿစိ ဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗံ ဝါ ဝိနာ သမုပ္ပန္နောတိ အတ္တလောကသညိတာနံ ခန္ဓာနံ အဓိစ္စ ပဝတ္တိအာကာရာရမ္မဏံ ဒဿနံ တဒါကာရသန္နိဿယေန ပဝတ္တိတော တဒါကာရသဟစရိတတာယ စ ‘‘အဓိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တိ’’, ‘‘ကုန္တာ စရန္တီ’’တိ စ။ တံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ။ လာဘိဝသေန တက္ကိဝသေန စ ‘‘ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ’’တိ ဝုတ္တံ။

သညီတိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ သညိဝါဒေါ, သော ဧတေသံ အတ္ထီတိ သညိဝါဒါ။ ရူပိစတုက္ကံ ဧကန္တသုခစတုက္ကန္တိ ဣမေသံ စတုန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန သောဠသ သညိဝါဒါ။ ဣမေသုယေဝ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန အဋ္ဌ သညိဝါဒါ, အဋ္ဌ နေဝသညိနာသညိဝါဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကေဝလဉှိ တတ္ထ ‘‘သညီ အတ္တာ’’တိ ဂဏှန္တာနံ တာ ဒိဋ္ဌိယော, ဣဓ အသညီတိ စ နေဝသညီနာသညီတိ စ။

သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ မနုဿတ္တဘာဝေ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ ရူပါဝစရတ္တဘာဝေ စတုဗ္ဗိဓာရူပတ္တဘာဝေ စ ဌတွာ သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒပညာပနဝသေန သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ။

ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ပဉ္စကာမဂုဏဥပဘောဂဝသေန စတုဗ္ဗိဓရူပဇ္ဈာနသုခပရိဘောဂဝသေန စ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဗ္ဗူတိပညာပနဝါဒါ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတိ, တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ နိဗ္ဗာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ, ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဒုက္ခဝူပသမန္တိ အတ္ထော။ တံ ဝဒန္တီတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ။

ဉာယတိ ကမတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဉာယော, သော ဧဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကဟေတုတာယ ဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘ဉာယဿ ဓမ္မဿာ’’တိ။ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏောပိ နတ္ထီတိအာဒီသု ကသ္မာ ပနေတေ အညတ္ထ နတ္ထီတိ? အက္ခေတ္တတာယ။ ယထာ ဟိ န အာရဂ္ဂေ သာသပေါ တိဋ္ဌတိ, န ဥဒကပိဋ္ဌေ အဂ္ဂိ ဇလတိ, န ပိဋ္ဌိပါသာဏေ ဗီဇာနိ ဝိရုဟန္တိ, ဧဝမေဝံ ဗာဟိရေသု တိတ္ထာယတနေသု န ဣမေ သမဏာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ကသ္မာ? သုက္ခေတ္တတာယ။ သာ ပန နေသံ အက္ခေတ္တတာ သုက္ခေတ္တတာ စ အရိယမဂ္ဂဿ အဘာဝတော ဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ယသ္မိံ ခေါ, သုဘဒ္ဒ, ဓမ္မဝိနယေ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ န ဥပလဗ္ဘတိ, သမဏောပိ တတ္ထ န ဥပလဗ္ဘတိ, ဒုတိယောပိ

တတ္ထ သမဏော န ဥပလဗ္ဘတိ, တတိယောပိ တတ္ထ သမဏော န ဥပလဗ္ဘတိ, စတုတ္ထောပိ တတ္ထ သမဏော န ဥပလဗ္ဘတိ။ ယသ္မိဉ္စ ခေါ, သုဘဒ္ဒ, ဓမ္မဝိနယေ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဥပလဗ္ဘတိ, သမဏောပိ တတ္ထ ဥပလဗ္ဘတိ, ဒုတိယောပိ တတ္ထ… တတိယောပိ တတ္ထ… စတုတ္ထောပိ တတ္ထ သမဏော ဥပလဗ္ဘတိ။ ဣမသ္မိံ ခေါ, သုဘဒ္ဒ, ဓမ္မဝိနယေ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဥပလဗ္ဘတိ။ ဣဓေဝ, သုဘဒ္ဒ, သမဏော, ဣဓ ဒုတိယော သမဏော, ဣဓ တတိယော သမဏော, ဣဓ စတုတ္ထော သမဏော, သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၁၄)။

အရိယမဂ္ဂဿ စ အဘာဝေါ ဘာဝေါ စ သုပရိသုဒ္ဓဿ သီလဿ သုပရိသုဒ္ဓါယ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အဘာဝတော ဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တဒုဘယဉ္စ ဒုရက္ခာတသွာက္ခာတဘာဝဟေတုကံ။ သော စ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတတ္တာ။ ယသ္မာ တိတ္ထာယတနံ အက္ခေတ္တံ, သာသနံ ခေတ္တံ, တသ္မာ ယထာ သုရတ္တဟတ္ထပါဒေါ ဘာသုရကေသရဘာရော သီဟော မိဂရာဇာ န သုသာနေ ဝါ သင်္ကာရကူဋေ ဝါ ပဋိဝသတိ, တိယောဇနသဟဿဝိတ္ထတံ ပန ဟိမဝန္တံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ မဏိဂုဟာယမေဝ ဝသတိ, ယထာ စ ဆဒ္ဒန္တော နာဂရာဇာ န ဂေါစရိယဟတ္ထိကုလာဒီသု နဝသု ကုလေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယထာ စ ဝလာဟကော အဿရာဇာ န ဂဒြဘကုလေ ဝါ ဃောဋကကုလေ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သိန္ဓုတီရေ ပန သိန္ဓဝကုလေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယထာ စ သဗ္ဗကာမဒဒံ မနောဟရံ မဏိရတနံ န သင်္ကာရကူဋေ ဝါ ပံသုပဗ္ဗတာဒီသု ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိပုလပဗ္ဗတဗ္ဘန္တရေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယထာ စ တိမိရပိင်္ဂလော မစ္ဆရာဇာ န ခုဒ္ဒကပေါက္ခရဏီသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ, စတုရာသီတိယောဇနသဟဿဂမ္ဘီရေ မဟာသမုဒ္ဒေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယထာ စ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကော သုပဏ္ဏရာဇာ န ဂါမဒွါရေ ဧရဏ္ဍဝနာဒီသု ပဋိဝသတိ, မဟာသမုဒ္ဒံ ပန အဇ္ဈောဂါဟေတွာ သိမ္ဗလိဒဟဝနေယေဝ ပဋိဝသတိ, ယထာ စ ဓတရဋ္ဌော သုဝဏ္ဏဟံသော န ဂါမဒွါရေ အာဝါဋကာဒီသု ပဋိဝသတိ, နဝုတိဟံသသဟဿပရိဝါရော ပန ဟုတွာ စိတ္တကူဋေယေဝ ပဋိဝသတိ, ယထာ စ စတုဒ္ဒီပိဿရော စက္ကဝတ္တိရာဇာ န နီစကုလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အသမ္ဘိန္နဇာတိယခတ္တိယကုလေယေဝ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝမေဝံ ဣမေသု သမဏေသု ဧကသမဏောပိ န အညတ္ထ တိတ္ထာယတနေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အရိယမဂ္ဂပရိက္ခတေ ပန ယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော…ပေ… သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၃၉-၁၄၀၊ အ။ နိ။ ၄။၂၄၁)။ ဧကာဒသမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

သမဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ကမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

(၂၅) ၅။ အာပတ္တိဘယဝဂ္ဂေါ

၁။ သံဃဘေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၄၃။ ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဝိဝါဒါဓိကရဏာဒီသူတိ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ အာပတ္တာဓိကရဏံ ကိစ္စာဓိကရဏန္တိ ဣမေသု စတူသု။ တတ္ထ ဓမ္မောတိ ဝါ အဓမ္မောတိ ဝါ အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ယော ဝိဝါဒေါ, ဣဒံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ နာမ။ သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ အာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တိယာ ဝါ အနုဝဒန္တာနံ ယော အနုဝါဒေါ ဥပဝဒနာ စေဝ စောဒနာ စ, ဣဒံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ နာမ။ မာတိကာယ အာဂတာ ပဉ္စ, ဝိဘင်္ဂေ ဒွေတိ သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ, ဣဒံ အာပတ္တာဓိကရဏံ နာမ။ သံဃဿ အပလောကနာဒီနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ ကရဏံ, ဣဒံ ကိစ္စာဓိကရဏံ နာမ။ သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ။

သံဃဘေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂-၃။ အာပတ္တိဘယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၄၄-၅။ ဒုတိယေ ဘဿတိ နိရတ္ထကဘာဝေန ခိပီယတီတိ ဘသ္မံ, ဆာရိကာ။ တဿ ပုဋံ ဘဏ္ဍိကာ ဘသ္မပုဋံ။ တေနာဟ ‘‘ဘသ္မပုဋန္တိ ဆာရိကာဘဏ္ဍိက’’န္တိ။ တတိယံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ။

အာပတ္တိဘယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄-၇။ သေယျာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၄၆-၉။ စတုတ္ထေ ပေတာတိ ပေစ္စဘာဝံ ဂတာ။ တေ ပန ယသ္မာ ဣဓ ကတကာလကိရိယာ ကာလေန ကတဇီဝိတုစ္ဆေဒါ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာလကတာ ဝုစ္စန္တီ’’တိ, မတာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ပေစ္စဘဝံ ဂတာ, ပေတူပပတ္တိဝသေန နိဗ္ဗတ္တိံ ဥပဂတာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘အထ ဝါ ပေတဝိသယေ နိဗ္ဗတ္တာ ပေတာ နာမာ’’တိ။ ဧကေန ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောန္တိ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိတော။

တေဇုဿဒတ္တာတိ ဣမိနာ သီဟဿ အဘီရုကဘာဝံ ဒဿေတိ။ ဘီရုကာ သေသမိဂါ အတ္တနော အာသယံ ပဝိသိတွာ သန္တာသပုဗ္ဗကံ ယထာ တထာ သယန္တိ, သီဟော ပန အဘီရုကော သဘာဝတော သတောကာရီ ဘိက္ခု ဝိယ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာဝ သယတိ။ တေနာဟ ‘‘ဒွေ ပုရိမပါဒေ’’တိအာဒိ။ ဒက္ခိဏေ ပုရိမပါဒေ ဝါမဿ ပုရိမပါဒဿ ဌပနဝသေန ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတွာ။ ပစ္ဆိမပါဒေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဣဓာပိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဌိတောကာသသလ္လက္ခဏံ အဘီရုကဝသေနေဝ။ သီသံ ပန ဥက္ခိပိတွာတိအာဒိနာ ဝုတ္တသီဟကိရိယာ အနုတြသ္တပ္ပဗုဇ္ဈနာ ဝိယ အဘီရုဘာဝသိဒ္ဓဓမ္မတာဝသေနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သီဟဝိဇမ္ဘနံ အတိဝေလံ ဧကာကာရေ ဌပိတာနံ သရီရာဝယဝါနံ ဂမနာဒိကိရိယာသု ယောဂျဘာဝါပါဒနတ္ထံ။ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒနဒနံ အပ္ပေသက္ခမိဂရာဇေဟိ ပရိတ္တာသပရိဟရဏတ္ထံ။

အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတသေယျာတိ ဣမိနာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာ တထာဂတသေယျာ နာမာတိ ဒဿေတိ။ သေတိ အဗျာဝဋဘာဝေန ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ သေယျာ, စတုတ္ထဇ္ဈာနမေဝ သေယျာ စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာ။ ကိံ ပန တံ စတုတ္ထဇ္ဈာနန္တိ? အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနံ။ တတ္ထ ဟိ ဌတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဘဂဝါ အနုက္ကမေန အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂန္တွာ တထာဂတော ဇာတောတိ။ တယိဒံ ပဒဋ္ဌာနံ နာမ န သေယျာ, တထာပိ ယသ္မာ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနသမနန္တရာ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၁၉) အာဂတံ, တသ္မာ လောကိယစတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ဧဝ တထာဂတသေယျာတိ ကေစိ။ ဧဝံ သတိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလိကာဝ တထာဂတသေယျာ အာပဇ္ဇတိ, န စ ဘဂဝါ လောကိယစတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနဗဟုလော ဝိဟာသိ။ အဂ္ဂဖလဝသေန ပဝတ္တံ ပနေတ္ထ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တတ္ထ ယထာ သတ္တာနံ နိဒ္ဒူပဂမလက္ခဏာ သေယျာ ဘဝင်္ဂစိတ္တဝသေန ဟောတိ, သာ ပန နေသံ ပဌမဇာတိသမနွယာ ယေဘုယျဝုတ္တိကာ, ဧဝံ ဘဂဝတော အရိယဇာတိသမနွယံ ယေဘုယျဝုတ္တိကံ အဂ္ဂဖလဘူတံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ တထာဂတသေယျာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဉ္စမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ။

သေယျာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ပဌမဝေါဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၅၀-၂၅၃။ အဋ္ဌမေ အနရိယာနန္တိ အသာဓူနံ နိဟီနာနံ။ ဝေါဟာရာတိ သံဝေါဟာရာ အဘိလာပါ ဝါ, ‘‘ဒိဋ္ဌံ မယာ’’တိ ဧဝံဝါဒိတာ။ ဧတ္ထ စ တံတံသမုဋ္ဌာပကစေတနာဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ နဝမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

ပဌမဝေါဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အာပတ္တိဘယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ။

(၂၆) ၆။ အဘိညာဝဂ္ဂေါ

၁-၃။ အဘိညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၅၄-၂၅၆။ ဆဋ္ဌဿ ပဌမေ ပစ္စနီကသမနတော သမထော, သမာဓီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေကဂ္ဂတာ’’တိ။ အနိစ္စာဒိနာ ဝိဝိဓေနာကာရေန ဒဿနတော ဝိပဿနာ, သင်္ခါရပရိဂ္ဂါဟကဉာဏံ။ တေနာဟ ‘‘သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဝိပဿနာဉာဏ’’န္တိ။

ဒုတိယေ အနရိယေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗတ္တာ အနရိယာနံ ပရိယေသနာတိ အနရိယပရိယေသနာ။ သယံ လာမကတာယ အနရိယာနံ ပရိယေသနာတိ ဝါ အနရိယပရိယေသနာ။ ဇရာသဘာဝန္တိ ဇီရဏပကတိကံ။ တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ။

အဘိညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄-၁၀။ မာလုကျပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၅၇-၂၆၃။ စတုတ္ထေ အပသာဒေတီတိ နိဂ္ဂဏှာတိ။ ဥဿာဒေတီတိ ပဂ္ဂဏှာတိ။ အပသာဒနာကာရံ ဥဿာဒနာကာရဉ္စ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ပဉ္စမာဒီနိ ဥတ္တာနာနေဝ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

မာလုကျပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အဘိညာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဣတိ မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

စတုက္ကနိပါတဝဏ္ဏနာယ အနုတ္တာနတ္ထဒီပနာ သမတ္တာ။

ဒုတိယော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော။