သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ (ပ)

သဗ္ဗလောကုတ္တရဘာဝဿာတိ သဗ္ဗလောကာနမုတ္တမဘာဝဿ, သဗ္ဗလောကာတိက္ကမနဘာဝဿ ဝါ။ သတ္တ ပဒါနိ သတ္တပဒံ, တဿ ဝီတိဟာရော ဝိသေသေန အတိဟရဏံ သတ္တပဒဝီတိဟာရော, သတ္တပဒနိက္ခေပေါတိ အတ္ထော။ သော ပန သမဂမနေ ဒွိန္နံ ပဒါနမန္တရေ မုဋ္ဌိရတနမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ။

‘‘အနေကသာခဉ္စ သဟဿမဏ္ဍလံ,

ဆတ္တံ မရူ ဓာရယုမန္တလိက္ခေ၊

သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍာ ဝီတိပတန္တိ စာမရာ,

န ဒိဿရေ စာမရဆတ္တဂါဟကာ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၆၉၃)၊ –

သုတ္တနိပါတေ နာဠကသုတ္တေ အာယသ္မတာ အာနန္ဒတ္ထေရေန ဝုတ္တံ နိဒါနဂါထာပဒံ သန္ဓာယ ‘‘သုဝဏ္ဏဒဏ္ဍာ ဝီတိပတန္တိ စာမရာတိ ဧတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထာတိ ဟိ ဧတသ္မိံ ဂါထာပဒေတိ အတ္ထော။ မဟာပဒါနသုတ္တေ အနာဂတတ္တာ ပန စာမရုက္ခေပဿ တထာ ဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တတ္ထ အာဂတာနုသာရေန ဟိ ဣဓ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝံ ဝဒတိ, စမရော နာမ မိဂဝိသေသော။ ယဿ ဝါလေန ရာဇကကုဓဘူတံ ဝါလဗီဇနိံ ကရောန္တိ, တဿ အယန္တိ စာမရီ။ တဿာ ဥက္ခေပေါ တထာ, ဝုတ္တော သောတိ ဝုတ္တစာမရုက္ခေပေါ။ အရဟတ္တဝိမုတ္တိဝရဝိမလသေတစ္ဆတ္တပဋိလာဘဿာတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသင်္ခါတဝရဝိမလသေတစ္ဆတ္တပဋိလာဘဿ။ သတ္တမပဒူပရီတိ ဧတ္ထ ပဒ-သဒ္ဒေါ ပဒဝဠဉ္ဇနဝါစကော, တသ္မာ သတ္တမဿ ပဒဝဠဉ္ဇနဿ ဥပရီတိ အတ္ထော။ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတစာရတာယ အနာဝရဏန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘဿာ’’တိ။ တထာ အယံ ဘဂဝါ…ပေ… ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝနာတိ ဧတ္ထ ‘‘ယဉှီ’’တိအာဒိ အဓိကာရတ္တာ, ဂမျမာနတ္တာ စ န ဝုတ္တံ, ဧတေန စ အဘိဇာတိယံ ဓမ္မတာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိသေသာ သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာနံ သာဓာရဏာတိ ဒဿေတိ။ ပါရမိတာနိဿန္ဒာ ဟိ တေ။

ပေါရာဏာတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ။ ဂဝမ္ပတိ ဥသဘော သမေဟိ ပါဒေဟိ ဝသူနံ ရတနာနံ ဓာရဏတော ဝသုန္ဒရသင်္ခါတံ ဘူမိံ ဖုသီ ယထာ, တထာ မနုဿာနံ ဟတ္ထတော မုစ္စိတွာ မုဟုတ္တဇာတော သော ဂေါတမော သမေဟိ ပါဒေဟိ ဝသုန္ဓရံ ဖုသီတိ အတ္ထော။ ဝိက္ကမီတိ အဂမာသိ။ သတ္တ ပဒါနီတိ သတ္တပဒဝဠဉ္ဇနဋ္ဌာနာနိ။ အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ, သတ္တပဒဝါရေဟီတိ ဝါ ကရဏတ္ထော ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ မရူတိ ဒေဝါ ယထာမရိယာဒံ မရဏသဘာဝတော။ သမာတိ ဝိလောကနသမတာယ သမာ သဒိသိယော။ မဟာပုရိသော ဟိ ယထာ ဧကံ ဒိသံ ဝိလောကေသိ, ဧဝံ သေသဒိသာပိ, န ကတ္ထစိ ဝိလောကနေ ဝိနိဗန္ဓော တဿ အဟောသိ, သမာတိ ဝါ ဝိလောကေတုံ ယုတ္တာတိ အတ္ထော။ န ဟိ တဒါ ဗောဓိသတ္တဿ ဝိရူပဗီဘစ္ဆဝိသမရူပါနိ ဝိလောကေတုမယုတ္တာနိ ဒိသာသု ဥပဋ္ဌဟန္တိ, ဝိဿဋ္ဌမဉ္ဇူဝိညေယျာဒိဝသေန အဋ္ဌင်္ဂုပေတံ ဂိရံ အဗ္ဘုဒီရယိ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတော သီဟော ယထာ အဘိနဒီတိ အတ္ထော။

ဧဝံ ကာယဂမနတ္ထေန ဂတသဒ္ဒေန တထာဂတသဒ္ဒံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒါနိ ဉာဏဂမနတ္ထေန နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ‘‘ယထာ ဝိပဿီ ဘဂဝါ’’တိအာဒီသုပိ ‘‘နေက္ခမ္မေန ကာမစ္ဆန္ဒံ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ နေက္ခမ္မေနာတိ အလောဘပဓာနေန ကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေန။ ကုသလာ ဟိ ဓမ္မာ ဣဓ နေက္ခမ္မံ တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကာမစ္ဆန္ဒပဋိပက္ခတ္တာ, န ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယော ဧဝ။ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေနာ’’တိပိ ဝဒန္တိ ကေစိ, တဒယုတ္တမေဝ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဧဝ ဣဓ ဣစ္ဆိတတ္တာ။ ပဟာယာတိ ပဇဟိတွာ။ ဂတောတိ ဥတ္တရိဝိသေသံ ဉာဏဂမနေန ပဋိပန္နော။ ပဟာယာတိ ဝါ ပဟာနဟေတု, ပဟာနေ ဝါ သတိ။ ဟေတုလက္ခဏတ္ထေသု ဟိ အယံ တွာ-သဒ္ဒေါ ‘‘သက္ကော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃၅၅) ဝိယ။ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနဟေတုကဉ္စ ‘‘ဂတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ အဝဗောဓသင်္ခါတံ, ပဋိပတ္တိသင်္ခါတံ ဝါ ဂမနံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပ္ပဟာနေန စ တံ လက္ခီယတိ, ဧသ နယော ‘‘ပဒါလေတွာ’’တိအာဒီသုပိ။ အဗျာပါဒေနာတိ မေတ္တာယ။ အာလောကသညာယာတိ ဝိဘူတံ ကတွာ မနသိကာရေန ဥပဋ္ဌိတာလောကသဉ္ဇာနနေန။ အဝိက္ခေပေနာတိ သမာဓိနာ။ ဓမ္မဝဝတ္ထာနေနာတိ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ ယာထာဝနိစ္ဆယေန, သပ္ပစ္စယနာမရူပဝဝတ္ထာနေနာတိပိ ဝဒန္တိ။

ဧဝံ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနီဝရဏပ္ပဟာနေန ‘‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာယ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဘဂဝတော ဉာဏဂမနဝိသိဋ္ဌံ တထာဂတဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဟ ဥပါယေန အဋ္ဌဟိ သမာပတ္တီဟိ, အဋ္ဌာရသဟိ စ မဟာဝိပဿနာဟိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဉာဏေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ နာမရူပပရိဂ္ဂဟကင်္ခါဝိတရဏာနဉှိ ဝိနိဗန္ဓဘူတဿ မောဟဿ ဒူရီကရဏေန ဉာတပရိညာယံ ဌိတဿ အနိစ္စသညာဒယော သိဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇာပဒါလနံ ဝိပဿနာယ ဥပါယော။ တထာ ဈာနသမာပတ္တီသု အဘိရတိနိမိတ္တေန ပါမောဇ္ဇေန, တတ္ထ အနဘိရတိယာ ဝိနောဒိတာယ ဈာနာဒီနံ သမဓိဂမောတိ သမာပတ္တိယာ အရတိဝိနောဒနံ ဥပါယော။ သမာပတ္တိဝိပဿနာနုက္ကမေန ပန ဥပရိ ဝက္ခမာနနယေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗေပိ နီဝရဏသဘာဝါယ အဝိဇ္ဇာယ ဟေဋ္ဌာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဝသေန ဒဿိတနီဝရဏေသုပိ သင်္ဂဟဒဿနတ္ထံ ဥပ္ပဋိပါဋိနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

သမာပတ္တိဝိဟာရပဝေသနနိဗန္ဓနေန နီဝရဏာနိ ကဝါဋသဒိသာနီတိ အာဟ ‘‘နီဝရဏကဝါဋံ ဥဂ္ဃါဋေတွာ’’တိ။ ‘‘ရတ္တိံ အနုဝိတက္ကေတွာ အနုဝိစာရေတွာ ဒိဝါ ကမ္မန္တေ ပယောဇေတီ’’တိ မဇ္ဈိမာဂမဝရေ မူလပဏ္ဏာသကေ ဝမ္မိကသုတ္တေ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၉) ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ဝိယ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဝူပသမာ [ဓူမာယနာ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၇)] အဓိပ္ပေတာတိ သန္ဓာယ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရဓူမံ ဝူပသမေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခါတံ ဓူမံ ဝူပသမေတွာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရ’’မိစ္စေဝ အဓုနာ ပါဌော, သော န ပေါရာဏော အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန, အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန စ ယထာဝုတ္တပါဌဿေဝ ဥဒ္ဓတတ္တာ။ ဝိရာဇေတွာတိ ဇိဂုစ္ဆိတွာ, သမတိက္ကမိတွာ ဝါ။ တဒုဘယတ္ထော ဟေသ ‘‘ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၇၊ မ။ နိ။ ၃။၁၅၅၊ ပါရာ။ ၁၁၊ ဝိဘ။ ၆၂၅) ဝိယ။ ကာမံ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရေ ဧဝ ဒုက္ခံ, စတုတ္ထဇ္ဈာနူပစာရေ ဧဝ စ သုခံ ပဟီယတိ, အတိသယပ္ပဟာနံ ပန သန္ဓာယာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေန သုခဒုက္ခံ ပဟာယာ’’တိ။

ရူပသညာတိ သညာသီသေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ စေဝ တဒါရမ္မဏာနိ စ ဝုတ္တာနိ။ ရူပါဝစရဇ္ဈာနမ္ပိ ဟိ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၂၄၈) တဿ အာရမ္မဏမ္ပိ ကသိဏရူပံ ပုရိမပဒလောပေန ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၂၂၃ အာဒယော) တသ္မာ ဣဓ ရူပေ ရူပဇ္ဈာနေ တံသဟဂတာ သညာ ရူပသညာတိ ဧဝံ သညာသီသေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဝုတ္တာနိ, ရူပံ သညာ အဿာတိ ရူပသညံ, ရူပသညာသမန္နာဂတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧဝံ ပထဝီကသိဏာဒိဘေဒဿ တဒါရမ္မဏဿ စေတံ အဓိဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဋိဃသညာတိ စက္ခာဒီနံ ဝတ္ထူနံ, ရူပါဒီနံ အာရမ္မဏာနဉ္စ ပဋိဃာတေန ပဋိဟနနေန ဝိသယိဝိသယသမောဓာနေန သမုပ္ပန္နာ ဒွိပဉ္စဝိညာဏသဟဂတာ သညာ။ နာနတ္တသညာတိ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလသညာ, ဒွါဒသ အကုသလသညာ, ဧကာဒသ ကာမာဝစရကုသလဝိပါကသညာ, ဒွေ အကုသလဝိပါကသညာ, ဧကာဒသ ကာမာဝစရကိရိယသညာတိ ဧတာသံ စတုစတ္တာလီသသညာနမေတံ အဓိဝစနံ။ ဧတာ ဟိ ယသ္မာ ရူပသဒ္ဒါဒိဘေဒေ နာနတ္တေ နာနာသဘာဝေ ဂေါစရေ ပဝတ္တန္တိ, ယသ္မာ စ နာနတ္တာ နာနာသဘာဝါ အညမညံ အသဒိသာ, တသ္မာ ‘‘နာနတ္တသညာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။

အနိစ္စဿ, အနိစ္စန္တိ ဝါ အနုပဿနာ အနိစ္စာနုပဿနာ, တေဘူမကဓမ္မာနံ အနိစ္စတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာယေတံ နာမံ။ နိစ္စသညန္တိ သင်္ခတဓမ္မေ ‘‘နိစ္စာ သဿတာ’’တိ ပဝတ္တမိစ္ဆာသညံ, သညာသီသေန စေတ္ထ ဒိဋ္ဌိစိတ္တာနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ။ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယ။ နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ။ ဝိရာဂါနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရေသု ဝိရဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာယ အနုပဿနာယ။ နိရောဓာနုပဿနာယာတိ သင်္ခါရာနံ နိရောဓဿ အနုပဿနာယ, ‘‘တေ သင်္ခါရာ နိရုဇ္ဈန္တိယေဝ, အာယတိံ သမုဒယဝသေန န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝါ အနုပဿနာ နိရောဓာနုပဿနာ။ တေနေဝါဟ ‘‘နိရောဓာနုပဿနာယ နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတီ’’တိ။ မုဉ္စိတုကမျတာ ဟိ အယံ ဗလပ္ပတ္တာတိ။ ပဋိနိဿဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တာ အနုပဿနာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ။ ပဋိသင်္ခါသန္တိဋ္ဌနာ ဟိ အယံ။ အာဒါနန္တိ နိစ္စာဒိဝသေန ဂဟဏံ။ သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏာနံ ဝသေန ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ ဃနသညာ။ အာယူဟနံ အဘိသင်္ခရဏံ။ အဝတ္ထာဝိသေသာပတ္တိ ဝိပရိဏာမော။ ဓုဝသညန္တိ ထိရဘာဝဂ္ဂဟဏသညံ။ နိမိတ္တန္တိ သမူဟာဒိဃနဝသေန သကိစ္စပရိစ္ဆေဒတာယ သင်္ခါရာနံ သဝိဂ္ဂဟတံ။ ပဏိဓိန္တိ ရာဂါဒိပဏိဓိံ။ သာ ပနတ္ထတော တဏှာဝသေန သင်္ခါရေသု နိန္နတာ။

အဘိနိဝေသန္တိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ။ အနိစ္စာဒိဝသေန သဗ္ဗဓမ္မတီရဏံ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာ။ သာရာဒါနာဘိနိဝိသေန္တိ အသာရေ သာရဂ္ဂဟဏဝိပလ္လာသံ။ ဣဿရကုတ္တာဒိဝသေန လောကော သမုပ္ပန္နောတိ အဘိနိဝေသော သမ္မောဟာဘိနိဝေသော နာမ။ ကေစိ ပန ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’န္တိအာဒိနာ ပဝတ္တသံသယာပတ္တိ သမ္မောဟာဘိနိဝေသော’’တိ ဝဒန္တိ။ သင်္ခါရေသု လေဏတာဏဘာဝဂ္ဂဟဏံ အာလယာဘိနိဝေသော။ ‘‘အာလယရတာ အာလယသမုဒိတာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၆၄၊ မ။ နိ။ ၁။၂၈၁၊ ၂။၃၃၇၊ မဟာဝ။ ၇, ၈) ဝစနတော အာလယော ဝုစ္စတိ တဏှာ, သာယေဝ စက္ခာဒီသု, ရူပါဒီသု စ အဘိနိဝေသဝသေန ပဝတ္တိယာ အာလယာဘိနိဝေသောတိ ကေစိ။ ‘‘ဧဝံဝိဓာ သင်္ခါရာ ပဋိနိဿဇ္ဇီယန္တီ’တိ ပဝတ္တဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ။ ဝဋ္ဋတော ဝိဂတတ္တာ ဝိဝဋ္ဋံ, နိဗ္ဗာနံ, တတ္ထ အာရမ္မဏကရဏသင်္ခါတေန အနုပဿနေန ပဝတ္တိယာ ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာ, ဂေါတြဘု။ သံယောဂါဘိနိဝေသန္တိ သံယုဇ္ဇနဝသေန သင်္ခါရေသု အဘိနိဝိသနံ။ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌေတိ ဒိဋ္ဌိယာ သဟဇာတေကဋ္ဌေ, ပဟာနေကဋ္ဌေ စ။ ဩဠာရိကေတိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈေ ကိလေသေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ, အညထာ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာ စ ဒုတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈေဟိပိ ဩဠာရိကာတိ တေသမ္ပိ တဗ္ဗစနီယတာ သိယာ။ အဏုသဟဂတေတိ အဏုဘူတေ။ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိကော ဟိ ဧတ္ထ သဟဂတသဒ္ဒေါ။ ဣဒံ ပန ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈေ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗကိလေသေတိ အဝသိဋ္ဌသဗ္ဗကိလေသေ။ န ဟိ ပဌမာဒိမဂ္ဂေဟိ ပဟီနာ ကိလေသာ ပုန ပဟီယန္တိ။ သဗ္ဗသဒ္ဒေါ စေတ္ထ သပ္ပဒေသဝိသယော ‘‘သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာ’’တိအာဒီသု ဝိယ (ဓ။ ပ။ ၁၂၉)။

ကက္ခဠတ္တံ ကဌိနဘာဝေါ။ ပဂ္ဃရဏံ ဒြဝဘာဝေါ။ လောကိယဝါယုနာ ဘသ္တဿ ဝိယ ယေန တံတံကလာပဿ ဥဒ္ဓုမာယနံ, ထမ္ဘဘာဝေါ ဝါ, တံ ဝိတ္ထမ္ဘနံ။ ဝိဇ္ဇမာနေပိ ကလာပန္တရဘူတာနံ ကလာပန္တရဘူတေဟိ ဖုဋ္ဌဘာဝေ တံတံဘူတဝိဝိတ္တတာ ရူပပရိယန္တော အာကာသောတိ ယေသံ ယော ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ, အညထာ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒဘာဝေါ န သိယာ ဗျာပိတဘာဝါပတ္တိတော။ ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒေါ, တေဟိ တတ္ထ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေါ အသမ္ဖုဋ္ဌလက္ခဏံ, တေနာဟ ဘဂဝါ အာကာသဓာတုနိဒ္ဒေသေ ‘‘အသမ္ဖုဋ္ဌော စတူဟိ မဟာဘူတေဟီ’’တိ (ဓ။ သ။ ၆၃၇)။

ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ ရုပ္ပနံ။ စေတနာပဓာနတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာနံ စေတနာဝသေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရာနံ အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏ’’န္တိ။ တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနိယေ သင်္ခါရက္ခန္ဓဝိဘင်္ဂေ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ။ ၁၂) စေတနာဝ ဝိဘတ္တာ။ အဘိသင်္ခါရလက္ခဏာ စ စေတနာ။ ယထာဟ ‘‘တတ္ထ ကတမော ပုညာဘိသင်္ခါရော, ကုသလာ စေတနာ’’တိအာဒိ (ဝိဘ။ ၂၂၆) သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အာရမ္မဏေ ဌပနံ အဘိနိရောပနံ။ အာရမ္မဏာနမနုဗန္ဓနံ အနုမဇ္ဇနံ။ သဝိပ္ဖါရိကတာ ဖရဏံ။ အဓိမုစ္စနံ သဒ္ဒဟနံ အဓိမောက္ခော။ အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယဟေတု။ နိမိတ္တတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မံ။ ဧသ နယော ကောသဇ္ဇာဒီသုပိ။ ကာယစိတ္တပရိဠာဟူပသမော ဝူပသမလက္ခဏံ။ လီနုဒ္ဓစ္စရဟိတေ အဓိစိတ္တေ ဝတ္တမာနေ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု အဗျာဝဋတာယ အဇ္ဈုပေက္ခနံ ပဋိသင်္ခါနံ ပက္ခပါတုပစ္ဆေဒတော။

မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပရိဂ္ဂါဟကသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ သိနိဒ္ဓဘာဝတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ, သမ္မာဝါစာပစ္စယသုဘာသိတံ သောတာရဉ္စ ပုဂ္ဂလံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ သာ ပရိဂ္ဂဟလက္ခဏာ။ ကာယိကကိရိယာ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, သယဉ္စ သမုဋ္ဌာနံ ဃဋနံ ဟောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိ သမုဋ္ဌာနလက္ခဏာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌာနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ။ ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝုတ္တိယာ, အာဇီဝဿေဝ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ။

‘‘သင်္ခါရာ’’တိ ဣဓ စေတနာ အဓိပ္ပေတာ, န ပန ‘‘သင်္ခါရာ သင်္ခါရက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၅၈၃, ၉၈၅၊ ဝိဘ။ ၁, ၂၀, ၅၂) ဝိယ သမပညာသစေတသိကာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခါရာနံ စေတနာလက္ခဏ’’န္တိ။ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ဟိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒိကာဝ စေတနာ။ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေါ နမနံ။ အာယတနံ ပဝတ္တနံ။ သဠာယတနဝသေန ဟိ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိ။ တဏှာယ ဟေတုလက္ခဏတိ ဧတ္ထ ဝဋ္ဋဿ ဇနကဟေတုဘာဝေါ တဏှာယ ဟေတုလက္ခဏံ, မဂ္ဂဿ ပန ဝက္ခမာနဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကတ္တန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ အာရမ္မဏဿ ဂဟဏလက္ခဏံ။ ပုန ဥပ္ပတ္တိယာ အာယူဟနလက္ခဏံ။ သတ္တဇီဝတော သုညတာလက္ခဏံ။ ပဒဟနံ ဥဿာဟနံ။ ဣဇ္ဈနံ သမ္ပတ္တိ။ ဝဋ္ဋတော နိဿရဏံ နိယျာနံ။ အဝိပရီတဘာဝေါ တထလက္ခဏံ။ အညမညာနတိဝတ္တနံ ဧကရသော, အနူနာဓိကဘာဝေါဝ။ ယုဂနဒ္ဓါ နာမ သမထဝိပဿနာ အညမညောပကာရတာယ ယုဂဠဝသေန ဗန္ဓိတဗ္ဗတော။ ‘‘သဒ္ဓါပညာ ပဂ္ဂဟာဝိက္ခေပါ’’တိပိ ဝဒန္တိ။ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ နာမ သမာဓိ။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ နာမ ပညာ။ ခယောတိ ကိလေသက္ခယော မဂ္ဂေါ, တသ္မိံ ပဝတ္တဿ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတဿ ဉာဏဿ သမုစ္ဆေဒနလက္ခဏံ။ ကိလေသာနမနုပ္ပါဒပရိယောသာနတာယ အနုပ္ပါဒေါ, ဖလံ။ ကိလေသဝူပသမော ပဿဒ္ဓိ။ ဆန္ဒဿာတိ ကတ္တုကာမတာဆန္ဒဿ။ ပတိဋ္ဌာဘာဝေါ မူလလက္ခဏံ။ အာရမ္မဏပဋိပါဒကတာယ သမ္ပယုတ္တ-ဓမ္မာနမုပ္ပတ္တိဟေတုတာ သမုဋ္ဌာပနလက္ခဏံ။ ဝိသယာဒိသန္နိပါတေန ဂဟေတဗ္ဗာကာရော သမောဓာနံ။ ယာ ‘‘သင်္ဂတီ’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိအာဒီသု။ သမံ, သမ္မာ ဝါ ဩဒဟန္တိ သမ္ပိဏ္ဍိတာ ဘဝန္တိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ အနေနာတိပိ သမောဓာနံ, ဖဿော, တဗ္ဘာဝေါ သမောဓာနလက္ခဏံ။ သမောသရန္တိ သန္နိပတန္တိ ဧတ္ထာတိ သမောသရဏံ, ဝေဒနာ။ တာယ ဟိ ဝိနာ အပ္ပဝတ္တမာနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝေဒနာနုဘဝနနိမိတ္တံ သမောသဋာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ, တဗ္ဘာဝေါ သမောသရဏလက္ခဏံ။ ပါသာဒါဒီသု ဂေါပါနသီနံ ကူဋံ ဝိယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပါမောက္ခဘာဝေါ ပမုခလက္ခဏံ။ သတိယာ သဗ္ဗတ္ထကတ္တာ သမ္ပယုတ္တာနံ အဓိပတိဘာဝေါ အာဓိပတေယျလက္ခဏံ။ တတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မတော, တေသံ ဝါ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဥတ္တရိ ပဓာနံ တတုတ္တရိ, တဗ္ဘာဝေါ တတုတ္တရိယလက္ခဏံ။ ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ။ ဝိမုတ္တီတိ ဖလံ ကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စိတ္ထာတိ ကတွာ။ တံ ပန သီလာဒိဂုဏသာရဿ ပရမုက္ကံသဘာဝေန သာရံ။ တတော ဥတ္တရိ ဓမ္မဿာဘာဝတော ပရိယောသာနံ။ အယဉ္စ လက္ခဏဝိဘာဂေါ ဆဓာတုပဉ္စဈာနင်္ဂါဒိဝသေန တံတံသုတ္တပဒါနုသာရေန ပေါရာဏဋ္ဌကထာယမာဂတနယေန ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တောပိ ကောစိ ဓမ္မော ပရိယာယန္တရပ္ပကာသနတ္ထံ ပုန ဒဿိတော။ တတော ဧဝ စ ‘‘ဆန္ဒမူလကာ ဓမ္မာ မနသိကာရသမုဋ္ဌာနာ ဖဿသမောဓာနာ ဝေဒနာသမောသရဏာ’’တိ ‘‘ပညုတ္တရာ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ, ‘‘ဝိမုတ္တိသာရမိဒံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ, ‘‘နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ အာဝုသော ဗြဟ္မစရိယံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ [သံ။ နိ။ ၃။၅၁၂ (အတ္ထတော သမာနံ)] စ သုတ္တပဒါနံ ဝသေန ဆန္ဒဿ မူလလက္ခဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ တထံ အဝိတထံ လက္ခဏံ အာဂတောတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ။ တံ ပန ဂမနံ ဣဓ ဉာဏဂမနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဉာဏဂတိယာ’’တိ။ သတိပိ ဂတသဒ္ဒဿ အဝဗောဓနတ္ထဘာဝေ ဉာဏဂမနတ္ထေနေဝေသော သိဒ္ဓေါတိ န ဝုတ္တော။ အာ-သဒ္ဒဿ စေတ္ထ ဂတသဒ္ဒါနုဝတ္တိမတ္တမေဝ။ တေနာဟ ‘‘ပတ္တော အနုပ္ပတ္တော’’တိ။

အဝိပရီတသဘာဝတ္တာ ‘‘တထဓမ္မာ နာမ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အဝိပရီတသဘာဝတော တထာနိ။ အမုသာသဘာဝတော အဝိတထာနိ။ အညာကာရရဟိတတော အနညထာနိ။ သစ္စသံယုတ္တာဒီသု အာဂတံ ပရိပုဏ္ဏသစ္စစတုက္ကကထံ သန္ဓာယ ‘‘ဣတိ ဝိတ္ထာရော’’တိ အာဟ။ ‘‘တသ္မာ’’တိ ဝတွာ တဒပရာမသိတဗ္ဗမေဝ ဒဿေတိ ‘‘တထာနံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ’’တိ ဣမိနာ။ ဧသ နယော ဤဒိသေသု။

ဧဝံ သစ္စဝသေန စတုတ္ထကာရဏံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန အဝိပရီတသဘာဝတ္တာ တထဘူတာနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂါနံ ဝသေနာပိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတသမုဒါဂတဋ္ဌောတိ ဇာတိပစ္စယာ သမ္ဘူတံ ဟုတွာ သဟိတဿ အတ္တနော ပစ္စယာနုရူပဿ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ အာဂတသဘာဝေါ, အနုပဝတ္တဋ္ဌောတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ သမ္ဘူတဋ္ဌော စ သမုဒါဂတဋ္ဌော စ သမ္ဘူတသမုဒါဂတဋ္ဌော ပုဗ္ဗပဒေ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန။ သမာဟာရဒွန္ဒေပိ ဟိ ပုလ္လိင်္ဂမိစ္ဆန္တိ နေရုတ္တိကာ။ န စေတ္ထ ဇာတိတော ဇရာမရဏံ န ဟောတိ, န စ ဇာတိံ ဝိနာ အညတော ဟောတီတိ ဇာတိပစ္စယသမ္ဘူတဋ္ဌော။ ဣတ္ထမေဝ ဇာတိတော သမုဒါဂစ္ဆတီတိ ဇာတိ ပစ္စယသမုဒါဂတဋ္ဌော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာ ယာ ဇာတိ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ, တဒနုရူပံ ပါတုဘူတသဘာဝေါတိ။ ပစ္စယပက္ခေ ပန အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဋ္ဌောတိ ဧတ္ထ န အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော န ဟောတိ, န စ အဝိဇ္ဇံ ဝိနာ သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ယာ ယာ အဝိဇ္ဇာ ယေသံ ယေသံ သင်္ခါရာနံ ယထာ ယထာ ပစ္စယော ဟောတိ, အယံ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဋ္ဌော ပစ္စယသဘာဝေါတိ အတ္ထော။ တထာနံ ဓမ္မာနန္တိ ပစ္စယာကာရဓမ္မာနံ။ ‘‘သုဂတော’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၁) ဝိယ ဂမုသဒ္ဒဿ ဗုဒ္ဓိယတ္ထတံ သန္ဓာယ ‘‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, န ဉာဏဂမနတ္ထံ။ ဂတိဗုဒ္ဓိယတ္ထာ ဟိ သဒ္ဒါ အညမညပရိယာယာ။ တသ္မာ ‘‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓတ္ထော ဟေတ္ထ ဂတသဒ္ဒေါ’’တိ အဓိကာရော, ဂမျမာနတ္တာ ဝါ န ပယုတ္တော။

ယံ ရူပါရမ္မဏံ နာမ အတ္ထိ, တံ ဘဂဝါ ဇာနာတိ ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ သဒေဝကေ…ပေ… ပဇာယာတိ အာဓာရော ‘‘အတ္ထီ’’တိ ပဒေတိ ပုန အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသဦတိ တံနိဝါသသတ္တာပေက္ခာယ, အာပါထဂမနာပေက္ခာယ ဝါ ဝုတ္တံ။ တေန ဘဂဝတာ ဝိဘဇ္ဇမာနံ တံ ရူပါယတနံ တထမေဝ ဟောတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တထာဝိတထဘာဝေ ကာရဏမာဟ ‘‘ဧဝံ ဇာနတာ ပဿတာ’’တိ။ သဗ္ဗာကာရတော ဉာတတ္တာ ပဿိတတ္တာတိ ဟိ ဟေတွန္တောဂဓမေတံ ပဒဒွယံ။ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန မဇ္ဈတ္တံ သင်္ဂဏှာတိ။ တထာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နပရိတ္တအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါတဒုဘယာဒိဘေဒမ္ပိ။ လဗ္ဘမာနကပဒဝသေနာတိ ‘‘ရူပါယတနံ ဒိဋ္ဌံ သဒ္ဒါယတနံ သုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ မုတံ သဗ္ဗံ ရူပံ မနသာ ဝိညာတ’’န္တိ (ဓ။ သ။ ၉၆၆) ဝစနတော ဒိဋ္ဌပဒဉ္စ ဝိညာတပဒဉ္စ ရူပါရမ္မဏေ လဗ္ဘတိ။ ရူပါရမ္မဏံ ဣဋ္ဌံ အနိဋ္ဌံ မဇ္ဈတ္တံ ပရိတ္တံ အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌံ ဝိညာတံ ရူပံ ရူပါယတနံ ရူပဓာတု ဝဏ္ဏနိဘာ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ နီလံ ပီတကန္တိ ဧဝမာဒီဟိ အနေကေဟိ နာမေဟိ။ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဟိ အနေကနာမဘာဝံ သရူပတော နိဒဿေတိ။ တေရသဟိ ဝါရေဟီတိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ရူပကဏ္ဍေ (ဓ။ သ။ ၆၁၅) အာဂတေ တေရသ နိဒ္ဒေသဝါရေ သန္ဓာယာဟ။ ဧကေကသ္မိံ ဝါရေ စေတ္ထ စတုန္နံ စတုန္နံ ဝဝတ္ထာပနနယာနံ ဝသေန ‘‘ဒွိပညာသာယ နယေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တထမေဝါတိ ယထာဝုတ္တေန ဇာနနေန အပ္ပဋိဝတ္တိယဒေသနတာယ, ယထာဝုတ္တေန စ ပဿနေန အဝိပရီတဒဿိတာယ သစ္စမေဝ။ တမတ္ထံ စတုရင်္ဂုတ္တရေ ကာဠကာရာမသုတ္တေန (အ။ နိ။ ၄။၂၄) သာဓေန္တော ‘‘ဝုတ္တဉ္စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ။ စ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဒဠှီကရဏဇောတကော, တေန ယထာဝုတ္တဿတ္ထဿ ဒဠှီကရဏံ ဇောတေတိ, သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ဝါ အဋ္ဌာနပယုတ္တော, န ကေဝလံ မယာ ဧဝ, အထ ခေါ ဘဂဝတာပီတိ။ အနုဝိစရိတန္တိ ပရိစရိတံ။ ဇာနာမိ အဗ္ဘညာသိန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတကာလေသု ဉာဏပ္ပဝတ္တိဒဿနေန အနာဂတေပိ ဉာဏပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာယေဝ နယတော ဒဿိတတ္တာ။ ဝိဒိတ-သဒ္ဒေါ ပန အနာမဋ္ဌကာလဝိသေသော ကာလတ္တယသာဓာရဏတ္တာ ‘‘ဒိဋ္ဌံ သုတ္တံ မုတ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၈၇၊ မ။ နိ။ ၁။၇၊ သံ။ နိ။ ၂။၂၀၈၊ အ။ နိ။ ၄။၂၃၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၁၂၁) ဝိယ, ပါကဋံ ကတွာ ဉာတန္တိ အတ္ထော, ဣမိနာ စေတံ ဒဿေတိ ‘‘အညေ ဇာနန္တိယေဝ, မယာ ပန ပါကဋံ ကတွာ ဝိဒိတ’’န္တိ။ ဘဂဝတာ ဟိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ သဗ္ဗညုဘူမိ နာမ ကထိတာ။ န ဥပဋ္ဌာသီတိ တံ ဆဒွါရိကမာရမ္မဏံ တဏှာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဝါ တထာဂတော အတ္တတ္တနိယဝသေန န ဥပဋ္ဌာသိ န ဥပဂစ္ဆတိ, ဣမိနာ ပန ပဒေန ခီဏာသဝဘူမိ ကထိတာ။ ယထာ ရူပါရမ္မဏာဒယော ဓမ္မာ ယံသဘာဝါ, ယံပကာရာ စ, တထာ တေ ဓမ္မေ တံသဘာဝေ တံပကာရေ ဂမတိ ပဿတိ ဇာနာတီတိ တထာဂတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘တထဒဿီအတ္ထေ’’တိ ဝုတ္တံ။ အနေကတ္ထာ ဟိ ဓာတုသဒ္ဒါ။ ကေစိ ပန နိရုတ္တိနယေန, ပိသောဒရာဒိဂဏပက္ခေပေန (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၁၊ ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁၄၂) ဝါ ဒဿီ-သဒ္ဒလောပံ, အာဂတ-သဒ္ဒဿ စာဂမံ ကတွာ ‘‘တထာဂတော’’တိ ပဒသိဒ္ဓိမေတ္ထ ဝဏ္ဏေန္တိ, တဒယုတ္တမေဝ ဝိဇ္ဇမာနပဒံ ဆဍ္ဍေတွာ အဝိဇ္ဇမာနပဒဿ ဂဟဏတော။ ဝုတ္တဉ္စ ဗုဒ္ဓဝံသဋ္ဌကထာယံ –

‘‘တထာကာရေန ယော ဓမ္မေ, ဇာနာတိ အနုပဿတိ၊

တထဒဿီတိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, တသ္မာ ဝုတ္တော တထာဂတော’’တိ။ (ဗု။ ဝံ။ အဋ္ဌ။ ရတနစင်္ကမနကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ)၊

ဧတ္ထ ‘‘အနုပဿတီ’’တိ အာဂတသဒ္ဒတ္ထံ ဝတွာ တဒိဒံ ဉာဏပဿနမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာနာတီ’’တိ, သဒ္ဒါဓိဂတမတ္ထံ ပန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တထဒဿီ’’တိ စ ဝုတ္တံ။

ယံ ရတ္တိန္တိ ယဿ ရတ္တိယံ, အစ္စန္တသံယောဂေ ဝါ ဧတံ ဥပယောဂဝစနံ ရတ္တေကဒေသဘူတဿ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနက္ခဏဿ အစ္စန္တသံယောဂတ္တာ, သကလာပိ ဝါ ဧသာ ရတ္တိ အဘိသမ္ဗောဓာယ ပဒဟနကာလတ္တာ ပရိယာယေန အစ္စန္တသံယောဂဘူတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ပထဝီပုက္ခလနိရုတ္တရဘူမိသီသဂတတ္တာ န ပရာဇိတော အညေဟိ ဧတ္ထာတိ အပရာဇိတော, သွေဝ ပလ္လင်္ကောတိ အပရာဇိတပလ္လင်္ကော, တသ္မိံ။ တိဏ္ဏံမာရာနန္တိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဒေဝပုတ္တမာရာနံ, ဣဒဉ္စ နိပ္ပရိယာယတော ဝုတ္တံ, ပရိယာယတော ပန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ပဉ္စန္နမ္ပိ မာရာနံ မဒ္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ မတ္ထကန္တိ သာမတ္ထိယသင်္ခါတံ သီသံ။ ဧတ္ထန္တရေတိ ဥဘိန္နံ ရတ္တီနမန္တရေ။ ‘‘ပဌမဗောဓိယာပီ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿပရိမာဏကာလမေဝ အန္တောဂဓဘေဒေန နိယမေတွာ ဝိသေသေတိ။ တာသု ပန ဝီသတိဝဿပရိစ္ဆိန္နာ ပဌမဗောဓီတိ ဝိနယဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ, တဉ္စ တဒဋ္ဌကထာယမေဝ ‘‘ဘဂဝတော ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိဝဿန္တရေ နိဗဒ္ဓုပဋ္ဌာကော နာမ နတ္ထီ’’တိ (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၆) ကထိတတ္တာ ပဌမဗောဓိ နာမ ဝီသတိဝဿာနီတိ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ။ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ‘‘ပဉ္စစတ္တာလီသာယ ဝဿေသု အာဒိတော ပန္နရသ ဝဿာနိ ပဌမဗောဓီ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝဉ္စ သတိ မဇ္ဈေ ပန္နရသ ဝဿာနိ မဇ္ဈိမဗောဓိ, အန္တေ ပန္နရသ ဝဿာနိ ပစ္ဆိမဗောဓီတိ တိဏ္ဏံ ဗောဓီနံ သမပ္ပမာဏတာ သိယာ, တမ္ပိ ယုတ္တံ။ ပန္နရသတိကေန ဟိ ပဉ္စစတ္တာလီသဝဿာနိ ပရိပူရေန္တိ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ပန္နရသဝဿပ္ပမာဏာယ ပဌမဗောဓိယာ ဝီသတိဝဿေသုယေဝ အန္တောဂဓတ္တာ ‘‘ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိဝဿန္တရေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝမ္ပိ သက္ကာ ဝိညာတုံ။ ‘‘ယံ သုတ္တ’’န္တိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓော။

နိဒ္ဒေါသတာယ အနုပဝဇ္ဇံ အနုပဝဒနီယံ။ ပက္ခိပိတဗ္ဗာဘာဝေန အနူနံ။ အပနေတဗ္ဗာဘာဝေန အနဓိကံ။ အတ္ထဗျဉ္ဇနာဒိသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏံ။ နိမ္မဒနဟေတု နိမ္မဒနံ။ ဝါလဂ္ဂမတ္တမ္ပီတိ ဝါလဓိလောမဿ ကောဋိပ္ပမာဏမ္ပိ။ အဝက္ခလိတန္တိ ဝိရာဓိတံ မုသာ ဘဏိတံ။ ဧကမုဒ္ဒိကာယာတိ ဧကရာဇလဉ္ဆနေန။ ဧကနာဠိယာတိ ဧကာဠှကေန, ဧကတုမ္ဗေန ဝါ။ ဧကတုလာယာတိ ဧကမာနေန။ ‘‘တထမေဝါ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နော အညထာတိ ဗျတိရေကတော ဒဿေတိ, တေန ယဒတ္ထံ ဘာသိတံ, ဧကန္တေန တဒတ္ထနိပ္ဖါဒနတော ယထာ ဘာသိတံ ဘဂဝတာ, တထာယေဝါတိ အဝိပရီတဒေသနတံ ဒဿေတိ။ ‘‘ဂဒတ္ထော’’တိ ဧတေန တထံ ဂဒတိ ဘာသတီတိ တထာဂတော ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ, နိရုတ္တိနယေန စ အာကာရာဂမံ ကတွာ, ဓာတုသဒ္ဒါနုဂတေန ဝါ အာကာရေနာတိ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတိ။

ဧဝံ ‘‘သုဂတော’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၁) ဝိယ ဓာတုသဒ္ဒနိပ္ဖတ္တိပရိကပ္ပေန နိရုတ္တိံ ဒဿေတွာ ဗာဟိရတ္ထသမာသေနပိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာဂဒနန္တိ သဗ္ဗဟိတနိပ္ဖါဒနတော ဘုသံ ကထနံ ဝစနံ, တဗ္ဘာဝမတ္တော ဝါ အာ-သဒ္ဒေါ။

တထာ ဂတမဿာတိ တထာဂတော။ ယထာ ဝါစာယ ဂတံ ပဝတ္တိ, တထာ ကာယဿ, ယထာ ဝါ ကာယဿ ဂတံ ပဝတ္တိ, တထာ ဝါစာယ အဿ, တသ္မာ တထာဂတောတိ အတ္ထော။ တဒေဝ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဟိ ‘‘ဂတော ပဝတ္တော, ဂတာ ပဝတ္တာ’’တိ စ ဧတေန ကာယဝစီကိရိယာနံ အညမညာနုလောမနဝစနိစ္ဆာယ ကာယဿ, ဝါစာယ စ ပဝတ္တိ ဣဓ ဂတ-သဒ္ဒေန ကထိတာတိ ဒဿေတိ, ‘‘ဧဝံဘူတဿာ’’တိအာဒိနာ ဗာဟိရတ္ထသမာသံ, ‘‘ယထာ တထာ’’တိ ဧတေန ယံတံ-သဒ္ဒါနံ အဗျဘိစာရိတသမ္ဗန္ဓတာယ ‘‘တထာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ယထာ’’တိ အယမတ္ထော ဥပဋ္ဌိတောယေဝ ဟောတီတိ တထာသဒ္ဒတ္ထံ, ‘‘ဝါဒီ ကာရီ’’တိ ဧတေန ပဝတ္တိသရူပံ, ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိ ဧတေန ယထာဝါဒီတထာကာရိတာဒိကာရဏန္တိ။ ‘‘ဧဝံဘူတဿာ’’တိ ယထာဝါဒီတထာကာရိတာဒိနာ ပကာရေန ပဝတ္တဿ, ဣမံ ပကာရံ ဝါ ပတ္တဿ။ ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ နိဒ္ဒိသတိ။ ယသ္မာ ပနေတ္ထ ဂတ-သဒ္ဒေါ ဝါစာယ ပဝတ္တိမ္ပိ ဒဿေတိ, တသ္မာ ကာမံ တထာဝါဒိတာယ တထာဂတောတိ အယမ္ပိ အတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ, သော ပန ပုဗ္ဗေ ပကာရန္တရေန ဒဿိတောတိ ပါရိသေသနယေန တထာကာရိတာအတ္ထမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ တထာကာရိတာယ တထာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ယထာ ဝါစာ ဂတာ ယဿ,

တထာ ကာယော ဂတော ယတော၊

ယထာ ကာယော တထာ ဝါစာ,

တတော သတ္ထာ တထာဂတော’’တိ။

ဘဝဂ္ဂံ ပရိယန္တံ ကတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ယံ ပနေကေ ဝဒန္တိ ‘‘တိရိယံ ဝိယ ဥပရိ, အဓော စ သန္တိ အပရိမာဏာ လောကဓာတုယော’’တိ, တေသံ တံ ပဋိသေဓေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝိမုတ္တိယာတိ ဖလေန။ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေနာတိ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏသင်္ခါတေန ဒဿနေန။ တုလောတိ သဒိသော။ ပမာဏန္တိ မိနနကာရဏံ။ ပရေ အဘိဘဝတိ ဂုဏေန အဇ္ဈောတ္ထရတိ အဓိကော ဘဝတီတိ အဘိဘူ။ ပရေဟိ န အဘိဘူတော အဇ္ဈောတ္ထဋောတိ အနဘိဘူတော။ အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော။ ဒဿနဝသေန ဒသော, သဗ္ဗံ ပဿတီတိ အတ္ထော။ ပရေ အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီ။

‘‘အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော’’တိ အယံ န သဒ္ဒတော လဗ္ဘတိ, သဒ္ဒတော ပန ဧဝန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတြေဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ အဂဒေါတိ ဒိဗ္ဗာဂဒေါ အဂံ ရောဂံ ဒါတိ အဝခဏ္ဍတိ, နတ္ထိ ဝါ ဂဒေါ ရောဂေါ ဧတေနာတိ ကတွာ, တဿဒိသဋ္ဌေန ဣဓ ဒေသနာဝိလာသဿ, ပုညုဿယဿ စ အဂဒတာ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဂဒေါ ဝိယာ’’တိ။ ယာယ ဓမ္မဓာတုယာ ဒေသနာဝိဇမ္ဘနပ္ပတ္တာ, သာ ဒေသနာဝိလာသော။ ဓမ္မဓာတဦတိ စ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ။ တေန ဟိ ဓမ္မာနမာကာရဘေဒံ ဉတွာ တဒနုရူပံ ဒေသနံ နိယာမေတိ။ ဒေသနာဝိလာသောယေဝ ဒေသနာဝိလာသမယော ယထာ ‘‘ဒါနမယံ သီလမယ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၀၅၊ ဣတိဝု။ ၆၀၊ နေတ္တိ။ ၃၄) အဓုနာ ပန ပေါတ္ထကေသု ဗဟူသုပိ မယ-သဒ္ဒေါ န ဒိဿတိ။ ပုညုဿယောတိ ဥဿနံ, အတိရေကံ ဝါ ဉာဏာဒိသမ္ဘာရဘူတံ ပုညံ။ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ ဩပမ္မသမ္ပာဒနံ။ တေနာတိ စ တဒုဘယေန ဒေသနာဝိလာသေန စေဝ ပုညုဿယေန စ သော ဘဂဝါ အဘိဘဝတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိနာ ဗာဟိရတ္ထသမာသံ ဒဿေတိ။ သဗ္ဗလောကာဘိဘဝနေန တထော, န အညထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

တထာယ ဂတောတိ ပုရိမသစ္စတ္တယံ သန္ဓာယာဟ, တထံ ဂတောတိ ပန ပစ္ဆိမသစ္စံ။ စတုသစ္စာနုက္ကမေန စေတ္ထ ဂတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထစတုက္ကံ ဝုတ္တံ။ ဝါစကသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ဥပသဂ္ဂနိပါတာနံ တဒတ္ထဇောတနဘာဝေန ပဝတ္တနတော ဂတ-သဒ္ဒေါယေဝ အနုပသဂ္ဂေါ အဝဂတတ္ထံ, အတီတတ္ထဉ္စ ဝဒတီတိ ဒဿေတိ ‘‘အဝဂတော အတီတော’’တိ ဣမိနာ။

‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ တဗ္ဗိဝရဏံ။ လောကန္တိ ဒုက္ခသစ္စဘူတံ လောကံ။ တထာယ တီရဏပရိညာယာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ လောကနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒန္တိ အရိယမဂ္ဂံ, န ပန အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနမတ္တံ။ တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စမ္ပိ ကတမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘လောကသ္မာ တထာဂတော ဝိသံယုတ္တော’’တိအာဒိနာ သစ္စစတုက္ကေပိ ဒုတိယပက္ခံ ဝုတ္တံ, အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနဟေတုံ ဝါ ဧတေဟိ ဒဿေတိ။ တတောယေဝ ဟိ တာနိ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ။ ‘‘ယံ ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကဿ လောကဿ သမာရကဿ သဗြဟ္မကဿ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ, သဗ္ဗံ တံ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓံ, တသ္မာ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၂၃) အင်္ဂုတ္တရာဂမေ စတုက္ကနိပါတေ အာဂတံ ပါဠိမိမံ ပေယျာလမုခေန ဒဿေတိ, တဉ္စ အတ္ထသမ္ဗန္ဓတာယ ဧဝ, န ဣမဿတ္ထဿ သာဓကတာယ။ သာ ဟိ ပေယျာလနိဒ္ဒိဋ္ဌာ ပါဠိ တထဒဿိတာ အတ္ထဿ သာဓိကာတိ။ ‘‘တဿပိ ဧဝံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဣမိနာ သာဓျသာဓကသံသန္ဒနံ ကရောတိ။ ‘‘ဣဒမ္ပိ စာ’’တိအာဒိနာ တထာဂတပဒဿ မဟာဝိသယတံ, အဋ္ဌဝိဓဿာပိ ယထာဝုတ္တကာရဏဿ နိဒဿနမတ္တဉ္စ ဒဿေတိ။ တတ္ထ ဣဒန္တိ အတိဗျာသရူပေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌဝိဓံ ကာရဏံ, ပိ-သဒ္ဒေါ, အပိ-သဒ္ဒေါ ဝါ သမ္ဘာဝနေ ‘‘ဣတ္ထမ္ပိ မုခမတ္တမေဝ, ပဂေဝ အညထာ’’တိ။ တထာဂတဘာဝဒီပနေတိ တထာဂတနာမဒီပနေ။ ဂုဏေန ဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော နာမ, နာမေန စ ဘဂဝတိ တထာဂတ-သဒ္ဒေါတိ။ ‘‘အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ, သဂုဏေန မဟေသိနော’’တိအာဒိ (ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ၃၀၆၊ ပဋိ။ မ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂၇၇) ဟိ ဝုတ္တံ။ အပ္ပမာဒပဒံ ဝိယ သကလကုသလဓမ္မပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ တထာဂတပဒံ သင်္ဂါဟကန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာကာရေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဝဏ္ဏေယျာတိ ပရိကပ္ပဝစနမေတံ ‘‘ဝဏ္ဏေယျ ဝါ, န ဝါ ဝဏ္ဏေယျာ’’တိ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ,

ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော၊

ခီယေထ ကပ္ပေါ စိရဒီဃမန္တရေ,

ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ။ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၀၄၊ ၃။၁၄၁၊ ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ၅၂၊ အပ။ အဋ္ဌ။ ၂။၇။၂၀၊ ဗု။ ဝံ။ အဋ္ဌ။ ကောဏ္ဍညဗုဒ္ဓဝံသဝဏ္ဏနာ၊ စရိယာ။ ပကိဏ္ဏကကထာ)၊ –

သမတ္ထနေ ဝါ ဧတံ ‘‘သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၂။၂၃) ဝိယာတိပိ ဝဒန္တိ ကေစိ။

အယံ ပနေတ္ထ အဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သမ္မာသမ္ဗောဓိ, ဧတ္ထန္တရေ မဟာဗောဓိယာနပဋိပတ္တိယာ ဟာနဋ္ဌာနသံကိလေသနိဝတ္တီနံ အဘာဝတော ယထာပဏိဓာနံ တထာဂတော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ပဋိပန္နောတိ တထာဂတော။ အထ ဝါ မဟိဒ္ဓိကတာယ, ပဋိသမ္ဘိဒါနံ ဥက္ကံသာဓိဂမေန အနာဝရဏဉာဏတာယ စ ကတ္ထစိပိ ပဋိဃာတာဘာဝတော ယထာရုစိ, တထာ ကာယဝစီစိတ္တာနံ ဂတာနိ ဂမနာနိ ပဝတ္တိယော ဧတဿာတိ တထာဂတော။ အပိစ ယသ္မာ လောကေ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရသဒ္ဒါ သမာနတ္ထာ ဒိဿန္တိ, တသ္မာ ယထာ ဝိဓာ ဝိပဿိအာဒယော ဘဂဝန္တော နိခိလသဗ္ဗညုဂုဏသမင်္ဂိတာယ, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာ ဝိဓောတိ တထာဂတော, ယထာ ယုတ္တာ စ တေ ဘဂဝန္တော ဝုတ္တနယေန, အယမ္ပိ ဘဂဝါ တထာ ယုတ္တောတိ တထာဂတော။ အပရော နယော-ယသ္မာ သစ္စံ တစ္ဆံ တထန္တိ ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ, တသ္မာ တထေန ဉာဏေန အာဂတောတိ တထာဂတောတိ။

‘‘ပဟာယ ကာမာဒိမလေ ယထာ ဂတာ,

သမာဓိဉာဏေဟိ ဝိပဿိအာဒယော၊

မဟေသိနော သကျမုနီ ဇုတိန္ဓရော,

တထာ ဂတော တေန တထာဂတော မတော။

တထဉ္စ ဓာတာယတနာဒိလက္ခဏံ,

သဘာဝသာမညဝိဘာဂဘေဒတော၊

သယမ္ဘုဉာဏေန ဇိနော သမာဂတော,

တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ။

တထာနိ သစ္စာနိ သမန္တစက္ခုနာ,

တထာ ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သဗ္ဗသော၊

အနညနေယျေန ယတော ဝိဘာဝိတာ,

ယာထာဝတော တေန ဇိနော တထာဂတော။

အနေကဘေဒါသုပိ လောကဓာတူသု,

ဇိနဿ ရူပါယတနာဒိဂေါစရေ၊

ဝိစိတ္တဘေဒေ တထမေဝ ဒဿနံ,

တထာဂတော တေန သမန္တလောစနော။

ယတော စ ဓမ္မံ တထမေဝ ဘာသတိ,

ကရောတိ ဝါစာယနုလောမမတ္တနော၊

ဂုဏေဟိ လောကံ အဘိဘုယျိရီယတိ,

တထာဂတော တေနပိ လောကနာယကော။

ယထာဘိနီဟာရမတော ယထာရုစိ,

ပဝတ္တဝါစာတနုစိတ္တဘာဝတော၊

ယထာဝိဓာ ယေန ပုရာ မဟေသိနော,

တထာဝိဓော တေန ဇိနော တထာဂတော။

ယထာ စ ယုတ္တာ သုဂတာ ပုရာတနာ,

တထာဝ ယုတ္တော တထဉာဏတော စ သော၊

သမာဂတော တေန သမန္တလောစနော,

တထာဂတော ဝုစ္စတိ သကျပုင်္ဂဝေါ’’တိ။ (ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၃၈ ထောကံ ဝိသဒိသံ)၊ –

သင်္ဂဟဂါထာ။

‘‘ကတမဉ္စ တံ ဘိက္ခဝေ’’တိ အယံ ကဿ ပုစ္ဆာတိ အာဟ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ။ ဧဝံ သာမညတော ယထာဝုတ္တဿ သီလမတ္တကဿ ပုစ္ဆာဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပုစ္ဆာဝိသေသဘာဝဉာပနတ္ထံ မဟာနိဒ္ဒေသေ (မဟာနိ။ ၁၅၀) အာဂတာ သဗ္ဗာဝ ပုစ္ဆာ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဒဿေတိ ‘‘တတ္ထ ပုစ္ဆာ နာမာ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘တံ ကတမန္တိ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ သာမညတော ပုစ္ဆာဝစနံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ။

ပကတိယာတိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ, သယမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ လက္ခဏန္တိ ယော ကောစိ ဉာတုမိစ္ဆိတော သဘာဝေါ။ အညာတန္တိ ဒဿနာဒိဝိသေသယုတ္တေန, ဣတရေန ဝါ ယေန ကေနစိပိ ဉာဏေန အညာတံ။ အဝတ္ထာဝိသေသာနိ ဟိ ဉာဏဒဿနတုလနတီရဏာနိ။ အဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခမိဝ အဒိဋ္ဌံ။ အတုလိတန္တိ ‘‘ဧတ္တကမေတ’’န္တိ တုလနဘူတေန အတုလိတံ။ အတီရိတန္တိ ‘‘ဧဝမေဝိဒ’’န္တိ တီရဏဘူတေန အကတဉာဏကိရိယာသမာပနံ။ အဝိဘူတန္တိ ဉာဏဿ အပါကဋဘူတံ။ အဝိဘာဝိတန္တိ ဉာဏေန အပါကဋကတံ။ တဿာတိ ယထာဝုတ္တလက္ခဏဿ။ အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ပကာသီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ။ သံသန္ဒနတ္ထာယာတိ သာကစ္ဆာဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏတ္ထာယ။ သံသန္ဒနဉှိ သာကစ္ဆာဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ။ ဒိဋ္ဌံ သံသန္ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ။ ‘‘သံသယပက္ခန္ဒော’’တိအာဒီသု ဒဠှတရံနိဝိဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာ သံသယော။ နာတိသံသပ္ပနမတိဘေဒမတ္တံ ဝိမတိ။ တတောပိ အပ္ပတရံ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ’’တိအာဒိနာ ဒွိဓာ ဝိယ ပဝတ္တံ ဒွေဠှကံ။ ဒွိဓာ ဧလတိ ကမ္ပတိ စိတ္တမေတေနာတိ ဟိ ဒွေဠှကံ ဟပစ္စယံ, သကတ္ထဝုတ္တိကပစ္စယဉ္စ ကတွာ, တေန ဇာတော, တံ ဝါ ဇာတံ ယဿာတိ ဒွေဠှကဇာတော။ ဝိမတိ ဆိဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ဝိမတိစ္ဆေဒနာ။ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တာဒီသု (သံ။ နိ။ ၃။၅၉) အာဂတံ ခန္ဓပဉ္စကပဋိသံယုတ္တံ ပုစ္ဆံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ။ အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ။ ‘‘တံ ကိံ မညထ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဟိ ‘‘ကာ တုမှာကံ အနုမတီ’’တိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ ဟောတိ။ ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကာမတာယ။ ‘‘အညာဏတာ အာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၂၉၅) ဝိယ ဟိ ဧတ္ထ ယ-ကာရလောပေါ, ကရဏတ္ထေ ဝါ ပစ္စတ္တဝစနံ, ကထေတုကမျတာယ ဝါ ပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိပိ ဝဋ္ဋတိ။ အတ္ထတော ပန သဗ္ဗာပိ တထာ ပဝတ္တဝစနံ, တဒုပ္ပါဒကော ဝါ စိတ္တုပ္ပါဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ယဒတ္ထံ ပနာယံ နိဒ္ဒေသနယော အာဟရိတော, တဿ ပုစ္ဆာဝိသေသဘာဝဿ ဉာပနတ္ထံ ‘‘ဣမာသူ’’တိအာဒိမာဟ။ စိတ္တာဘောဂေါ သမန္နာဟာရော။ ဘုသံ, သမန္တတော စ သံသပ္ပနာ ကင်္ခါ အာသပ္ပနာ, ပရိသပ္ပနာ စ။ သဗ္ဗာ ကင်္ခါ ဆိန္နာ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနေန အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒနတော။ ပရေသံ အနုမတိယာ, ကထေတုကမျတာယ စ ဓမ္မဒေသနာသမ္ဘဝတော, တထာ ဧဝ တတ္ထ တတ္ထ ဒိဋ္ဌတ္တာ စ ဝုတ္တံ ‘‘အဝသေသာ ပန ဒွေ ပုစ္ဆာ ဗုဒ္ဓါနံ အတ္ထီ’’တိ။ ယာ ပနေတာ ‘‘သတ္တာဓိဋ္ဌာနာ ပုစ္ဆာ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာ ပုစ္ဆာ ဧကာဓိဋ္ဌာနာ ပုစ္ဆာ အနေကာဓိဋ္ဌာနာ ပုစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ အပရာပိ အနေကဓာ ပုစ္ဆာယော နိဒ္ဒေသေ အာဂတာ, တာ သဗ္ဗာပိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဣဓ အဝိစယနံ ‘‘အလံ ဧတ္တာဝတာဝ, အတ္ထိကေဟိ ပန ဣမိနာ နယေန နိဒ္ဓါရေတွာ ဝိစေတဗ္ဗာ’’တိ နယဒါနဿ သိဇ္ဈနတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၈။ ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ ဝိဿဇ္ဇနာယ သတိယေဝ ယုတ္တရူပါတိ စောဒနာယ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အတိပါတနံ အတိပါတော။ အတိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အတိရေကတ္ထော။ သီဃဘာဝေါ ဧဝ စ အတိရေကတာ, တသ္မာ သရသေနေဝ ပတနသဘာဝဿ အန္တရာ ဧဝ အတိရေကံ ပါတနံ, သဏိကံ ပတိတုံ အဒတွာ သီဃံ ပါတနန္တိ အတ္ထော, အဘိဘဝနတ္ထော ဝါ, အတိက္ကမ္မ သတ္ထာဒီဟိ အဘိဘဝိတွာ ပါတနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဝေါဟာရဝစနမေတံ ‘‘အတိပါတော’’တိ။ အတ္ထတော ပန ပကရဏာဒိဝသေနာဓိဂတတ္တာ ပါဏဝဓော ပါဏဃာတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဝေါဟာရတောတိ ပညတ္တိတော။ သတ္တောတိ ခန္ဓသန္တာနော။ တတ္ထ ဟိ သတ္တပညတ္တိ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ယထာ ဟိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ, ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ၊

ဧဝံ ခန္ဓေသု သန္တေသု, ဟောတိ သတ္တောတိ သမ္မုတီ’’တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၁၇၁)၊

ဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ။ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဟိ ဝိကောပိတေ ဣတရမ္ပိ တံသမ္ဗန္ဓတာယ ဝိနဿတိ။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ပါဏဿ အတိပါတော’’တိ, ‘‘ပါဏောတိ စေတ္ထ ဝေါဟာရတော သတ္တော’’တိ စ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော, နနု နိရဝသေသာနံ ပါဏာနံ အတိပါတတော ဝိရတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ သဗ္ဗေ ပါဏဘူတေ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၇) ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသန္တိ? သစ္စမေတံ, ပါဏဘာဝသာမညေန ပနေတ္ထ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော, တတ္ထ ပန သဗ္ဗသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ပုထုတ္တံ သုဝိညာယမာနမေဝါတိ သာမညနိဒ္ဒေသမကတွာ ဘေဒဝစနိစ္ဆာဝသေန ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော။ ကိဉ္စ ဘိယျော – သာမညတော သံဝရသမာဒါနံ, တဗ္ဗိသေသတော သံဝရဘေဒေါတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဉာပနတ္ထမ္ပိ အယံ ဝစနဘေဒေါ ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ‘‘ပါဏဿ အတိပါတော’’တိအာဒိ ဟိ သံဝရဘေဒဒဿနံ။ ‘‘သဗ္ဗေ ပါဏဘူတေ’’တိအာဒိ ပန သံဝရသမာဒါနဒဿနန္တိ။ သဒ္ဒဝိဒူ ပန ‘‘ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဇာတိဒဗ္ဗာပေက္ခဝသေန ဝစနဘေဒမတ္တံ, အတ္ထတော သမာန’’န္တိ ဝဒန္တိ။

တသ္မိံ ပန ပါဏေတိ ယထာဝုတ္တေ ဒုဗ္ဗိဓေပိ ပါဏေ။ ပါဏသညိနောတိ ပါဏသညာသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ။ ယာယ ပန စေတနာယ ပဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ နိဿယဘူတေသု မဟာဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတု တံမဟာဘူတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, သာ တာဒိသပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတောတိ အာဟ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ’’တိ, ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဿ ကာယဝစီပယောဂဿ တန္နိဿယေသု မဟာဘူတေသု သမုဋ္ဌာပိကာတိ အတ္ထော။ လဒ္ဓုပက္ကမာနိ ဟိ ဘူတာနိ ပုရိမဘူတာနိ ဝိယ န ဝိသဒါနိ, တသ္မာ သမာနဇာတိယာနံ ဘူတာနံ ကာရဏာနိ န ဟောန္တီတိ တေသုယေဝ ဥပက္ကမေ ကတေ တတော ပရာနံ အသတိ အန္တရာယေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘူတာနံ, တန္နိဿိတဿ စ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒေါ ဟောတိ။ ‘‘ကာယဝစီဒွါရာန’’န္တိ ဧတေန ဝိတဏ္ဍဝါဒိမတံ မနောဒွါရေ ပဝတ္တာယ ဝဓကစေတနာယ ပါဏာတိပါတဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ။

ပယောဂဝတ္ထုမဟန္တတာဒီဟိ မဟာသာဝဇ္ဇတာ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ စေတနာယ ဗလဝဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧကဿာပိ ဟိ ပယောဂဿ သဟသာ နိပ္ဖါဒနဝသေန, ကိစ္စသာဓိကာယ ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တဇဝနေဟိ လဒ္ဓါသေဝနာယ စ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ ဝသေန ပယောဂဿ မဟန္တဘာဝေါ။ သတိပိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကေ စေဝ မဟန္တေ စ ပါဏေ ပယောဂဿ သမဘာဝေ မဟန္တံ ဟနန္တဿ စေတနာ တိဗ္ဗတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္ထုဿ မဟန္တဘာဝေါ။ ဣတိ ဥဘယမ္ပေတံ စေတနာယ ဗလဝဘာဝေနေဝ ဟောတိ။ သတိပိ စ ပယောဂဝတ္ထူနံ အမဟန္တဘာဝေ ဟန္တဗ္ဗဿ ဂုဏမဟတ္တေနပိ တတ္ထ ပဝတ္တဥပကာရစေတနာ ဝိယ ခေတ္တဝိသေသနိပ္ဖတ္တိယာ အပကာရစေတနာပိ ဗလဝတီ, တိဗ္ဗတရာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဿာ မဟာသာဝဇ္ဇတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ တေနာဟ ‘‘ဂုဏဝန္တေသူ’’တိအာဒိ။ ‘‘ကိလေသာန’’န္တိအာဒိနာ ပန သတိပိ ပယောဂဝတ္ထုဂုဏာနံ အမဟန္တဘာဝေ ကိလေသုပက္ကမာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာယ စေတနာယ ဒုဗ္ဗလဗလဝဘာဝဝသေန အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ။

သမ္ဘရီယန္တိ သဟရီယန္တိ ဧတေဟီတိ သမ္ဘာရာ, အင်္ဂါနိ။ တေသု ပါဏသညိတာ, ဝဓကစိတ္တဉ္စ ပုဗ္ဗဘာဂိယာနိပိ ဟောန္တိ။ ဥပက္ကမော ပန ဝဓကစေတနာသမုဋ္ဌာပိတော သဟဇာတောဝ။ ပဉ္စသမ္ဘာရဝတီ ပန ပါဏာတိပါတစေတနာတိ သာ ပဉ္စသမ္ဘာရဝိနိမုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဧသ နယော အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ။

ဧတ္ထာဟ – ခဏေ ခဏေ နိရုဇ္ဈနသဘာဝေသု သင်္ခါရေသု ကော ဟန္တိ, ကော ဝါ ဟညတိ, ယဒိ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, ဧဝံ သော အနုပတာပနဆေဒနဘေဒနာဒိဝသေန န ဝိကောပနသမတ္ထော, နာပိ ဝိကောပနီယော, အထ ရူပသန္တာနော, ဧဝမ္ပိ သော အစေတနတာယ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမောတိ န တတ္ထ ဆေဒနာဒိနာ ပါဏာတိပါတော လဗ္ဘတိ ယထာ မတသရီရေ။ ပယောဂေါပိ ပါဏာတိပါတဿ ပဟရဏပ္ပကာရာဒိအတီတေသု ဝါ သင်္ခါရေသု ဘဝေယျ, အနာဂတေသု ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဝါ။ တတ္ထ န တာဝ အတီတာနာဂတေသု သမ္ဘဝတိ တေသံ အဘာဝတော။ ပစ္စုပ္ပန္နေသု စ သင်္ခါရာနံ ခဏိကတ္တာ သရသေနေဝ နိရုဇ္ဈနသဘာဝတာယ ဝိနာသာဘိမုခေသု နိပ္ပယောဇနော ဧဝ ပယောဂေါ သိယာ။ ဝိနာသဿ စ ကာရဏရဟိတတ္တာ န ပဟရဏပ္ပကာရာဒိပယောဂဟေတုကံ မရဏံ, နိရီဟကတာယ စ သင်္ခါရာနံ ကဿ သော ပယောဂေါ, ခဏိကတ္တာ ဝဓာဓိပ္ပါယသမကာလဘိဇ္ဇနကဿ ကိရိယာပရိယောသာနကာလာနဝဋ္ဌာနတော ကဿ ဝါ ပါဏာတိပါတကမ္မဗဒ္ဓေါတိ?

ဝုစ္စတေ – ဝဓကစေတနာသဟိတော သင်္ခါရာနံ ပုဉ္ဇော သတ္တသင်္ခါတော ဟန္တိ, တေန ပဝတ္တိတဝဓပ္ပယောဂနိမိတ္တာပဂတုသ္မာဝိညာဏဇီဝိတိန္ဒြိယော မတဝေါဟာရပ္ပဝတ္တိနိဗန္ဓနော ယထာဝုတ္တဝဓပ္ပယောဂါကရဏေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော ရူပါရူပဓမ္မသမူဟော ဟညတိ, ကေဝလော ဝါ စိတ္တစေတသိကသန္တာနော, ဝဓပ္ပယောဂါဝိသယဘာဝေပိ တဿ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပသန္တာနာဓီနဝုတ္တိတာယ ရူပသန္တာနေ ပရေန ပယောဇိတဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပယောဂဝသေန တန္နိဗ္ဗတ္တိဝိဗန္ဓကဝိသဒိသရူပုပ္ပတ္တိယာ ဝိဟတေ ဝိစ္ဆေဒေါ ဟောတီတိ န ပါဏာတိပါတဿ အသမ္ဘဝေါ, နာပိ အဟေတုကော ပါဏာတိပါတော, န စ ပယောဂေါ နိပ္ပယောဇနော ပစ္စုပ္ပန္နေသု သင်္ခါရေသု ကတပယောဂဝသေန တဒနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ သင်္ခါရကလာပဿ တထာအနုပ္ပတ္တိတော, ခဏိကာနံ သင်္ခါရာနံ ခဏိကမရဏဿ ဣဓ မရဏဘာဝေန အနဓိပ္ပေတတ္တာ သန္တတိမရဏဿ စ ယထာဝုတ္တနယေန သဟေတုကဘာဝတော န အဟေတုကံ မရဏံ, န စ ကတ္တုရဟိတော ပါဏာတိပါတပ္ပယောဂေါ နိရီဟကေသုပိ သင်္ခါရေသု သန္နိဟိတတာမတ္တေန ဥပကာရကေသု အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဖလုပ္ပါဒနနိယတေသု ကာရဏေသု ကတ္တုဝေါဟာရသိဒ္ဓိတော ယထာ ‘‘ပဒီပေါ ပကာသေတိ, နိသာကရော စန္ဒိမာ’’တိ, န စ ကေဝလဿ ဝဓာဓိပ္ပါယသဟဘုနော စိတ္တစေတသိကကလာပဿ ပါဏာတိပါတော ဣစ္ဆိတော သန္တာနဝသေန အဝဋ္ဌိတဿေဝ ပဋိဇာနနတော, သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနဉ္စ ပဒီပါဒီနံ အတ္တကိရိယာသိဒ္ဓိ ဒိဿတီတိ အတ္ထေဝ ပါဏာတိပါတေန ကမ္မဗဒ္ဓေါတိ။ အယဉ္စ ဝိစာရော အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော။

သာဟတ္ထိကောတိ သယံ မာရေန္တဿ ကာယေန ဝါ ကာယပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ပဟရဏံ။ အာဏတ္တိကောတိ အညံ အာဏာပေန္တဿ ‘‘ဧဝံ ဝိဇ္ဈိတွာ ဝါ ပဟရိတွာ ဝါ မာရေဟီ’’တိ အာဏာပနံ။ နိဿဂ္ဂိယောတိ ဒူရေ ဌိတံ မာရေတုကာမဿ ကာယေန ဝါ ကာယပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ဥသုယန္တပါသာဏာဒီနံ နိဿဇ္ဇနံ။ ထာဝရောတိ အသဉ္စာရိမေန ဥပကရဏေန မာရေတုကာမဿ ဩပါတာပဿေနဥပနိက္ခိပနံ, ဘေသဇ္ဇသံဝိဓာနဉ္စ။ ဝိဇ္ဇာမယောတိ မာရဏတ္ထံ မန္တပရိဇပ္ပနံ အာထဗ္ဗဏိကာဒီနံ ဝိယ။ အာထဗ္ဗဏိကာ ဟိ အာထဗ္ဗဏံ ပယောဇေန္တိ နဂရေ ဝါ ရုဒ္ဓေ သင်္ဂါမေ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ ပဋိသေနာယ ပစ္စတ္ထိကေသု ပစ္စာမိတ္တေသု ဤတိံ ဥပ္ပါဒေန္တိ ဥပဒ္ဒဝံ ဥပ္ပါဒေန္တိ ရောဂံ ဥပ္ပါဒေန္တိ ပဇ္ဇရကံ ဥပ္ပါဒေန္တိ သူစိကံ ဥပ္ပါဒေန္တိ ဝိသူစိကံ ကရောန္တိ ပက္ခန္ဒိယံ ကရောန္တိ။ ဝိဇ္ဇာဓရာ စ ဝိဇ္ဇံ ပရိဝတ္တေတွာ နဂရေ ဝါ ရုဒ္ဓေ…ပေ… ပက္ခန္ဒိယံ ကရောန္တိ။ ဣဒ္ဓိမယောတိ ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော ဒါဌာကောဋနာဒီနိ ဝိယ။ ပိတုရညော ကိရ သီဟဠနရိန္ဒဿ ဒါဌာကောဋနေန စူဠသုမနကုဋုမ္ဗိယဿ မရဏံ ဟောတိ။ ‘‘ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ’’တိအာဒိနာ ဂန္ထဂါရဝံ ပရိဟရိတွာ တဿ အနူနဘာဝမ္ပိ ကရောတိ ‘‘အတ္ထိကေဟီ’’တိအာဒိနာ။ ဣဓ အဝုတ္တောပိ ဟိ ဧသ အတ္ထော အတိဒိသနေန ဝုတ္တော ဝိယ အနူနော ပရိပုဏ္ဏောတိ။

ဒုဿီလဿ ဘာဝေါ ဒုဿီလျံ, ယထာဝုတ္တာ စေတနာ။ ‘‘ပဟာယာ’’တိ ဧတ္ထ တွာ-သဒ္ဒေါ ပုဗ္ဗကာလေတိ အာဟ ‘‘ပဟီနကာလတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ, ဟေတုအတ္ထတံ ဝါ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ။ ဧတေန ဟိ ပဟာနဟေတုကာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ သမုစ္ဆေဒနိကာ ဝိရတီတိ ဒဿေတိ။ ကမ္မက္ခယဉာဏေန ဟိ ပါဏာတိပါတဒုဿီလျဿ ပဟီနတ္တာ ဘဂဝါ အစ္စန္တမေဝ တတော ပဋိဝိရတောတိ ဝုစ္စတိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနဝိရတီနမဓိပ္ပေတတ္တာ။ ကိဉ္စာပိ ‘‘ပဟာယ ပဋိဝိရတော’’တိ ပဒေဟိ ဝုတ္တာနံ ပဟာနဝိရမဏာနံ ပုရိမပစ္ဆိမကာလတာ နတ္ထိ, မဂ္ဂဓမ္မာနံ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ, ပစ္စယဘူတာနံ သမ္မာဝါစာဒီနဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္နဘူတာနံ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေ အပေက္ခိတေ သဟဇာတာနမ္ပိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟဏံ ပုရိမပစ္ဆိမဘာဝေန ဝိယ ဟောတိ။ ပစ္စယော ဟိ ပုရိမတရံ ပစ္စယသတ္တိယာ ဌိတော, တတော ပရံ ပစ္စယုပ္ပန္နံ ပစ္စယသတ္တိံ ပဋိစ္စ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ ဂဟဏပ္ပဝတ္တိအာကာရဝသေန သဟဇာတာဒိပစ္စယဘူတေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီသု ပဟာယကဓမ္မေသု ပဟာနကိရိယာယ ပုရိမကာလဝေါဟာရော, တပ္ပစ္စယုပ္ပန္နာသု စ ဝိရတီသု ဝိရမဏကိရိယာယ အပရကာလဝေါဟာရော သမ္ဘဝတိ။ တသ္မာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီဟိ ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ သမ္မာဝါစာဒီဟိ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိ ပါဠိယံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

အယံ ပနေတ္ထ အဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိရတိပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာ, တသ္မာ မဂ္ဂေန ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ဖလေန ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော။ အပိစ ပါဏော အတိပါတီယတိ ဧတေနာတိ ပါဏာတိပါတော, ပါဏဃာတဟေတုဘူတော ဓမ္မသမူဟော။ ကော ပနေသော? အဟိရိကာနောတ္တပ္ပဒေါသမောဟဝိဟိံသာဒယော ကိလေသာ။ တေ ဟိ ဘဂဝါ အရိယမဂ္ဂေန ပဟာယ သမုဂ္ဃါဋေတွာ ပါဏာတိပါတဒုဿီလျတော အစ္စန္တမေဝ ပဋိဝိရတော ကိလေသေသု ပဟီနေသု တန္နိမိတ္တကမ္မဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော, တသ္မာ မဂ္ဂေန ပါဏာတိပါတံ ယထာဝုတ္တကိလေသံ ပဟာယ တေနေဝ ပါဏာတိပါတာ ဒုဿီလျစေတနာ ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော။ ဧသ နယော ‘‘အဒိန္နာဒါနံ ပဟာယာ’’တိအာဒီသုပိ။

ဩရတော ဝိရတောတိ ပရိယာယဝစနမေတံ, ပတိ-ဝိသဒ္ဒါနံ ဝါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗတော တထာ ဝုတ္တံ။ ဩရတောတိ ဟိ အဝရတော အဘိမုခံ ရတော, တေန ဥဇုကံ ဝိရမဏဝသေန သာတိသယတံ ဒဿေတိ။ ပဋိရတဿ စေတံ အတ္ထဝစနံ။ ဝိရတောတိ ဝိသေသေန ရတော, တေန သဟ ဝါသနာယ ဝိရမဏဘာဝံ, ဥဘယေန ပန သမုစ္ဆေဒဝိရတိဘာဝံ ဝိဘာဝေတိ။ ဧဝ-သဒ္ဒေါ ပန တဿာ ဝိရတိယာ ကာလာဒိဝသေန အပရိယန္တတံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တော။ သော ဥဘယတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗော။ ယထာ ဟိ အညေ သမာဒိန္နဝိရတိကာပိ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တတာယ လာဘဇီဝိတာဒိဟေတု သမာဒါနံ ဘိန္နန္တိ, န ဧဝံ ဘဂဝါ, သဗ္ဗသော ပဟီနပါဏာတိပါတတ္တာ ပနေသ အစ္စန္တဝိရတော ဧဝါတိ။ ‘‘နတ္ထိ တဿာ’’တိအာဒိနာ ဧဝ-သဒ္ဒေန ဒဿိတံ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ နိဝတ္တေတဗ္ဗတ္ထဝသေန သမတ္ထေတိ။ တတ္ထ ဝီတိက္ကမိဿာမီတိ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ ဓမ္မာတိ သဟ ပါဌသေသေန သမ္ဗန္ဓော။ တေ ပန အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ ဝေါကိဏ္ဏာ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ ဒုဗ္ဗလာ သာဝဇ္ဇာ ဓမ္မာ, ယသ္မာ စ ‘‘ကာယဝစီပယောဂံ ဥပလဘိတွာ ဣမဿ ကိလေသာ ဥပ္ပန္နာ’’တိ ဝိညုနာ သက္ကာ ဉာတုံ, တသ္မာ တေ ဣမိနာဝ ပရိယာယေန ‘‘စက္ခုသောတဝိညေယျာ’’တိ ဝုတ္တာ, န ပန စက္ခုသောတဝိညာဏာရမ္မဏတ္တာ။ အတော သသမ္ဘာရကထာယ စက္ခုသောတေဟိ, တန္နိဿိတဝိညာဏေဟိ ဝါ ကာယိကဝါစသိကပယောဂမုပလဘိတွာ မနောဝိညာဏေန ဝိညေယျာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ကာယိကာတိ ကာယေန ကတာ ပါဏာတိပါတာဒိနိပ္ဖါဒကာ ဗလဝန္တော အကုသလာ။ ‘‘ကာဠကာ’’ တိပိ ဋီကာယံ ဥဒ္ဓတပါဌော, ကဏှပက္ခိကာ ဗလဝန္တော အကုသလာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဣမိနာဝါ’’တိအာဒိနာ နယဒါနံ ကရောတိ, တဉ္စ ခေါ ‘‘အဒိန္နာဒါနံ ပဟာယ အဒိန္နာဒါနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိပဒေသု။

ပါပေ သမေတီတိ သမဏော, ဂေါတမသမညာ, တေန ဂေါတ္တေနသမ္ဗန္ဓော ဂေါတမောတိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘သမဏောတိ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဂေါတ္တဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဗြဟ္မဒတ္တေန ဘာသိတဝဏ္ဏာနုသန္ဓိယာ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ပဝတ္တနတော, တေန စ ဘိက္ခုသံဃဝဏ္ဏဿာပိ ဘာသိတတ္တာ ဘိက္ခုသံဃဝဏ္ဏောပိ ဝုတ္တနယေန ဒေသိတဗ္ဗော, သော န ဒေသိတော။ ကိံ သော ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတဘာဝေါ ဘိက္ခုသံဃဿ န ဝိဇ္ဇတီတိ အနုယောဂမပနေန္တော ‘‘န ကေဝလဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧဝံ သတိ ကသ္မာ န ဒေသိတောတိ ပုနာနုယောဂံ ပရိဟရတိ ‘‘ဒေသနာ ပနာ’’တိအာဒိနာ။ ဧဝန္တိ ဧဝမေဝ။

ဧတ္ထာယမဓိပ္ပါယော –‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ, အညေ စ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ အနညသာဓာရဏေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာရဗ္ဘ ဥပရိ ဒေသနံ ဝဍ္ဎေတုကာမော ဘဂဝါ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ‘‘တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓဂုဏဝသေနေဝ ဒေသနံ အာရဘိ, န ဘိက္ခုသံဃဂုဏဝသေနာပိ။ ဧသာ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာယ ပကတိ, ယဒိဒံ ဧကရသေနေဝ ဒေသနံ ဒဿေတုံ လဗ္ဘမာနဿာပိ ကဿစိ အဂ္ဂဟဏံ။ တထာ ဟိ ရူပကဏ္ဍေ ဒုကာဒီသု, တန္နိဒ္ဒေသေသု စ ဟဒယဝတ္ထု န ဂဟိတံ။ ဣတရဝတ္ထူဟိ အသမာနဂတိကတ္တာ ဒေသနာဘေဒေါ ဟောတီတိ။ ယထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဧကန္တတော စက္ခာဒိနိဿယာနိ, န ဧဝံ မနောဝိညာဏံ ဧကန္တေန ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ အာရုပ္ပေ တဒဘာဝတော, နိဿယနိဿိတဝသေန စ ဝတ္ထုဒုကာဒိဒေသနာ ပဝတ္တာ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထု, အတ္ထိ ရူပံ န စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ။ ယမ္ပိ မနောဝိညာဏံ ဧကန္တတော ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ, တဿ ဝသေန ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ ဒုကာဒီသု ဝုစ္စမာနေသုပိ န တဒနုရူပါ အာရမ္မဏဒုကာဒယော သမ္ဘဝန္တိ။ န ဟိ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏံ, အတ္ထိ ရူပံ န မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏ’’န္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ တဒနာရမ္မဏရူပဿာဘာဝတောတိ ဝတ္ထာရမ္မဏဒုကာ ဘိန္နဂတိကာ သိယုံ, တသ္မာ န ဧကရသာ ဒေသနာ ဘဝေယျာတိ န ဝုတ္တံ, တထာ နိက္ခေပကဏ္ဍေ စိတ္တုပ္ပါဒဝိဘာဂေန ဝိသုံ အဝုစ္စမာနတ္တာ အဝိတက္ကအဝိစာရပဒဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘ဝိစာရော စာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ အာဝိတက္ကဝိစာရမတ္တပဒဝိဿဇနေ လဗ္ဘမာနောပိ ဝိတက္ကော န ဥဒ္ဓတော။ အညထာ ဟိ ‘‘ဝိတက္ကော စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, ဧဝမေဝိဓာပိ ဘိက္ခုသံဃဂုဏော န ဒေသိတောတိ။ ကာမံ သဒ္ဒတော ဧဝံ န ဒေသိတော, အတ္ထတော ပန ဗြဟ္မဒတ္တေန ဘာသိတဝဏ္ဏဿ အနုသန္ဓိဒဿနဝသေန ဣမိဿာ ဒေသနာယ အာရဒ္ဓတ္တာ ဒီပေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘အတ္ထံ ပနာ’’တိအာဒိ။

တတ္ထာယံ ဒီပနာ – ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကသံဃော နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထော’’တိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ။ နနု ဓမ္မဿာပိ ဝဏ္ဏော ဗြဟ္မဒတ္တေန ဘာသိတောတိ? သစ္စံ ဘာသိတော, သော ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဘဝတ္တာ, အရိယသံဃာဓာရတ္တာ စ ဓမ္မဿ ဓမ္မာနုဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ စ တေသံ, တဒုဘယဝဏ္ဏဒီပနေနေဝ ဒီပိတောတိ ဝိသုံ န ဥဒ္ဓတော။ သဒ္ဓမ္မာနုဘာဝေနေဝ ဟိ ဘဂဝါ, ဘိက္ခုသံဃော စ ပါဏာတိပါတာဒိပ္ပဟာနသမတ္ထော ဟောတိ။ အတ္ထာပတ္တိဝသေန ပရဝိဟေဌနဿ ပရိဝဇ္ဇိတဘာဝဒီပနတ္ထံ ဒဏ္ဍသတ္ထာနံ နိက္ခေပဝစန္တိ အာဟ ‘‘ပရူပဃာတတ္ထာယာ’’တိအာဒိ။ အဝတ္တနတောတိ အပဝတ္တနတော, အသဉ္စရဏတော ဝါ။ နိက္ခိတ္တော ဒဏ္ဍော ယေနာတိ နိက္ခိတ္တဒဏ္ဍော။ တထာ နိက္ခိတ္တသတ္ထော။ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ စတုဟတ္ထပ္ပမာဏော စေတ္ထ ဒဏ္ဍော။ တဒဝသေသော မုဂ္ဂရခဂ္ဂါဒယော သတ္ထံ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ။ ဝိဟေဌနဘာဝတောတိ ဝိဟိံ သနဘာဝတော, ဧတေန သသတိ ဟိံသတိ အနေနာတိ သတ္ထန္တိ အတ္ထံ ဒဿေတိ။ ‘‘ပရူပဃာတတ္ထာယာ’’တိအာဒိနာ အာပန္နမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကတရော ဇိဏ္ဏော, တဿ, တေနဝါ အာလမ္ဗိတော ဒဏ္ဍော ကတ္တရဒဏ္ဍော။ ဒန္တသောဓနံ ကာတုံ ယောဂ္ဂံ ကဋ္ဌံ ဒန္တကဋ္ဌံ, န ပန ဒန္တသောဓနကဋ္ဌံ။ ‘‘ဒန္တကဋ္ဌဝါသိံ ဝါ’’တိပိ ပါဌော, ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနကဝါသိန္တိ အတ္ထော။ ခုဒ္ဒကံ နခစ္ဆေဒနာဒိကိစ္စနိပ္ဖါဒကံ သတ္ထံ ပိပ္ဖလိကံ။ ဣဒံ ပန ဘိက္ခုသံဃာဓီနဝစနံ။ ‘‘ဘိက္ခုသံဃဝသေနပိ ဒီပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတာ တဿာပိ ဧကဒေသေန ဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ။

လဇ္ဇာ-သဒ္ဒေါ ဟိရိအတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယာ’’တိ။ ဓမ္မဂရုတာယ ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ, ဓမ္မဿ စ အတ္တာဓီနတ္တာ အတ္တာဓိပတိဘူတာ လဇ္ဇာဝ ဝုတ္တာ, န လောကာဓိပတိဘူတံ ဩတ္တပ္ပံ။ အပိစ ‘‘လဇ္ဇီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တလဇ္ဇာယ ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ, တသ္မာ လဇ္ဇာတိ ဟိရိဩတ္တပ္ပါနမဓိဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ န ဟိ ပါပဇိဂုစ္ဆနံ ပါပုတ္တာသနရဟိတံ, ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ နာမ အတ္ထီတိ။ ‘‘ဒယံ မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဒယာ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဒယာပန္နော’’တိအာဒီသု ကရုဏာယပိ ဝတ္တတီတိ? သစ္စမေတံ, အယံ ပန ဒယာသဒ္ဒေါ အနုရက္ခဏတ္ထံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပဝတ္တမာနော မေတ္တာယ, ကရုဏာယ စ ပဝတ္တတီတိ ဣဓ မေတ္တာယ ပဝတ္တမာနော ဝုတ္တော ကရုဏာယ, ဝက္ခမာနတ္တာ။ မိဒတိ သိနေဟတီတိ မေတ္တာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ, မေတ္တံ စိတ္တံ ဧတဿာတိ မေတ္တစိတ္တော, မေတ္တာယ သမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ ဧတဿာတိ ဝါ, တဿ ဘာဝေါ မေတ္တစိတ္တတာ မေတ္တာ ဧဝ မူလဘူတေန တန္နိမိတ္တေန ပုဂ္ဂလသ္မိံ ဗုဒ္ဓိယာ, သဒ္ဒဿ စ ပဝတ္တနတော။

‘‘ပါဏဘူတေတိ ပါဏဇာတေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ သတိ ပါဏော ဘူတော ယေသန္တိ ပါဏဘူတာတိ နိဗ္ဗစနံ ကတ္တဗ္ဗံ။ အထ ဝါ ဇီဝိတိန္ဒြိယသမင်္ဂိတာယ ပါဏသင်္ခါတေ တံတံကမ္မာနုရူပံ ပဝတ္တနတော ဘူတနာမကေ သတ္တေတိ အတ္ထော။ အနုကမ္ပကောတိ ကရုဏာယနကော။ ယသ္မာ ပန မေတ္တာ ကရုဏာယ ဝိသေသပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာ ပုရိမပဒတ္ထဘူတာ မေတ္တာ ဧဝ ပစ္စယဘာဝေန ‘‘တာယ ဧဝ ဒယာပန္နတာယာ’’တိ ဝုတ္တာ။ ဣမိနာ ဟိ ပဒေန ကရုဏာယ ဂဟိတာယ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတိ သမ္ပဇ္ဇတိ, တေဟိ လဇ္ဇာမေတ္တာကရုဏာဟိ သမင်္ဂိဘာဝေါ ယထာက္ကမံ ပဒတ္တယေန ဒဿိတော။ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာပိ ဟိ ဟိတာနုကမ္ပနမေဝါတိ အဝဿံ အယမတ္ထော သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗောတိ။ ဣမာယ ပါဠိယာ, သံဝဏ္ဏနာယ စ တဿာ ဝိရတိယာ သတ္တဝသေန အပရိယန္တတံ ဒဿေတိ။

ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဝိ-သဒ္ဒေါ ဝိစ္ဆိန္ဒနတ္ထေ, ဟရ-သဒ္ဒေါ နယနတ္ထေ, နယနဉ္စ နာမေတံ ဣဓ ပဝတ္တနံ, ယာပနံ, ပါလနံ ဝါတိ အာဟ ‘‘ဣရိယတိ ယပေတိ ယာပေတိ ပါလေတီ’’တိ။ ယပေတိ ယာပေတီတိ စေတ္ထ ပရိယာယဝစနံ။ တသ္မာ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရော ဟုတွာ ဧကသ္မိံ ဣရိယာပထေ ဥပ္ပန္နံ ဒုက္ခံ အညေန ဣရိယာပထေန ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဟရတိ ပဝတ္တေတိ, အတ္တဘာဝံ ဝါ ယာပေတိ ပါလေတီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣတိ ဝါ ဟီတိ ဧတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဝစနသိလိဋ္ဌတာမတ္တေ ကဿစိပိ တေန ဇောတိတတ္ထဿ အဘာဝတော။ တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဝါ ဘိက္ခဝေ’’တိ။ ဝိသုံ ကပ္ပနမေဝ အတ္ထော ဝိကပ္ပတ္ထောတိ သော အနေကဘိန္နေသုယေဝ အတ္ထေသု လဗ္ဘတိ, အနေကဘေဒါ စ အတ္ထာ ဥပရိဝက္ခမာနာ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပရိ အဒိန္နာ…ပေ… အပေက္ခိတွာ’’တိ။ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဂန္ထဂါရဝပရိဟရဏံ, နယဒါနံ ဝါ။

ဣဒါနိ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ပနေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ န ဟနတီတိ န ဟိံသတိ။ န ဃာတေတီတိ န ဝဓတိ။ တတ္ထာတိ ပါဏာတိပါတေ။ သမနုညောတိ သန္တုဋ္ဌော။ အဟော ဝတ ရေတိ ဘောန္တော ဧကံသတော အစ္ဆရိယာတိ အတ္ထော။ အာစာရသီလမတ္တကန္တိ သာဓုဇနာစာရမတ္တကံ, မတ္တ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော, တေန ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိဂုဏေဟိပိ လောကိယပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝတ္တုံ န သက္ကောတီတိ ဒဿေတိ။ တထာ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရပစ္စယပရိဘောဂသီလာနိ ဣဓ န ဝိဘတ္တာနိ။ ဧဝ-သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏမတ္တံ, မတ္တ-သဒ္ဒေန ဝါ ယထာဝုတ္တတ္ထဿာဝဓာရဏံ ကရောတိ, ဧဝ-သဒ္ဒေန အာစာရသီလမေဝ ဝတ္တုံ သက္ကောတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ။ ဧဝမီဒိသေသု။ ‘‘ဣတိ ဝါ ဟိ ဘိက္ခဝေ ပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိ ဝစနသာမတ္ထိယေနေဝ တဒုတ္တရိ ဂုဏံ ဝတ္တုံ န သက္ခိဿတိ။ ‘‘တံ ဝေါ ဥပရိ ဝက္ခာမီ’’တိ စ အတ္ထဿာပဇ္ဇနတော တထာပန္နမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပရိ အသာဓာရဏဘာဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘န ကေဝလဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလဝိဝေစနေန ပန ‘‘ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တန္တိ ဒဿိတံ။ ‘‘ဣတော ပရ’’န္တိအာဒိနာ ဂန္ထဂါရဝံ ပရိဟရတိ။ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ပဒံ ပုဗ္ဗပဒံ,န ပုဗ္ဗပဒံ တထာ, န ပုဗ္ဗံ ဝါ အပုဗ္ဗံ, တမေဝ ပဒံ တထာ။

သဒ္ဒန္တရယောဂေန ဓာတူနမတ္ထဝိသေသဝါစကတ္တာ ‘‘အာဒါန’’န္တိ ဧတဿ ဂဟဏန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တေနာဟ ‘‘ဟရဏ’’န္တိအာဒိ။ ပရဿာတိ အတ္တသန္တကတော ပရဘူတဿ သန္တကဿ, ယော ဝါ အတ္တတော အညော, သော ပုဂ္ဂလော ပရော နာမ, တဿ ဣဒံ ပရန္တိပိ ယုဇ္ဇတိ, ‘‘ပရသံဟရဏ’’န္တိပိ ပါဌော, သံ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဓနတ္ထော,ပရသန္တကဟရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ထေနော ဝုစ္စတိ စောရော, တဿ ဘာဝေါ ထေယျံ, စောရကမ္မံ။ စောရိကာတိ စောရဿ ကိရိယာ။ တဒတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထာတိ ‘‘အာဒိန္နာဒါန’’န္တိ ပဒေ။ ပရပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဧတ္ထ အဒိန္နံ, န ပန ဒန္တပေါဏသိက္ခာပဒေ ဝိယ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတကံ အတ္တသန္တကန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘ယတ္ထ ပရော’’တိအာဒိ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓော အာဝုတ္တိယာဒိနယေန။ တသ္မာ ‘‘တံ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ နာမ, တသ္မိံ ပရပရိဂ္ဂဟိတေ’’တိ စ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ယထာကာမံ ကရောတီတိ ယထာကာမကာရီ, တဿ ဘာဝေါ ယထာကာမကရိတာ, တံ။ တထာရုစိကရဏံ အာပဇ္ဇန္တောတိ အတ္ထော။ သသန္တကတ္တာ အဒဏ္ဍာရဟော ဓနဒဏ္ဍရာဇဒဏ္ဍဝသေန။ အနုပဝဇ္ဇော စ စောဒနာသာရဏာဒိဝသေန။ တံ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ အာဒိယတိ ဧတေနာတိ တဒါဒါယကော, သွေဝ ဥပက္ကမော, တံ သမုဋ္ဌာပေတီတိ တဒါဒါယကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ။ ထေယျာ ဧဝ စေတနာ ထေယျစေတနာ။ ခုဒ္ဒကတာအပ္ပဂ္ဃတာဒိဝသေန ဟီနေ။ မဟန္တတာမဟဂ္ဃတာဒိဝသေန ပဏီတေ။ ကသ္မာ? ဝတ္ထုဟီနတာယာတိ ဂမျမာနတ္တာ န ဝုတ္တံ, ဟီနေ, ဟီနဂုဏာနံ သန္တကေ စ စေတနာ ဒုဗ္ဗလာ, ပဏီတေ, ပဏီတဂုဏာနံ သန္တကေ စ ဗလဝတီတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန တေဟိ ကာရဏေဟိ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အာစရိယာ ပန ဟီနပဏီတတော ခုဒ္ဒကမဟန္တေ ဝိသုံ ဂဟေတွာ ‘‘ဣဓာပိ ခုဒ္ဒကေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, မဟန္တေ မဟာသာဝဇ္ဇံ။ ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ။ ဝတ္ထုဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနမုပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇန္တိ အယမ္ပိ နယော ယောဇေတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ။

သာဟတ္ထိကာဒယောတိ ဧတ္ထ ပရသန္တကဿ သဟတ္ထာ ဂဟဏံ သာဟတ္ထိကော။ အညေ အာဏာပေတွာ ဂဟဏံ အာဏတ္တိကော။ အန္တောသုင်္ကဃာတေ ဌိတေန ဗဟိသုင်္ကဃာတံ ပါတေတွာ ဂဟဏံ နိဿဂ္ဂိယော။ ‘‘အသုကံ ဘဏ္ဍံ ယဒါ သက္ကောသိ, တဒါ အဝဟရာ’’တိ အတ္ထသာဓကာဝဟာရနိပ္ဖါဒကေန, အာဏာပနေန ဝါ, ယဒါ ကဒါစိ ပရသန္တကဝိနာသကေန သပ္ပိတေလကုမ္ဘိအာဒီသု ဒုကူလသာဋကစမ္မခဏ္ဍာဒိပက္ခိပနာဒိနာ ဝါ ဂဟဏံ ထာဝရော။ မန္တပရိဇပ္ပနေန ဂဟဏံ ဝိဇ္ဇာမယော။ ဝိနာ မန္တေန, ကာယဝစီပယောဂေဟိ တာဒိသဣဒ္ဓိယောဂေန ပရသန္တကဿ အာကဍ္ဎနံ ဣဒ္ဓိမယော။ ကာယဝစီပယောဂေသု ဟိ သန္တေသုယေဝ ဣဒ္ဓိမယော အဝဟရဏပယောဂေါ ဟောတိ, နော အသန္တေသု။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခဝေ, ဣဒ္ဓိမဿ ဣဒ္ဓိဝိသယေ’’တိ (ပါရာ။ ၁၅၉), တေ စ ခေါ ပယောဂါ ယထာနုရူပံ ပဝတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော။ တေသံ ပန ပယောဂါနံ သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗတ္ထ အဝဟာရေသု အသမ္ဘဝတော ‘‘ယထာနုရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

သန္ဓိစ္ဆေဒါဒီနိ ကတွာ အဒိဿမာနေန ဝါ, ကူဋမာနကူဋကဟာပဏာဒီဟိ ဝဉ္စနေန ဝါ, အဝဟရဏံ ထေယျာဝဟာရော။ ပသယှ ဗလသာ အဘိဘုယျ သန္တဇ္ဇေတွာ, ဘယံ ဒဿေတွာ ဝါ အဝဟရဏံ ပသယှာဝဟာရော။ ပရဘဏ္ဍံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဝဟရဏံ ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရော။ ဘဏ္ဍောကာသပရိကပ္ပဝသေန ပရိကပ္ပေတွာ အဝဟရဏံ ပရိကပ္ပါဝဟာရော။ ကုသံ သင်္ကာမေတွာ အဝဟရဏံ ကုသာဝဟာရော။ ဣတိ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ အာဒိအတ္ထေန, နိဒဿနနယေန ဝါ အဝသေသာ စတ္တာရော ပဉ္စကာပိ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဉ္စန္နဉှိ ပဉ္စကာနံ သမောဓာနဘူတာ ပဉ္စဝီသတိ အဝဟာရာ သဗ္ဗေပိ အဒိန္နာဒါနမေဝ, အဝိညတ္တိယာ ဝါ အရိယာယ ဝိညတ္တိယာ ဝါ ဒိန္နမေဝါတိ အတ္ထော။ ‘‘ဒိန္နာဒါယီ’’တိ ဣဒံ ပယောဂတော ပရိသုဒ္ဓဘာဝဒဿနံ။ ‘‘ဒိန္နပါဋိကင်္ခီ’’တိ ဣဒံ ပန အာသယတောတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေနာ’’တိအာဒိ။

အထေနေနာတိ ဧတ္ထ -သဒ္ဒေါ န-သဒ္ဒဿ ကာရိယော, အ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဧကော နိပါတော န-သဒ္ဒတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ထေနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပါဠိယံ ဒိဿမာနဝါကျာဝတ္ထိကဝိဘတ္တိယန္တပဋိရူပကတာကရဏေန သဒ္ဓိံ သမာသဒဿနမေတံ။ ပကရဏာဓိဂတေ ပန အတ္ထေ ဝိဝေစိယမာနေ ဣဓ အထေနတောယေဝ သုစိဘူတတာ အဓိဂမီယတိ အဒိန္နာဒါနာဓိကာရတ္တာတိ အာဟ ‘‘အထေနတ္တာယေဝ သုစိဘူတေနာ’’တိ တေန ဟေတာလင်္ကာရဝစနမေတန္တိ ဒဿေတိ။ အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ။ ဘဂဝတော ပန သော ရုဠှိယာ ယထာ တံ နိစ္ဆန္ဒရာဂေသု သတ္တဝေါဟာရော။ အဒတိ ဝါ သံသာရဒုက္ခန္တိ အတ္တာ, တေနာဟ ‘‘အတ္တဘာဝေနာ’’တိ။ ပဒတ္တယေပိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနန္တိ ဉာပေတုံ ‘‘အထေနံ…ပေ… ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အထေနေန အတ္တနာ အထေနတ္တာ ဟုတွာ သုစိဘူတေန အတ္တနာ သုစိဘူတတ္တာ ဟုတွာ ဝိဟရတီတိပိ အတ္ထော။

သေသန္တိ ‘‘ပဟာယ ပဋိဝိရတော’’တိ ဧဝမာဒိကံ။ တဉှိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယံ။ ကိဉ္စာပိ နယိဓ သိက္ခာပဒဝေါဟာရေန ဝိရတိ ဝုတ္တာ, ဣတော အညေသု ပန သုတ္တပဒေသေသု, ဝိနယာဘိဓမ္မေသု စ ပဝတ္တဝေါဟာရေန ဝိရတိယော, စေတနာ စ အဓိသီလသိက္ခာနမဓိဋ္ဌာနဘာဝတော, တေသမညတရကောဋ္ဌာသဘာဝတော စ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တေွဝ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ပဌမသိက္ခာပဒေ’’တိ။ ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘လဇ္ဇီ ဒယာပန္နော’’တိ န ဝုတ္တံ, အဓိကာရဝသေန, ပန အတ္ထတော စ ဝုတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယထာ ဟိ လဇ္ဇာဒယော ပါဏာတိပါတပ္ပဟာနဿ ဝိသေသပစ္စယော, ဧဝံ အဒိန္နာဒါနပ္ပဟာနဿာပီတိ။ ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ။ အထ ဝါ သုစိဘူတေနာတိ ဟိရောတ္တပ္ပါဒိသမန္နာဂမနံ, အဟိရိကာဒီနဉ္စ ပဟာနံ ဝုတ္တမေဝါတိ ‘‘လဇ္ဇီ ဒယာပန္နော’’တိ န ဝုတ္တံ။

ဗြဟ္မ-သဒ္ဒေါ ဣဓ သေဋ္ဌဝါစကော, အဗြဟ္မာနံ နိဟီနာနံ, အဗြဟ္မံ ဝါ နိဟီနံ စရိယံ ဝုတ္တိ အဗြဟ္မစရိယံ, မေထုနဓမ္မော။ ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ အာစာရန္တိ မေထုနဝိရတိံ။ န အာစရတီတိ အနာစာရီ, [အာရာစာရီ (ဒီ။ နိ။ ၁။၈)] တဒါစာရဝိရဟိတောတိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘အဗြဟ္မစရိယတော ဒူရစာရီ’’တိ။ ဒူရော မေထုနသင်္ခါတော အာစာရော, သော ဝိရဟေန ယဿတ္ထီတိ ဒူရစာရီ, မေထုနဓမ္မတော ဝါ ဒူရော ဟုတွာ တဗ္ဗိရတိံ အာစရတီတိ ဒူရစာရီတိပိ ဝဋ္ဋတိ။ မိထုနာနံ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနေန သဒိသာနံ ဥဘိန္နံ အယံ မေထုနောတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ရာဂပရိယုဋ္ဌာနဝသေနာ’’တိအာဒိနာ။ အသတံ ဓမ္မော အာစာရောတိ အသဒ္ဓမ္မော, တသ္မာ။ အဘေဒဝေါဟာရေန ဂါမသဒ္ဒေနေဝ ဂါမဝါသိနော ဂဟိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂါမဝါသီန’’န္တိ, ဂါမေ ဝသတံ ဓမ္မောတိပိ ယုဇ္ဇတိ။ ‘‘ဒူရစာရီ’’တိ စေတ္ထ ဝစနတော, ပါဠိယံ ဝါ ‘‘မေထုနာ’’ တွေဝ အဝတွာ ‘‘ဂါမဓမ္မာ’’တိပိ ဝုတ္တတ္တာ

‘‘ဣဓ ဗြာဟ္မဏ, ဧကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ သမ္မာ ဗြဟ္မစာရီ ပဋိဇာနမာနော န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနံ သာဒိယတိ, သော တံ အဿာဒေတိ, တံ နိကာမေတိ, တေန စ ဝိတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, ဣဒမ္ပိ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ဗြဟ္မစရိယဿ ခဏ္ဍမ္ပိ ဆိဒ္ဒမ္ပိ သဗလမ္ပိ ကမ္မာသမ္ပိ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗြာဟ္မဏ အပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ သံယုတ္တော မေထုနေန သံယောဂေန, န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ, န ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ။

ပုန စပရံ…ပေ… နပိ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနပရိမန္ဒနနှာပနသမ္ဗာဟနံ သာဒိယတိ, အပိစ ခေါ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ သဉ္ဇဂ္ဃတိ သံကီဠတိ သံကေလာယတိ…ပေ… နပိ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ သဉ္ဇဂ္ဃတိ သံကီဠတိ သံကေလာယတိ, အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ စက္ခုနာ စက္ခုံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ ပေက္ခတိ…ပေ… နပိ မာတုဂါမဿ စက္ခုနာ စက္ခုံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ ပေက္ခတိ, အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ သဒ္ဒံ သုဏာတိ တိရောကုဋ္ဋံ ဝါ တိရောပါကာရံ ဝါ ဟသန္တိယာ ဝါ ဘဏန္တိယာ ဝါ ဂါယန္တိယာ ဝါ ရောဒန္တိယာ ဝါ…ပေ… နပိ မာတုဂါမဿ သဒ္ဒံ သုဏာတိ တိရောကုဋ္ဋံ ဝါ တိရောပါကာရံ ဝါ ဟသန္တိယာ ဝါ ဘဏန္တိယာ ဝါ ဂါယန္တိယာ ဝါ ရောဒန္တိယာ ဝါ, အပိစ ခေါ ယာနိဿ တာနိ ပုဗ္ဗေ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဟသိတလပိတကီဠိတာနိ, တာနိ အနုဿရတိ…ပေ… နပိ ယာနိဿ တာနိ ပုဗ္ဗေ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဟသိတလပိတကီဠိတာနိ, တာနိ အနုဿရတိ, အပိစ ခေါ ပဿတိ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတံ သမင်္ဂိဘူတံ ပရိစာရယမာနံ…ပေ… နပိ ပဿတိ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတံ သမင်္ဂိဘူတံ ပရိစာရယမာနံ, အပိစ ခေါ အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ။ သော တံ အဿာဒေတိ, တံ နိကာမေတိ, တေန စ ဝိတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ။ ဣဒမ္ပိ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ဗြဟ္မစရိယဿ ခဏ္ဍမ္ပိ ဆိဒ္ဒမ္ပိ သဗလမ္ပိ ကမ္မာသမ္ပိ။ အယံ ဝုစ္စတိ ဗြာဟ္မဏ, အပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ သံယုတ္တော မေထုနေန သံယောဂေန, န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ, န ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ (အ။ နိ။ ၇။၅၀) –

အင်္ဂုတ္တရာဂမေ သတ္တကနိပါတေ ဇာဏုသောဏိသုတ္တေ အာဂတာ သတ္တဝိဓမေထုနသံယောဂါပိ ပဋိဝိရတိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဣဓာပိ အသဒ္ဓမ္မသေဝနာဓိပ္ပါယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ အဗြဟ္မစရိယံ။ ပဉ္စသိက္ခာပဒက္ကမေ မိစ္ဆာစာရေ ပန အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ယထာဝုတ္တာ ကာမေသု မိစ္ဆာစာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။

တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ တာဝ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ, ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ ဣတ္ထိယော။ ဣတ္ထီသု ပန ဒသန္နံ ဓနက္ကီတာဒီနံ, သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနဉ္စ ဝသေန ဒွါဒသန္နံ အညေ ပုရိသာ။ ယေ ပနေကေ ဝဒန္တိ ‘‘စတ္တာရော ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ အကာလော, အဒေသော, အနင်္ဂေါ, အဓမ္မော စာ’’တိ, တေ ဝိပ္ပဋိပတ္တိမတ္တံ ပတိ ပရိကပ္ပေတွာ ဝဒန္တိ။ န ဟိ သာဂမနီယဋ္ဌာနေ ပဝတ္တာ ဝိပ္ပဋိပတ္တိ မိစ္ဆာစာရော နာမ သမ္ဘဝတိ။ သာ ပနေသာ ဒုဝိဓာပိ ဝိပ္ပဋိပတ္တိ ဂုဏဝိရဟိတေ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, ဂုဏသမ္ပန္နေ မဟာသာဝဇ္ဇာ။ ဂုဏရဟိတေပိ စ အဘိဘဝိတွာ ဝိပ္ပဋိပတ္တိ မဟာသာဝဇ္ဇာ, ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒဘာဝေ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, သမာနစ္ဆန္ဒဘာဝေပိ ကိလေသာနံ, ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

တဿ ပန အဗြဟ္မစရိယဿ ဒွေ သမ္ဘာရာ သေဝေတုကာမတာစိတ္တံ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တီတိ။ မိစ္ဆာစာရဿ ပန စတ္တာရော သမ္ဘာရာ အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, သေဝနာပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ ဧဝံ အဋ္ဌကထာသု ‘‘စတ္တာရော သမ္ဘာရာ’’တိ (ဓ။ သ။ အကုသလကမ္မပထကထာ၊ မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၈၉၊ သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၁၀၉-၁၁၁) ဝုတ္တတ္တာ အဘိဘဝိတွာ ဝီတိက္ကမနေ မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနေ သတိပိ ပုရိမုပ္ပန္နသေဝနာဘိသန္ဓိပယောဂါဘာဝတော အဘိဘုယျမာနဿ မိစ္ဆာစာရော န ဟောတီတိ ဝဒန္တိ ကေစိ။ သေဝနစိတ္တေ သတိ ပယောဂါဘာဝေါ န ပမာဏံ ဣတ္ထိယာ သေဝနပယောဂဿ ယေဘုယျေန အဘာဝတော, ပုရိသဿေဝ ယေဘုယျေန သေဝနပယောဂေါ ဟောတီတိ ဣတ္ထိယာ ပုရေတရံ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နာယ [နိပန္နာယ (ဓ။ သ။ အနုဋီ။ ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ)] မိစ္ဆာစာရော န သိယာတိ အာပဇ္ဇတိ။ တသ္မာ ပုရိသဿ ဝသေန ဥက္ကံသတော ‘‘စတ္တာရော သမ္ဘာရာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အညထာ ဟိ ဣတ္ထိယာ ပုရိသကိစ္စကရဏကာလေ ပုရိသဿာပိ သေဝနာပယောဂါဘာဝတော မိစ္ဆာစာရော န သိယာတိ ဝဒန္တိ ဧကေ။

ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – အတ္တနော ရုစိယာ ပဝတ္တိတဿ သေဝနာပယောဂေနေဝ သေဝနစိတ္တတာသိဒ္ဓိတော အဂမနီယဝတ္ထု, သေဝနာပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ တယော, ဗလက္ကာရေန ပဝတ္တိတဿ ပုရိမုပ္ပန္နသေဝနာဘိသန္ဓိပယောဂါဘာဝတော အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ တယော, အနဝသေသဂ္ဂဟဏေန ပန ဝုတ္တနယေန စတ္တာရောတိ, တမ္ပိ ကေစိယေဝ ဝဒန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဘိဓမ္မာနုဋီကာယံ (ဓ။ သ။ အနုဋီ။ အကုသလကမ္မပထကထာဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ။ ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကောဝ။

၉။ မုသာတိ တတိယန္တော, ဒုတိယန္တော ဝါ နိပါတော မိစ္ဆာပရိယာယော, ကိရိယာပဓာနောတိ အာဟ ‘‘ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿာ’’တိအာဒိ။ ပုရေ ကရဏံ ပုရေက္ခာရော, ဝိသံဝါဒနဿ ပုရေက္ခာရော ယဿာတိ တထာ, တဿ ကမ္မပထပ္ပတ္တမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထဘဉ္ဇနကော’’တိ ဝုတ္တံ, ပရဿ ဟိတဝိနာသကောတိ အတ္ထော။ မုသာဝါဒေါ ပန သသန္တကဿ အဒါတုကာမတာယ, ဟသာဓိပ္ပါယေန စ ဘဝတိ။ ဝစသာ ကတာ ဝါယာမပ္ပဓာနာ ကိရိယာ ဝစီပယောဂေါ။ တထာ ကာယေန ကတာ ကာယပယောဂေါ။ ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပါယော ပုဗ္ဗဘာဂက္ခဏေ, တင်္ခဏေ စ။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘ပုဗ္ဗေဝဿ ဟောတိ ‘မုသာ ဘဏိဿ’န္တိ, ဘဏန္တဿ ဟောတိ ‘မုသာ ဘဏာမီ’တိ’’ (ပါရာ။ ၂၀၀၊ ပါစိ။ ၄) ဧတဒေဝ ဟိ ဒွယံ အင်္ဂဘူတံ။ ဣတရံ ‘‘ဘဏိတဿ ဟောတိ ‘မုသာ မယာ ဘဏိတ’န္တိ’’ (ပါရာ။ ၂၀၀၊ ပါစိ။ ၄) ဝုတ္တံ ပန ဟောတု ဝါ, မာ ဝါ, အကာရဏမေတံ။ အဿာတိ ဝိသံဝါဒကဿ။ ‘‘စေတနာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော။ ဝိသံ ဝါဒေတိ ဧတေနာတိ ဝိသံဝါဒနံ, တဒေဝ ကာယဝစီပယောဂေါ, တံ သမုဋ္ဌာပေတီတိ တထာ, ဣမိနာ မုသာသင်္ခါတေန ကာယဝစီပယောဂေန, မုသာသင်္ခါတံ ဝါ ကာယဝစီပယောဂံ ဝဒတိ ဝိညာပေတိ, သမုဋ္ဌာပေတိ ဝါ ဧတေနာတိ မုသာဝါဒေါတိ အတ္ထမာဟ။ ‘‘ဝါဒေါ’’တိ ဝုတ္တေ ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ လက္ခဏတ္တယံ ဝိဘာဝိတမေဝ ဟောတိ။

‘‘အတထံ ဝတ္ထု’’န္တိ လက္ခဏံ ပန အဝိဘာဝိတမေဝ မုသာ-သဒ္ဒဿ ပယောဂသင်္ခါတကိရိယာဝါစကတ္တာ။ တသ္မာ ဣဓ နယေ လက္ခဏဿ အဗျာပိတတာယ, မုသာ-သဒ္ဒဿ စ ဝိသံဝါဒိတဗ္ဗတ္ထဝါစကတာသမ္ဘဝတော ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ မုသာဝါဒလက္ခဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ လက္ခဏတောတိ သဘာဝတော။ တထာတိ တေန တထာကာရေန။ ကာယဝစီဝိညတ္တိယော သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပိကာ။ ဣမသ္မိံ ပန နယေ မုသာ ဝတ္ထု ဝဒီယတိ ဝုစ္စတိ ဧတေနာတိ မုသာဝါဒေါတိ နိဗ္ဗစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘သော ယမတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ ကမ္မပထပ္ပတ္တဿ ဝတ္ထုဝသေန အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇဘာဝမာဟ။ ယဿ အတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပဂုဏတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏတာယ မဟာသာဝဇ္ဇောတိ အဒိန္နာဒါနေ ဝိယ ဂုဏဝသေနာပိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝသေနာပိ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ လဗ္ဘတိယေဝ။

‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ မုသာဝါဒသာမညဿာပိ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇဘာဝံ ဒဿေတိ။ အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယာတိ, ဟိ ဟသာဓိပ္ပါယေနာတိ စ မုသာဝါဒသာမညတော ဝုတ္တံ။ ဥဘယတ္ထာပိ စ ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရေနေဝ မုသာဝါဒေါ, န ပန ဝစနမတ္တေန။ တတ္ထ ပန စေတနာ ဗလဝတီ န ဟောတီတိ အပ္ပသာဝဇ္ဇတာ ဝုတ္တာ။ နဒီ မညေတိ နဒီ ဝိယ။ အပ္ပတာယ ဦနဿ အတ္ထဿ ပူရဏဝသေန ပဝတ္တာ ကထာ ပူရဏကထာ, ဗဟုတရဘာဝေန ဝုတ္တကထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

တေနာကာရေန ဇာတော တဇ္ဇော, တဿ ဝိသံဝါဒနဿ အနုရူပေါတိ အတ္ထော။ ဝါယာမောတိ ဝါယာမသီသေန ပယောဂမာဟ။ ဝီရိယပ္ပဓာနာ ဟိ ကာယိကဝါစသိကကိရိယာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ, န ဝါယာမမတ္တံ။ ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပါယေန ပယောဂေ ကတေပိ အပရေန တသ္မိံ အတ္ထေ အဝိညာတေ ဝိသံဝါဒနဿ အသိဇ္ဈနတော ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနမ္ပိ ဧကသမ္ဘာရဘာဝေန ဝုတ္တံ။ ကေစိ ပန ‘‘အဘူတဝစနံ, ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနန’’န္တိ တယော သမ္ဘာရေ ဝဒန္တိ။ ကာယိကောဝ သာဟတ္ထိကောတိ ကောစိ မညေယျာတိ တံ နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘သော ကာယေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တာယ စေ ကိရိယာယ ပရော တမတ္ထံ ဇာနာတီတိ တင်္ခဏေ ဝါ ဒန္ဓတာယ ဝိစာရေတွာ ပစ္ဆာ ဝါ ဇာနနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ အယန္တိ ဝိသံဝါဒကော။ ကိရိယသမုဋ္ဌာပိကစေတနာက္ခဏေယေဝါတိ ကာယိကဝါစသိကကိရိယသမုဋ္ဌာပိကာယ စေတနာယ ပဝတ္တက္ခဏေ ဧဝ။ မုသာဝါဒကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတီတိ ဝိသံဝါဒနစေတနာသင်္ခါတေန မုသာဝါဒကမ္မုနာ သမ္ဗန္ဓီယတိ, အလ္လီယတီတိ ဝါ အတ္ထော။ သစေပိ ဒန္ဓတာယ ဝိစာရေတွာ ပစ္ဆာ စိရေနာပိ ပရော တဒတ္ထံ ဇာနာတိ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တင်္ခဏေယေဝ ဗဇ္ဈတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

‘‘ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကောဝါ’’တိ ဣဒံ ပေါရာဏဋ္ဌကထာသု အာဂတနယေန ဝုတ္တန္တိ ဣဓ သင်္ဂဟဋ္ဌကထာယ သင်္ဂဟကာရဿ အတ္တနော မတိဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ‘‘ယထာ…ပေ… တထာ’’တိ ဧတေန သာဟတ္ထိကော ဝိယ အာဏတ္တိကာဒယောပိ ဂဟေတဗ္ဗာ, အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ နတ္ထိ ပရဿ ဝိသံဝါဒနဘာဝေန တဿဒိသတ္တာတိ ဒဿေတိ, ‘‘ဣဒမဿ…ပေ… အာဏာပေန္တောပီ’’တိ အာဏတ္တိကဿ ဂဟဏေ ကာရဏံ, ‘‘ပဏ္ဏံ…ပေ… နိဿဇ္ဇန္တောပီ’’တိ နိဿဂ္ဂိယဿ, ‘‘အယမတ္ထော…ပေ… ဌပေန္တောပီ’’တိ ထာဝရဿ။ ယသ္မာ ဝိသံဝါဒေတီတိ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဗန္ဓော။ ပဏ္ဏံ လိခိတွာတိ တာလာဒီနံ ပဏ္ဏံ အက္ခရေန လိခိတွာ, ပဏ္ဏန္တိ ဝါ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘တိရောကုဋ္ဋာဒီသူ’’တိ [ကုဍ္ဍာဒီသု (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၈)] ပဏ္ဏေ အက္ခရံ လေခနိယာ လိခိတွာတိ အတ္ထော။ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗာတိ အတ္တနောမတိယာ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလတ္တာ အနတ္တုက္ကံသနေန ဝုတ္တံ။ ကိဉှေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗကာရဏံ အတ္ထိ သယမေဝ ဝိစာရိတတ္တာ။

သစ္စန္တိ ဝစီသစ္စံ, သစ္စေန သစ္စန္တိ ပုရိမေန ဝစီသစ္စေန ပစ္ဆိမံ ဝစီသစ္စံ။ ပစ္စယဝသေန ဓာတုပဒန္တလောပံ သန္ဓာယ ‘‘သန္ဒဟတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သဒ္ဒဝိဒူ ပန –

‘‘ဝိပုဗ္ဗော ဓာ ကရောတျတ္ထေ, အဘိပုဗ္ဗော တု ဘာသနေ၊

နျာသံပုဗ္ဗော ယထာယောဂံ, နျာသာရောပနသန္ဓိသူ’’တိ။ –

ဓာ-သဒ္ဒမေဝ ဃဋနတ္ထေ ပဌန္တိ။ တသ္မာ ပရိယာယဝသေန ‘‘သန္ဒဟတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တဒဓိပ္ပါယံ ဒဿေတိ ‘‘န အန္တရန္တရာ’’တိအာဒိနာ။ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ တဗ္ဗိဝရဏံ။ အန္တရိတတ္တာတိ အန္တရာ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ။ န တာဒိသောတိ န ဧဝံဝဒနသဘာဝေါ။ ဇီဝိတဟေတုပိ, ပဂေဝ အညဟေတူတိ အပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနတ္ထော။

‘‘သစ္စတော ထေတတော’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁၉) ဝိယ ထေတ-သဒ္ဒေါ ထိရပရိယာယော, ထိရဘာဝေါ စ သစ္စဝါဒိတာဓိကာရတ္တာ ကထာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ထိရကထောတိ အတ္ထော’’တိ။ ထိတဿ ဘာဝေါတိ ဟိ ထေတော, ထိရဘာဝေါ, တေန ယုတ္တတ္တာ ပုဂ္ဂလော ဣဓ ထေတော နာမ။ ဟလိဒ္ဒီတိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏကန္ဒနိပ္ဖတ္တကော ဂစ္ဆဝိသေသော။ ထုသော နာမ ဓညတ္တစော, ဓညပလာသော စ။ ကုမ္ဘဏ္ဍန္တိ မဟာဖလော သူပသမ္ပာဒကော လတာဝိသေသော။ ဣန္ဒခီလော နာမ ဂမ္ဘီရနေမော ဧသိကာထမ္ဘော။ ယထာ ဟလိဒ္ဒိရာဂါဒယော အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာယ န ဌိတာ, ဧဝံ န ဌိတာ ကထာ ဧတဿာတိ နဌိတကထော [နထိရကထော (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၈)] ယထာ ပါသာဏလေခါဒယော အဝဋ္ဌိတသဘာဝတာယ ဌိတာ, ဧဝံ ဌိတာ ကထာ ဧတဿာတိ ဌိတကထောတိ [ထိရကထော (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၈)] ဟလိဒ္ဒိရာဂါဒယော ယထာ ကထာယ ဥပမာယော ဟောန္တိ, ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ကထာယ ဟိ ဧတာ ဥပမာယောတိ။

ပတ္တိသင်္ခါတာ သဒ္ဓါ အယတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ပစ္စယိကောတိ အာဟ ‘‘ပတ္တိယာယိတဗ္ဗကော’’တိ။ ပတ္တိယာ အယိတဗ္ဗာ ပဝတ္တေတဗ္ဗာတိ ပတ္တိယာယိတဗ္ဗာ ယ-ကာရာဂမေန, ဝါစာ။ သာ ဧတဿာတိ ပတ္တိယာယိတဗ္ဗကော, တေနာဟ ‘‘သဒ္ဓါယိတဗ္ဗကော’’တိ။ တဒေဝတ္ထံ ဗျတိရေကေန, အနွယေန စ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကစ္စော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ ဝိသံဝါဒနတော။ ဣတရပက္ခေ စ အဝိသံဝါဒနတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘လောက’’န္တိ ဧတေန ‘‘လောကဿာ’’တိ ဧတ္ထ ကမ္မတ္ထေ ဆဋ္ဌီတိ ဒဿေတိ။

သတိပိ ပစ္စေကံ ပါဌက္ကမေ အညာသု အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာ ဒီသု (ဓ။ သ။ အဋ္ဌ။ အကုသလကမ္မပထကထာ၊ မ။ နိ။ ၁။၈၉) သံဝဏ္ဏနာက္ကမေန တိဏ္ဏမ္ပိ ပဒါနံ ဧကတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ ‘‘ယာယ ဝါစာယာ’’တိအာဒိမာဟ, ယာယ ဝါစာယ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပရဿာတိ ယံ ဘိန္ဒိတုံ တံ ဝါစံ ဘာသတိ, တဿ။ စ-သဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပယုတ္တော, သော ဒွန္ဒဂဗ္ဘဘာဝံ ဇောတေတုံ ကမ္မဒွယေ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗော။ သုညဘာဝန္တိ ပိယဝိရဟိတတာယ ရိတ္တဘာဝံ။ သာတိ ယထာဝုတ္တာ သဒ္ဒသဘာဝါ ဝါစာ, ဧတေန ပိယဉ္စ သုညဉ္စ ပိယသုညံ, တံ ကရောတိ ဧတာယာတိ ပိသုဏာ နိရုတ္တိနယေနာတိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ, ပိသတီတိ ဝါ ပိသုဏာ, သမဂ္ဂေ သတ္တေ အဝယဝဘူတေ ဝဂ္ဂဘိန္နေ ကရောတီတိ အတ္ထော။

ဖရုသန္တိ သိနေဟာဘာဝေန လူခံ။ သယမ္ပိ ဖရုသာတိ ဒေါမနဿသမုဋ္ဌိတတ္တာ သဘာဝေန သယမ္ပိ ကက္ကသာ။ ဖရုသသဘာဝတော နေဝ ကဏ္ဏသုခါ။ အတ္ထဝိပန္နတာယ န ဟဒယင်္ဂမာ။ ဧတ္ထ ပန ပဌမနယေ ဖရုသံ ကရောတီတိ ဝစနတ္ထေန ဝါ ဖလူပစာရေန ဝါ ဝါစာယ ဖရုသသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဒုတိယနယေ မမ္မစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တိယာ ဧကန္တနိဋ္ဌုရတာယ ရုဠှိသဒ္ဒဝသေန သဘာဝေန, ကာရဏူပစာရေန ဝါ ဝါစာယ ဖရုသသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။

ယေနာတိ ပလာပသင်္ခါတေန နိရတ္ထကဝစနေန။ သမ္ဖန္တိ ‘‘သ’’န္တိ ဝုတ္တံ သုခံ, ဟိတဉ္စ ဖလတိ ပဟရတိ ဝိနာသေတီတိ အတ္ထေန ‘‘သမ္ဖ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ အတ္တနော, ပရေသဉ္စ အနုပကာရကံ ယံ ကိဉ္စိ အတ္ထံ, တေနာဟ ‘‘နိရတ္ထက’’န္တိ, ဣမိနာ သမ္ဖံ ပလပတိ ဧတေနာတိ သမ္ဖပ္ပလာပေါတိ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတိ။

‘‘တေသ’’န္တိအာဒိနာ စေတနာယ ဖလဝေါဟာရေန ပိသုဏာဒိသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ။ ‘‘သာ ဧဝါ’’တိအာဒိနာ ပန စေတနာယ ပဝတ္တိပရိကပ္ပနာယ ဟေတုံ ဝိဘာဝေတိ။ တတ္ထ ‘‘ပဟာယာ’’တိအာဒိဝစနသန္နိဓာနတော တဿာယေဝ စ ပဟာတဗ္ဗတာ ယုတ္တိတော အဓိပ္ပေတာတိ အတ္ထော။

တတ္ထာတိ တာသု ပိသုဏဝါစာဒီသု။ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿာတိ လောဘေန, ဒေါသေန ဝါ ဝိဗာဓိတစိတ္တဿ, ဥပတာပိတစိတ္တဿ ဝါ, ဒူသိတစိတ္တဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ‘‘စေတနာ’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော။ ယေန သဟ ပရေသံ ဘေဒါယ ဝဒတိ, တဿ အတ္တနော ပိယကမျတာယာတိ အတ္ထော။ စေတနာ ပိသုဏဝါစာ နာမ ပိသုဏံ ဝဒန္တိ ဧတာယာတိ ကတွာ။ သမာသဝိသယေ ဟိ မုချဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော, ဗျာသဝိသယေ ဥပစာရဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယဿ ယတော ဘေဒံ ကရောတိ, တေသု အဘိန္နေသု အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ဘိန္နေသု မဟာသာဝဇ္ဇံ။ တထာ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝိသေသေသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ။

ယဿ ပေသုညံ ဥပသံဟရတိ, သော ဘိဇ္ဇတု ဝါ, မာ ဝါ, တဿ တဒတ္ထဝိညာပနမေဝ ပမာဏန္တိ အာဟ ‘‘တဿ တဒတ္ထဝိဇာနန’’န္တိ။ ဘေဒပုရေက္ခာရတာပိယကမျတာနမေကေကပက္ခိပနေန စတ္တာရော။ ကမ္မပထပ္ပတ္တိ ပန ဘိန္နေ ဧဝ။ ဣမေသန္တိ အနိယမတာယ ပရမ္မုခါပဝတ္တာနမ္ပိ အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယံ ပရိဝတ္တမာနေ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေသ’’န္တိအာဒိမာဟ။ ဣတောတိ ဣဓ ပဒေသေ, ဝုတ္တာနံ ယေသံ သန္တိကေ သုတန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ။

‘‘ဒွိန္န’’န္တိ နိဒဿနဝစနံ ဗဟူနမ္ပိ သန္ဓာနတော။ ‘‘မိတ္တာန’’န္တိအာဒိ ‘‘သန္ဓာန’’န္တိ ဧတ္ထ ကမ္မံ, တေန ပါဠိယံ ‘‘ဘိန္နာန’’န္တိ ဧတဿ ကမ္မဘာဝံ ဒဿေတိ။ သန္ဓာနကရဏဉ္စ နာမ တေသမနုရူပကရဏမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုကတ္တာ’’တိ။ အနုပ္ပဒါတာတိ အနုဗလပ္ပဒါတာ, အနုဝတ္တနဝသေန ဝါ ပဒါတာ။ ကဿ ပန အနုဗလပ္ပဒါနံ, အနုဝတ္တနဉ္စာတိ? ‘‘သဟိတာန’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ သန္ဓာနဿာတိ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘သန္ဓာနာနုပ္ပဒါတာ’’တိ။ ယသ္မာ ပန အနုဗလဝသေန, အနုဝတ္တနဝသေန စ သန္ဓာနဿ ပဒါနံ အာဒါနံ, ရက္ခဏံ ဝါ ဒဠှီကရဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဠှီကမ္မံ ကတ္တာ’’တိ။ အာရမန္တိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော။ ရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ သမဂ္ဂေါတိ ဟိ တဒဓိဋ္ဌာနာနံ ဝသေန တဗ္ဗိသေသနတာ ဝုတ္တာ။ ‘‘သမဂ္ဂေ’’တိပိ ပဌန္တိ, တဒယုတ္တံ ‘‘ယတ္ထာ’’တိအာဒိဝစနေန ဝိရုဒ္ဓတ္တာ။ ယသ္မာ ပန အာကာရေန ဝိနာပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ, တသ္မာ ‘‘အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ သမဂ္ဂေသူတိ သမဂ္ဂဘူတေသု ဇနကာယေသု, တေနာဟ ‘‘တေ ပဟာယာ’’တိအာဒိ။ တပ္ပကတိယတ္ထောပိ ကတ္တုအတ္ထောဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘နန္ဒတီ’’တိ ဣမိနာ။ တပ္ပကတိယတ္ထေန ဟိ ‘‘ဒိသွာပိ သုတွာပီ’’တိ ဝစနံ သုပပန္နံ ဟောတိ။ သမဂ္ဂေ ကရောတိ ဧတာယာတိ သမဂ္ဂကရဏီ။ သာယေဝ ဝါစာ, တံ ဘာသိတာတိ အတ္ထမာဟ ‘‘ယာ ဝါစာ’’တိအာဒိနာ။ တာယ ဝါစာယ သမဂ္ဂကရဏံ နာမ။ ‘‘သုခါ သံဃဿ သာမဂ္ဂီ, သမဂ္ဂါနံ တပေါ သုခေါ’’တိအာဒိနာ (ဓ။ ပ။ ၁၉၄) သမဂ္ဂါနိသံသဒဿနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သာမဂ္ဂိဂုဏပရိဒီပိကမေဝါ’’တိ။ ဣတရန္တိ တဗ္ဗိပရီတံ ဘေဒနိကံ ဝါစံ။

မမ္မာနီတိ ဒုဋ္ဌာရူနိ, တဿဒိသတာယ ပန ဣဓ အက္ကောသဝတ္ထူနိ ‘‘မမ္မာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ယထာ ဟိ ဒုဋ္ဌာရူသု ယေန ကေနစိ ဝတ္ထုနာ ဃဋိတေသု စိတ္တံ အဓိမတ္တံ ဒုက္ခပ္ပတ္တံ ဟောတိ, တထာ တေသု ဒသသုဇာတိအာဒီသု အက္ကောသဝတ္ထူသု ဖရုသဝါစာယ ဖုသိတမတ္တေသူတိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘မမ္မာနိ ဝိယ မမ္မာနိ, ယေသု ဖရုသဝါစာယ ဆုပိတမတ္တေသု ဒုဋ္ဌာရူသု ဝိယ ဃဋ္ဋိတေသု စိတ္တံ အဓိမတ္တံ ဒုက္ခပ္ပတ္တံ ဟောတိ, ကာနိ ပန တာနိ? ဇာတိအာဒီနိ အက္ကောသဝတ္ထူနီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၉) ‘‘ယဿ သရီရပ္ပဒေသဿ သတ္ထာဒိပဋိဟနေန ဘုသံ ရုဇ္ဇနံ, သော မမ္မံ နာမ။ ဣဓ ပန ယဿ စိတ္တဿ ဖရုသဝါစာဝသေန ဒေါမနဿသင်္ခါတံ ဘုသံ ရုဇ္ဇနံ, တံ မမ္မံ ဝိယာတိ မမ္မ’’န္တိ အပရေ။ တာနိ မမ္မာနိ ဆိဇ္ဇန္တိ ဘိဇ္ဇန္တိ ယေနာတိ မမ္မစ္ဆေဒကော, သွေဝ ကာယဝစီပယောဂေါ, တာနိ သမုဋ္ဌာပေတီတိ တထာ။ ဧကန္တဖရုသစေတနာ ဖရုသာ ဝါစာ ဖရုသံ ဝဒန္တိ ဧတာယာတိ ကတွာ။ ‘‘ဖရုသစေတနာ’’ ဣစ္စေဝ အဝတွာ ‘‘ဧကန္တဖရုသစေတနာ’’တိ ဝစနံ ဒုဋ္ဌစိတ္တတာယ ဧဝ ဖရုသစေတနာ အဓိပ္ပေတာ, န ပန သဝနဖရုသတာမတ္တေနာတိ ဉာပနတ္ထံ။ တဿာတိ ဧကန္တဖရုသစေတနာယ ဧဝ။ အာဝိဘာဝတ္ထန္တိ ဖရုသဝါစာဘာဝဿ ပါကဋကရဏတ္ထံ။ တဿာတိ ဝါ ဧကန္တဖရုသစေတနာယ ဧဝ, ဖရုသဝါစာဘာဝဿာတိ အတ္ထော။ တထေဝါတိ မာတုဝုတ္တာကာရေနေဝ, ဥဋ္ဌာသိ အနုဗန္ဓိတုန္တိ အတ္ထော။ သစ္စကိရိယန္တိ ယံ ‘‘စဏ္ဍာ တံ မဟိံသီ အနုဗန္ဓတူ’’တိ ဝစနံ မုခေန ကထေသိ, တံ မာတုစိတ္တေ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘တံ မာ ဟောတု, ယံ ပန ဥပ္ပလပတ္တမ္ပိ မယှံ ဥပရိ န ပတတူ’’တိ ကာရဏံ စိတ္တေန စိန္တေသိ, တဒေဝ မာတုစိတ္တေ အတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘တမေဝ ဟောတူ’’တိ သစ္စကရဏံ, ကတ္တဗ္ဗသစ္စံ ဝါ။ တတ္ထေဝါတိ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနေယေဝ။ ဗဒ္ဓါ ဝိယာတိ ယောတ္တာဒိနာ ပရိဗန္ဓိ ဝိယ။ ဧဝံ မမ္မစ္ဆေဒကောတိ ဧတ္ထ သဝနဖရုသတာမတ္တေန မမ္မစ္ဆေဒကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ပယောဂေါတိ ဝစီပယောဂေါ။ စိတ္တသဏှတာယာတိ ဧကန္တဖရုသစေတနာယ အဘာဝမာဟ။ တတောယေဝ ဟိ ဖရုသဝါစာ န ဟောတိ ကမ္မပထပ္ပတ္တာ, ကမ္မဘာဝံ ပန န သက္ကာ ဝါရေတုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘မာတာပိတရော ဟီ’’တိအာဒိနာပိ တဒေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ။ ဧဝံ ဗျတိရေကဝသေန စေတနာဖရုသတာယ ဖရုသဝါစာဘာဝံ သာဓေတွာ ဣဒါနိ တမေဝ အနွယဝသေန သာဓေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အဖရုသာ ဝါစာ န ဟောတိ ဖရုသာ ဝါစာ ဟောတိယေဝါတိ အတ္ထော သာတိ ဖရုသဝါစာ။ ယန္တိ ပုဂ္ဂလံ။

ဧတ္ထာပိ ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တာ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, ဣတရာ မဟာသာဝဇ္ဇာ။ တထာ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဘေဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ကေစိ ပန ‘‘ယံ ဥဒ္ဒိဿ ဖရုသဝါစာ ပယုဇ္ဇတိ, တဿ သမ္မုခါယေဝ သီသံ ဧတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ဧကေ ပန ‘‘ပရမ္မုခါပိ ဖရုသဝါစာ ဟောတိယေဝါ’’တိ။ တတ္ထာယမဓိပ္ပါယော ယုတ္တော သိယာ, သမ္မုခါ ပယောဂေ အဂါရဝါဒီနံ ဗလဝဘာဝတော သိယာ စေတနာ ဗလဝတီ, ပရဿ စ တဒတ္ထဝိဇာနနံ, န တထာ ပရမ္မုခါ။ ယထာ ပန အက္ကောသိတေ မတေ အာဠဟနေ ကတာ ခမနာ ဥပဝါဒန္တရာယံ နိဝတ္တေတိ, ဧဝံ ပရမ္မုခါ ပယုတ္တာပိ ဖရုသဝါစာ ဟောတိယေဝါတိ သက္ကာ ဉာတုန္တိ, တသ္မာ ဥဘယတ္ထာပိ ဖရုသဝါစာ သမ္ဘဝတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနမညတြ တယောဝ တဿာ သမ္ဘာရာ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တာတိ။ ကုပိတစိတ္တန္တိ အက္ကောသနာဓိပ္ပါယေနေဝ ဝုတ္တံ, န ပန မရဏာဓိပ္ပါယေန။ မရဏာဓိပ္ပါယေန ဟိ သတိ စိတ္တကောပေ အတ္ထသိဒ္ဓိယာ, တဒဘာဝေ စ ယထာရဟံ ပါဏာတိပါတဗျာပါဒါဝ ဟောန္တိ။

ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော ဣလတိ စိတ္တံ, ပုဂ္ဂလော ဝါ ကမ္ပတိ ဧတေနာတိ ကတွာ။ ဧတ္ထာတိ –

‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ, ဧကာရော ဝတ္တတီ ရထော၊

အနီဃံ ပဿ အာယန္တံ, ဆိန္နသောတံ အဗန္ဓန’’န္တိ။ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၇၊ ဥဒါ။ ၆၅၊ ပေဋကော။ ၂၅)၊ –

ဣမိဿာ ဥဒါနဂါထာယ။ သီလဉှေတ္ထ နိဒ္ဒေါသတာယ ‘‘နေလ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တေနေဝါဟ စိတ္တော ဂဟပတိ အာယသ္မတာ ကာမဘူထေရေန ပုဋ္ဌော သံယုတ္တာဂမဝရေ သဠာယတနဝဂ္ဂေ ‘‘နေလင်္ဂ’’န္တိ ခေါ ဘန္တေ သီလာနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၄။၃၄၇) ဝါစာ နာမ သဒ္ဒသဘာဝါ တံတဒတ္ထနိဗန္ဓနာတိ သာဒုရသသဒိသတ္တာ မဓုရမေဝ ဗျဉ္ဇနံ, အတ္ထော စ တဗ္ဘာဝတောတိ အတ္ထမေဝ သန္ဓာယ

''ဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ, အတ္ထမဓုရတာယာ’’တိ စ ဝုတ္တံ။ ဝိသေသနပရနိပါတောပိ ဟိ လောကေ ဒိဿတိ ‘‘အဂျာဟိတော’’တိအာဒီသု။ အပိစ အဝယဝါပေက္ခနေ သတိ ‘‘မဓုရံ ဗျဉ္ဇနံ ယဿာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗော။ သုခါတိ သုခကရဏီ, သုခဟေတူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကဏ္ဏသူလန္တိ ကဏ္ဏသင်္ကုံ။ ကဏ္ဏသဒ္ဒေန စေတ္ထ သောတဝိညာဏပဋိဗဒ္ဓတဒနုဝတ္တကာ ဝိညာဏဝီထိယော ဂဟိတာ။ ဝေါဟာရကထာ ဟေသာ သုတ္တန္တဒေသနာ, တဿာ ဝဏ္ဏနာ စ, တထာ စေဝ ဝုတ္တံ ‘‘သကလသရီရေ ကောပံ, ပေမ’’န္တိ စ။ န ဟိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတော ကောပေါ, ပေမော စ သကလသရီရေ ဝတ္တတိ။ ဧသ နယော ဤဒိသေသု။ သုခေန စိတ္တံ ပဝိသတိ ယထာဝုတ္တကာရဏဒွယေနာတိ အတ္ထော, အလုတ္တသမာသော စေသ ယထာ ‘‘အမတင်္ဂတော’’တိ။ ပုရေတိ ဂုဏပါရိပုရေ, တေနာဟ ‘‘ဂုဏပရိပုဏ္ဏတာယာ’’တိ။ ပုရေ သံဝဍ္ဎာ ပေါရီ, တာဒိသာ နာရီ ဝိယာတိ ဝါစာပိ ပေါရီတိ အတ္ထမာဟ ‘‘ပုရေ’’တိအာဒိနာ။ သုကုမာရာတိ သုတရုဏာ။ ဥပမေယျပက္ခေ ပန အဖရုသတာယ မုဒုကဘာဝေါ ဧဝ သုကုမာရတာ။ ပုရဿာတိ ဧတ္ထ ပုရ-သဒ္ဒေါ တန္နိဝါသီဝါစကော သဟစရဏဝသေန ‘‘ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ, တေနေဝါဟ ‘‘နဂရဝါသီန’’န္တိ။ ဧသာတိ တံသမ္ဗန္ဓီနိဒ္ဒေသာ ဝါစာ။ ဧဝရူပီ ကထာတိ အတ္ထတ္တယေန ပကာသိတာ ကထာ။ ကန္တာတိ ကာမိတာ တုဋ္ဌာ ယထာ ‘‘ပက္ကန္တော’’တိ, မာန-သဒ္ဒဿ ဝါ အန္တဗျပ္ပဒေသော, ကာမိယမာနာတိ အတ္ထော။ ယထာ ‘‘အနာပတ္တိ အသမနုဘာသန္တဿာ’’တိ (ပါရာ။ ၄၁၆, ၄၃၀, ၄၄၁) မနံ အပ္ပေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ မနာပါ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဝုဍ္ဎိကရာ’’တိ။ တထာကာရိနီတိ အတ္ထော။ အတော ဗဟုနော ဇနဿာတိ ဣဓ သမ္ဗန္ဓေ သာမိဝစနံ, န တု ပုရိမသ္မိံ ဝိယ ကတ္တရိ။

ကာမံ တေဟိ ဝတ္တုမိစ္ဆိတော အတ္ထော သမ္ဘဝတိ, သော ပန အဖလတ္တာ ဘာသိတတ္ထပရိယာယေန အတ္ထောယေဝ နာမ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနတ္ထဝိညာပိကာ’’တိ။ အပိစ ပယောဇနတ္ထာဘာဝတော အနတ္ထာ, ဝါစာ, တံ ဝိညာပိကာတိပိ ဝဋ္ဋတိ။ အကုသလစေတနာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ သမ္ဖံ ပလပန္တိ ဧတာယာတိ ကတွာ။ အာသေဝနံ ဘာဝနံ ဗဟုလီကရဏံ။ ယံ ဇနံ ဂါဟာပယိတုံ ပဝတ္တိတော, တေန အဂ္ဂဟိတေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, ဂဟိတေ မဟာသာဝဇ္ဇော။ ကိလေသာနံ မုဒုတိဗ္ဗတာဝသေနာပိ အပ္ပသာဝဇ္ဇမဟာသာဝဇ္ဇတာ ယောဇေတဗ္ဗာ။ ဘာရတနာမကာနံ ဒွေဘာတုကရာဇူနံ ယုဒ္ဓကထာ, ဒသဂိရိယက္ခေန သီတာယ နာမ ဒေဝိယာ အာဟရဏကထာ, ရာမရညာ ပစ္စာဟရဏကထာ, ယထာ တံ အဓုနာ ဗာဟိရကေဟိ ပရိစယိတာ သက္ကဋဘာသာယ ဂဏ္ဌိတာ ရာမပုရာဏဘာရတပုရာဏာဒိကထာတိ, ဧဝမာဒိကာ နိရတ္ထကကထာ သမ္ဖပ္ပလာပေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာရတ…ပေ… ပုရေက္ခာရတာ’’တိ။

‘‘ကာလဝါဒီ’’တိအာဒိ သမ္ဖပ္ပလာပါ ပဋိဝိရတဿ ပဋိပတ္တိသန္ဒဿနံ ယထာ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၈, ၁၉၄) ပါဏာတိပါတပ္ပဟာနဿ ပဋိပတ္တိဒဿနံ။ ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ဝိဟရတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ ကထံ ပါဏာတိပါတပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ အပေက္ခာသမ္ဘဝတော ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သာ ပန ဝိရတိ ကထန္တိ အာဟ ‘‘နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတ သတ္ထော’’တိ။ တဉ္စ ဒဏ္ဍသတ္ထနိဓာနံ ကထန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘လဇ္ဇီ’’တိအာဒိ။ ဧဝံ ဥတ္တရုတ္တရံ ပုရိမဿ ပုရိမဿ ဥပါယသန္ဒဿနံ။ တထာ အဒိန္နာဒါနာဒီသုပိ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကာလဝါဒီတိအာဒိ သမ္ဖပ္ပလာပါ ပဋိဝိရတဿ ပဋိပတ္တိသန္ဒဿန’’န္တိ။ အတ္ထသံဟိတာပိ ဟိ ဝါစာ အယုတ္တကာလပယောဂေန အတ္ထာဝဟာ န သိယာတိ အနတ္ထဝိညာပနဘာဝံ အနုလောမေတိ, တသ္မာ သမ္ဖပ္ပလာပံ ပဇဟန္တေန အကာလဝါဒိတာ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကာလဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကာလေ ဝဒန္တေနာပိ ဥဘယတ္ထ အသာဓနတော အဘူတံ ပရိဝဇ္ဇေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဘူတဝါဒီ’’တိ။ ဘူတဉ္စ ဝဒန္တေန ယံ ဣဓလောကပရလောကဟိတသမ္ပာဒနကံ, တဒေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထဝါဒီ’’တိ။ အတ္ထံ ဝဒန္တေနာပိ န လောကိယဓမ္မနိဿိတမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ ခေါ လောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတမ္ပီတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မဝါဒီ’’တိ။ ယထာ စ အတ္ထော လောကုတ္တရဓမ္မနိဿိတော ဟောတိ, တထာ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝိနယဝါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ။

ပါတိမောက္ခသံဝရော, သတိဉာဏခန္တိဝီရိယသံဝရောတိ ဟိ ပဉ္စန္နံ သံဝရဝိနယာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏပ္ပဟာနန္တိ ပဉ္စန္နံ ပဟာနဝိနယာနဉ္စ ဝသေန ဝုစ္စမာနော အတ္ထော နိဗ္ဗာနာဓိဂမဟေတုဘာဝတော လောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတော ဟောတိ။ ဧဝံ ဂုဏဝိသေသယုတ္တော စ အတ္ထော ဝုစ္စမာနော ဒေသနာကောသလ္လေ သတိ သောဘတိ, ကိစ္စကရော စ ဟောတိ, နာညထာတိ ဒဿေတုံ ‘‘နိဓာနဝတိံ ဝါစံ ဘာသိတာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣဒါနိ တမေဝ ဒေသနာကောသလ္လံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကာလေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ အဇ္ဈာသယဋ္ဌုပ္ပတ္တီနံ, ပုစ္ဆာယ စ ဝသေန ဩတိဏ္ဏေ ဒေသနာဝိသယေ ဧကံသာဒိဗျာကရဏဝိဘာဂံ သလ္လက္ခေတွာ ဌပနာဟေတုဒါဟရဏသံသန္ဒနာနိ တံတံကာလာနုရူပံ ဝိဘာဝေန္တိယာ ပရိမိတပရိစ္ဆိန္နရူပါယ ဂမ္ဘီရုဒါနပဟူတတ္ထဝိတ္ထာရသင်္ဂါဟိကာယ ဒေသနာယ ပရေ ယထာဇ္ဈာသယံ ပရမတ္ထသိဒ္ဓိယံ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ‘‘ဒေသနာကုသလော’’တိ ဝုစ္စတီတိ ဧဝမေတ္ထာပိ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဝတ္တဗ္ဗယုတ္တကာလန္တိ ဝတ္တဗ္ဗဝစနဿ အနုရူပကာလံ, တတ္ထ ဝါ ပယုဇ္ဇိတဗ္ဗကာလံ။ သဘာဝဝသေနေဝ ဘူတတာတိ အာဟ ‘‘သဘာဝမေဝါ’’တိ။ အတ္ထံ ဝဒတီတိ အတ္ထဝါဒီ။ အတ္ထဝဒနဉ္စ တန္နိဿိတဝါစာကထနမေဝါတိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထသန္နိဿိတမေဝ ကတွာ’’တိ။ ဓမ္မဝါဒီ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။

နိဓေတိ သန္နိဓာနံ ကရောတိ ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ။ ဌပနောကာသော။ ‘‘ဌာနဝတီ’’တိ ဝုတ္တေ တသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတုံ ယုတ္တာတိပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ဟဒယေ’’တိအာဒိ။ နိဓာနဝတီပိ ဝါစာ ကာလယုတ္တာဝ အတ္ထာဝဟာ, တသ္မာ ‘‘ကာလေနာ’’တိ ဣဒံ ‘‘နိဓာနဝတိံ’’ ဝါစံ ဘာသိတာ’’တိ ဧတဿာပေက္ခဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဧဝရူပိ’’န္တိအာဒိနာ။ ဣစ္ဆိတတ္ထနိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ အပဒိသိတဗ္ဗော, အပဒိသီယတိ ဝါ ဣစ္ဆိတတ္ထော အနေနာတိ အပဒေသော, ဥပမာ, ဟေတုဒါဟရဏာဒိကာရဏံ ဝါ, တေန သဟ ဝတ္တတီတိ သာပဒေသာ, ဝါစာ, တေနာဟ ‘‘သဥပမံ သကာရဏန္တိ အတ္ထော’’တိ။ ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာတိ ယာဝတာ ပရိယောသာနံ သမ္ဘဝတိ, တာဝတာ မရိယာဒံ ဒဿေတွာ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထာ…ပေ… ဘာသတီ’’တိ။ သိခမပ္ပတ္တာ ဟိ ကထာ အတ္ထာဝဟာ နာမ န ဟောတိ။ အတ္ထသံဟိတန္တိ ဧတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ဘာသိတတ္ထပရိယာယောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနေကေဟိပီ’’တိအာဒိ။ ဘာသိတတ္ထော စ နာမ သဒ္ဒါနုသာရေန အဓိဂတော သဗ္ဗောပိ ပကတျတ္ထပစ္စယတ္ထဘာဝတ္ထာဒိကော, တတောယေဝ ဘဂဝတော ဝစနံ ဧကဂါထာပဒမ္ပိ သင်္ခေပဝိတ္ထာရာဒိဧကတ္တာဒိနန္ဒိယာဝတ္တာဒိနယေဟိ အနေကေဟိပိ နိဒ္ဓါရဏက္ခမတာယ ပရိယာဒါတုမသက္ကုဏေယျံ အတ္ထမာဝဟတီတိ။ ဧဝံ အတ္ထသာမညတော သံဝဏ္ဏေတွာ ဣစ္ဆိတတ္ထဝိသေသတောပိ သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘ယံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ အတ္ထဝါဒိနာ ဝတ္တုမိစ္ဆိတတ္ထောယေဝ ဟိ ဣဓ ဂဟိတော။ နနု သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝစနံ အတ္တနာ ဣစ္ဆိတတ္ထသဟိတံယေဝ, ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အန္တောလီနစောဒနံ ပရိသောဓေတိ ‘‘န အည’’န္တိအာဒိနာ။ အညမတ္ထံ ပဌမံ နိက္ခိပိတွာ အနနုသန္ဓိဝသေန ပစ္ဆာ အညမတ္ထံ န ဘာသတိ။ ယထာနိက္ခိတ္တာနုသန္ဓိဝသေနေဝ ပရိယောသာပေတွာ ကထေတီတိ အဓိပ္ပါယော။

၁၀။ ဧဝံ ပဋိပါဋိယာ သတ္တမူလသိက္ခာပဒါနိ ဝိဘဇိတွာ သတိပိ အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဟာနဿ သံဝရသီလသင်္ဂဟေ ဥပရိဂုဏသင်္ဂဟတော, လောကိယပုထုဇ္ဇနာဝိသယတော စ ဥတ္တရိဒေသနာယ သင်္ဂဟိတုံ တံ ပရိဟရိတွာ ပစုရဇနပါကဋံ အာစာရသီလမေဝ ဝိဘဇန္တော ဘဂဝါ ‘‘ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ’’တိအာဒိမာဟာတိ ပါဠိယံ သမ္ဗန္ဓော ဝတ္တဗ္ဗော။ တတ္ထ ဝိဇာယန္တိ ဝိရုဟန္တိ ဧတေဟီတိ ဗီဇာနိ။ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟနသမတ္ထာနံ သာရဖလာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ။ ဘဝန္တိ, အဟုဝုန္တိ စာတိ ဘူတာ, ဇာယန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဇာတာ, ဝဍ္ဎိတာ စာတိ အတ္ထော။ ဝဍ္ဎမာနကာနံ ဝဍ္ဎိတွာ, ဌိတာနဉ္စ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီနံ ယထာက္ကမမဓိဝစနံ။ ဝိရုဠှမူလာ ဟိ နီလဘာဝံ အာပဇ္ဇန္တာ တရုဏရုက္ခဂစ္ဆာ ဇာယန္တိ ဝဍ္ဎန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ။ ဝဍ္ဎိတွာ ဌိတာ မဟန္တာ ရုက္ခဂစ္ဆာ ဇာတာ ဝဍ္ဎိတာတိ။ ဂါမောတိ သမူဟော, သော စ သုဒ္ဓဋ္ဌကဓမ္မရာသိ, ဗီဇာနံ, ဘူတာနဉ္စ တထာလဒ္ဓသမညာနံ အဋ္ဌဓမ္မာနံ ဂါမော, တေယေဝ ဝါ ဂါမောတိ တထာ။ အဝယဝဝိနိမုတ္တဿ ဟိ သမုဒါယဿ အဘာဝတော ဒုဝိဓေနာပိ အတ္ထေန တေယေဝ တိဏရုက္ခလတာဒယော ဂယှန္တိ။

အပိစ ဘူမိယံ ပတိဋ္ဌဟိတွာ ဟရိတဘာဝမာပန္နာ ရုက္ခဂစ္ဆာဒယော ဒေဝတာ ပရိဂ္ဂယှန္တိ, တသ္မာ ဘူတာနံ နိဝါသနဋ္ဌာနတာယ ဂါမောတိ ဘူတဂါမောတိပိ ဝဒန္တိ, တေ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘မူလဗီဇ’’န္တိအာဒိမာဟ။ မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ။ သေသေသုပိ အယံ နယော။ ဖဠုဗီဇန္တိ ပဗ္ဗဗီဇံ။ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟနသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ မူလာဒိတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ‘‘ဗီဇဗီဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ရူပံရူပံ, ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ စ။ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿာတိ အလ္လတိဏဿ စေဝ အလ္လရုက္ခာဒိကဿ စ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆလတာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သမာရမ္ဘော ဣဓ ဝိကောပနံ, တဉ္စ ဆေဒနာဒိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဆေဒနဘေဒနပစနာဒိဘာဝေနာ’’တိ။ နနု စ ရုက္ခာဒယော စိတ္တရဟိတတာယ န ဇီဝါ, စိတ္တရဟိတတာ စ ပရိပ္ဖန္ဒနာဘာဝတော, ဆိန္နေ ဝိရုဟနတော, ဝိသဒိသဇာတိကဘာဝတော, စတုယောနိအပရိယာပန္နတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝုဍ္ဎိ ပန ပဝါဠသိလာလဝဏာဒီနမ္ပိ ဝိဇ္ဇတီတိ န တေသံ ဇီဝတာဘာဝေ ကာရဏံ။ ဝိသယဂ္ဂဟဏဉ္စ နေသံ ပရိကပ္ပနာမတ္တံ သုပနံ ဝိယ စိဉ္စာဒီနံ, တထာ ကဋုကမ္ဗိလာသာဒိနာ ဒေါဟဠာဒယော။ တတ္ထ ကသ္မာ ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ ပဋိဝိရတိ ဣစ္ဆိတာတိ? သမဏသာရုပ္ပတော, တန္နိဿိတသတ္တာနုကမ္ပနတော စ။ တေနေဝါဟ အာဠဝကာနံ ရုက္ခစ္ဆေဒနာဒိဝတ္ထူသု ‘‘ဇီဝသညိနော ဟိ မောဃပုရိသာ မနုဿာ ရုက္ခသ္မိ’’န္တိအာဒိ (ပါရာ။ ၈၉)။

ဧကံ ဘတ္တံ ဧကဘတ္တံ, တမဿ အတ္ထိ ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ဧကဝါရမေဝ ဘုဉ္ဇနတောတိ ဧကဘတ္တိကော။ တယိဒံ ဧကဘတ္တံ ကဒါ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗန္တိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပါတရာသဘတ္တ’’န္တိအာဒိ, ဒွီသု ဘတ္တေသု ပါတရာသဘတ္တံ သန္ဓာယာဟာတိ အဓိပ္ပါယော။ ပါတော အသိတဗ္ဗန္တိ ပါတရာသံ။ သာယံ အသိတဗ္ဗန္တိ သာယမာသံ, တဒေဝ ဘတ္တံ တထာ။ ဧက-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ မဇ္ဈနှိကကာလပရိစ္ဆေဒဘာဝေန ပယုတ္တော, န တဒန္တောဂဓဝါရဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ။

ရတ္တိယာ ဘောဇနံ ဥတ္တရပဒလောပတော ရတ္တိသဒ္ဒေန ဝုတ္တံ, တဒ္ဓိတဝသေန ဝါ တထာယေဝါဓိပ္ပါယသမ္ဘဝတော, တေနာဟ ‘‘ရတ္တိယာ’’တိအာဒိ။ အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ အယံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ အရိယာနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏော ဘောဇနဿ ကာလော နာမ, တဒညော ဝိကာလော။ တတ္ထ ဒုတိယပဒေန ရတ္တိဘောဇနဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ အပရနှောဝ ဣဓ ဝိကာလောတိ ပါရိသေသနယေန တတိယပဒဿ အတ္ထံ ဒီပေတုံ ‘‘အတိက္ကန္တေ မဇ္ဈနှိကေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဘာဝသာဓနော စေတ္ထ ဘောဇန-သဒ္ဒေါ အဇ္ဈောဟရဏတ္ထဝါစကောတိ ဒီပေတိ ‘‘ယာဝ သူရိယတ္ထင်္ဂမနာ ဘောဇန’’န္တိ ဣမိနာ။ ကဿ ပန တဒဇ္ဈောဟရဏန္တိ? ယာမကာလိကာဒီနမနုညာတတ္တာ, ဝိကာလဘောဇနသဒ္ဒဿ စ ယာဝကာလိကဇ္ဈောဟရဏေယေဝ နိရုဠှတ္တာ ‘‘ယာဝကာလိကဿာ’’တိ ဝိညာယတိ။ အယံ ပနေတ္ထ အဋ္ဌကထာဝသေသော အာစရိယာနံ နယော – ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဘောဇနံ, ယာဂုဘတ္တာဒိ သဗ္ဗံ ယာဝကာလိကဝတ္ထု။ ယထာ စ ‘‘ရတ္တူပရတော’’တိ ဧတ္ထ ရတ္တိဘောဇနံ ရတ္တိသဒ္ဒေန ဝုစ္စတိ, ဧဝမေတ္ထ ဘောဇနဇ္ဈောဟရဏံ ဘောဇနသဒ္ဒေန။ ဝိကာလေ ဘောဇနံ ဝိကာလဘောဇနံ, တတော ဝိကာလဘောဇနာ။ ဝိကာလေ ယာဝကာလိကဝတ္ထုဿ အဇ္ဈောဟရဏာတိ အတ္ထောတိ။ ဤဒိသာ ဂုဏဝိဘူတိ န ဗုဒ္ဓကာလေယေဝါတိ အာဟ ‘‘အနောမာနဒီတီရေ’’တိအာဒိ။ အယံ ပန ပါဠိယံ အနုသန္ဓိက္ကမော – ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ဧကဝါရမေဝ ဘုဉ္ဇနတော ‘‘ဧကဘတ္တိကော’’တိ ဝုတ္တေ ရတ္တိဘောဇနောပိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ရတ္တူပရတော’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ သတိ သာယနှဘောဇီပိ ဧကဘတ္တိကော သိယာတိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘ဝိရတော ဝိကာလဘောဇနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ။

သင်္ခေပတော ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏ’’န္တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၉၀၊ ဓ။ ပ။ ၁၈၃၊ နေတ္တိ။ ၃၀, ၅၀, ၁၁၆, ၁၂၄) နယပ္ပဝတ္တံ ဘဂဝတော သာသနံ သဆန္ဒရာဂပ္ပဝတ္တိတော နစ္စာဒီနံ ဒဿနံ နာနုလောမေတီတိ အာဟ ‘‘သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ’’တိ။ ဝိသုစတိ သာသနံ ဝိဇ္ဈတိ အနနုလောမိကဘာဝေနာတိ ဝိသူကံ, ပဋိဝိရုဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တတြ ဥပမံ ဒဿေတိ ‘‘ပဋာဏီဘူတ’’န္တိ ဣမိနာ, ပဋာဏီသင်္ခါတံ ကီလံ ဝိယ ဘူတန္တိ အတ္ထော။ ‘‘ဝိသူက’’န္တိ ဧတဿ ပဋာဏီဘူတန္တိ အတ္ထမာဟာတိပိ ဝဒန္တိ။ အတ္တနာ ပယောဇိယမာနံ, ပရေဟိ ပယောဇာပိယမာနဉ္စ နစ္စံ နစ္စဘာဝသာမညတော ပါဠိယံ ဧကေနေဝ နစ္စသဒ္ဒေန သာမညနိဒ္ဒေသနယေန ဂဟိတံ, ဧကသေသနယေန ဝါ။ တထာ ဂီတဝါဒိတသဒ္ဒေဟိ ဂါယနဂါယာပနဝါဒနဝါဒါပနာနီတိ အာဟ ‘‘နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေနာ’’တိ။ သုဒ္ဓဟေတုတာဇောတနဝသေန ဟိ ဒွါဓိပ္ပါယိကာ ဧတေ သဒ္ဒါ။ နစ္စဉ္စ ဂီတဉ္စ ဝါဒိတဉ္စ ဝိသူကဒဿနဉ္စ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနံ, သမာဟာရဝသေနေတ္ထ ဧကတ္တံ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ယထာပါဌံ ဝါကျာဝတ္ထိကန္တဝစနေန သဟ သမုစ္စယသမာသဒဿနတ္ထံ ‘‘နစ္စာ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဤဒိသေသု။ (ဒဿနဝိသယေ မယူရနစ္စာဒိပဋိက္ခိပနေန နစ္စာပနဝိသယေပိ ပဋိက္ခိပနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ) ‘‘နစ္စာဒီနိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တတ္ထသမတ္ထနံ။ ဒဿနေန စေတ္ထ သဝနမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဝိရူပေကသေသနယေန, ယထာသကံ ဝါ ဝိသယဿ အာလောစနသဘာဝတာယ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ သဝနကိရိယာယပိ ဒဿနသင်္ခေပသမ္ဘဝတော ‘‘ဒဿနာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ပဉ္စဟိ ဝိညာဏေဟိ န ကိဉ္စိ ဓမ္မံ ပဋိဇာနာတိ အညတြ အတိနိပါတမတ္တာ’’တိ။

‘‘ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာ’’တိ ဧတေန အဝိသူကဘူတဿ ပန ဂီတဿ သဝနံ ကဒါစိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကပါဌဋ္ဌကထာယ ‘‘ဓမ္မူပသံဟိတမ္ပိ စေတ္ထ ဂီတံ န ဝဋ္ဋတိ, ဂီတူပသံဟိတော ပန ဓမ္မော ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ခု။ ပါ။ အဋ္ဌ။ ပစ္ဆိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ကတ္ထစိ ပန န-ကာရဝိပရိယာယေန ပါဌော ဒိဿတိ။ ဥဘယတ္ထာပိ စ ဂီတော စေ ဓမ္မာနုလောမတ္ထပဋိသံယုတ္တောပိ န ဝဋ္ဋတိ, ဓမ္မော စေ ဂီတသဒ္ဒပဋိသံယုတ္တောပိ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိပ္ပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ‘‘န ဘိက္ခဝေ, ဂီတဿရေန ဓမ္မော ဂါယိတဗ္ဗော, ယော ဂါယေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (စူဠဝ။ ၁၄၉) ဟိ ဒေသနာယ ဧဝ ပဋိက္ခေပေါ, န သဝနာယ။ ဣမဿ စ သိက္ခာပဒဿ ဝိသုံ ပညာပနတော ဝိညာယတိ ‘‘ဂီတဿရေန ဒေသိတောပိ ဓမ္မော န ဂီတော’’တိ။ ယဉ္စ သက္ကပဉှသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသဒ္ဒံ နိဒ္ဓရန္တေန ‘‘ယံ ပန အတ္ထနိဿိတံ ဓမ္မနိဿိတံ ကုမ္ဘဒါသိဂီတမ္ပိ သုဏန္တဿ ပသာဒေါ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နိဗ္ဗိဒါ ဝါ သဏ္ဌာတိ, ဧဝရူပေါ သဒ္ဒေါ သေဝိတဗ္ဗော’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃၆၅) ဝုတ္တံ, တံ အသမာဒါနသိက္ခာပဒဿ သေဝိတဗ္ဗတာမတ္တပရိယာယေန ဝုတ္တံ။ သမာဒါနသိက္ခာပဒဿ ဟိ ဧဝရူပံ သုဏန္တဿ သိက္ခာပဒသံဝရံ ဘိဇ္ဇတိ ဂီတသဒ္ဒဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ ဝိနယဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ ‘‘ဂီတန္တိ နဋာဒီနံ ဝါ ဂီတံ ဟောတု, အရိယာနံ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ ရတနတ္တယဂုဏူပသံဟိတံ သာဓုကီဠနဂီတံ ဝါ, အသံယတဘိက္ခူနံ ဓမ္မဘာဏကဂီတံ ဝါ, အန္တမသော ဒန္တဂီတမ္ပိ, ယံ ‘‘ဂါယိဿာမာ’’တိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဩကူဇိတံ ကရောန္တိ, သဗ္ဗမေတံ ဂီတံ နာမာ’’တိ (ပါစိ။ အဋ္ဌ။ ၈၃၅၊ ဝိ။ သင်္ဂ။ အဋ္ဌ။ ၃၄။၂၅)။

ကိဉ္စာပိ မာလာ-သဒ္ဒေါ လောကေ ဗဒ္ဓပုပ္ဖဝါစကော, သာသနေ ပန ရုဠှိယာ အဗဒ္ဓပုပ္ဖေသုပိ ဝဋ္ဋတိ, တသ္မာ ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ ဗဒ္ဓမဗဒ္ဓံ ဝါ, တံ သဗ္ဗံ ‘‘မာလာ’’ တွေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖ’’န္တိ။ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓ’’န္တိ စေတ္ထ ဝါသစုဏ္ဏဓူပါဒိကံ ဝိလေပနတော အညံ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ။ ဝုတ္တတ္ထံ ဝိယ ဟိ ဝုစ္စမာနတ္ထမန္တရေနာပိ သဒ္ဒေါ အတ္ထဝိသေသဝါစကော။ ဆဝိရာဂကရဏန္တိ ဝိလေပနေန ဆဝိယာ ရဉ္ဇနတ္ထံ ပိသိတွာ ပဋိယတ္တံ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓစုဏ္ဏံ။ ပိဠန္ဓနံ ဓာရဏံ။ ဦနဋ္ဌာနပူရဏံ မဏ္ဍနံ။ ဂန္ဓဝသေန, ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယနံ ဝိဘူသနံ။ တဒေဝတ္ထံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဒီပေတိ ‘‘တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တော’’တိအာဒိနာ။ တထာ စေဝ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယမ္ပိ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၃။၁၄၇) ဝုတ္တံ, ပရမတ္ထဇောတိကာယံ ပန ခုဒ္ဒကပါဌဋ္ဌကထာယံ ‘‘မာလာဒီသု ဓာရဏာဒီနိ ယထာသင်္ချံ ယောဇေတဗ္ဗာနီ’’တိ (ခု။ ပါ။ အဋ္ဌ။ ပစ္ဆိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ။ တတ္ထာပိ ယောဇေန္တေန ယထာဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗာနိ။ ကိံ ပနေတံ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ယာယာ’’တိအာဒိ။ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ ကရောတိ, သာ ဣဓ ကာရဏံ။ ‘‘တတော ပဋိဝိရတော’’တိ ဟိ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, ဧတေနေဝ ‘‘မာလာ…ပေ… ဝိဘူသနာနံ ဌာနံ, မာလာ…ပေ… ဝိဘူသနာနေဝ ဝါ ဌာန’’န္တိ သမာသမ္ပိ ဒဿေတိ။ တဒါကာရပ္ပဝတ္တော စေတနာဒိဓမ္မောယေဝ ဟိ ဓာရဏာဒိကိရိယာ။ တတ္ထ စ စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ကာရဏံ သဟဇာတာဒေါပကာရကတော, ပဓာနတော စ။ ‘‘စေတယိတွာ ကမ္မံ ကရောတိ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ’’တိ (အ။ နိ။ ၆။၆၃) ဟိ ဝုတ္တံ။ ဓာရဏာဒိဘူတာ ဧဝ စ စေတနာ ဌာနန္တိ။ ဌာန-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော ဒွန္ဒပဒတော သုယျမာနတ္တာ။

ဥစ္စာတိ ဥစ္စသဒ္ဒေန အကာရန္တေန သမာနတ္ထံ အာကာရန္တံ ဧကံ သဒ္ဒန္တရံ အစ္စုဂ္ဂတဝါစကန္တိ အာဟ ‘‘ပမာဏာတိက္ကန္တ’’န္တိ။ သေတိ ဧတ္ထာတိ သယနံ, မဉ္စာဒိ။ သမဏသာရုပ္ပရဟိတတ္တာ, ဂဟဋ္ဌေဟိ စ သေဋ္ဌသမ္မတတ္တာ အကပ္ပိယပစ္စတ္ထရဏံ ‘‘မဟာသယန’’န္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အကပ္ပိယတ္ထရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ နိသီဒနံ ပနေတ္ထ သယနေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယသ္မာ ပန အာဓာရေ ပဋိက္ခိတ္တေ တဒါဓာရကိရိယာပိ ပဋိက္ခိတ္တာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ အတ္ထတော ပန တဒုပဘောဂဘူတနိသဇ္ဇာနိပဇ္ဇနေဟိ ဝိရတိ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အထ ဝါ ‘‘ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ’’တိ ဧသ နိဒ္ဒေသော ဧကသေသနယေန ယထာ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ (မ။ နိ။ ၃။၁၂၆၊ သံ။ နိ။ ၂။၁၊ ဥဒါ။ ၁) ဧတသ္မိမ္ပိ ဝိကပ္ပေ အာသနပုဗ္ဗကတ္တာ သယနကိရိယာယ သယနဂ္ဂဟဏေနေဝ အာသနမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ကိရိယာဝါစကအာသနသယနသဒ္ဒလောပတော ဥတ္တရပဒလောပနိဒ္ဒေသောတိပိ ဝိနယဋီကာယံ (ဝိ။ ဝိ။ ဋီ။ ၂။၁၀၆) ဝုတ္တံ။

ဇာတမေဝ ရူပမဿ န ဝိပ္ပကာရန္တိ ဇာတရူပံ, သတ္ထုဝဏ္ဏံ။ ရဉ္ဇီယတိ သေတဝဏ္ဏတာယ, ရဉ္ဇန္တိ ဝါ ဧတ္ထ သတ္တာတိ ရဇတံ ယထာ ‘‘နေသံ ပဒက္ကန္တ’’န္တိ။ ‘‘စတ္တာရော ဝီဟယော ဂုဉ္ဇာ, ဒွေ ဂုဉ္ဇာ မာသကော ဘဝေ’’တိ ဝုတ္တလက္ခဏေန ဝီသတိမာသကော နီလကဟာပဏော ဝါ ဒုဒြဒါမကာဒိကော ဝါ တံတံဒေသဝေါဟာရာနုရူပံ ကတော ကဟာပဏော။ လောဟာဒီဟိ ကတော လောဟမာသကာဒိကော။ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တီတိ ပရိယာဒါနဝစနံ။ ဝေါဟာရန္တိ စ ကယဝိက္ကယဝသေန သဗ္ဗောဟာရံ။ အညေဟိ ဂါဟာပနေ, ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနေ စ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘န ဥဂ္ဂဏှာပေတိ န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယတီ’’တိ။ အထ ဝါ တိဝိဓံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ကာယေန ဝါစာယ မနသာ။ တတ္ထ ကာယေန ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟဏံ။ ဝါစာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟာပနံ။ မနသာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာဒိယနံ။ တိဝိဓမ္ပေတံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသနယေန ဝါ ဂဟေတွာ ပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိ။ ဧသ နယော အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိအာဒီသုပိ။

နီဝါရာဒိဥပဓညဿ သာလိယာဒိမူလဓညန္တောဂဓတ္တာ ‘‘သတ္တဝိဓဿာပီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သဋ္ဌိဒိနပရိပါကော သုကဓညဝိသေသော သာလိ နာမ သလီယတေ သီလာဃတေတိ ကတွာ။ ဒဗ္ဗဂုဏပကာသေ ပန –

‘‘အထ ဓညံ တိဓာ သာလိ-သဋ္ဌိကဝီဟိဘေဒတော၊

သာလယော ဟေမန္တာ တတြ, သဋ္ဌိကာ ဂိမှဇာ အပိ၊

ဝီဟယော တွာသဠှာချာတာ, ဝဿကာလသမုဗ္ဘ ဝါ’’တိ။ –

ဝုတ္တံ။ ဝဟတိ, ဗြူဟေတိ ဝါ သတ္တာနံ ဇီဝိတန္တိ ဝီဟိ, သဿံ။ ယုဝိတဗ္ဗော မိဿိတဗ္ဗောတိ ယဝေါ။ သော ဟိ အတိလူခတာယ အညေန မိဿေတွာ ပရိဘုဉ္ဇီယတိ။ ဂုဓတိ ပရိဝေဓတိ ပလိဗုဒ္ဓတီတိ ဂေါဓူမော, ယံ ‘‘မိလက္ခဘောဇန’’န္တိပိ ဝဒန္တိ။ သောဘနတ္တာ ကမနီယဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ကင်္ဂု, အတိသုခုမဓညဝိသေသော။ ဝရီယတိ အတိလူခတာယ နိဝါရီယတိ, ခုဒ္ဒါပဋိဝိနယနတော ဝါ ဘဇီယတီတိ ဝရကော။ ကောရံ ရုဓိရံ ဒူသတီတိ ကုဒြူသကော, ဝဏ္ဏသင်္ကမနေန ယော ‘‘ဂေါဝဍ္ဎနော’’တိပိ ဝုစ္စတိ။ တာနိ သတ္တပိ သပ္ပဘေဒါ နိဓာနေ ပေါသနေ သာဓုတ္တေန ‘‘ဓညာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ‘‘န ကေဝလဉ္စာ’’တိအာဒိနာ သမ္ပဋိစ္ဆနံ, ပရာမသနဉ္စ ဣဓ ပဋိဂ္ဂဟဏသဒ္ဒေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ။ ဧဝမီဒိသေသု။ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ, ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ အစ္ဆဝသံ မစ္ဆဝသံ သုသုကာဝသံ သူကရဝသံ ဂဒြဘဝသ’’န္တိ (မဟာဝ။ ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဘေသဇ္ဇံ ဩဒိဿ အနုညာတံ နာမ။ တဿ ပန ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘အညတြ ဩဒိဿ အနုညာတာ’’တိ။ မံသ-သဒ္ဒေန မစ္ဆာနမ္ပိ မံသံ ဂဟိတံ ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘အာမကမံသမစ္ဆာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တိကောဋိပရိသုဒ္ဓံ မစ္ဆမံသံ အနုညာတံ အဒိဋ္ဌံ, အသုတံ, အပရိသင်္ကိတန္တိ ဝါ ပယောဂဿ ဒဿနတော ဝိရူပေကသေသနယော ဒဿိတော အနေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ကာမံ လောကိယာ –

‘‘အဋ္ဌဝဿာ ဘဝေ ဂေါရီ, ဒသဝဿာ တု ကညကာ၊

သမ္ပတ္တေ ဒွါဒသဝဿေ, ကုမာရီတိဘိဓီယတေ’’တိ။ –

ဝဒန္တိ။ ဣဓ ပန ပုရိသန္တရဂတာဂတဝသေန ဣတ္ထိကုမာရိကာဘေဒေါတိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ’’တိအာဒိ။ ဒါသိဒါသဝသေနေဝါတိ ဒါသိဒါသဝေါဟာရဝသေနေဝ။ ဧဝံ ဝုတ္တေတိ တာဒိသေန ကပ္ပိယဝစနေန ဝုတ္တေ။ ဝိနယဋ္ဌကထာသု အာဂတဝိနိစ္ဆယံ သန္ဓာယ ‘‘ဝိနယဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ သော ကုဋိကာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာဒီသု (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၃၆၄) ဂဟေတဗ္ဗော။

ဗီဇံ ခိပန္တိ ဧတ္ထ, ခိတ္တံ ဝါ ဗီဇံ တာယတီတိ ခေတ္တံ, ကေဒါရောတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတီ’’တိ။ အပရဏ္ဏဿ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တမန္နံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ န-ကာရဿ ဏ-ကာရံ ကတွာ, သာလိအာဒိ။ ဝသန္တိ ပတိဋ္ဌဟန္တိ အပရဏ္ဏာနိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထူတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဝတ္ထု နာမာ’’တိအာဒိနာ။ ပုဗ္ဗဏ္ဏဿ အပရံ ပဝတ္တမန္နံ အပရဏ္ဏံ ဝုတ္တနယေန။ ဧဝံ အဋ္ဌကထာနယာနုရူပံ အတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ‘‘ခေတ္တံ နာမ ယတ္ထ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ဝါ အပရဏ္ဏံ ဝါ ဇာယတီ’’တိ (ပါရာ။ ၁၀၄) ဝုတ္တဝိနယပါဠိနယာနုရူပမ္ပိ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယတ္ထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ တဒတ္ထာယာတိ ခေတ္တတ္ထာယ။ အကတဘူမိဘာဂေါတိ အပရိသင်္ခတော တဒုဒ္ဒေသိကော ဘူမိဘာဂေါ။ ‘‘ခေတ္တဝတ္ထု သီသေနာ’’တိအာဒိနာ နိဒဿနမတ္တမေတန္တိ ဒဿေတိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပေါက္ခရဏီကူပါဒယော သင်္ဂဟိတာ။

ဒူတဿ ဣဒံ, ဒူတေန ဝါ ကာတုမရဟတီတိ ဒူတေယျံ။ ပဏ္ဏန္တိ လေခသာသနံ။ သာသနန္တိ မုခသာသနံ။ ဃရာ ဃရန္တိ အညသ္မာ ဃရာ အညံ ဃရံ။ ခုဒ္ဒကဂမနန္တိ ဒူတေယျဂမနတော အပ္ပတရဂမနံ, အနဒ္ဓါနဂမနံ ရဿဂမနန္တိ အတ္ထော။ တဒုဘယေသံ အနုယုဉ္ဇနံ အနုယောဂေါတိ အာဟ ‘‘တဒုဘယကရဏ’’န္တိ။ တသ္မာတိ တဒုဘယကရဏဿေဝ အနုယောဂဘာဝတော။

ကယနံ ကယော, ပရမ္ပရာ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဓနဿ ဒါနံ။ ကီ-သဒ္ဒဉှိ ဒဗ္ဗဝိနိမယေ ပဌန္တိ ဝိက္ကယနံ ဝိက္ကယော, ပဌမမေဝ အတ္တနော ဓနဿ ပရေသံ ဒါနန္တိ ဝဒန္တိ။ သာရတ္ထဒီပနိယာဒီသု ပန ‘‘ကယ’’န္တိ ပရဘဏ္ဍဿ ဂဟဏံ။ ဝိက္ကယန္တိ အတ္တနော ဘဏ္ဍဿ ဒါန’’န္တိ (သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၂။၅၉၄) ဝုတ္တံ။ တဒေဝ ‘‘ကယိတဉ္စ ဟောတိ ပရဘဏ္ဍံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ ကရောန္တေန, ဝိက္ကီတဉ္စ အတ္တနော ဘဏ္ဍံ ပရဟတ္ထဂတံ ကရောန္တေနာ’’တိ (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၅၁၅) ဝိနယဋ္ဌကထာဝစနေန သမေတိ။ ဝဉ္စနံ မာယာကရဏံ, ပဋိဘာနကရဏဝသေန ဥပါယကုသလတာယ ပရသန္တကဂ္ဂဟဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တုလာ နာမ ယာယ တုလီယတိ ပမီယတိ, တာယ ကူဋံ ‘‘တုလာကူဋ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ တံ ပန ကရောန္တော တုလာယ ရူပအင်္ဂဂဟဏာကာရပဋိစ္ဆန္နသဏ္ဌာနဝသေန ကရောတီတိ စတုဗ္ဗိဓတာ ဝုတ္တာ။ အတ္တနာ ဂဟေတဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ ပစ္ဆာဘာဂေ, ပရေသံ ဒါတဗ္ဗံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကတွာ မိနေန္တီတိ အာဟ ‘‘ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ’’တိအာဒိ။ အက္ကမတိ နိပ္ပီဠတိ, ပုဗ္ဗဘာဂေ အက္ကမတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ မူလေ ရဇ္ဇုန္တိ တုလာယ မူလေ ယောဇိတံ ရဇ္ဇုံ။ တထာ အဂ္ဂေ။ တန္တိ အယစုဏ္ဏံ။

ကနတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ကံသော, သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ ဘောဇနပါနပတ္တာ။ ဣဓ ပန သောဝဏ္ဏမယေ ပါနပတ္တေတိ အာဟ ‘‘သုဝဏ္ဏပါတီ’’တိ။ တာယ ဝဉ္စနန္တိ နိကတိဝသေန ဝဉ္စနံ။ ‘‘ပတိရူပကံ ဒဿေတွာ ပရသန္တကဂဟဏဉှိ နိကတိ, ပဋိဘာနကရဏဝသေန ပန ဥပါယကုသလတာယ ဝဉ္စန’’န္တိ နိကတိဝဉ္စနံ ဘေဒတော ကဏှဇာတကဋ္ဌကထာဒီသု (ဇာ။ အဋ္ဌ။ ၄။၁၀။၁၉၊ ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၀၊ မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၁၄၉၊ သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၃။၅။၁၁၆၅၊ အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၄။၁၉၈ အတ္ထတော သမာနံ) ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန တဒုဘယမ္ပိ ‘‘ဝဉ္စန’’မိစ္စေဝ။ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိနာ ဟိ ပတိရူပကံ ဒဿေတွာ ပရသန္တကဂဟဏမေဝ ဝိဘာဝေတိ။ သမဂ္ဃတရန္တိ တာသံ ပါတီနံ အညမညံ သမကံ အဂ္ဃဝိသေသံ။ ပါသာဏေတိ ဘူတာဘူတဘာဝသဉ္ဇာနနကေ ပါသာဏေ။ ဃံသနေနေဝ သုဝဏ္ဏဘာဝသညာပနံ သိဒ္ဓန္တိ ‘‘ဃံသိတွာ’’တွေဝ ဝုတ္တံ။

ဟဒယန္တိ နာဠိအာဒိမိနနဘာဇနာနံ အဗ္ဘန္တရံ, တသ္မိံ ဘေဒေါ ဆိဒ္ဒကရဏံ ဟဒယဘေဒေါ။ တိလာဒီနံ နာဠိအာဒီဟိ မိနနကာလေ ဥဿာပိတာ သိခါယေဝ သိခါ, တဿာ ဘေဒေါ ဟာပနံ သိခါဘေဒေါ။

ရဇ္ဇုယာ ဘေဒေါ ဝိသမကရဏံ ရဇ္ဇုဘေဒေါ။ တာနီတိ သပ္ပိတေလာဒီနိ။ အန္တောဘာဇနေတိ ပဌမံ နိက္ခိတ္တဘာဇနေ။ ဥဿာပေတွာတိ ဥဂ္ဂမာပေတွာ, ဥဒ္ဓံ ရာသိံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဆိန္ဒန္တောတိ အပနေန္တော။

ကတ္တဗ္ဗကမ္မတော ဥဒ္ဓံ ကောဋနံ ပဋိဟနနံ ဥက္ကောဋနံ။ အဘူတကာရီနံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ, န ပန ပုန ကမ္မာယ ဥက္ကောဋနမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဿာမိကေ…ပေ… ဂ္ဂဟဏ’’န္တိ။ ဥပါယေဟီတိ ကာရဏပတိရူပကေဟိ။ တတြာတိ တသ္မိံ ဝဉ္စနေ။ ‘‘ဝတ္ထု’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဧကံ ဝတ္ထု’’န္တိ ဝဒန္တော အညာနိပိ အတ္ထိ ဗဟူနီတိ ဒဿေတိ။ အညာနိပိ ဟိ သသဝတ္ထုအာဒီနိ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တာနိ။ မိဂန္တိ မဟန္တံ မိဂံ။ တေန ဟီတိ မိဂဂ္ဂဟဏေ ဥယျောဇနံ, ယေန ဝါ ကာရဏေန ‘‘မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ, တေန ကာရဏေနာတိ အတ္ထော။ ဟိ-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ။ ယောဂဝသေနာတိ ဝိဇ္ဇာဇပ္ပနာဒိပယောဂဝသေန။ မာယာဝသေနာတိ မန္တဇပ္ပနံ ဝိနာ အဘူတဿာပိ ဘူတာကာရသညာပနာယ စက္ခုမောဟနမာယာယ ဝသေန။ ယာယ ဟိ အမဏိအာဒယောပိ မဏိအာဒိအာကာရေန ဒိဿန္တိ။ ပါမင်္ဂေါ နာမ ကုလာစာရယုတ္တော အာဘရဏဝိသေသော, ယံ လောကေ ‘‘ယညောပဝိတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ဝက္ကလိတ္ထေရာပဒါနေပိ ဝုတ္တံ –

‘‘ပဿထေတံ မာဏဝကံ, ပီတမဋ္ဌနိဝါသနံ၊

ဟေမယညောပဝိတ္တင်္ဂံ, ဇနနေတ္တမနောဟရ’’န္တိ။ (အပ။ ၂။၅၄။၄၀)၊

တဒဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘ပီတမဋ္ဌနိဝါသနန္တိ သိလိဋ္ဌသုဝဏ္ဏဝဏ္ဏဝတ္ထေ နိဝတ္ထန္တိ အတ္ထော။ ဟေမယညောပဝိတ္တင်္ဂန္တိ သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂလဂ္ဂိတဂတ္တန္တိ အတ္ထော’’တိ (အပ။ အဋ္ဌ။ ၂။၅၄။၄၀) သဝနံ သဌနံ သာဝိ, အနုဇုကတာ, တေနာဟ ‘‘ကုဋိလယောဂေါ’’တိ, ဇိမှတာယောဂေါတိ အတ္ထော။ ‘‘ဧတေသံယေဝါ’’တိအာဒိနာ တုလျာဓိကရဏတံ ဒဿေတိ။ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ လဒ္ဓဂုဏဒဿနံ။ ယေ ပန စတုန္နမ္ပိ ပဒါနံ ဘိန္နာဓိကရဏတံ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒမာဟ ‘‘ကေစီ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထ ‘‘ကေစီ’’တိ သာရသမာသကာရကာ အာစရိယာ, ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ, တေသံ တံ န ယုတ္တံ ဝဉ္စနေန သင်္ဂဟိတဿေဝ ပုန ဂဟိတတ္တာတိ ဒဿေတိ ‘‘တံ ပနာ’’တိအာဒိနာ။

မာရဏန္တိ မုဋ္ဌိပဟာရကသာတာဠနာဒီဟိ ဟိံသနံ ဝိဟေဌနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တု ပါဏာတိပါတံ။ ဝိဟေဌနတ္ထေပိ ဟိ ဝဓ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘အတ္တာနံ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ ရောဒေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၈၈၀) မာရဏ-သဒ္ဒေါပိ ဣဓ ဝိဟေဌနေယေဝ ဝတ္တတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ကေစိ ပန ‘‘ပုဗ္ဗေ ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာ’တိအာဒီသု သယံကာရော, ဣဓ ပရံကာရော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န သက္ကာ တထာ ဝတ္တုံ ‘‘ကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ, ဆ ပယောဂါ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ။ ယထာ ဟိ အပ္ပဋိဂ္ဂါဟဘာဝသာမညေပိ သတိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတဗ္ဗဝတ္ထုဝိသေသဘာဝသန္ဒဿနတ္ထံ ဣတ္ထိကုမာရိဒါသိဒါသာဒယော ဝိဘာဂေန ဝုတ္တာ။ ယထာ စ ပရသန္တကဿ ဟရဏဘာဝတော အဒိန္နာဒါနဘာဝသာမညေပိ သတိ တုလာကူဋာဒယော အဒိန္နာဒါနဝိသေသဘာဝသန္ဒဿနတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဝုတ္တာ, န ဧဝံ ပါဏာတိပါတပရိယာယဿ ဝဓဿ ပုန ဂဟဏေ ပယောဇနံ အတ္ထိ တထာဝိဘဇိတဗ္ဗဿာဘာဝတော, တသ္မာ ယထာဝုတ္တောယေဝတ္ထော သုန္ဒရတရောတိ။

ဝိပရာမောသောတိ ဝိသေသေန သမန္တတော ဘုသံ မောသာပနံ မုယှနကရဏံ, ထေနနံ ဝါ။ ထေယျံ စောရိကာ မောသောတိ ဟိ ပရိယာယော။ သော ကာရဏဝသေန ဒုဝိဓောတိ အာဟ ‘‘ဟိမဝိပရာမောသော’’တိအာဒိ။ မုသန္တီတိ စောရေန္တိ, မောသေန္တိ ဝါ မုယှနံ ကရောန္တိ, မောသေတွာ တေသံ သန္တကံ ဂဏှန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယန္တိ စ တဿာ ကိရိယာယ ပရာမသနံ။ မဂ္ဂပ္ပဋိပန္နံ ဇနန္တိ ပရပက္ခေပိ အဓိကာရော။ အာလောပနံ ဝိလုမ္ပနံ အာလောပေါ။ သဟသာ ကရဏံ သဟသာကာရော။ သဟသာ ပဝတ္တိတာ သာဟသိကာ, သာဝ ကိရိယာ တထာ။

ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာ’’တိအာဒိနာ ‘‘သဟသာကာရာ ပဋိဝိရတော’’တိ ပရိယောသာနေန ဧတပ္ပရိမာဏေန ပါဌေန။ အန္တရဘေဒံ အဂ္ဂဟေတွာ ပါဠိယံ ယထာရုတမာဂတဝသေနေဝ ဆဗ္ဗီသတိသိက္ခာပဒသင်္ဂဟမေတံ သီလံ ယေဘုယျေန သိက္ခာပဒါနမဝိဘတ္တတ္တာ စူဠသီလံ နာမာတိ အတ္ထော။ ဒေသနာဝသေန ဟိ ဣဓ စူဠမဇ္ဈိမာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, န ဓမ္မဝသေန။ တထာ ဟိ ဣဓသင်္ခိတ္တေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနံ သိက္ခာပဒါနံ အဝိဘတ္တာနံ ဝိဘဇနဝသေန မဇ္ဈိမသီလဒေသနာ ပဝတ္တာ, တေနေဝါဟ ‘‘မဇ္ဈိမသီလံ ဝိတ္ထာရေန္တော’’တိ။စူဠသီလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

မဇ္ဈိမသီလဝဏ္ဏနာ

၁၁။ ‘‘ယထာ ဝါ ပနေကေ ဘောန္တော’’တိအာဒိဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓမာဟ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထာယမဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော။ ဝါတိ ဝိကပ္ပနတ္ထေ, တေန ဣမမတ္ထံ ဝိကပ္ပေတိ ‘‘ဥဿာဟံ ကတွာ မမ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနောပိ ပုထုဇ္ဇနော ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိနာ ပရာနုဒ္ဒေသိကနယေန ဝါ သဗ္ဗထာပိ အာစာရသီလမတ္တမေဝ ဝဒေယျ, န တဒုတ္တရိံ။ ‘‘ယထာပနေကေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏဘာဝံ ပဋိဇာနမာနာ, ပရေဟိ စ တထာ သမ္ဘာဝိယမာနာ တဒနုရူပပဋိပတ္တိံ အဇာနနတော, အသမတ္ထနတော စ န အဘိသမ္ဘုဏန္တိ, န ဧဝမယံ။ အယံ ပန သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗထာပိ သမဏသာရုပ္ပပဋိပတ္တိံ ပူရေသိယေဝါ’’တိ ဧဝံ အညုဒ္ဒေသိကနယေန ဝါ သဗ္ဗထာပိ အာစာရသီလမတ္တမေဝ ဝဒေယျ, န တဒုတ္တရိန္တိ။ ပနာတိ ဝစနာလင်္ကာရေ ဝိကပ္ပနတ္ထေနေဝ ဥပနျာသာဒိအတ္ထဿ သိဇ္ဈနတော။ ဧကေတိ အညေ။ ‘‘ဧကစ္စေ’’တိပိ ဝဒန္တိ။ ဘောန္တောတိ သာဓူနံ ပိယသမုဒါဟာရော။ သာဓဝေါ ဟိ ပရေ ‘‘ဘောန္တော’’တိ ဝါ ‘‘ဒေဝါနံ ပိယာ’’တိ ဝါ ‘‘အာယသ္မန္တော’’တိ ဝါ သမာလပန္တိ။ သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ယံ ကိဉ္စိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတတာယ သမဏာ။ ဇာတိမတ္တေန စ ဗြာဟ္မဏာတိ။

သဒ္ဓါ နာမ ဣဓ စတုဗ္ဗိဓေသု ဌာနေသူတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဉ္စာ’’တိအာဒိ။ ကမ္မကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓေနေဝ ဣဓလောကပရလောကသဒ္ဒဟနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘ဧတ္ထ ကမ္မံ ဝိပစ္စတိ, ကမ္မဖလဉ္စ အနုဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ။ တဒတ္ထံ ဗျတိရေကတော ဉာပေတိ ‘‘အယံ မေ’’တိအာဒိနာ။ ပဋိကရိဿတီတိ ပစ္စုပကာရံ ကရိဿတိ။ တဒေဝ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဧဝံဒိန္နာနိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဒေသနာသီသမတ္တံ ပဓာနံ ကတွာ နိဒဿနတော။ တေန စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ပစ္စယံ နိဒဿေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထတော ပနာ’’တိအာဒိ။

‘‘သေယျထိဒ’’န္တိ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘သော ကတမော’’တိ အတ္ထေ ဧကော နိပါတော, နိပါတသမုဒါယော ဝါ, တေန စ ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘပဒေ သဒ္ဒက္ကမေန အပ္ပဓာနဘူတောပိ ဗီဇဂါမဘူတဂါမော ဝိဘဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌာနေ ပဓာနဘူတော ဝိယ ပဋိနိဒ္ဒိသီယတိ။ အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော အညော အတ္ထက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ကတမော သော ဗီဇဂါမဘူတဂါမော’’တိ။ တသ္မိဉှိ ဝိဘတ္တေ တဗ္ဗိသယသမာရမ္ဘောပိ ဝိဘတ္တောဝ ဟောတိ။ ဣမမတ္ထဉှိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿ သမာရမ္ဘံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနေဝ စ ပါဠိယံ ‘‘မူလဗီဇ’’န္တိအာဒိနာ သော နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ။ မူလမေဝ ဗီဇံ မူလဗီဇံ, မူလံ ဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇန္တိ ဣဓ ဒွိဓာ အတ္ထော။ သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော။ အတော န စောဒေတဗ္ဗမေတံ ‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဗီဇဂါမဘူတဂါမံ ပုစ္ဆိတွာ ဗီဇဂါမော ဧဝ ဝိဘတ္တော’’တိ။ တတ္ထ ဟိ ပဌမေန အတ္ထေန ဗီဇဂါမော နိဒ္ဒိဋ္ဌော, ဒုတိယေန ဘူတဂါမော, ဒုဝိဓောပေသ သာမညနိဒ္ဒေသေန ဝါ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇန္တိ ဧကသေသနယေန ဝါ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗဉှေတ’’န္တိအာဒိံ။ အတီဝ ဝိသတိ ဘေသဇ္ဇပယောဂေသူတိ အတိဝိသံ, အတိဝိသာ ဝါ, ယာ ‘‘မဟောသဓ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ ကစ္ဆကောတိ ကာဠကစ္ဆကော, ယံ ‘‘ပိလက္ခော’’တိပိ ဝဒန္တိ။ ကပိတ္ထနောတိ အမ္ဗိလင်္ကုရဖလော သေတရုက္ခော။ သော ဟိ ကမ္ပတိ စလတီတိ ကပိထနော ထနပစ္စယေန, ကပီတိ ဝါ မက္ကဋော, တဿ ထနသဒိသံ ဖလံ ယဿာတိ ကပိတ္ထနော။ ‘‘ကပိတ္ထနောတိ ပိပ္ပလိရုက္ခော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ဋီ။ ၁။၁၀၈) ဟိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋီကာယံ ဝုတ္တံ။ ဖဠုဗီဇံ နာမ ပဗ္ဗဗီဇံ။ အဇ္ဇကန္တိ သေတပဏ္ဏာသံ။ ဖဏိဇ္ဇကန္တိ သမီရဏံ။ ဟိရိဝေရန္တိ ဝါရံ။ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟနသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇသဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ ‘‘ဝိရုဟနသမတ္ထမေဝါ’’တိ ဣမိနာ။ ဣတရဉှိ အဗီဇသင်္ချံ ဂတံ, တဉ္စ ခေါ ရုက္ခတော ဝိယောဇိတမေဝ။ အဝိယောဇိတံ ပန တထာ ဝါ ဟောတု, အညထာ ဝါ ‘‘ဘူတဂါမော’’တွေဝ ဝုစ္စတိ ယထာဝုတ္တေန ဒုတိယဋ္ဌေန။ ဝိနယာ (ပါစိ။ ၉၁) နုရူပတော တေသံ ဝိသေသံ ဒဿေတိ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ။ ယမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။

၁၂။ သန္နိဓာနံ သန္နိဓိ, တာယ ကရီယတေတိ သန္နိဓိကာရော, အန္နပါနာဒိ။ ဧဝံ ကာရ-သဒ္ဒဿ ကမ္မတ္ထတံ သန္ဓာယ ‘‘သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အယမပရော နယော – ယထာ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေန ‘‘အာစယဂါမိနော’’တိ (ဓ။ သ။ ၁၀) နိဒ္ဒေသော ကတော, ဧဝမိဓာပိ ‘‘သန္နိဓိကာရံ ပရိဘောဂ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေန ‘‘သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ, သန္နိဓိံ ကတွာ ပရိဘောဂန္တိ အတ္ထော။ ဝိနယဝသေနာတိ ဝိနယာဂတာစာရဝသေန။ ဝိနယာဂတာစာရော ဟိ ဥတ္တရလောပေန ‘‘ဝိနယော’’တိ ဝုတ္တော, ကာယဝါစာနံ ဝါ ဝိနယနံ ဝိနယော။ သုတ္တန္တနယပဋိပတ္တိယာ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဝိနယာစာရောယေဝ ဣဓ လဗ္ဘတိ။ သမ္မာ ကိလေသေ လိခတီတိ သလ္လေခေါတိ စ ဝိနယာစာရဿ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ သုတ္တန္တနယပဋိပတ္တိ ဧဝ။ ပဋိဂ္ဂဟိတန္တိ ကာယေန ဝါ ကာယပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ပဋိဂ္ဂဟိတံ။ အပရဇ္ဇူတိ အပရသ္မိံ ဒိဝသေ။ ဒတွာတိ ပရိဝတ္တနဝသေန ဒတွာ။ ဌပါပေတွာတိ စ အတ္တနော သန္တကကရဏေန ဌပါပေတွာ။ တေသမ္ပိ သန္တကံ ဝိဿာသဂ္ဂါဟာဒိဝသေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ။ သုတ္တန္တနယဝသေန သလ္လေခေါ ဧဝ န ဟောတိ။

ယာနိ စ တေသံ အနုလောမာနီတိ ဧတ္ထ သာနုလောမဓညရသံ, မဓုကပုပ္ဖရသံ, ပက္ကဍာကရသဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသာ သဗ္ဗေပိ ဖလပုပ္ဖပတ္တရသာ အနုလောမပါနာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယထာပရိစ္ဆေဒကာလံ အနဓိဋ္ဌိတံ အဝိကပ္ပိတန္တိ အတ္ထော။

သန္နိဓီယတေတိ သန္နိဓိ, ဝတ္ထမေဝ။ ပရိယာယတိ ကပ္ပီယတီတိ ပရိယာယော, ကပ္ပိယဝါစာနုသာရေန ပဋိပတ္တိ, တဿ ကထာတိ ပရိယာယကထာ။ တဗ္ဗိပရီတော နိပ္ပရိယာယော, ကပ္ပိယမ္ပိ အနုပဂ္ဂမ္မ သန္တုဋ္ဌိဝသေန ပဋိပတ္တိ, ပရိယာယ-သဒ္ဒေါ ဝါ ကာရဏေ, တသ္မာ ကပ္ပိယကာရဏဝသေန ဝုတ္တာ ကထာ ပရိယာယကထာ။ တဒပိ အဝတွာ သန္တုဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တာ နိပ္ပရိယာယော။ ‘‘သစေ’’တိအာဒိ အညဿ ဒါနာကာရဒဿနံ။ ပါဠိယာ ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒေသော။ အတ္ထဿ ပုစ္ဆာ ပရိပုစ္ဆနံ။ ‘‘အဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣမိနာ အဒါနေ သလ္လေခကောပနံ ဒဿေတိ။ အပ္ပဟောန္တေတိ ကာတုံ အပ္ပဟောနကေ သတိ။ ပစ္စာသာယာတိ စီဝရပဋိလာဘာသာယ။ အနုညာတကာလေတိ အနတ္ထတေ ကထိနေ ဧကော ပစ္ဆိမကတ္တိကမာသော, အတ္ထတေ ကထိနေ ပစ္ဆိမကတ္တိကမာသေန သဟ ဟေမန္တိကာ စတ္တာရော မာသာ, ပိဋ္ဌိသမယေ ယော ကောစိ ဧကော မာသောတိ ဧဝံ တတိယကထိနသိက္ခာပဒါဒီသု အနုညာတသမယေ။ သုတ္တန္တိ စီဝရသိဗ္ဗနသုတ္တံ။ ဝိနယကမ္မံ ကတွာတိ မူလစီဝရံ ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပစ္စာသာစီဝရမေဝ မူလစီဝရံ ကတွာ ဌပေတဗ္ဗံ, တံ ပုန မာသပရိဟာရံ လဘတိ, ဧတေန ဥပါယေန ယာဝ ဣစ္ဆတိ, တာဝ အညမညံ မူလစီဝရံ ကတွာ ဌပေတုံ လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တနယေန, ဝိကပ္ပနာဝသေန ဝါ ဝိနယကမ္မံ ကတွာ။ ကသ္မာ န ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ ‘‘သန္နိဓိ စ ဟောတိ သလ္လေခဉ္စ ကောပေတီ’’တိ။

ဥပရိ မဏ္ဍပသဒိသံ ပဒရစ္ဆန္နံ, သဗ္ဗပလိဂုဏ္ဌိမံ ဝါ ဆာဒေတွာ ကတံ ဝယှံ။ ဥဘောသု ပဿေသု သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ ဂေါပါနသိယော ဒတွာ ဂရုဠပက္ခကနယေန ကတာ သန္ဒမာနိတာ။ ဖလကာဒိနာ ကတံ ပီဌကယာနံ သိဝိကာ။ အန္တောလိကာသင်္ခါတာ ပဋပေါဋလိကာ ပါဋင်္ကီ။ ‘‘ဧကဘိက္ခုဿ ဟီ’’တိအာဒိ တဒတ္ထဿ သမတ္ထနံ။ အရညတ္ထာယာတိ အရညဂမနတ္ထာယ။ ဓောတပါဒကတ္ထာယာတိ ဓောဝိတပါဒါနမနုရက္ခဏတ္ထာယ။ သံဟနိတဗ္ဗာ ဗန္ဓိတဗ္ဗာတိ သံဃာဋာ, ဥပါဟနာယေဝ သံဃာဋာ တထာ, ယုဂဠဘူတာ ဥပါဟနာတိ အတ္ထော။ အညဿ ဒါတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

မဉ္စောတိ နိဒဿနမတ္တံ။ သဗ္ဗေပိ ဟိ ပီဌဘိသာဒယော နိသီဒနသယနယောဂ္ဂါ ဂဟေတဗ္ဗာ တေသုပိ တထာပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော။

အာဗာဓပစ္စယာ ဧဝ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗာ ဂန္ဓာ ဝဋ္ဋန္တီတိ ဒဿေတိ ‘‘ကဏ္ဍုကစ္ဆုဆဝိဒေါသာဒိအာဗာဓေ သတီ’’တိ ဣမိနာ။ ‘‘လက္ခဏေ ဟိ သတိ ဟေတုတ္ထောပိ ကတ္ထစိ သမ္ဘဝတီ’’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ။ တတ္ထ ကဏ္ဍူတိ ခဇ္ဇု။ ကစ္ဆူတိ ဝိတစ္ဆိကာ။ ဆဝိဒေါသောတိ ကိလာသာဒိ။ အာဟရာပေတွာတိ ဉာတိပဝါရိတတော ဘိက္ခာစာရဝတ္တေန ဝါ န ယေန ကေနစိ ဝါ အာကာရေန ဟရာပေတွာ။ ဘေသဇ္ဇပစ္စယေဟိ ဂိလာနဿ ဝိညတ္တိပိ ဝဋ္ဋတိ။ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓံ ဂဟေတွာ ကဝါဋေ ပဉ္စင်္ဂုလိကံ ဒါတုံ, ပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ ဝိဟာရေ ဧကမန္တံ နိက္ခိပိတု’’န္တိ (စူဠဝ။ ၂၆၄) ဝစနတော ‘‘ဒွါရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဃရဓူပနံ ဝိဟာရဝါသနာ, စေတိယဃရဝါသနာ ဝါ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတိယပဋိမာပူဇာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ။

ကိလေသေဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသံ, ယံ ကိဉ္စိ ဥပဘောဂါရဟံ ဝတ္ထု, တသ္မာ ယထာဝုတ္တာနမ္ပိ ပသင်္ဂံ နိဝါရေတုံ ‘‘ဝုတ္တာဝသေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ, ပါရိသေသနယတော ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တာဝသေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ကိံ ပနေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သေယျထိဒ’’န္တိအာဒိ။ တထာရူပေ ကာလေတိ ဂါမံ ပဝိသိတုံ ဒုက္ကရာဒိကာလေ။ ဝလ္လူရောတိ သုက္ခမံသံ။ ဘာဇန-သဒ္ဒေါ သပ္ပိတေလဂုဠသဒ္ဒေဟိ ယောဇေတဗ္ဗော တဒဝိနာဘာဝိတ္တာ။ ကာလဿေဝါတိ ပဂေဝ။ ဥဒကကဒ္ဒမေတိ ဥဒကေ စ ကဒ္ဒမေ စ။ နိမိတ္တေ စေတံ ဘုမ္မံ, ဘာဝလက္ခဏေ ဝါ။ အစ္ဆထာတိ နိသီဒထ။ ဘုဉ္ဇန္တဿေဝါတိ ဘုဉ္ဇတော ဧဝ ဘိက္ခုနော, သမ္ပဒါနဝစနံ, အနာဒရတ္ထေ ဝါ သာမိဝစနံ။ ကိရိယန္တရာဝစ္ဆေဒနယောဂေန ဟေတ္ထ အနာဒရတာ။ ဂီဝါယာမကန္တိ ဘာဝနပုံသကဝစနံ, ဂီဝံ အာယမေတွာ အာယတံ ကတွာတိ အတ္ထော, ယထာ ဝါ ဘုတ္တေ အတိဘုတ္တတာယ ဂီဝါ အာယမိတဗ္ဗာ ဟောတိ, တထာတိပိ ဝဋ္ဋတိ။ စတုမာသမ္ပီတိ ဝဿာနဿ စတ္တာရော မာသေပိ။ ကုဋုမ္ဗံ ဝုစ္စတိ ဓနံ, တဒဿတ္ထီတိ ကုဋုမ္ဗိကော, မုဏ္ဍော စ သော ကုဋုမ္ဗိကော စာတိ မုဏ္ဍကုဋုမ္ဗိကော, တဿ ဇီဝိကံ တထာ, တံ ကတွာ ဇီဝတီတိ အတ္ထော။ နယဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အာမိသပဒေန ဒဿိတာနံ သန္နိဓိဝတ္ထူနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

တဗ္ဗိရဟိတံ သမဏပဋိပတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခုနော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ‘‘ဂုဠပိဏ္ဍော တာလပက္ကပ္ပမာဏ’’န္တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တံ။ စတုဘာဂမတ္တန္တိ ကုဋုမ္ဗမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ဧကာ တဏ္ဍုလနာဠီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပန တဿာ စတုဘာဂေါ ဧကပတ္ထောတိ ဝဒန္တိ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ကုဍုဝေါ ပသတော ဧကော, ပတ္ထော တေ စတုရော သိယုံ၊

အာဠှကော စတုရော ပတ္ထာ, ဒေါဏံ ဝါ စတုရာဠှက’’န္တိ။

ကသ္မာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေ ဟီ’’တိအာဒိ။ အာဟရာပေတွာပိ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ပဂေဝ ယထာလဒ္ဓံ။ ‘‘အဖာသုကကာလေ’’တိအာဒိနာ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဌပိတဿ ပရိဘောဂေါ သလ္လေခံ န ကောပေတီတိ ဒဿေတိ။ သမ္မုတိကုဋိကာဒယော စတဿော, အဝါသာဂါရဘူတေန ဝါ ဥပေါသထာဂါရာဒိနာ သဟ ပဉ္စကုဋိယော သန္ဓာယ ‘‘ကပ္ပိယကုဋိယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သန္နိဓိ နာမ နတ္ထိ တတ္ထ အန္တောဝုတ္ထအန္တောပက္ကဿ အနုညာတတ္တာ။ ‘‘တထာဂတဿာ’’တိအာဒိနာ အဓိကာရာနုရူပံ အတ္ထံ ပယောဇေတိ။ ပိလောတိကခဏ္ဍန္တိ ဇိဏ္ဏစောဠခဏ္ဍံ။

၁၃။ ‘‘ဂီဝံ ပသာရေတွာ’’တိ ဧတေန သယမေဝ အာပါထဂမနေ ဒေါသော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ။ ဧတ္တကမ္ပီတိ ဝိနိစ္ဆယဝိစာရဏာ ဝတ္ထုကိတ္တနမ္ပိ။ ပယောဇနမတ္တမေဝါတိ ပဒတ္ထယောဇနမတ္တမေဝ။ ယဿ ပန ပဒဿ ဝိတ္ထာရကထံ ဝိနာ န သက္ကာ အတ္ထော ဝိညာတုံ, တတ္ထ ဝိတ္ထာရကထာပိ ပဒတ္ထသင်္ဂဟမေဝ ဂစ္ဆတိ။

ကုတူဟလဝသေန ပေက္ခိတဗ္ဗတော ပေက္ခံ, နဋသတ္ထဝိဓိနာ ပယောဂေါ။ နဋသမူဟေန ပန ဇနသမူဟေ ကတ္တဗ္ဗဝသေန ‘‘နဋသမ္မဇ္ဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဇနာနံ သမ္မဒ္ဒေ သမူဟေ ကတန္တိ ဟိ သမ္မဇ္ဇံ။ သာရသမာသေ ပန ‘‘ပေက္ခာမဟ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ, ‘‘သမ္မဇ္ဇဒဿနုဿဝ’’န္တိ တေသံ မတေ အတ္ထော။ ဘာရတနာမကာနံ ဒွေဘာတုကရာဇူနံ, ရာမရညော စ ယုဇ္ဈနာဒိကံ တပ္ပသုတေဟိ အာစိက္ခိတဗ္ဗတော အက္ခာနံ။ ဂန္တုမ္ပိ န ဝဋ္ဋတိ, ပဂေဝ တံ သောတုံ။ ပါဏိနာ တာဠိတဗ္ဗံ သရံ ပါဏိဿရန္တိ အာဟ ‘‘ကံသတာဠ’’န္တိ, လောဟမယော တူရိယဇာတိဝိသေသော ကံသော, လောဟမယပတ္တော ဝါ, တဿ တာဠနသဒ္ဒန္တိ အတ္ထော။ ပါဏီနံ တာဠနသရန္တိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ပါဏိတာဠန္တိပိ ဝဒန္တိ။ ဃနသင်္ခါတာနံ တူရိယဝိသေသာနံ တာဠနံ ဃနတာဠံ နာမ, ဒဏ္ဍမယသမ္မတာဠံ သိလာတလာကတာဠံ ဝါ။ မန္တေနာတိ ဘူတာဝိသနမန္တေန။ ဧကေတိ သာရသမာသာစရိယာ, ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ, ယထာ စေတ္ထ, ဧဝမိတော ပရေသုပိ ‘‘ဧကေ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေသု။ တေ ကိရ ဒီဃနိကာယဿတ္ထဝိသေသဝါဒိနော။ စတုရဿအမ္ဗဏကတာဠံ နာမ ရုက္ခသာရဒဏ္ဍာဒီသု ယေန ကေနစိ စတုရဿအမ္ဗဏံ ကတွာ စတူသု ပဿေသု ဓမ္မေန ဩနဒ္ဓိတွာ ဝါဒိတဘဏ္ဍဿ တာဠနံ။ တဉှိ ဧကာဒသဒေါဏပ္ပမာဏမာနဝိသေသသဏ္ဌာနတ္တာ ‘‘အမ္ဗဏက’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဗိမ္ဗိသကန္တိပိ တဿေဝ နာမံ။ တထာ ကုမ္ဘသဏ္ဌာနတာယ ကုမ္ဘော, ဃဋောယေဝ ဝါ, တဿ ဓုနနန္တိ ခုဒ္ဒကဘာဏကာ။ အဗ္ဘောက္ကိရဏံ ရင်္ဂဗလိကရဏံ။ တေ ဟိ နစ္စဋ္ဌာနေ ဒေဝတာနံ ဗလိကရဏံ နာမ ကတွာ ကီဠန္တိ, ယံ ‘‘နန္ဒီ’’တိပိ ဝုစ္စတိ။ ဣတ္ထိပုရိသသံယောဂါဒိကိလေသဇနကံ ပဋိဘာနစိတ္တံ သောဘနကရဏတော သောဘနကရံ နာမ။ ‘‘သောဘနဃရက’’န္တိ သာရသမာသေ ဝုတ္တံ။ စဏ္ဍာယ အလန္တိ စဏ္ဍာလံ, အယောဂုဠကီဠာ။ စဏ္ဍာလာ နာမ ဟီနဇာတိကာ သုနခမံသဘောဇိနော, တေသံ ဣဒန္တိ စဏ္ဍာလံ။ သာဏေ ဥဒကေန တေမေတွာ အညမညံ အာကောဋနကီဠာ သာဏဓောဝနကီဠာ။ ဝံသေန ကတံ ကီဠနံ ဝံသန္တိ အာဟ ‘‘ဝေဠုံ ဥဿာပေတွာ ကီဠန’’န္တိ။

နိခဏိတွာတိ ဘူမိယံ နိခါတံ ကတွာ။ နက္ခတ္တကာလေတိ နက္ခတ္တယောဂဆဏကာလေ။ တမတ္ထံ အင်္ဂုတ္တရာဂမေ ဒသကနိပါတပါဠိယာ (အ။ နိ။ ၁၀။၁၀၆) သာဓေန္တော ‘‘ဝုတ္တမ္ပိစေတ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ အဋ္ဌိဓောဝနေ။ ဣန္ဒဇာလေနာတိ အဋ္ဌိဓောဝနမန္တံ ပရိဇပ္ပေတွာ ယထာ ပရေ အဋ္ဌီနိယေဝ ပဿန္တိ, န မံသာဒီနိ, ဧဝံ မံသာဒီနမန္တရဓာပနမာယာယ။ ဣန္ဒဿ ဇာလမိဝ ဟိ ပဋိစ္ဆာဒိတုံ သမတ္ထနတော ‘‘ဣန္ဒဇာလ’’န္တိ မာယာ ဝုစ္စတိ ဣန္ဒစာပါဒယော ဝိယ။ အဋ္ဌိဓောဝနန္တိ အဋ္ဌိဓောဝနကီဠာ။

ဟတ္ထိအာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ယုဇ္ဈိတုန္တိ ဟတ္ထိအာဒီသု အဘိရုဟိတွာ အညေဟိ သဒ္ဓိံ ယုဇ္ဈနံ, ဟတ္ထိအာဒီဟိ စ သဒ္ဓိံ သယမေဝ ယုဇ္ဈနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဟတ္ထိအာဒီဟိ သဒ္ဓိံ အညေဟိ ယုဇ္ဈိတုံ, သယံ ဝါ ယုဇ္ဈိတုန္တိ ဟိ အတ္ထော။ တေတိ ဟတ္ထိအာဒယော။ အညမညံ မထေန္တိ ဝိလောထေန္တီတိ မလ္လာ, ဗာဟုယုဒ္ဓကာရကာ, တေသံ ယုဒ္ဓံ။ သမ္ပဟာရောတိ သင်္ဂါမော။ ဗလဿ သေနာယ အဂ္ဂံ ဂဏနကောဋ္ဌာသံ ကရောန္တိ ဧတ္ထာတိ ဗလဂ္ဂံ, ‘‘ဧတ္တကာ ဟတ္ထီ, ဧတ္တကာ အဿာ’’တိအာဒိနာ ဗလဂဏနဋ္ဌာနံ။ သေနံ ဝိယူဟန္တိ ဧတ္ထ ဝိဘဇိတွာ ဌပေန္တိ, သေနာယ ဝါ ဧတ္ထ ဗျူဟနံ ဝိနျာသောတိ သေနာဗျူဟော, ‘‘ဣတော ဟတ္ထီ ဟောန္တု, ဣတော အဿာ ဟောန္တူ’’တိအာဒိနာ ယုဒ္ဓတ္ထံ စတုရင်္ဂဗလာယ သေနာယ ဒေသဝိသေသေသု ဝိစာရဏဋ္ဌာနံ, တံ ပန ဘေဒတော သကဋဗျူဟာဒိဝသေန။ အာဒိ-သဒ္ဒေန စက္ကပဒုမဗျူဟာနံ ဒဏ္ဍဘောဂမဏ္ဍလာသံဟတဗျူဟာနဉ္စ ဂဟဏံ, ‘‘တယော ဟတ္ထီ ပစ္ဆိမံ ဟတ္ထာနီကံ, တယော အဿာ ပစ္ဆိမံ အဿာနီကံ, တယော ရထာ ပစ္ဆိမံ ရထာနီကံ, စတ္တာရော ပုရိသာ သရဟတ္ထာ ပတ္တီ ပစ္ဆိမံ ပတ္တာနီက’’န္တိ (ပါစိ။ ၃၂၄ ဥယျောဓိကသိက္ခာပဒေ) ကဏ္ဍဝိဒ္ဓသိက္ခာပဒဿ ပဒဘာဇနံ သန္ဓာယ ‘‘တယော…ပေ…အာဒိနာ နယေန ဝုတ္တဿာ’’တိ အာဟ။ တဉ္စ ခေါ ‘‘ဒွါဒသပုရိသော ဟတ္ထီ, တိပုရိသော အဿော, ''စတုပုရိသော ရထော, စတ္တာရော ပုရိသာ သရဟတ္ထာ ပတ္တီ’’တိ (ပါစိ။ ၃၁၄ ဥယျုတ္တသေနာသိက္ခာပဒေ) ဝုတ္တလက္ခဏတော ဟတ္ထိအာဒိဂဏနေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဧတေန စ ‘‘ဆ ဟတ္ထိနိယော, ဧကော စ ဟတ္ထီ ဣဒမေက’’န္တိ (မဟာဝ။ အဋ္ဌ။ ၂၄၅) စမ္မက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမနီကံ ပဋိက္ခိပတိ။

၁၄။ ကာရဏံ နာမ ဖလဿ ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပမာဒေါ…ပေ… ဌာန’’န္တိ။ ပဒါနီတိ သာရီအာဒီနံ ပတိဋ္ဌာနာနိ။ အဋ္ဌာပဒန္တိ သညာယ ဒီဃတာ။ ‘‘အဋ္ဌပဒ’’န္တိပိ ပဌန္တိ။ ဒသပဒံ နာမ ဒွီဟိ ပန္တီတိ ဝီသတိယာ ပဒေဟိ ကီဠနဇူတံ။ အဋ္ဌပဒဒသပဒေသူတိ အဋ္ဌပဒဒသပဒဖလကေသု။ အာကာသေယေဝ ကီဠနန္တိ ‘‘အယံ သာရီ အသုကပဒံ မယာ နီတာ, အယံ အသုကပဒ’’န္တိ ကေဝလံ မုခေနေဝ ဝဒန္တာနံ အာကာသေယေဝ ဇူတဿ ကီဠနံ။ နာနာပထမဏ္ဍလန္တိ အနေကဝိဟိတသာရီမဂ္ဂပရိဝဋ္ဋံ။ ပရိဟရိတဗ္ဗန္တိ သာရိယော ပရိဟရိတုံ ယုတ္တကံ။ ဣတော စိတော စ သရန္တိ ပရိဝတ္တန္တီတိ သာရိယော, ယေန ကေနစိ ကတာနိ အက္ခဗီဇာနိ။ တတ္ထာတိ တာသု သာရီသု, တသ္မိံ ဝါ အပနယနုပနယနေ။ ဇူတခလိကေတိ ဇူတမဏ္ဍလေ။ ‘‘ဇူတဖလကေ’’တိပိ အဓုနာ ပါဌော။ ပါသကံ ဝုစ္စတိ ဆသု ပဿေသု ဧကေကံ ယာဝ ဆက္ကံ ဒဿေတွာ ကတကီဠနကံ, တံ ဝဍ္ဎေတွာ ယထာလဒ္ဓံ ဧကကာဒိဝသေန သာရိယော အပနေန္တော, ဥပနေန္တော စ ကီဠန္တိ, ပသတိ အဋ္ဌပဒါဒီသု ဗာဓတိ, ဖုသတိ စာတိ ဟိ ပါသကော, စတုဗ္ဗီသတိဝိဓော အက္ခော။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

‘‘အဋ္ဌကံ မာလိကံ ဝုတ္တံ, သာဝဋ္ဋဉ္စ ဆကံ မတံ၊

စတုက္ကံ ဗဟုလံ ဉေယျံ, ဒွိ ဗိန္ဒုသန္တိဘဒြကံ၊

စတုဝီသတိ အာယာ စ, မုနိန္ဒေန ပကာသိတာ’’တိ။

တေန ကီဠနမိဓ ပါသကကီဠနံ။ ဃဋနံ ပဟရဏံ, တေန ကီဠာ ဃဋိကာတိ အာဟ ‘‘ဒီဃဒဏ္ဍကေနာ’’တိအာဒိ။ ဃဋေန ကုမ္ဘေန ကီဠာ ဃဋိကာတိ ဧကေ။ မဉ္ဇိဋ္ဌိကာယ ဝါတိ မဉ္ဇိဋ္ဌိသင်္ခါတဿ ယောဇနဝလ္လိရုက္ခဿ သာရံ ဂဟေတွာ ပက္ကကသာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ သိတ္ထောဒကေန ဝါတိ [ပိဋ္ဌောဒကေန ဝါ (အဋ္ဌကထာယံ)] စ ပက္ကမဓုသိတ္ထောဒကံ။ သလာကဟတ္ထန္တိ တာလဟီရာဒီနံ ကလာပဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဗဟူသု သလာကာသု ဝိသေသရဟိတံ ဧကံ သလာကံ ဂဟေတွာ တာသု ပက္ခိပိတွာ ပုန တညေဝ ဥဒ္ဓရန္တာ သလာကဟတ္ထေန ကီဠန္တီတိ ကေစိ။ ဂုဠကီဠာတိ ဂုဠဖလကီဠာ, ယေန ကေနစိ ဝါ ကတဂုဠကီဠာ။ ပဏ္ဏေန ဝံသာကာရေန ကတာ နာဠိကာ ပဏ္ဏနာဠိကာ, တေနေဝါဟ ‘‘တံဓမန္တာ’’တိ။ ခုဒ္ဒကေ

က-ပစ္စယောတိ ဒဿေတိ ‘‘ခုဒ္ဒကနင်္ဂလ’’န္တိ ဣမိနာ။ ဟတ္ထပါဒါနံ မောက္ခေန မောစနေန စယတိ ပရိဝတ္တတိ ဧတာယာတိ မောက္ခစိကာ, တေနာဟ ‘‘အာကာသေ ဝါ’’တိအာဒိ။ ပရိဗ္ဘမနတ္တာယေဝ တံ စက္ကံ နာမာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိဗ္ဘမနစက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ။

ပဏ္ဏေန ကတာ နာဠိ ပဏ္ဏနာဠိ, ဣမိနာ ပတ္တာဠှကပဒဒွယဿ ယထာက္ကမံ ပရိယာယံ ဒဿေတိ။ တေန ကတာ ပန ကီဠာ ပတ္တာဠှကာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တာယာ’’တိအာဒိ။ ခုဒ္ဒကော ရထော ရထကော က-သဒ္ဒဿ ခုဒ္ဒကတ္ထဝစနတော။ ဧသ နယော သေသပဒေသုပိ။ အာကာသေ ဝါ ယံ ဉာပေတိ, တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဝါ ယထာ ဝါ တထာ ဝါ အက္ခရံ လိခိတွာ ‘‘ဧဝမိဒ’’န္တိ ဇာနနေန ကီဠာ အက္ခရိကာ, ပုစ္ဆန္တဿ မုခါဂတံ အက္ခရံ ဂဟေတွာ နဋ္ဌမုတ္တိလာဘာဒိဇာနနကီဠာတိပိ ဝဒန္တိ။ ဝဇ္ဇ-သဒ္ဒေါ အပရာဓတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ယထာဝဇ္ဇံ နာမာ’’တိအာဒိ။ ဝါဒိတာနုရူပံ နစ္စနံ, ဂါယနံ ဝါ ယထာဝဇ္ဇန္တိပိ ဝဒန္တိ။ ‘‘ဧဝံ ကတေ ဇယော ဘဝိဿတိ, ဧဝံ ကတေ ပရာဇယော’’တိ ဇယပရာဇယံ ပုရက္ခတွာ ပယောဂကရဏဝသေန ပရိဟာရပထာဒီနမ္ပိ ဇူတပ္ပမာဒဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, ပင်္ဂစီရာဒီဟိ စ ဝံသာဒီဟိ ကတ္တဗ္ဗာ ကိစ္စသိဒ္ဓိ, အသိဒ္ဓိ စာတိ ဇယပရာဇယာဝဟော ပယောဂေါ ဝုတ္တော, ယထာဝဇ္ဇန္တိ စ ကာဏာဒီဟိ သဒိသာကာရဒဿနေဟိ ဇယပရာဇယဝသေန ဇူတကီဠိကဘာဝေန ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗေပိ ဟေတေ ဇောတေန္တိ ပကာသေန္တိ ဧတေဟိ တပ္ပယောဂိကာ ဇယပရာဇယဝသေန, ဇဝန္တိ စ ဂစ္ဆန္တိ ဇယပရာဇယံ ဧတေဟီတိ ဝါ အတ္ထေန ဇူတသဒ္ဒဝစနီယတံ နာတိဝတ္တန္တိ။

၁၅။ ပမာဏာတိက္ကန္တာသနန္တိ ‘‘အဋ္ဌင်္ဂုလပါဒကံ ကာရေတဗ္ဗံ သုဂတင်္ဂုလေနာ’’တိ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အတိက္ကန္တာသနံ။ ကမ္မဝသေန ပယောဇနတော ‘‘အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီတိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝါဠရူပါနီတိ အာဟရိမာနိ သီဟဗျဂ္ဃါဒိဝါဠရူပါနိ။ ဝုတ္တဉှိ ဘိက္ခုနိဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပလ္လင်္ကော နာမ အာဟရိမေဟိ ဝါဠေဟိ ကတော’’တိ (ပါစိ။ ၉၈၄) ‘‘အကပ္ပိယရူပါကုလော အကပ္ပိယမဉ္စော ပလ္လင်္ကော’’တိ သာရသမာသေ ဝုတ္တံ။ ဒီဃလောမကော မဟာကောဇဝေါတိ စတုရင်္ဂုလာဓိကလောမော ကာဠဝဏ္ဏော မဟာကောဇဝေါ။ ကုဝုစ္စတိ ပထဝီ, တဿံ ဇဝတိ သောဘနဝိတ္ထဋဝသေနာတိ ကောဇဝေါ။ ‘‘စတုရင်္ဂုလာဓိကာနိ ကိရ တဿ လောမာနီ’’တိ ဝစနတော စတုရင်္ဂုလတော ဟေဋ္ဌာ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ။ ဥဒ္ဒလောမီ ဧကန္တလောမီတိ ဝိသေသဒဿနမေတံ, တသ္မာ ယဒိ တာသု န ပဝိသတိ, ဝဋ္ဋတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ဝါနဝိစိတ္တန္တိ ဘိတ္တိစ္ဆဒါဒိအာကာရေန ဝါနေန သိဗ္ဗနေန ဝိစိတြံ။ ဥဏ္ဏာမယတ္ထရဏန္တိ မိဂလောမပကတမတ္ထရဏံ။ သေတတ္ထရဏောတိ ဓဝလတ္ထရဏော။ သီတတ္ထိကေဟိ သေဝိတဗ္ဗတ္တာ သေတတ္ထရဏော, ‘‘ဗဟုမုဒုလောမကော’’တိပိ ဝဒန္တိ။ ဃနပုပ္ဖကောတိ သဗ္ဗထာ ပုပ္ဖါကာရသမ္ပန္နော။ ‘‘ဥဏ္ဏာမယတ္ထရဏောတိ ဥဏ္ဏာမယော လောဟိတတ္ထရဏော’’တိ (သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၂၅၈) သာရတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တံ။ အာမလကပတ္တာကာရာဟိ ပုပ္ဖပန္တီဟိ ယေဘုယျတော ကတတ္တာ အာမလကပတ္တောတိပိ ဝုစ္စတိ။

တိဏ္ဏံ တူလာနန္တိ ရုက္ခတူလလတာတူလပေါဋကီတူလသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ တူလာနံ။ ဥဒိတံ ဒွီသု လောမံ ဒသာ ယဿာတိ ဥဒ္ဒလောမီ ဣ-ကာရဿ အကာရံ, တ-ကာရဿ လောပံ, ဒွိဘာဝဉ္စ ကတွာ။ ဧကသ္မိံ အန္တေ လောမံ ဒသာ ယဿာတိ ဧကန္တလောမီ။ ဥဘယတ္ထ ကေစီတိ သာရသမာသာစရိယာ, ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော စ။ တေသံ ဝါဒေ ပန ဥဒိတမေကတော ဥဂ္ဂတံ လောမမယံ ပုပ္ဖံ ယဿာတိ ဥဒ္ဒလောမီ ဝုတ္တနယေန။ ဥဘတော အန္တတော ဧကံ သဒိသံ လောမမယံ ပုပ္ဖံ ယဿာတိ ဧကန္တလောမီတိ ဝစနတ္ထော။ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဥဒ္ဒလောမီတိ ဧကတော ဥဂ္ဂတလောမံ ဥဏ္ဏာမယတ္ထရဏံ။ ‘ဥဒ္ဓလောမီ’တိပိ ပါဌော။ ဧကန္တလောမီတိ ဥဘတော ဥဂ္ဂတလောမံ ဥဏ္ဏာမယတ္ထရဏ’’န္တိ (မဟာဝ။ အဋ္ဌ။ ၂၅၄) ဝုတ္တံ, နာမမတ္တမေသ ဝိသေသော။ အတ္ထတော ပန အဂ္ဂဟိတာဝသေသော အဋ္ဌကထာဒွယေပိ နတ္ထီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

ကောသေယျဉ္စ ကဋ္ဋိဿဉ္စ ကဋ္ဋိဿာနိ ဝိရူပေကသေသဝသေန။ တေဟိ ပကတမတ္ထရဏံ ကဋ္ဋိဿံ။ ဧတဒေဝတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကောသေယျကဋ္ဋိဿမယပစ္စတ္ထရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ကောသေယျသုတ္တာနမန္တရန္တရံ သုဝဏ္ဏမယသုတ္တာနိ ပဝေသေတွာ ဝီတမတ္ထရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သုဝဏ္ဏသုတ္တံ ကိရ ‘‘ကဋ္ဋိဿံ, ကဿဋ’’န္တိ စ ဝဒန္တိ။ တေနေဝ ‘‘ကောသေယျကဿဋမယ’’န္တိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁၅) ဝုတ္တံ။ ကဋ္ဋိဿံ နာမ ဝါကဝိသေသောတိပိ ဝဒန္တိ။ ရတနပရိသိဗ္ဗိတန္တိ ရတနေဟိ သံသိဗ္ဗိတံ, သုဝဏ္ဏလိတ္တန္တိ ကေစိ။ သုဒ္ဓကောသေယျန္တိ ရတနပရိသိဗ္ဗနရဟိတံ။ ဝိနယေတိ ဝိနယဋ္ဌကထံ, ဝိနယပရိယာယံ ဝါ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ဣဓ ဟိ သုတ္တန္တိကပရိယာယေ ‘‘ဌပေတွာ တူလိကံ သဗ္ဗာနေဝ ဂေါနကာဒီနိ ရတနပရိသိဗ္ဗိတာနိ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝိနယပရိယာယံ ပန ပတွာ ဂရုကေ ဌာတဗ္ဗတ္တာ သုဒ္ဓကောသေယျမေဝ ဝဋ္ဋတိ, နေတရာနီတိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော, သုတ္တန္တိကပရိယာယေ ပန ရတနပရိသိဗ္ဗနရဟိတာပိ တူလိကာ န ဝဋ္ဋတိ, ဣတရာနိ ဝဋ္ဋန္တိ, သစေပိ တာနိ ရတနပရိသိဗ္ဗိတာနိ, ဘူမတ္ထရဏဝသေန ယထာနုရူပံ မဉ္စပီဌာဒီသု စ ဥပနေတုံ ဝဋ္ဋန္တီတိ။ သုတ္တန္တဒေသနာယ ဂဟဋ္ဌာနမ္ပိ ဝသေန ဝုတ္တတ္တာ တေသံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ‘‘ဌပေတွာ…ပေ… န ဝဋ္ဋန္တီတိ ဝုတ္တ’’န္တိ အပရေ။ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယန္တိ ကတ္ထစိ ပါဌော, ပေါရာဏဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယန္တိ အတ္ထော။ နစ္စယောဂ္ဂန္တိ နစ္စိတုံ ပဟောနကံ။ ကရောန္တိ ဧတ္ထ နစ္စန္တိ ကုတ္တကံ, တံ ပန ဥဒ္ဒလောမီဧကန္တလောမီဝိသေသမေဝ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ဒွိဒသေကဒသာနျုဒ္ဒ-လောမီဧကန္တလောမိနော၊

တဒေဝ သောဠသိတ္ထီနံ, နစ္စယောဂ္ဂဉှိ ကုတ္တက’’န္တိ။

ဟတ္ထိနော ပိဋ္ဌိယံ အတ္ထရံ ဟတ္ထတ္ထရံ။ ဧဝံ သေသပဒေသုပိ။ အဇိနစမ္မေဟီတိ အဇိနမိဂစမ္မေဟိ, တာနိ ကိရ စမ္မာနိ သုခုမတရာနိ, တသ္မာ ဒုပဋ္ဋတိပဋ္ဋာနိ ကတွာ သိဗ္ဗန္တိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဇိနပ္ပဝေဏီ’’တိ, ဥပရူပရိ ဌပေတွာ သိဗ္ဗနဝသေန ဟိ သန္တတိဘူတာ ‘‘ပဝေဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ကဒလီမိဂေါတိ မဉ္ဇာရာကာရမိဂေါ, တဿ ဓမ္မေန ကတံ ပဝရပစ္စတ္ထရဏံ တထာ။ ‘‘တံ ကိရာ’’တိအာဒိ တဒါကာရဒဿနံ, တသ္မာ သုဒ္ဓမေဝ ကဒလီမိဂစမ္မံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ။ ဥတ္တရံ ဥပရိဘာဂံ ဆာဒေတီတိ ဥတ္တရစ္ဆဒေါ, ဝိတာနံ။ တမ္ပိ လောဟိတမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ရတ္တဝိတာနေနာ’’တိ။ ‘‘ယံ ဝတ္တတိ, တံ သဥတ္တရစ္ဆေဒ’’န္တိ ဧတ္ထ သေသော, သံသိဗ္ဗိတဘာဝေန သဒ္ဓိံ ဝတ္တတီတိ အတ္ထော။ ရတ္တဝိတာနေသု စ ကာသာဝံ ဝဋ္ဋတိ, ကုသုမ္ဘာဒိရတ္တမေဝ န ဝဋ္ဋတိ, တဉ္စ ခေါ သဗ္ဗရတ္တမေဝ။ ယံ ပန နာနာဝဏ္ဏံ ဝါနစိတ္တံ ဝါ လေပစိတ္တံ ဝါ, တံ ဝဋ္ဋတိ။ ပစ္စတ္ထရဏဿေဝ ပဓာနတ္တာ တပ္ပဋိဗဒ္ဓံ သေတဝိတာနမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ။ ဥဘတောတိ ဥဘယတ္ထ မဉ္စဿ သီသဘာဂေ, ပါဒဘာဂေ စာတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထာပိ သဥတ္တရစ္ဆဒေ ဝိယ ဝိနိစ္ဆယော။ ပဒုမဝဏ္ဏံ ဝါတိ နာတိရတ္တံ သန္ဓာယာဟ။ ဝိစိတြံ ဝါတိ ပန သဗ္ဗထာ ကပ္ပိယတ္တာ ဝုတ္တံ, န ပန ဥဘတော ဥပဓာနေသု အကပ္ပိယတ္တာ။ န ဟိ လောဟိတက-သဒ္ဒေါ စိတ္တေ ဝဋ္ဋတိ။ ပဋလိကဂ္ဂဟဏေနေဝ စိတ္တကဿာပိ အတ္ထရဏဿ သင်္ဂဟေတဗ္ဗပ္ပသင်္ဂတော။ သစေ ပမာဏယုတ္တန္တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဗျတိရေကတော သမတ္ထေတုံ အာဟ ‘‘မဟာဥပဓာနံ ပန ပဋိက္ခိတ္တ’’န္တိ။ မဟာဥပဓာနန္တိ စ ပမာဏာတိက္ကန္တံ ဥပဓာနံ။ သီသပ္ပမာဏမေဝ ဟိ တဿ ပမာဏံ။ ဝုတ္တဉ္စ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ, သီသပ္ပမာဏံ ဗိဗ္ဗောဟနံ ကာတု’’န္တိ (စူဠဝ။ ၂၉၇) သီသပ္ပမာဏဉ္စ နာမ ယဿ ဝိတ္ထာရတော တီသု ကဏ္ဏေသု ဒွိန္နံ ကဏ္ဏာနံ အန္တရံ မိနိယမာနံ ဝိဒတ္ထိ စေဝ စတုရင်္ဂုလဉ္စ ဟောတိ။ ဗိဗ္ဗောဟနဿ မဇ္ဈဋ္ဌာနံ တိရိယတော မုဋ္ဌိရတနံ ဟောတိ, ဒီဃတော ပန ဒိယဍ္ဎရတနံ ဝါ ဒွိရတနံ ဝါ။ တံ ပန အကပ္ပိယတ္တာယေဝ ပဋိက္ခိတ္တံ, န တု ဥစ္စာသယနမဟာသယနပရိယာပန္နတ္တာ။ ဒွေပီတိ သီသူပဓာနံ, ပါဒူပဓာနဉ္စ။ ပစ္စတ္ထရဏံ ဒတွာတိ ပစ္စတ္ထရဏံ ကတွာ အတ္ထရိတွာတိ အတ္ထော, ဣဒဉ္စ ဂိလာနမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ သေနာသနက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယံ ‘‘အဂိလာနဿာပိ သီသူပဓာနဉ္စ ပါဒူပဓာနဉ္စာတိ ဒွယမေဝ ဝဋ္ဋတိ။ ဂိလာနဿ ဗိဗ္ဗောဟနာနိ သန္ထရိတွာ ဥပရိ ပစ္စတ္ထရဏံ ကတွာ နိပဇ္ဇိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (စူဠဝ။ အဋ္ဌ။ ၂၉၇) ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ဝိနယေ ဘဂဝတာ ဝုတ္တနယေနေဝ။ ကထံ ပန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ။ ယထာ အဋ္ဌင်္ဂုလပါဒကံ ဟောတိ, ဧဝံ အာသန္ဒိယာ ပါဒစ္ဆိန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပလ္လင်္ကဿ ပန အာဟရိမာနိ ဝါဠရူပါနိ အာဟရိတွာ ပုန အပ္ပဋိဗဒ္ဓတာကာရဏမ္ပိ ဘေဒနမေဝ။ ဝိဇဋေတွာတိ ဇဋံ နိဗ္ဗေဓေတွာ။ ဗိဗ္ဗောဟနံ ကာတုန္တိ တာနိ ဝိဇဋိတတူလာနိ အန္တော ပက္ခိပိတွာ ဗိဗ္ဗောဟနံ ကာတုံ။

၁၆။ ‘‘မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တဒါရကာန’’န္တိ ဧတေန အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာနမေဝ ဂဟဏံ, မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခန္တတ္တာတိ စ ကာရဏံ ဒဿေတိ, တေနေဝါယမတ္ထော သိဇ္ဈတိ ‘‘အနေကဒိဝသာနိ အန္တောသယနဟေတု ဧသ ဂန္ဓော’’တိ။ ဥစ္ဆာဒေန္တိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေန္တိ။ သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနတ္ထန္တိ သုသဏ္ဌာနတာသမ္ပာဒနတ္ထံ။ ပရိမဒ္ဒန္တီတိ သမန္တတော မဒ္ဒန္တိ။

တေသံယေဝ ဒါရကာနန္တိ ပုညဝန္တာနမေဝ ဒါရကာနံ။ တေသမေဝ ဟိ ပကရဏာနုရူပတာယ ဂဟဏံ။ မဟာမလ္လာနန္တိ မဟတံ ဗာဟုယုဒ္ဓကာရကာနံ။ အာဒါသော နာမ မဏ္ဍနကပကတိကာနံ မနုဿာနံ အတ္တနော မုခဆာယာပဿနတ္ထံ ကံသလောဟာဒီဟိ ကတော ဘဏ္ဍဝိသေသော။ တာဒိသံ သန္ဓာယ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ…ပေ… န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အလင်္ကာရဉ္ဇနမေဝ န ဘေသဇ္ဇဉ္ဇနံ။ မဏ္ဍနာနုယောဂဿ ဟိ အဓိပ္ပေတတ္တာ တမိဓာနဓိပ္ပေတံ။ လောကေ မာလာ-သဒ္ဒေါ ဗဒ္ဓမာလာယမေဝ ‘‘မာလာ မာလျံ ပုပ္ဖဒါမေ’’တိ ဝစနတော။ သာသနေ ပန သုဒ္ဓပုပ္ဖေသုပိ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘အဗဒ္ဓမာလာ ဝါ’’တိ။ ကာဠပီဠကာဒီနန္တိ ကာဠဝဏ္ဏပီဠကာဒီနံ။ မတ္တိကကက္ကန္တိ ဩသဓေဟိ အဘိသင်္ခတံ ယောဂမတ္တိကာစုဏ္ဏံ။ ဒေန္တီတိ ဝိလေပေန္တိ။ စလိတေတိ ဝိကာရာပဇ္ဇနဝသေန စလနံ ပတ္တေ, ကုပိတေတိ အတ္ထော။ တေနာတိ သာသပကက္ကေန။ ဒေါသေတိ ကာဠပီဠကာဒီနံ ဟေတုဘူတေ လောဟိတဒေါသေ။ ခါဒိတေတိ အပနယနဝသေန ခါဒိတေ။ သန္နိသိန္နေတိ တာဒိသေ ဒုဋ္ဌလောဟိတေ ပရိက္ခီဏေ။ မုခစုဏ္ဏကေနာတိ မုခဝိလေပနေန။ စုဏ္ဏေန္တီတိ ဝိလိမ္ပေန္တိ။ တံ သဗ္ဗန္တိ မတ္တိကာကက္ကသာသပတိလဟလိဒ္ဒိကက္ကဒါနသင်္ခါတံ မုခစုဏ္ဏံ, မုခဝိလေပနဉ္စ န ဝဋ္ဋတိ။ အတ္ထာနုက္ကမသမ္ဘဝတော ဟိ အယံ ပဒဒွယဿ ဝဏ္ဏနာ။ မုခစုဏ္ဏသင်္ခါတံ မုခဝိလေပနန္တိ ဝါ ပဒဒွယဿ တုလျာဓိကရဏဝသေန အတ္ထဝိဘာဝနာ။

ဟတ္ထဗန္ဓန္တိ ဟတ္ထေ ဗန္ဓိတဗ္ဗမာဘရဏံ, တံ ပန သင်္ခကပါလာဒယောတိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထေ’’တိအာဒိ။ သင်္ခေါ ဧဝ ကပါလံ တထာ။ ‘‘အပရေ’’တိအာဒိနာ ယထာက္ကမံ ‘‘သိခါဗန္ဓ’’န္တိအာဒိ ပဒါနမတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတိ။ တတ္ထ သိခန္တိ စူဠံ။ စီရကံ နာမ ယေန စူဠာယ ထိရကရဏတ္ထံ, သောဘနတ္ထဉ္စ ဝိဇ္ဈတိ။ မုတ္တာယ, မုတ္တာ ဧဝ ဝါ လတာ မုတ္တာလတာ, မုတ္တာဝဠိ။ ဒဏ္ဍော နာမ စတုဟတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုဟတ္ထဒဏ္ဍံ ဝါ’’တိ။ အလင်္ကတဒဏ္ဍကန္တိ ပန တတော ဩမကံ ရထယဋ္ဌိအာဒိကံ သန္ဓာယာဟ။ ဘေသဇ္ဇနာဠိကန္တိ ဘေသဇ္ဇတုမ္ဗံ။ ပတ္တာဒိဩလမ္ဗနံ ဝါမံသေယေဝ အစိဏ္ဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝါမပဿေ ဩလဂ္ဂိတ’’န္တိ။ ကဏ္ဏိကာ နာမ ကူဋံ, တာယ စ ရတနေန စ ပရိက္ခိတ္တော ကောသော ယဿ တထာ။ ပဉ္စဝဏ္ဏသုတ္တသိဗ္ဗိတန္တိ နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇိဋ္ဌဝသေန ပဉ္စဝဏ္ဏေဟိ သုတ္တေဟိ သိဗ္ဗိတံ တိဝိဓမ္ပိ ဆတ္တံ။ ရတနမတ္တာယာမံ စတုရင်္ဂုလဝိတ္ထတန္တိ တေသံ ပရိစယနိယာမေန ဝါ နလာဋေ ဗန္ဓိတုံ ပဟောနကပ္ပမာဏေန ဝါ ဝုတ္တံ။ ‘‘ကေသန္တပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာ’’တိ ဧတေန တဒနဇ္ဈောတ္ထရဏဝသေန ဗန္ဓနာကာရံ ဒဿေတိ။ မေဃမုခေတိ အဗ္ဘန္တရေ။ ‘‘မဏိ’’န္တိ ဣဒံ သိရောမဏိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘စူဠာမဏိ’’န္တိ, စူဠာယံ မဏိန္တိ အတ္ထော။ စမရဿ အယံ စာမရော, သွေဝ ဝါလော, တေန ကတာ ဗီဇနီ စာမရဝါလဗီဇနီ။ အညာသံ ပန မကသဗီဇနီဝါကမယဗီဇနီဥသီရမယဗီဇနီမောရပိဉ္ဆမယဗီဇနီနံ, ဝိဓူပနတာလဝဏ္ဋာနဉ္စ ကပ္ပိယတ္တာ တဿာယေဝ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၁၇။ ဒုဂ္ဂတိတော, သံသာရတော စ နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, သဂ္ဂမဂ္ဂေါ, မောက္ခမဂ္ဂေါ စ။ တံ နိယျာနမရဟတိ, တသ္မိံ ဝါ နိယျာနေ နိယုတ္တာ, တံ ဝါ နိယျာနံ ဖလဘူတံ ဧတိဿာတိ နိယျာနိကာ, ဝစီဒုစ္စရိတကိလေသတော နိယျာတီတိ ဝါ နိယျာနိကာ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ, ယ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ။ အနီယ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလာ ကတွတ္ထာဘိဓာယကော။ စေတနာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဖပ္ပလာပဝိရတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ။ တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကာ, သမ္ဖပ္ပလာပေါ, တဿာ ဘာဝေါ အနိယျာနိကတ္တံ, တသ္မာ အနိယျာနိကတ္တာ။ တိရစ္ဆာနဘူတာတိ တိရောကရဏဘူတာ ဝိဗန္ဓနဘူတာ။ သောပိ နာမာတိ ဧတ္ထ နာမ-သဒ္ဒေါ ဂရဟာယံ။ ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေတိ အနိစ္စတာပဋိသံယုတ္တတ္တာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ။ ကာမဿာဒဝသေနာတိ ကာမသင်္ခါတအဿာဒဝသေန။ သဟ အတ္ထေနာတိ သာတ္ထကံ, ဟိတပဋိသံယုတ္တန္တိ အတ္ထော။ ဥပါဟနာတိ ယာနကထာသမ္ဗန္ဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ သုဋ္ဌု နိဝေသိတဗ္ဗောတိ သုနိဝိဋ္ဌော။ တထာ ဒုန္နိဝိဋ္ဌော။ ဂါမ-သဒ္ဒေန ဂါမဝါသီ ဇနောပိ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အသုကဂါမဝါသိနော’’တိအာဒိ။

သူရကထာတိ ဧတ္ထ သူရ-သဒ္ဒေါ ဝီရဝါစကောတိ ဒဿေတိ ‘‘သူရော အဟောသီ’’တိ ဣမိနာ။ ဝိသိခါ နာမ မဂ္ဂသန္နိဝေသော, ဣဓ ပန ဝိသိခါဂဟဏေန တန္နိဝါသိနောပိ ဂဟိတာ ‘‘သဗ္ဗော ဂါမော အာဂတော’’တိအာဒီသု ဝိယ, တေနေဝါဟ ‘‘သဒ္ဓါ ပသန္နာ’’တိအာဒိ။

ကုမ္ဘဿ ဌာနံ နာမ ဥဒကဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒကဋ္ဌာနကထာ’’တိ။ ဥဒကတိတ္ထကထာတိပိ ဝုစ္စတိ တတ္ထေဝ သမဝရောဓတော။ အပိစ ကုမ္ဘဿ ကရဏဋ္ဌာနံ ကုမ္ဘဋ္ဌာနံ။ တဒပဒေသေန ပန ကုမ္ဘဒါသိယော ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ ‘‘ကုမ္ဘဒါသိကထာ ဝါ’’တိ ဣမိနာ။ ပုဗ္ဗေ ပေတာ ကာလင်္ကတာတိ ပုဗ္ဗပေတာ။ ‘‘ပေတော ပရေတော ကာလင်္ကတော’’တိ ဟိ ပရိယာယဝစနံ။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမတိဒိသိတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

ပုရိမပစ္ဆိမကထာဟိ ဝိမုတ္တာတိ ဣဓာဂတာဟိ ပုရိမာဟိ, ပစ္ဆိမာဟိ စ ကထာဟိ ဝိမုတ္တာ။ နာနာသဘာဝါတိ အတ္တ-သဒ္ဒဿ သဘာဝပရိယာယဘာဝမာဟ။ အသုကေန နာမာတိ ပဇာပတိနာ ဗြဟ္မုနာ, ဣဿရေန ဝါ။ ဥပ္ပတ္တိဌိတိသမ္ဘာရာဒိဝသေန လောကံ အက္ခာယတိ ဧတာယာတိ လောကက္ခာယိကာ, သာ ပန လောကာယတသမညေ ဝိတဏ္ဍသတ္ထေ နိဿိတာ သလ္လာပကထာတိ ဒဿေတိ ‘‘လောကာယတဝိတဏ္ဍသလ္လာပကထာ’’တိ ဣမိနာ။ လောကာ ဗာလဇနာ အာယတန္တိ ဧတ္ထ ဥဿဟန္တိ ဝါဒဿာဒေနာတိ လောကာယတံ, လောကော ဝါ ဟိတံ န ယတတိ န ဤဟတိ တေနာတိ လောကာယတံ။ တဉှိ ဂန္ထံ နိဿာယ သတ္တာ ပုညကိရိယာယ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပါဒေန္တိ။ အညမညဝိရုဒ္ဓံ, သဂ္ဂမောက္ခဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ကထံ တနောန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝိတဏ္ဍော, ဝိရုဒ္ဓေန ဝါ ဝါဒဒဏ္ဍေန တာဠေန္တိ ဧတ္ထ ဝါဒိနောတိ ဝိတဏ္ဍော, သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိနယေန ပဒသိဒ္ဓိ။

သာဂရဒေဝေန ခတောတိ ဧတ္ထ သာဂရရညော ပုတ္တေဟိ ခတောတိပိ ဝဒန္တိ။ ဝိဇ္ဇတိ ပဝေဒနဟေတုဘူတာ မုဒ္ဓါ ယဿာတိ သမုဒ္ဒေါ ဓ-ကာရဿ ဒ-ကာရံ ကတွာ, သဟ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထဝါစကော ‘‘သလောမကောသပက္ခကော’’တိအာဒီသု ဝိယ။ ဘဝေါတိ ဝုဒ္ဓိ ဘဝတိ ဝဍ္ဎတီတိ ကတွာ။ ဝိဘဝေါတိ ဟာနိ တဗ္ဗိရဟတော။ ဒွန္ဒတော ပုဗ္ဗေ သုယျမာနော ဣတိသဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဣတိ ဘဝေါ ဣတိ အဘဝေါ’’တိ။ ယံ ဝါ တံ ဝါတိ ယံ ကိဉ္စိ, အထ တံ အနိယမန္တိ အတ္ထော။ အဘူတဉှိ အနိယမတ္ထံ သဟ ဝိကပ္ပေန ယံတံ-သဒ္ဒေဟိ ဒီပေန္တိ အာစရိယာ။ အပိစ ဘဝေါတိ သဿတော။ အဘဝေါတိ ဥစ္ဆေဒေါ။ ဘဝေါတိ ဝါ ကာမသုခံ။ အဘဝေါတိ အတ္တကိလမထော။

ဣတိ ဣမာယ ဆဗ္ဗိဓာယ ဣတိဘဝါဘဝကထာယ သဒ္ဓိံ ဗာတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာ နာမ ဟောန္တိ။ အထ ဝါ ပါဠိယံ သရူပတော အနာဂတာပိ အရညပဗ္ဗတနဒီဒီပကထာ ဣတိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟေတွာ ဗတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာတိ ဝုစ္စန္တိ။ ပါဠိယဉှိ ‘‘ဣတိ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပကာရတ္ထော, ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝိကပ္ပနတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဧဝံပကာရံ, ဣတော အညံ ဝါ တာဒိသံ နိရတ္ထကကထံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီ’’တိ, အာဒိအတ္ထော ဝါ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣတိ ဝါ ဣတိ ဧဝရူပါ ‘‘နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၀, ၁၆၄၊ မ။ နိ။ ၁။၂၉၃, ၄၁၁၊ ၂။၁၁, ၄၁၈၊ ၃။၁၄, ၁၀၂၊ အ။ နိ။ ၁၀။၉၉) ဝိယ, ဣတိ ဧဝမာဒိံ အညမ္ပိ တာဒိသံ ကထမနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော။

၁၈။ ဝိရုဒ္ဓဿ ဂဟဏံ ဝိဂ္ဂဟော, သော ယေသန္တိ ဝိဂ္ဂါဟိကာ, တေသံ တထာ, ဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဂဏှာတိ ဧတာယာတိ ဝိဂ္ဂါဟိကာ, သာယေဝ ကထာ တထာ။ သာရမ္ဘကထာတိ ဥပါရမ္ဘကထာ။ သဟိတန္တိ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓံ။ တတောယေဝ သိလိဋ္ဌံ။ တံ ပန အတ္ထကာရဏယုတ္တတာယာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထယုတ္တံ ကာရဏယုတ္တန္တိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ။ န္တိ ဝစနံ။ ပရိဝတ္တိတွာ ဌိတံ သပတ္တဂတော အသမတ္ထော ယောဓော ဝိယ န ကိဉ္စိ ဇာနာသိ, ကိန္တု သယမေဝ ပရာဇေသီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဝါဒေါ ဒေါသောတိ ပရိယာယဝစနံ။ တထာ စရ ဝိစရာတိ။ တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အာစရိယကုလေ။ နိဗ္ဗေဓေဟီတိ မယာ ရောပိတံ ဝါဒံ ဝိဿဇ္ဇေဟိ။

၁၉။ ဒူတဿ ကမ္မံ ဒူတေယျံ, တဿ ကထာ တထာ, တဿံ။ ဣဓ, အမုတြာတိ ဥပယောဂတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ, တေနာဟ ‘‘အသုကံ နာမ ဌာန’’န္တိ။ ဝိတ္ထာရတော ဝိနိစ္ဆယော ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၄၃၆-၄၃၇) ဝုတ္တောတိ သင်္ခေပတော ဣဓ ဒဿေတုံ ‘‘သင်္ခေပတော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဂိဟိသာသနန္တိ ယထာဝုတ္တဝိပရီတံ သာသနံ။ အညေသန္တိ ဂိဟီနညေဝ။

၂၀။ တိဝိဓေနာတိ သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထသန္နိဿိတပစ္စယပဋိသေဝနဘေဒတော တိဝိဓေန။ ဝိမှာပယန္တီတိ ‘‘အယမစ္ဆရိယပုရိသော’’တိ အတ္တနိ ပရေသံ ဝိမှယံ သမ္ပဟံသနံ အစ္ဆရိယံ ဥပ္ပါဒေန္တိ။ ဝိပုဗ္ဗဉှိ မှိ-သဒ္ဒံ သမ္ပဟံသနေ ဝဒန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ။ သမ္ပဟံသနာကာရော စ အစ္ဆရိယံ။ လပန္တီတိ အတ္တာနံ ဝါ ဒါယကံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ ယထာ သော ကိဉ္စိ ဒဒါတိ, ဧဝံ ဥက္ကာစေတွာ ဥက္ခိပနဝသေန ဒီပေတွာ ကထေန္တိ။ နိမိတ္တံ သီလမေတေသန္တိ နေမိတ္တိကာတိ တဒ္ဓိတဝသေန တဿီလတ္ထော ယထာ ‘‘ပံသုကူလိကော’’တိ (မဟာနိ။ ၅၂) အပိစ နိမိတ္တေန ဝဒန္တိ, နိမိတ္တံ ဝါ ကရောန္တီတိ နေမိတ္တိကာ။ နိမိတ္တန္တိ စ ပရေသံ ပစ္စယဒါနသညုပ္ပါဒကံ ကာယဝစီကမ္မံ ဝုစ္စတိ။ နိပ္ပေသော နိပ္ပိသနံ စုဏ္ဏံ ဝိယ ကရဏံ။ နိပ္ပိသန္တီတိ ဝါ နိပ္ပေသာ, နိပ္ပေသာယေဝ နိပ္ပေသိကာ, နိပ္ပိသနံ ဝါ နိပ္ပေသော, တံ ကရောန္တီတိပိ နိပ္ပေသိကာ။ နိပ္ပေသော စ နာမ ဘဋပုရိသော ဝိယ လာဘသက္ကာရတ္ထံ အက္ကောသနခုံသနုပ္ပဏ္ဍနပရပိဋ္ဌိမံသိကတာ။ လာဘေန လာဘန္တိ ဣတော လာဘေန အမုတြ လာဘံ။ နိဇိဂီသန္တိ မဂ္ဂန္တိ ပရိယေသန္တီတိ ပရိယာယဝစနံ။ ကုဟကာဒယော သဒ္ဒါ ကုဟာနာဒီနိ နိမိတ္တံ ကတွာ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလေသု ပဝတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုဟနာ…ပေ… အဓိဝစန’’န္တိ။ အဋ္ဌကထဉ္စာတိ တံတံပါဠိသံဝဏ္ဏနာဘူတံ ပေါရာဏဋ္ဌကထဉ္စ။

မဇ္ဈိမသီလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

မဟာသီလဝဏ္ဏနာ

၂၁။ အင်္ဂါနိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ အင်္ဂသဟစရိတံ သတ္ထံ ‘‘အင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဥတ္တရပဒလောပေန ဝါ။ နိမိတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော, တေနာဟ ‘‘ဟတ္ထပါဒါဒီသူ’’တိအာဒိ။ ကေစိ ပန ‘‘အင်္ဂန္တိ အင်္ဂဝိကာရံ ပရေသံ အင်္ဂဝိကာရဒဿနေနာပိ လာဘာလာဘာဒိဝိဇာနန’’န္တိ ဝဒန္တိ။ နိမိတ္တသတ္ထန္တိ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနနပ္ပကာရဒီပကံ သတ္ထံ, တံ ဝတ္ထုနာ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ပဏ္ဍုရာဇာ’’တိအာဒိမာဟ။ ပဏ္ဍုရာဇာတိ စ ‘‘ဒက္ခိဏာရာမာဓိပတိ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ သီဟဠဒီပေ ဒက္ခိဏာရာမနာမကဿ သံဃာရာမဿ ကာရကောတိ ဝဒန္တိ။ ‘‘ဒက္ခိဏမဓုရာဓိပတီ’’တိ စ ကတ္ထစိ လိခိတံ, ဒက္ခိဏမဓုရနဂရဿ အဓိပတီတိ အတ္ထော။ မုတ္တာယောတိ မုတ္တိကာ။ မုဋ္ဌိယာတိ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ။ ဃရဂေါလိကာယာတိ သရဗုနာ။ သော ‘‘မုတ္တာ’’တိ သညာနိမိတ္တေနာဟ, သင်္ချာနိမိတ္တေန ပန ‘‘တိဿော’’တိ။

‘‘မဟန္တာန’’န္တိ ဧတေန အပ္ပကံ နိမိတ္တမေဝ, မဟန္တံ ပန ဥပ္ပါဒေါတိ နိမိတ္တုပ္ပါဒါနံ ဝိသေသံ ဒဿေတိ။ ဥပ္ပတိတန္တိ ဥပ္ပတနံ။ သုဘာသုဘဖလံ ပကာသေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဂစ္ဆတီတိ ဥပ္ပါဒေါ, ဥပ္ပါတောပိ, သုဘာသုဘသူစိကာ ဘူတဝိကတိ။ သော ဟိ ဓူမော ဝိယ အဂ္ဂိဿ ကမ္မဖလဿ ပကာသနမတ္တမေဝ ကရောတိ, န တု တမုပ္ပါဒေတီတိ။ ဣဒန္တိ ဣဒံ နာမ ဖလံ။ ဧဝန္တိ ဣမိနာ နာမ အာကာရေန။ အာဒိသန္တီတိ နိဒ္ဒိသန္တိ။ ပုဗ္ဗဏှသမယေတိ ကာလဝသေန။ ဣဒံ နာမာတိ ဝတ္ထုဝသေန ဝဒတိ။ ယော ဝသဘံ, ကုဉ္ဇရံ, ပါသာဒံ, ပဗ္ဗတံ ဝါ အာရုဠှမတ္တာနံ သုပိနေ ပဿတိ, တဿ ‘‘ဣဒံ နာမ ဖလ’’န္တိအာဒိနာ ဟိ ဝတ္ထုကိတ္တနံ ဟောတိ။ သုပိနကန္တိ သုပိနသတ္ထံ။ အင်္ဂသမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဒဿနမတ္တေန ပုဗ္ဗေ ‘‘အင်္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန မဟာနုဘာဝတာဒိနိပ္ဖါဒကလက္ခဏဝိသေသဒဿနေန ‘‘လက္ခဏ’’န္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော, တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ လက္ခဏေနာ’’တိအာဒိ။ လက္ခဏန္တိ ဟိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေသု ဒိဿမာနာကာရဝိသေသံ သတ္တိသိရိဝစ္ဆဂဒါပါသာဒါဒိကမဓိပ္ပေတံ တံ တံ ဖလံ လက္ခီယတိ အနေနာတိ ကတွာ, သတ္ထံ ပန တပ္ပကာသနတော လက္ခဏံ။ အာဟတေတိ ပုရာဏေ။ အနာဟတေတိ နဝေ။ အဟတေတိ ပန ပါဌေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော။ ဣတော ပဋ္ဌာယာတိ ဒေဝရက္ခသမနုဿာဒိဘေဒေန ယထာဖလံ ပရိကပ္ပိတေန ဝိဝိဓဝတ္ထဘာဂေ ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ သဉ္ဆိန္နေ ဣဒံ နာမ ဘောဂါဒိဖလံ ဟောတိ။ ဧဝရူပေန ဒါရုနာတိ ပလာသသိရိဖလာဒိဒါရုနာ, တထာ ဒဗ္ဗိယာ။ ယဒိ ဒဗ္ဗိဟောမာဒီနိပိ အဂ္ဂိဟောမာနေဝ, အထ ကသ္မာ ဝိသုံ ဝုတ္တာနီတိ အာဟ ‘‘ဧဝရူပါယာ’’တိအာဒိ။ ဒဗ္ဗိဟောမာဒီနိ ဟောမောပကရဏာဒိဝိသေသေဟိ ဖလဝိသေသဒဿနဝသေန ဝုတ္တာနိ, အဂ္ဂိဟောမံ ပန ဝုတ္တာဝသေသသာဓနဝသေန ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော။ တေနာဟ ‘‘ဒဗ္ဗိဟောမာဒီနီ’’တိအာဒိ။

ကုဏ္ဍကောတိ တဏ္ဍုလခဏ္ဍံ, တိလဿ ဣဒန္တိ တေလံ, သမာသတဒ္ဓိတပဒါနိ ပသိဒ္ဓေသု သာမညဘူတာနီတိ ဝိသေသကရဏတ္ထံ ‘‘တိလတေလာဒိက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ပက္ခိပနန္တိ ပက္ခိပနတ္ထံ။ ‘‘ပက္ခိပနဝိဇ္ဇ’’န္တိပိ ပါဌော, ပက္ခိပနဟေတုဘူတံ ဝိဇ္ဇန္တိ အတ္ထော။ ဒက္ခိဏက္ခကဇဏ္ဏုလောဟိတာဒီဟီတိ ဒက္ခိဏက္ခကလောဟိတဒက္ခိဏဇဏ္ဏုလောဟိတာဒီဟိ။ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိအာဒိနာ အင်္ဂအင်္ဂဝိဇ္ဇာနံ ဝိသေသဒဿနေန ပုနရုတ္တဘာဝမပနေတိ။ အင်္ဂုလဋ္ဌိံ ဒိသွာတိ အင်္ဂုလိဘူတံ, အင်္ဂုလိယာ ဝါ ဇာတံ အဋ္ဌိံ ပဿိတွာ, အင်္ဂုလိစ္ဆဝိမတ္တံ အပဿိတွာ တဒဋ္ဌိဝိပဿနဝသေနေဝ ဗျာကရောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ‘‘အင်္ဂလဋ္ဌိန္တိ သရီရ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၂၁) ပန အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ဝိရုဟနဘာဝေန လဋ္ဌိသဒိသတ္တာ သရီရမေဝ အင်္ဂလဋ္ဌီတိ ဝိညာယတိ။ ကုလပုတ္တောတိ ဇာတိကုလပုတ္တော, အာစာရကုလပုတ္တော စ။ ဒိသွာပီတိ ဧတ္ထ အပိ-သဒ္ဒေါ အဒိသွာပီတိ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော။ အဗ္ဘိနော သတ္ထံ အဗ္ဘေယျံ။ မာသုရက္ခေန ကတော ဂန္ထော မာသုရက္ခော။ ရာဇူဟိ ပရိဘူတ္တံ သတ္ထံ ရာဇသတ္ထံ။ သဗ္ဗာနိပေတာနိ ခတ္တဝိဇ္ဇာပကရဏာနိ။ သိဝ-သဒ္ဒေါ သန္တိအတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သန္တိကရဏဝိဇ္ဇာ’’တိ, ဥပသဂ္ဂူပသမနဝိဇ္ဇာတိ အတ္ထော။ သိဝါ-သဒ္ဒမေဝ ရဿံ ကတွာ ဧဝမဟာတိ သန္ဓာယ ‘‘သိင်္ဂါလရုတဝိဇ္ဇာ’’တိ ဝဒန္တိ, သိင်္ဂါလာနံ ရုတေ သုဘာသုဘသဉ္ဇာနနဝိဇ္ဇာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဘူတဝေဇ္ဇမန္တောတိ ဘူတဝသီကရဏမန္တော။ ဘူရိဃရေတိ အန္တောပထဝိယံ ကတဃရေ, မတ္တိကာမယဃရေ ဝါ။ ‘‘ဘူရိဝိဇ္ဇာ သဿဗုဒ္ဓိကရဏဝိဇ္ဇာ’’တိ သာရသမာသေ။ သပ္ပါဝှါယနဝိဇ္ဇာတိ သပ္ပါဂမနဝိဇ္ဇာ။ ဝိသဝန္တမေဝ ဝါတိ ဝိသဝမာနမေဝ ဝါ။ ဘာဝနိဒ္ဒေသဿ ဟိ မာန-သဒ္ဒဿ အန္တဗျပ္ပဒေသော။ ယာယ ကရောန္တိ, သာ ဝိသဝိဇ္ဇာတိ ယောဇနာ။ ‘‘ဝိသတန္တြမေဝ ဝါ’’တိပိ ပါဌော။ ဧဝံ သတိ သရူပဒဿနံ ဟောတိ, ဝိသဝိစာရဏဂန္ထောယေဝါတိ အတ္ထော။ တန္တြန္တိ ဟိ ဂန္ထဿ ပရသမညာ။ သပက္ခကအပက္ခကဒွိပဒစတုပ္ပဒါနန္တိ ပိင်္ဂလမက္ခိကာဒိသပက္ခကဃရဂေါလိကာဒိအပက္ခကဒေဝမနုဿစင်္ဂေါရာဒိဒွိပဒ- ကဏ္ဋသသဇမ္ဗုကာဒိစတုပ္ပဒါနံ။ ရုတံ ဝဿိတံ။ ဂတံ ဂမနံ, ဧတေန ‘‘သကုဏဝိဇ္ဇာ’’တိ ဣဓ မိဂသဒ္ဒဿ လောပံ, နိဒဿနမတ္တံ ဝါ ဒဿေတိ။ သကုဏဉာဏန္တိ သကုဏဝသေန သုဘာသုဘဖလဿ ဇာနနံ။ နနု သကုဏဝိဇ္ဇာယ ဧဝ ဝါယသဝိဇ္ဇာပဝိဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘တံ ဝိသုညေဝ သတ္ထ’’န္တိ။ တံတံပကာသကသတ္ထာနုရူပဝသေန ဟိ ဣဓ တဿ တဿ ဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ပရိပက္ကဂတဘာဝေါ အတ္တဘာဝဿ, ဇီဝိတကာလဿ စ ဝသေန ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိနာ။ အာဒိဋ္ဌဉာနန္တိ အာဒိသိတဗ္ဗဿ ဉာဏံ။ သရရက္ခဏန္တိ သရတော အတ္တာနံ, အတ္တတော ဝါ သရဿ ရက္ခဏံ။ ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟိက’’န္တိ ဣမိနာ မိဂ-သဒ္ဒဿ သဗ္ဗသကုဏစတုပ္ပဒေသု ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ, ဧကသေသနိဒ္ဒေသော ဝါ ဧသ စတုပ္ပဒေသွေဝ မိဂ-သဒ္ဒဿ နိရုဠှတ္တာ။ သဗ္ဗေသမ္ပိ သကုဏစတုပ္ပဒါနံ ရုတဇာနနသတ္ထဿ မိဂစက္ကသမညာ, ယထာ တံ သုဘာသုဘဇာနနပ္ပကာရေ သဗ္ဗတော ဘဒြံ စက္ကာဒိသမညာတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ။

၂၂။ ‘‘သာမိနော’’တိအာဒိ ပသဋ္ဌာပသဋ္ဌကာရဏဝစနံ။ လက္ခဏန္တိ တေသံ လက္ခဏပ္ပကာသကသတ္ထံ။ ပါရိသေသနယေန အဝသေသံ အာဝုဓံ။ ‘‘ယမှိ ကုလေ’’တိအာဒိနာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ တထာဇာနနဟေတု ဧဝ သေသံ လက္ခဏန္တိ ဒဿေတိ။ အယံ ဝိသေသောတိ ‘‘လက္ခဏ’’န္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာ လက္ခဏတော ဝိသေသော။ တဒတ္ထာဝိကရဏတ္ထံ ‘‘ဣဒဉ္စေတ္ထ ဝတ္ထူ’’တိ ဝုတ္တံ အဂ္ဂိံ ဓမမာနန္တိ အဂ္ဂိံ မုခဝါတေန ဇာလေန္တံ။ မက္ခေသီတိ ဝိနာသေတိ။ ပိဠန္ဓနကဏ္ဏိကာယာတိ ကဏ္ဏာလင်္ကာရဿ။ ဂေဟကဏ္ဏိကာယာတိ ဂေဟကူဋဿ, ဧတေန ဧကသေသနယံ, သာမညနိဒ္ဒေသံ ဝါ ဥပေတံ။ ကစ္ဆပလက္ခဏန္တိ ကုမ္မလက္ခဏံ။ သဗ္ဗစတုပ္ပဒါနန္တိ မိဂ-သဒ္ဒဿ စတုပ္ပဒဝါစကတ္တမာဟ။

၂၃။ အသုကဒိဝသေတိ ဒုတိယာတတိယာဒိတိထိဝသေန ဝုတ္တံ။ အသုကနက္ခတ္တေနာတိ အဿယုဇဘရဏီကတ္တိကာရောဟဏီအာဒိနက္ခတ္တယောဂဝသေန။ ဝိပ္ပဝုတ္ထာနန္တိ ဝိပ္ပဝသိတာနံ သဒေသတော နိက္ခန္တာနံ။ ဥပသင်္ကမနံ ဥပယာနံ။ အပယာနံ ပဋိက္ကမနံ။ ဒုတိယပဒေပီတိ ‘‘ဗာဟိရာနံ ရညံ…ပေ… ဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တေ ဒုတိယဝါကျေပိ။ ‘‘အဗ္ဘန္တရာနံ ရညံ ဇယော’’တိအာဒီဟိ ဒွီဟိ ဝါကျေဟိ ဝုတ္တာ ဇယပရာဇယာ ပါကဋာယေဝ။

၂၄။ ရာဟူတိ ရာဟု နာမ အသုရိဿရော အသုရရာဇာ။ တထာ ဟိ မဟာသမယသုတ္တေ အသုရနိကာယေ ဝုတ္တံ –

‘‘သတဉ္စ ဗလိပုတ္တာနံ, သဗ္ဗေ ဝေရောစနာမကာ၊

သန္နယှိတွာ ဗလိသေနံ, ရာဟုဘဒ္ဒမုပါဂမု’’န္တိ။ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၃၉)၊

တဿ စန္ဒိမသူရိယာနံ ဂဟဏံ သံယုတ္တနိကာယေ စန္ဒိမသုတ္တသူရိယသုတ္တေဟိ ဒီပေတဗ္ဗံ။ ဣတိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အာဒိအတ္ထော ‘‘စန္ဒဂ္ဂါဟာဒယော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ, တေန သူရိယဂ္ဂါဟနက္ခတ္တဂ္ဂါဟာ သင်္ဂယှန္တိ။ တသ္မာ စန္ဒိမသူရိယာနမိဝ နက္ခတ္တာနမ္ပိ ရာဟုနာ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တတော ဧဝ ဟိ ‘‘အပိ စာ’’တိအာဒိနာ နက္ခတ္တဂါဟေ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော။ အင်္ဂါရကာဒိဂါဟသမာယောဂေါပီတိ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန အင်္ဂါရကသသိပုတ္တသူရဂရုသုက္ကရဝိသုတကေတုသင်္ခါတာနံ ဂါဟာနံ သမာယောဂေါ အပိ နက္ခတ္တဂါဟောယေဝ သဟ ပယောဂေန ဂဟဏတော။ သဟပယောဂေါပိ ဟိ ဝေဒသမယေန ဂဟဏန္တိ ဝုစ္စတိ။ ဥက္ကာနံ ပတနန္တိ ဥက္ကောဘာသာနံ ပတနံ။ ဝါတသံဃာတေသု ဟိ ဝေဂေန အညမညံ သံဃဋ္ဋေန္တေသု ဒီပိကောဘာသော ဝိယ ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အာကာသတော ပတတိ, တတြာယံ ဥက္ကာပါတဝေါဟာရော။ ဇောတိသတ္ထေပိ ဝုတ္တံ –

‘‘မဟာသိခါ စ သုက္ခဂ္ဂါ-ရတ္တာနိလသိခေါဇ္ဇလာ၊

ပေါရိသီ စ ပမာဏေန, ဥက္ကာ နာနာဝိဓာ မတာ’’တိ။

ဒိသာကာလုသိယန္တိ ဒိသာသု ခေါဘနံ, တံ သရူပတော ဒဿေတိ ‘‘အဂ္ဂိသိခဓူမသိခါဒီဟိ အာကုလဘာဝေါ ဝိယာ’’တိ ဣမိနာ, အဂ္ဂိသိခဓူမသိခါဒီနံ ဗဟုဓာ ပါတုဘာဝေါ ဧဝ ဒိသာဒါဟော နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တဒေဝ ‘‘ဓူမကေတူ’’တိ လောကိယာ ဝဒန္တိ။ ဝုတ္တဉ္စ ဇောတိသတ္ထေ –

‘‘ကေတု ဝိယ သိခါဝတီ, ဇောတိ ဥပ္ပါတရူပိနီ’’တိ။

သုက္ခဝလာဟကဂဇ္ဇနန္တိ ဝုဋ္ဌိမန္တရေန ဝါယုဝေဂစလိတဿ ဝလာဟကဿ နဒနံ။ ယံ လောကိယာ ‘‘နိဃာတော’’တိ ဝဒန္တိ။ ဝုတ္တဉ္စ ဇောတိသတ္ထေ –

‘‘ယဒါန္တလိက္ခေ ဗလဝါ, မာရုတော မာရုတာဟတော၊

ပတတျဓော သ နီဃာတော, ဇာယတေ ဝါယုသမ္ဘဝေါ’’တိ။

ဥဒယနန္တိ လဂ္ဂနမာယူဟနံ။

‘‘ယဒေါဒေတိ တဒါ လဂနံ, ရာသီနမနွယံ ကမာ’’တိ –

ဟိ ဝုတ္တံ။ အတ္ထင်္ဂမနမ္ပိ တတော သတ္တမရာသိပ္ပမာဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အဗ္ဘာ ဓူမော ရဇော ရာဟူတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အဝိသုဒ္ဓတာ။ တဗ္ဗိနိမုတ္တတာ ဝေါဒါနံ။ ဝုတ္တဉ္စ ‘‘စတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ, စန္ဒိမသူရိယာနံ ဥပက္ကိလေသာ, ယေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌာ စန္ဒိမသူရိယာ န တပန္တိ န ဘာသန္တိ န ဝိရောစန္တိ။ ကတမေ စတ္တာရော? အဗ္ဘာ ဘိက္ခဝေ, စန္ဒိမသူရိယာနံ ဥပက္ကိလေသာ, ယေန…ပေ… ဓူမော…ပေ… ရဇော…ပေ… ရာဟု ဘိက္ခဝေ…ပေ… ဣမေ ခေါ…ပေ… န ဝိရောစန္တီ’’တိ (အ။ နိ။ ၄။၅၀)။

၂၅။ ဒေဝဿာတိ မေဃဿ။ ဓာရာနုပ္ပဝေစ္ဆနံ ဝဿနံ။ အဝဂ္ဂါဟောတိ ဓာရာယ အဝဂ္ဂဟဏံ ဒုဂ္ဂဟဏံ, တေနာဟ ‘‘ဝဿဝိဗန္ဓော’’တိ။ ဟတ္ထမုဒ္ဒါတိ ဟတ္ထေန အဓိပ္ပေတဝိညာပနံ, တံ ပန အင်္ဂုလိသင်္ကောစနေန ဂဏနာယေဝါတိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၂၁) ဝုတ္တံ။ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ပန ‘‘ဟတ္ထမုဒ္ဒါ နာမ အင်္ဂုလိပဗ္ဗေသု သညံ ဌပေတွာ ဂဏနာ’’တိ ဒဿိတာ။ ဂဏနာ ဝုစ္စတိ အစ္ဆိဒ္ဒကဂဏနာ ပရိသေသဉာယေန, သာ ပန ပါဒသိကမိလက္ခကာဒယော ဝိယ ‘‘ဧကံ ဒွေ’’တိအာဒိနာ နဝန္တဝိဓိနာ နိရန္တရဂဏနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သမူဟနံ သင်္ကလနံ ဝိသုံ ဥပ္ပါဒနံ အပနယနံ ပဋုပ္ပါဒနံ [သဋုပ္ပါဒနံ (အဋ္ဌကထာယံ)] ‘‘သဒုပ္ပါဒန’’န္တိပိ ပဌန္တိ, သမ္မာ ဥပ္ပါဒနန္တိ အတ္ထော။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေါကလနဘာဂဟာရာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ။ တတ္ထ ဝေါကလနံ ဝိသုံ သမူဟကရဏံ, ဝေါမိဿနန္တိ အတ္ထော။ ဘာဂကရဏံ ဘာဂေါ။ ဘုဉ္ဇနံ ဝိဘဇနံ ဟာရော။ သာတိ ယထာဝုတ္တာ ပိဏ္ဍဂဏနာ ဒိသွာတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌမတ္တေန ဂဏေတွာတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော။

ပဋိဘာနကဝီတိ ဧတ္ထ အင်္ဂုတ္တရာဂမေ (အ။ နိ။ ၄။၂၃၁) ဝုတ္တာနန္တိ သေသော, ကဝီနံ ကဗျကရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော, ဧတေန ကဝီဟိ ကတံ, ကဝီနံ ဝါ ဣဒံ ကာဝေယျန္တိ အတ္ထံ ဒဿေတိ။ ‘‘အတ္တနော စိန္တာဝသေနာ’’တိအာဒိ တေသံ သဘာဝဒဿနံ။ တထာ ဟိ ဝတ္ထုံ, အနုသန္ဓိဉ္စ သယမေဝ စိရေန စိန္တေတွာ ကရဏဝသေန စိန္တာကဝိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကိဉ္စိ သုတွာ သုတေန အသုတံ အနုသန္ဓေတွာ ကရဏဝသေန သုတကဝိ, ကိဉ္စိ အတ္ထံ ဥပဓာရေတွာ တဿ သင်္ခိပနဝိတ္ထာရဏာဒိဝသေန အတ္ထကဝိ, ယံ ကိဉ္စိ ပရေန ကတံ ကဗ္ဗံ ဝါ နာဋကံ ဝါ ဒိသွာ တံသဒိသမေဝ အညံ အတ္တနော ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနေန ကရဏဝသေန ပဋိဘာနကဝီတိ။ န္တိ တမတ္ထံ။ တပ္ပဋိဘာဂန္တိ တေန ဒိဋ္ဌေန သဒိသံ။ ‘‘ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိသေသနံ, ‘‘ကရိဿာမီ’’တိ ဧတ္ထ ဝါ ဘာဝနပုံသကံ။ ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနဝသေနာတိ ကာရဏာနုရူပံ ပဝတ္တနကဉာဏဝသေန။ ဇီဝိကတ္ထာယာတိ ပကရဏာဓိဂတဝသေနေဝ ဝုတ္တံ။ ကဝီနံ ဣဒန္တိ ကဗျံ, ယံ ‘‘ဂီတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။

၂၆။ ပရိဂ္ဂဟဘာဝေန ဒါရိကာယ ဂဏှနံ အာဝါဟနံ။ တထာ ဒါနံ ဝိဝါဟနံ။ ဣဓ ပန တထာကရဏဿ ဥတ္တရပဒလောပေန နိဒ္ဒေသော, ဟေတုဂဗ္ဘဝသေန ဝါ, တေနာဟ ‘‘ဣမဿ ဒါရကဿာ’’တိအာဒိ။ ဣတီတိ ဧဝံဟောန္တေသု, ဧဝံဘာဝတော ဝါ။ ဥဋ္ဌာနန္တိ ခေတ္တာဒိတော ဥပ္ပန္နမာယံ။ ဣဏန္တိ ဓနဝဍ္ဎနတ္ထံ ပရဿ ဒိန္နံ ပရိယုဒဉ္စနံ။ ပုဗ္ဗေ ပရိစ္ဆိန္နကာလေ အသမ္ပတ္တေပိ ဥဒ္ဓရိတမိဏံ ဥဋ္ဌာနံ, ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေ ပန သမ္ပတ္တေ ဣဏန္တိ ကေစိ, တဒယုတ္တမေဝ ဣဏဂဟဏေနေဝ သိဇ္ဈနတော။ ပရေသံ ဒိန္နံ ဣဏံ ဝါ ဓနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ထာဝရန္တိ စိရဋ္ဌိတိကံ။ ဒေသန္တရေ ဒိဂုဏတိဂုဏာဒိဂဟဏဝသေန ဘဏ္ဍပ္ပယောဇနံ ပယောဂေါ။ တတ္ထ ဝါ အညတ္ထ ဝါ ယထာကာလပရိစ္ဆေဒံ ဝဍ္ဎိဂဟဏဝသေန ပယောဇနံ ဥဒ္ဓါရော။ ‘‘ဘဏ္ဍမူလရဟိတာနံ ဝါဏိဇံ ကတွာ ဧတ္တကေန ဥဒယေန သဟ မူလံ ဒေထာ’တိ ဓနဒါနံ ပယောဂေါ, တာဝကာလိကဒါနံ ဥဒ္ဓါရော’’တိပိ ဝဒန္တိ။ အဇ္ဇ ပယောဇိတံ ဒိဂုဏံ စတုဂုဏံ ဟောတီတိ ယဒိ အဇ္ဇ ပယောဇိတံ ဘဏ္ဍံ, ဧဝံ အပရဇ္ဇ ဒိဂုဏံ, အဇ္ဇ စတုဂုဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော။ သုဘဿ, သုဘေန ဝါ ဂမနံ ပဝတ္တနံ သုဘဂေါ, တဿ ကရဏံ သုဘဂကရဏံ, တံ ပန ပိယမနာပဿ, သဿိရီကဿ ဝါ ကရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ပိယမနာပကရဏ’’န္တိအာဒိ။ သဿိရီကကရဏန္တိ သရီရသောဘဂ္ဂကရဏံ။ ဝိလီနဿာတိ ပတိဋ္ဌဟိတွာပိ ပရိပက္ကမပါပုဏိတွာ ဝိလောပဿ။ တထာ ပရိပက္ကဘာဝေန အဋ္ဌိတဿ။ ပရိယာယဝစနမေတံ ပဒစတုက္ကံ။ ဘေသဇ္ဇဒါနန္တိ ဂဗ္ဘသဏ္ဌာပနဘေသဇ္ဇဿ ဒါနံ။ တီဟိ ကာရဏေဟီတိ ဧတ္ထ ဝါတေန, ပါဏကေဟိ ဝါ ဂဗ္ဘေ ဝိနဿန္တေ န ပုရိမကမ္မုနာ ဩကာသော ကတော, တပ္ပစ္စယာ ဧဝ ကမ္မံ ဝိပစ္စတိ, သယမေဝ ပန ကမ္မုနာ ဩကာသေ ကတေ န ဧကန္တေန ဝါတာ, ပါဏကာ ဝါ အပေက္ခိတဗ္ဗာတိ ကမ္မဿ ဝိသုံ ကာရဏဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (ဝိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၁၈၅) ပန ဝါတေန ပါဏကေဟိ ဝါ ဂဗ္ဘော ဝိနဿန္တော ကမ္မံ ဝိနာ န ဝိနဿတီတိ အဓိပ္ပါယေန တမညာတြ ဒွီဟိ ကာရဏေဟီတိ ဝုတ္တံ။ နိဗ္ဗာပနီယန္တိ ဥပသမကရံ။ ပဋိကမ္မန္တိ ယထာ တေ န ခါဒန္တိ, တထာ ပဋိကရဏံ။

ဗန္ဓကရဏန္တိ ယထာ ဇိံ စာလေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ အနာလောဠိတကရဏံ။ ပရိဝတ္တနတ္ထန္တိ အာဝုဓာဒိနာ သဟ ဥက္ခိတ္တဟတ္ထာနံ အညတ္ထ ပရိဝတ္တနတ္ထံ, အတ္တနာ ဂေါပိတဋ္ဌာနေ အခိပေတွာ ပရတ္ထ ခိပနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ခိပတီတိ စ အညတ္ထ ခိပတီတိ အတ္ထော။ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေတိ အဍ္ဍဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ။ ဣစ္ဆိတတ္ထဿ ဒေဝတာယ ကဏ္ဏေ ကထနဝသေန ဇပ္ပနံ ကဏ္ဏဇပ္ပနန္တိ စ ဝဒန္တိ။ ဒေဝတံ ဩတာရေတွာတိ ဧတ္ထ မန္တဇပ္ပနေန ဒေဝတာယ ဩတာရဏံ။ ဇီဝိကတ္ထာယာတိ ယထာ ပါရိစရိယံ ကတွာ ဇီဝိတဝုတ္တိ ဟောတိ, တထာ ဇီဝိတဝုတ္တိကရဏတ္ထာယ။ အာဒိစ္စပါရိစရိယာတိ ကရမာလာဟိ ပူဇံ ကတွာ သကလဒိဝသံ အာဒိစ္စာဘိမုခါဝဋ္ဌာနေန အာဒိစ္စဿ ပရိစရဏံ။ ‘‘တထေဝါ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဇီဝိကတ္ထာယာ’’တိ ပဒမာကဍ္ဎတိ။ သိရိဝှါယနန္တိ ဤ-ကာရတော အ-ကာရလောပေန သန္ဓိနိဒ္ဒေသော, တေနာဟ ‘‘သိရိယာ အဝှါယန’’န္တိ။ ‘‘သိရေနာ’’တိ ပန ဌာနဝသေန အဝှါယနာကာရံ ဒဿေတိ။ ယေ တု အ-ကာရတော အ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ ‘‘သိရဝှါယန’’န္တိ ပဌန္တိ, တေသံ ပါဌေ အယမတ္ထော ‘‘မန္တံ ဇပ္ပေတွာ သိရသာ ဣစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ အဝှါယန’’န္တိ။

၂၇။ ဒေဝဋ္ဌာနန္တိ ဒေဝါယတနံ။ ဥပဟာရန္တိ ပူဇံ။ သမိဒ္ဓိကာလေတိ အာယာစိတဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓကာလေ။ သန္တိပဋိဿဝကမ္မန္တိ ဒေဝတာယာစနာယ ယာ သန္တိ ပဋိကတ္တဗ္ဗာ, တဿာ ပဋိဿဝကရဏံ။ သန္တီတိ စေတ္ထ မန္တဇပ္ပနေန ပူဇာကရဏံ, တာယ သန္တိယာ အာယာစနပ္ပယောဂေါတိ အတ္ထော။ တသ္မိန္တိ ယံ ‘‘သစေ မေ ဣဒံ နာမ သမိဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ ပဋိဿဝဖလဘူတေ ယထာဘိပတ္ထိတကမ္မသ္မိံ။ တဿာတိ ယော ‘‘ပဏိဓီ’’တိ စ ဝုတ္တော, တဿ ပဋိဿဝဿ။ ယထာပဋိဿဝဉှိ ဥပဟာရေ ကတေ ပဏိဓိအာယာစနာ ကတာ နိယျာတိတာ ဟောတီတိ။ ဂဟိတမန္တဿာတိ ဥဂ္ဂဟိတမန္တဿ။ ပယောဂကရဏန္တိ ဥပစာရကမ္မကရဏံ။ ဣတီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော, တေန ဝဿဝေါဿ-သဒ္ဒါနံ ပုရိသပဏ္ဍကေသု ပဝတ္တိံ ကာရဏဘာဝေန ဒဿေတိ, ပဏ္ဍကတော ဝိသေသေန အသတိ ဘဝတီတိ ဝဿော။ ပုရိသလိင်္ဂတော ဝိရဟေန အဝအသတိ ဟီဠိတော ဟုတွာ ဘဝတီတိ ဝေါဿော။ ဝိသေသော ရာဂဿဝေါ ယဿာတိ ဝဿော။ ဝိဂတော ရာဂဿဝေါ ယဿာတိ ဝေါဿောတိ နိရုတ္တိနယေန ပဒသိဒ္ဓီတိပိ ဝဒန္တိ။ ဝဿကရဏံ တဒနုရူပဘေသဇ္ဇေန။ ဝေါဿကရဏံ ပန ဥဒ္ဓတဗီဇတာဒိနာပိ, တေနေဝ ဇာတကဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝေါဿဝရာတိ ဥဒ္ဓတဗီဇာ ဩရောဓပါလကာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အစ္ဆန္ဒိကဘာဝမတ္တန္တိ ဣတ္ထိယာ အကာမဘာဝမတ္တံ။ လိင်္ဂန္တိ ပုရိသနိမိတ္တံ။

ဝတ္ထုဗလိကမ္မကရဏန္တိ ဃရဝတ္ထုသ္မိံ ဗလိကမ္မဿ ကရဏံ, တံ ပန ဥပဒ္ဒဝပဋိဗာဟနတ္ထံ, ဝဍ္ဎနတ္ထဉ္စ ကရောန္တိ, မန္တဇပ္ပနေန အတ္တနော, အညေသဉ္စ မုခသုဒ္ဓိကရဏံ။ တေသန္တိ အညေသံ။ ယောဂန္တိ ဘေသဇ္ဇပယောဂံ။ ဝမနန္တိ ပစ္ဆိန္ဒနံ။ ဥဒ္ဓံဝိရေစနန္တိ ဝမနဘေဒမေဝ ‘‘ဥဒ္ဓံ ဒေါသာနံ နီဟရဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ။ ဝိရေစနန္တိ ပကတိဝိရေစနမေဝ။ အဓောဝိရေစနန္တိ သုဒ္ဓဝတ္ထိကသာဝဝတ္ထိအာဒိဝတ္ထိကိရိယာ ‘‘အဓော ဒေါသာနံ နီဟရဏ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ။ အထော ဝမနံ ဥဂ္ဂိရဏမေဝ, ဥဒ္ဓံဝိရေစနံ ဒေါသနီဟရဏံ။ တထာ ဝိရေစနံ ဝိရေကောဝ, အဓောဝိရေစနံ ဒေါသနီဟရဏန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော ပါကဋော ဟောတိ။ ဒေါသာနန္တိ စ ပိတ္တာဒိဒေါသာနန္တိ အတ္ထော။ သေမှနီဟရဏာဒိ သိရောဝိရေစနံ။ ကဏ္ဏဗန္ဓနတ္ထန္တိ ဆိန္နကဏ္ဏာနံ သံဃဋနတ္ထံ။ ဝဏဟရဏတ္ထန္တိ အရုပနယနတ္ထံ။ အက္ခိတပ္ပနတေလန္တိ အက္ခီသု ဥသုမဿ နီဟရဏတေလံ။ ယေန အက္ခိမှိ အဉ္ဇိတေ ဥဏှံ ဥသုမံ နိက္ခမတိ။ ယံ နာသိကာယ ဂဏှီယတိ, တံ နတ္ထု။ ပဋလာနီတိ အက္ခိပဋလာနိ။ နီဟရဏသမတ္ထန္တိ အပနယနသမတ္ထံ။ ခါရဉ္ဇနန္တိ ခါရကမဉ္ဇနံ။ သီတမေဝ သစ္စံ နိရုတ္တိနယေန, တဿ ကာရဏံ အဉ္ဇနံ သစ္စဉ္ဇနန္တိ အာဟ ‘‘သီတလဘေသဇ္ဇဉ္ဇန’’န္တိ။ သလာကဝေဇ္ဇကမ္မန္တိ အက္ခိရောဂဝေဇ္ဇကမ္မံ။ သလာကသဒိသတ္တာ သလာကသင်္ခါတဿ အက္ခိရောဂဿ ဝေဇ္ဇကမ္မန္တိ ဟိ သာလာကိယံ။ ဣဒံ ပန ဝုတ္တာဝသေသဿ အက္ခိရောဂပဋိကမ္မဿ သင်္ဂဟဏတ္ထံ ဝုတ္တံ ‘‘တပ္ပနာဒယောပိ ဟိ သာလာကိယာနေဝါ’’တိ။ ပဋိဝိဒ္ဓဿ သလာကဿ နိက္ခမနတ္ထံ ဝေဇ္ဇကမ္မံ သလာကဝေဇ္ဇကမ္မန္တိ ကေစိ, တံ ပန သလ္လကတ္တိယပဒေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

သလ္လဿ ပဋိဝိဒ္ဓဿ ကတ္တနံ ဥဗ္ဗာဟနံ သလ္လကတ္တံ, တဒတ္ထာယ ဝေဇ္ဇကမ္မံ သလ္လကတ္တဝေဇ္ဇကမ္မံ။ ကုမာရံ ဘရတီတိ ကုမာရဘတော, တဿ ဘာဝေါ ကောမာရဘစ္စံ, ကုမာရော ဧဝ ဝါ ကောမာရော, ဘတနံ ဘစ္စံ, တဿ ဘစ္စံ တထာ, တဒဘိနိပ္ဖါဒကံ ဝေဇ္ဇကမ္မန္တိ အတ္ထော။ မူလာနိ ပဓာနာနိ ရောဂူပသမနေ သမတ္ထာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ မူလဘေသဇ္ဇာနိ, မူလာနံ ဝါ ဗျာဓီနံ ဘေသဇ္ဇာနိ တထာ။ မူလာနုဗန္ဓဝသေန ဟိ ဒုဝိဓော ဗျာဓိ။ တတြ မူလဗျာဓိမှိ တိကိစ္ဆိတေ ယေဘုယျေန ဣတရံ ဝူပသမတိ, တေနာဟ ‘‘ကာယတိကိစ္ဆတံ ဒဿေတီ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ကာယတိကိစ္ဆတန္တိ မူလဘာဝတော သရီရဘူတေဟိ ဘေသဇ္ဇေဟိ, သရီရဘူတာနံ ဝါ ရောဂါနံ တိကိစ္ဆကဘာဝံ။ ခါရာဒီနီတိ ခါရောဒကာဒီနိ။ တဒနုရူပေ ဝဏေတိ ဝူပသမိတဿ မူလဗျာဓိနော အနုစ္ဆဝိကေ အရုမှိ။ တေသန္တိ မူလဘေသဇ္ဇာနံ။ အပနယနံ အပဟရဏံ, တေဟိ အတိကိစ္ဆနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဣဒဉ္စ ကောမာရဘစ္စသလ္လကတ္တသာလာကိယာဒိဝိသေသဘူတာနံ တန္တီနံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တတ္တာ ပါရိသေသဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဒဝသေသာယ တန္တိယာ ဣဓ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သဗ္ဗာနိ စေတာနိ အာဇီဝဟေတုကာနိယေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာနိ ‘‘မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၁) ဝုတ္တတ္တာ။ ယံ ပန တတ္ထ တတ္ထ ပါဠိယံ ‘‘ဣတိ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဣတီ-တိ ပကာရတ္ထေ နိပါတော, ဝါ-တိ ဝိကပ္ပနတ္ထေ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမိနာ ပကာရေန, ဣတော အညေန ဝါတိ။ တေန ယာနိ ဣတော ဗာဟိရကပဗ္ဗဇိတာ သိပ္ပါယတနဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာဒီနိ ဇီဝိကောပါယဘူတာနိ အာဇီဝိကပကတာ ဥပဇီဝန္တိ, တေသံ ပရိဂ္ဂဟော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

မဟာသီလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကသဿတဝါဒဝဏ္ဏနာ

၂၈။ ဣဒါနိ သုညတာပကာသနဝါရဿတ္ထံ ဝဏ္ဏေန္တော အနုသန္ဓိံ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဝုတ္တဝဏ္ဏဿာတိ သဟတ္ထေ ဆဋ္ဌိဝစနံ, သာမိအတ္ထေ ဝါ အနုသန္ဓိ-သဒ္ဒဿ ဘာဝကမ္မဝသေန ကိရိယာဒေသနာသု ပဝတ္တနတော။ ဘိက္ခုသံဃေန ဝုတ္တဝဏ္ဏဿာတိ ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ တေန ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝဏ္ဏဿ။ တတြ ပါဠိယံ အယံ သမ္ဗန္ဓော – န ဘိက္ခဝေ, ဧတ္တကာ ဧဝ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ယေ တုမှာကံ ပါကဋာ, အပါကဋာ ပန ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ, အညေ ဓမ္မာ’’တိ ဝိတ္ထာရော။ ‘‘ဣမေ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ ဧဝံ ဂဟိတာ’’တိအာဒိနာ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနံ ယထာဂဟိတာကာရဿ သုညဘာဝပ္ပကာသနတော, ‘‘တဉ္စ ပဇာနနံ န ပရာမသတီ’’တိ သီလာဒီနဉ္စ အပရာမသနီယဘာဝဒီပနေန နိစ္စသာရာဒိဝိရဟပ္ပကာသနတော, ယာသု ဝေဒနာသု အဝီတရာဂတာယ ဗာဟိရာနံ ဧတာနိ ဒိဋ္ဌိဝိဗန္ဓကာနိ သမ္ဘဝန္တိ, တာသံ ပစ္စယဘူတာနဉ္စ သမ္မောဟာဒီနံ ဝေဒကကာရကသဘာဝါဘာဝဒဿနမုခေန သဗ္ဗဓမ္မာနံ အတ္တတ္တနိယတာဝိရဟဒီပနတော, အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနတော စ အယံ ဒေသနာ သုညတာဝိဘာဝနပ္ပဓာနာတိ အာဟ ‘‘သုညတာပကာသနံ အာရဘီ’’တိ။

ပရိယတ္တီတိ ဝိနယာဒိဘေဒဘိန္နာ မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာ တန္တိ။ ဒေသနာတိ တဿာ တန္တိယာ မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာယ ဝိဘာဝနာ, ယထာဓမ္မံ ဓမ္မာဘိလာပဘူတာ ဝါ ပညာပနာ, အနုလောမာဒိဝသေန ဝါ ကထနန္တိ ပရိယတ္တိဒေသနာနံ ဝိသေသော ပုဗ္ဗေယေဝ ဝဝတ္ထာပိတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဒေသနာယ, ပရိယတ္တိယ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ။ ဧဝမာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သစ္စသဘာဝသမာဓိပညာပကတိပုညာပတ္တိဉေယျာဒယော သင်္ဂယှန္တိ။ တထာ ဟိ အယံ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘စတုန္နံ ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ အနနုဗောဓာ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၄။၁) သစ္စေ ပဝတ္တတိ, ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ တိကမာတိကာ ၁) သဘာဝေ, ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၃, ၉၄, ၁၄၅၊ ၃။၁၄၂၊ မ။ နိ။ ၃။၁၆၇၊ သံ။ နိ။ ၅။၃၇၈) သမာဓိမှိ, ‘‘သစ္စံ ဓမ္မော ဓိတိ စာဂေါ, သ ဝေ ပေစ္စ န သောစတိ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၂၄၆၊ သု။ နိ။ ၁၉၀) ပညာယံ, ‘‘ဇာတိဓမ္မာနံ ဘိက္ခဝေ, သတ္တာနံ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁၃၁၊ ၃။၃၇၃၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၃၃) ပကတိယံ, ‘‘ဓမ္မော သုစိဏ္ဏော သုခမာဝဟာတီ’’တိအာဒီသု (သု။ နိ။ ၁၈၄၊ ထေရဂါ။ ၃၀၃၊ ဇာ။ ၁။၁၀။၁၀၂၊ ၁၅။၃၈၅) ပုညေ, ‘‘စတ္တာရော ပါရာဇိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၂၃၃) အာပတ္တိယံ, ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ။ ၁၅၆၊ စူဠနိ။ ၈၅၊ ပဋိ။ မ။ ၃။၅) ဉေယျေ ပဝတ္တတိ။ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ သတ္တဇီဝတော သုညာ ဓမ္မမတ္တာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။ ကိမတ္ထိယံ ဂုဏေ ပဝတ္တနန္တိ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ။

မကသတုဏ္ဍသူစိယာတိ သူစိမုခမက္ခိကာယ တုဏ္ဍသင်္ခါတာယ သူစိယာ။ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌော ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော။ အညတြ တထာဂတာတိ ဌပေတွာ တထာဂတံ။ ‘‘ဒုဒ္ဒသာ’’တိ ပဒေနေဝ တေသံ ဓမ္မာနံ ဒုက္ခောဂါဟတာ ပကာသိတာတိ ‘‘အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ လဘိတဗ္ဗာတိ လဗ္ဘနီယာ, သာ ဧဝ လဗ္ဘနေယျာ, လဘီယတေ ဝါ လဗ္ဘနံ, တမရဟတီတိ လဗ္ဘနေယျာ, န လဗ္ဘနေယျာ အလဗ္ဘနေယျာ, ပတိဋ္ဌဟန္တိ ဧတ္ထာတိ ပတိဋ္ဌာ, ပတိဋ္ဌဟနံ ဝါ ပတိဋ္ဌာ, အလဗ္ဘနေယျာ ပတိဋ္ဌာ ဧတ္ထာတိ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ ကောစိ အတ္တနော ပမာဏံ အဇာနန္တော ဉာဏေန တေ ဓမ္မေ ဩဂါဟိတုံ ဥဿာဟံ ကရေယျ, တဿ တံ ဉာဏံ အပ္ပတိဋ္ဌမေဝ မကသတုဏ္ဍသူစိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေတိ။ ဩဂါဟိတုမသက္ကုဏေယျတာယ ‘‘ဧတ္တကာ ဧတေ ဤဒိသာ ဝါ’’တိ တေ ပဿိတုံ န သက္ကာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂမ္ဘီရတ္တာ ဧဝ ဒုဒ္ဒသာ’’တိ။ ယေ ပန ဒဋ္ဌုမေဝ န သက္ကာ, တေသံ ဩဂါဟိတွာ အနု အနု ဗုဇ္ဈနေ ကထာ ဧဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဧဝ ဒုရနုဗောဓာတိ။ သဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟပဋိပ္ပဿဒ္ဓိသင်္ခါတအဂ္ဂဖလမတ္ထကေ သမုပ္ပန္နတာ, ပုရေစရာနုစရဝသေန နိဗ္ဗုတသဗ္ဗကိလေသပရိဠာဟသမာပတ္တိသမောကိဏ္ဏတ္တာ စ နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟာ။ တဗ္ဘာဝတော သန္တာတိ အတ္ထော။ သန္တာရမ္မဏာနိ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ အနုပသန္တသဘာဝါနံ ကိလေသာနံ, သင်္ခါရာနဉ္စ အဘာဝတော။

အထ ဝါ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသတဗ္ဗိသယဝိညာဏာနံ အနန္တဘာဝေါ ဝိယ သုသမူဟတဝိက္ခေပတာယ နိစ္စသမာဟိတဿ မနသိကာရဿ ဝသေန တဒါရမ္မဏဓမ္မာနံ သန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ အဝိရဇ္ဈိတွာ နိမိတ္တပဋိဝေဓော ဝိယ ဣဿာသာနံ အဝိရဇ္ဈိတွာ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓော သာဒုရသော မဟာရသောဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အတိတ္တိကရဏဋ္ဌေနာ’’တိ, အတပ္ပနကရဏသဘာဝေနာတိ အတ္ထော။ သောဟိစ္စံ တိတ္တိ တပ္ပနန္တိ ဟိ ပရိယာယော။ အတိတ္တိကရဏဋ္ဌေနာတိ ပတ္ထေတွာ သာဒုရသကရဏဋ္ဌေနာတိပိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ ပဋိဝေဓပ္ပတ္တာနံ တေသု စ ဗုဒ္ဓါနမေဝ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသယဘာဝူပဂမနတော န တက္ကဗုဒ္ဓိယာ ဂေါစရာတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တမဉာဏဝိသယတ္တာ’’တိအာဒိ။ နိပုဏာတိ ဉေယျေသု တိက္ခပ္ပဝတ္တိယာ ဆေကာ။ ယသ္မာ ပန သော ဆေကဘာဝေါ အာရမ္မဏေ အပ္ပဋိဟတဝုတ္တိတာယ, သုခုမဉေယျဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာယ စ သုပါကဋော ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဏှသုခုမသဘာဝတ္တာ’’တိ။ ပဏ္ဍိတေဟိယေဝါတိ အဝဓာရဏံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဗာလာနံ အဝိသယတ္တာ’’တိ အာဟ။

အယံ အဋ္ဌကထာနယတော အပရော နယော – ဝိနယပဏ္ဏတ္တိအာဒိဂမ္ဘီရနေယျဝိဘာဝနတော ဂမ္ဘီရာ။ ကဒါစိယေဝ အသင်္ချေယျေ မဟာကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာပိ ဒုလ္လဘဒဿနတာယ ဒုဒ္ဒသာ။ ဒဿနဉ္စေတ္ထ ပညာစက္ခုဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဓမ္မနွယသင်္ခါတဿ အနုဗောဓဿ ကဿစိဒေဝ သမ္ဘဝတော ဒုရနုဗောဓာ။ သန္တသဘာဝတော, ဝေနေယျာနဉ္စ သဗ္ဗဂုဏသမ္ပဒါနံ ပရိယောသာနတ္တာ သန္တာ။ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ပဏီတာ။ သမဓိဂတသစ္စလက္ခဏတာယ အတက္ကေဟိ ပုဂ္ဂလေဟိ, အတက္ကေန ဝါ ဉာဏေန အဝစရိတဗ္ဗတော အတက္ကာဝစရာ။ နိပုဏံ, နိပုဏေ ဝါ အတ္ထေ သစ္စပစ္စယာကာရာဒိဝသေန ဝိဘာဝနတော နိပုဏာ။ လောကေ အဂ္ဂပဏ္ဍိတေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဝေဒိတဗ္ဗတော ပကာသိတဗ္ဗတော ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာ။

အနာဝရဏဉာဏပဋိလာဘတော ဟိ ဘဂဝါ ‘‘သဗ္ဗဝိဒူဟမသ္မိ, (မ။ နိ။ ၁။၁၇၈၊ ၂။၃၄၂၊ ဓ။ ပ။ ၃၅၃၊ မဟာဝ။ ၁၁) ဒသဗလသမန္နာဂတော ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော’’တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၂။၂၁၊ ၂။၂၂) အတ္တနော သဗ္ဗညုတာဒိဂုဏေ ပကာသေသိ, တေနေဝါဟ ‘‘သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတီ’’တိ။ သယံ-သဒ္ဒေန, နိဒ္ဓါရိတာဝဓာရဏေန ဝါ နိဝတ္တေတဗ္ဗမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အနညနေယျော ဟုတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, အညေဟိ အဗောဓိတော ဟုတွာတိ အတ္ထော။ အဘိညာတိ ယ-ကာရလောပေါ ‘‘အညာဏတာ အာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု (ပရိ။ ၂၉၆) ဝိယာတိ ဒဿေတိ ‘‘အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေနာ’’တိ ဣမိနာ။ အပိစ ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိ ပဒဿ အနညနေယျော ဟုတွာတိ အတ္ထဝစနံ, ‘‘သစ္ဆိကတွာ’’တိ ပဒဿ ပန သယမေဝ…ပေ… ကတွာတိ။ သယံ-သဒ္ဒါ ဟိ သစ္ဆိကတွာတိ ဧတ္ထာပိ သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗော။ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေနာတိ စ တဿ ဟေတုဝစနံ, ကရဏဝစနံ ဝါ။

တတ္ထ ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝိယ သစ္ဆိကာတဗ္ဗသဘာဝံ န ဟောတိ, အာသဝက္ခယဉာဏေ ပန အဓိဂတေ အဓိဂတမေဝ ဟောတိ, တသ္မာ တဿ ပစ္စက္ခကရဏံ သစ္ဆိကိရိယာတိ အာဟ ‘‘အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခံ ကတွာ’’တိ။ ဟေတုအတ္ထေ စေတံ ကရဏဝစနံ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတဿ အဘိဝိသိဋ္ဌဉာဏဿာဓိဂမဟေတူတိ အတ္ထော။ အဘိဝိသိဋ္ဌဉာဏန္တိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏေ အဓိပ္ပေတေ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနမ္ပိ ယုဇ္ဇတေဝ။ ပဝေဒနဉ္စေတ္ထ အညာဝိသယာနံ သစ္စာဒီနံ ဒေသနာကိစ္စသာဓနတော, ‘‘ဧကောမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ။ ၁၁၊ ကထာ။ ၄၀၅) ပဋိဇာနနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဂုဏဓမ္မေဟီတိ ဂုဏသင်္ခါတေဟိ ဓမ္မေဟိ။ ယထာဘူတမေဝ ယထာဘုစ္စံ သကတ္ထေ ဏျပစ္စယဝသေန။

ဝဒမာနာတိ ဧတ္ထ သတ္တိအတ္ထော မာနသဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ဧကပုဂ္ဂလော ဘိက္ခဝေ, လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, (အ။ နိ။ ၁။၁၇၀၊ ကထာ။ ၄၀၅) တသ္မာ ဝတ္တုံ ဥဿာဟံ ကရောန္တောတိ အတ္ထော။ ဧဝံဘူတာ ဟိ ဝတ္တုကာမာ နာမ ဟောန္တိ, တေနာဟ ‘‘တထာဂတဿာ’’တိအာဒိ။ သာဝသေသံ ဝဒန္တာပိ ဝိပရီတဝဒန္တာ ဝိယ သမ္မာ ဝဒန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ယထာ သမ္မာ ဝဒန္တိ, တထာ ဒဿေတုံ ‘‘အဟာပေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တေန ဟိ အနဝသေသဝဒနမေဝ သမ္မာ ဝဒနန္တိ ဒဿေတိ။ ‘‘ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျု’’န္တိ ဣမိနာ စ ‘‘ဝဒေယျု’’န္တိ ဧတဿ သမတ္ထနတ္ထဘာဝမာဟ ယထာ ‘‘သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃၊ ပေဋကော။ ၂၂၊ မိ။ ပ။ ၁။၁။၉) ယေ ဧဝံ ဘဂဝတာ ထောမိတာ, တေ ဓမ္မာ ကတမေတိ ယောဇနာ။ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ’’တိအာဒိပါဠိယာ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနဿ ဝိရောဓိဘာဝံ စောဒေန္တော ‘‘ယဒိ ဧဝ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ယဒိ ဧဝန္တိ ဧဝံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ ဝုတ္တဝစနံ ယဒိ သိယာတိ အတ္ထော။ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသောတိ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒီနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ အတ္ထိ-သဒ္ဒေါပိ ဟိ ဣဓ ဗဟုဝစနောယေဝ ‘‘အတ္ထိ ခီရာ, အတ္ထိ ဂါဝေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ နိပါတဘာဝဿေဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ။ ယဒိပိ တဒိဒံ ဉာဏံ ဧကမေဝ သဘာဝတော, တထာပိ သမ္ပယောဂတော, အာရမ္မဏတော စ ပုထုဝစနပ္ပယောဂမရဟတီတိ ဝိဿဇ္ဇေတိ ‘‘ပုထုစိတ္တ…ပေ… ရမ္မဏတော’’တိ ဣမိနာ။ ပုထုစိတ္တသမာယောဂတောတိ ပုထူဟိ စိတ္တေဟိ သမ္ပယောဂတော။ ပုထူနိ အာရမ္မဏာနိ ဧတဿာတိ ပုထုအာရမ္မဏံ, တဗ္ဘာဝတော သဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

အပိစ ပုထု အာရမ္မဏံ အာရမ္မဏမေတဿာတိ ပုထုအာရမ္မဏာရမ္မဏန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ဩဋ္ဌမုခေါ, ကာမာဝစရ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ဧကဿ အာရမ္မဏသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘ပုထုအာရမ္မဏတော’’တိ ဝုတ္တံ, တေနဿ ပုထုဉာဏကိစ္စသာဓကတ္တံ ဒဿေတိ။ တထာ ဟေတံ ဉာဏံ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏံ, ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ, သတ္တာရိယပုဂ္ဂလဝိဘာဝနကဉာဏံ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏံ, နဝသတ္တာဝါသပရိဇာနနဉာဏံ, ဒသဗလဉာဏန္တိ ဧဝမာဒီနံ အနေကသတသဟဿဘေဒါနံ ဉာဏာနံ ယထာသမ္ဘဝံ ကိစ္စံ သာဓေတိ, တေသံ အာရမ္မဏဘူတာနံ အနေကေသမ္ပိ ဓမ္မာနံ တဒါရမ္မဏဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိ ယထာက္ကမံ တဗ္ဗိဝရဏံ။ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိံ သာဓကဘာဝေန ဒဿေတိ။ တတ္ထာတိ အတီတဓမ္မေ။ ဧကဝါရဝသေန ပုထုအာရမ္မဏဘာဝံ နိဝတ္တေတွာ အနေကဝါရဝသေန ကမပ္ပဝတ္တိယာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကမေနာပိ ဟိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိသယေသု ပဝတ္တတိ, န တထာ သကိံယေဝ။ ယထာ ဗာဟိရကာ ဝဒန္တိ ‘‘သကိံယေဝ သဗ္ဗညူ သဗ္ဗံ ဇာနာတိ, န ကမေနာ’’တိ။

ယဒိ ဧဝံ အစိန္တေယျာပရိမေယျပ္ပဘေဒဿ ဉေယျဿ ပရိစ္ဆေဒဝတာ ဧကေန ဉာဏေန နိရဝသေသတော ကထံ ပဋိဝေဓောတိ, ကော ဝါ ဧဝမာဟ ‘‘ပရိစ္ဆေဒဝန္တံ သဗ္ဗညုတညာဏ’’န္တိ။ အပရိစ္ဆေဒဉှိ တံ ဉာဏံ ဉေယျမိဝ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယာဝတကံ ဉာဏံ, တာဝတကံ ဉေယျံ။ ယာဝတကံ ဉေယျံ, တာဝတကံ ဉာဏ’’န္တိ (မဟာနိ။ ၆၉, ၁၅၆၊ စူဠနိ။ ၈၅၊ ပဋိ။ မ။ ၃။၅ အဓိပ္ပါယတ္ထမေဝ ဂဟိတံ ဝိယ ဒိဿတိ) ဧဝမ္ပိ ဇာတိဘူမိသဘာဝါဒိဝသေန, ဒိသာဒေသကာလာဒိဝသေန စ အနေကဘေဒဘိန္နေ ဉေယျေ ကမေန ဂယှမာနေ အနဝသေသပဋိဝေဓော န သမ္ဘဝတိယေဝါတိ? နယိဒမေဝံ။ ယဉှိ ကိဉ္စိ ဘဂဝတာ ဉာတုမိစ္ဆိတံ သကလမေကဒေသော ဝါ, တတ္ထ အပ္ပဋိဟတစာရိတာယ ပစ္စက္ခတော ဉာဏံ ပဝတ္တတိ။ ဝိက္ခေပါဘာဝတော စ ဘဂဝါ သဗ္ဗကာလံ သမာဟိတောတိ ဉာတုမိစ္ဆိတဿ ပစ္စက္ခဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိအာဒိ, (မဟာနိ။ ၆၉, ၁၅၆၊ စူဠနိ။ ၈၅၊ ပဋိ။ မ။ ၃။၅) နနု စေတ္ထ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပဿန္တာနံ ဝိယ, ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿန္တာနံ ဝိယ စ အနေကဓမ္မာဝဗောဓကာလေ အနိရူပိတရူပေန ဘဂဝတော ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ? ဂဟေတဗ္ဗံ အစိန္တေယျာနုဘာဝတာယ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယော အစိန္တေယျော’’တိ, (အ။ နိ။ ၄။၇၇) ဣဒံ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ – သဗ္ဗာကာရေန သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓနသမတ္ထဿ အာကင်္ခါပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိနော အနာဝရဏဉာဏဿ ပဋိလာဘေန ဘဂဝါ သန္တာနေန သဗ္ဗဓမ္မပဋိဝေဓသမတ္ထော အဟောသိ သဗ္ဗနေယျာဝရဏဿ ပဟာနတော, တသ္မာ သဗ္ဗညူ, န သကိံယေဝ သဗ္ဗဓမ္မာဝဗောဓတော ယထာသန္တာနေန သဗ္ဗဿ ဣန္ဓနဿ ဒဟနသမတ္ထတာယ ပါဝကော ‘‘သဗ္ဗဘူ’’တိ ဝုစ္စတီတိ။

ကာမဉ္စာယမတ္ထော ပုဗ္ဗေ ဝိတ္ထာရိတောယေဝ, ပကာရန္တရေန ပန သောတုဇနာနုဂ္ဂဟကာမတာယ, ဣမိဿာ စ ပေါရာဏသံဝဏ္ဏနာဝိသောဓနဝသေန ပဝတ္တတ္တာ ပုန ဝိဘာဝိတောတိ န စေတ္ထ ပုနရုတ္တိဒေါသော ပရိယေသိတဗ္ဗော, ဧဝမီဒိသေသု။ ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဘဂဝတော ဒသဗလာဒိဉာဏာနိပိ အနညသာဓာရဏာနိ, သဗ္ဗဒေသဝိသယတ္တာ ပန တေသံ ဉာဏာနံ န တေဟိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အဟာပေတွာ ဂဟိတာ နာမ ဟောန္တိ။ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန နိပ္ပဒေသဝိသယတ္တာ တသ္မိံ ဂဟိတေ သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဂဟိတာ ဧဝ နာမ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပါဠိအတ္ထာနုသာရေန တဒေဝ ဉာဏံ ဂဟိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပါဠိယမ္ပိ ဟိ ‘‘ယေဟိ တထာဂတဿ ယထာဘုစ္စံ ဝဏ္ဏံ သမ္မာ ဝဒမာနာ ဝဒေယျု’’န္တိ တမေဝ ပကာသိတံ တမန္တရေန အညဿ နိပ္ပဒေသဝိသယဿ အဘာဝတော, နိပ္ပဒေသဝိသယေနေဝ စ ယထာဘုစ္စံ သမ္မာ ဝဒနသမ္ဘဝတောတိ။

အညေဝါတိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေါ သန္နိဋ္ဌာပနတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အညေဝါတိ ဣဒံ ပနေတ္ထ ဝဝတ္ထာပနဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဝဝတ္ထာပနဝစနန္တိ စ သန္နိဋ္ဌာပနဝစနန္တိ အတ္ထော, သန္နိဋ္ဌာပနဉ္စ အဝဓာရဏမေဝ။ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အညေဝါ’’တိအာဒိ။ ‘‘န ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိအာဒယော’’တိ ဣမိနာ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ။ အယဉ္စ ဧဝ-သဒ္ဒေါ အနိယတဒေသတာယ စ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ယတ္ထ ဝုတ္တော, တတော အညတ္ထာပိ ဝစနိစ္ဆာဝသေန ဥပတိဋ္ဌတီတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရာဝါ’’တိအာဒိ။ ဣတိ-သဒ္ဒေန စ အာဒိအတ္ထေန ဒုဒ္ဒသာဝ န သုဒသာ, ဒုရနုဗောဓာဝ န သုရနုဗောဓာ, သန္တာဝ န ဒရထာ, ပဏီတာဝ န ဟီနာ, အတက္ကာဝစရာဝ န တက္ကာဝစရာ, နိပုဏာဝ န လူခါ, ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာဝ န ဗာလဝေဒနီယာတိ နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ။ သဗ္ဗပဒေဟီတိ ယာဝ ‘‘ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာ’’တိ ဣဒံ ပဒံ, တာဝ သဗ္ဗပဒေဟိ။

ဧဝံ နိဝတ္တေတဗ္ဗတံ ယုတ္တိယာ ဒဠှီကရောန္တော ‘‘သာဝကပါရမိဉာဏ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ သာဝကပါရမိဉာဏန္တိ သာဝကာနံ ဒါနာဒိပါရမိပါရိပူရိယာ နိပ္ဖန္နံ ဝိဇ္ဇတ္တယဆဠဘိညာစတုပဋိသမ္ဘိဒါဘေဒံ ဉာဏံ, တထာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ။ တတောတိ သာဝကပါရမိဉာဏတော။ တတ္ထာတိ သာဝကပါရမိဉာဏေ။ တတောပီတိ အနန္တရနိဒ္ဒိဋ္ဌတော ပစ္စေကဗောဓိဉာဏတောပိ။ အပိ-သဒ္ဒေန, ပိ-သဒ္ဒေန ဝါ ကော ပန ဝါဒေါ သာဝကပါရမိဉာဏတောတိ သမ္ဘာဝေတိ။ တတ္ထာပီတိ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏေပိ။ ဣတော ပနာတိ သဗ္ဗညုတညာဏတော ပန, တသ္မာ ဧတ္ထ သဗ္ဗညုတညာဏေ ဝဝတ္ထာနံ လဗ္ဘတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဂမ္ဘီရေသု ဝိသေသာ, ဂမ္ဘီရာနံ ဝါ ဝိသေသေန ဂမ္ဘီရာ။ အယဉ္စ ဂမ္ဘီရော အယဉ္စ ဂမ္ဘီရော ဣမေ ဣမေသံ ဝိသေသေန ဂမ္ဘီရာတိ ဝါ ဂမ္ဘီရတရာ။ တရသဒ္ဒေနေဝေတ္ထ ဗျဝစ္ဆေဒနံ သိဒ္ဓံ။

ဧတ္ထာယံ ယောဇနာ – ကိဉ္စာပိ သာဝကပါရမိဉာဏံ ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမံ သေက္ခဉာဏံ ပုထုဇ္ဇနဉာဏဉ္စ ဥပါဒါယ ဂမ္ဘီရံ, ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ ပန ဥပါဒါယ န တထာ ဂမ္ဘီရန္တိ ‘‘ဂမ္ဘီရမေဝါ’’တိ န သက္ကာ ဗျဝစ္ဆိဇ္ဇိတုံ, တထာ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ ဉာဏမုပါဒါယ ဂမ္ဘီရံ, သဗ္ဗညုတညာဏံ ပန ဥပါဒါယ န ဧဝံ ဂမ္ဘီရန္တိ ‘‘ဂမ္ဘီရမေဝါ’’တိ န သက္ကာ ဗျဝစ္ဆိဇ္ဇိတုံ, တသ္မာ တတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ န လဗ္ဘတိ။ သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မာ ပန သာဝကပါရမိဉာဏာဒီနမိဝ ကိဉ္စိ ဥပါဒါယ ဂမ္ဘီရာဘာဝါဘာဝတော ‘‘ဂမ္ဘီရာ ဧဝါ’’တိ ဝဝတ္ထာနံ လဗ္ဘတီတိ။ ယထာ စေတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ, ဧဝံ သာဝကပါရမိဉာဏံ ဒုဒ္ဒသံ။ ‘‘ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ ပန တတော ဒုဒ္ဒသတရန္တိ တတ္ထ ဝဝတ္ထာနံ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝဝတ္ထာနသမ္ဘဝေါ နေတဗ္ဗော, တေနေဝါဟ ‘‘တထာ ဒုဒ္ဒသာဝ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ။

ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနန္တိပိ ပါဌော, တဿာ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ အတ္ထော။ ဧတန္တိ ယထာဝုတ္တံ ဝိဿဇ္ဇနဝစနံ။ ဧဝန္တိ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌီနံ ဝိဘဇနာကာရေန။ ဧတ္ထာယမဓိပ္ပါယော – ဘဝတု တာဝ နိရဝသေသဗုဒ္ဓဂုဏဝိဘာဝနုပါယဘာဝတော သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ဧကမ္ပိ ပုထုနိဿယာရမ္မဏဉာဏကိစ္စသိဒ္ဓိယာ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၈) ဗဟုဝစနေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ, တဿ ပန ဝိဿဇ္ဇနံ သစ္စပစ္စယာကာရာဒိဝိသယဝိသေသဝသေန အနညသာဓာရဏေန ဝိဘဇနနယေန အနာရဘိတွာ သနိဿယာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဝိဘဇနနယေန ကသ္မာ အာရဒ္ဓန္တိ? တတ္ထ ယထာ သစ္စပစ္စယာကာရာဒီနံ ဝိဘဇနံ အနညသာဓာရဏံ သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝ ဝိသယော, ဧဝံ နိရဝသေသဒိဋ္ဌိဂတဝိဘဇနမ္ပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗုဒ္ဓါနဉှီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ, တတ္ထ ဌာနာနီတိ ကာရဏာနိ။ ဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ ဟောတီတိ ဒေသေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ အနေကဝိဓတာယ, ဒုဗ္ဗိညေယျတာယ စ နာနာနယေဟိ ပဝတ္တမာနံ ဒေသနာဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ ဝိပုလံ, ဗဟုပ္ပဘေဒဉ္စ ဟောတိ။ ဉာဏံ အနုပဝိသတီတိ တတော ဧဝ စ ဒေသနာဉာဏံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မေ ဝိဘာဂသော ကုရုမာနံ အနုပဝိသတိ, တေ အနုပဝိသိတွာ ဌိတံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော။

ဗုဒ္ဓဉာဏဿ မဟန္တဘာဝေါ ပညာယတီတိ ဧဝံဝိဓဿ နာမ ဓမ္မဿ ဒေသကံ, ပဋိဝေဓကဉ္စာတိ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဉာဏဿ, ပဋိဝေဓဉာဏဿ စ ဥဠာရဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ။ ဒေသနာ ဂမ္ဘီရာ ဟောတီတိ သဘာဝေန ဂမ္ဘီရာနံ တေသံ စတုဗ္ဗိဓာနမ္ပိ ဒေသနာ ဒေသေတဗ္ဗဝသေန ဂမ္ဘီရာဝ ဟောတိ, သာ ပန ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာ သဗ္ဗတ္ထ, သဗ္ဗဒါ စ ယာနတ္တယမုခေနေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘တိလက္ခဏာဟတာ သုညတာပဋိသံယုတ္တာ’’တိ, တီဟိ လက္ခဏေဟိ အာဟတာ, အတ္တတ္တနိယတော သုညဘာဝပဋိသညုတ္တာ စာတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ‘‘သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’’တိ (မဟာနိ။ ၆၉, ၁၅၆၊ စူဠနိ။ ၈၅၊ ပဋိ။ မ။ ၃။၅၊ နေတ္တိ။ ၁၅) ဝစနတော သဗ္ဗာပိ ဘဂဝတော ဒေသနာ ဉာဏရဟိတာ နာမ နတ္ထိ, သမသမပရက္ကမနဝသေန သီဟသမာနဝုတ္တိတာယ စ သဗ္ဗတ္ထ သမာနုဿာဟပ္ပဝတ္တိ, ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဝသေန ပန ဒေသနာ ဝိသေသတော ဉာဏေန အနုပဝိဋ္ဌာ, ဂမ္ဘီရတရာ စ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ကထံ ပန ဝိနယပဏ္ဏတ္တိံ ပတွာ ဒေသနာ တိလက္ခဏာဟတာ, သုညတာပဋိသညုတ္တာ စ ဟောတိ, နနု တတ္ထ ဝိနယပဏ္ဏတ္တိမတ္တမေဝါတိ? န တတ္ထ ဝိနယပဏ္ဏတ္တိမတ္တမေဝ။ တတ္ထာပိ ဟိ သန္နိသိန္နပရိသာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပဝတ္တမာနာ ဒေသနာ သင်္ခါရာနံ အနိစ္စတာဒိဝိဘာဝိနီ သဗ္ဗဓမ္မာနံ အတ္တတ္တနိယတာ, သုညဘာဝပ္ပကာသိနီ စ ဟောတိ, တေနေဝါဟ ‘‘အနေကပရိယာယေန ဓမ္မိံ ကထံ ကတွာ’’တိအာဒိ။ ဝိနယပညတ္တိန္တိ ဝိနယဿ ပညာပနံ။ ည-ကာရဿ ပန ဏ္ဏ-ကာရေ ကတေ ဝိနယပဏ္ဏတ္တိန္တိပိ ပါဌော။ ဘူမန္တရန္တိ ဓမ္မာနံ အဝတ္ထာဝိသေသဉ္စ ဌာနဝိသေသဉ္စ။ ဘဝန္တိ ဓမ္မာ ဧတ္ထာတိ ဘူမီတိ ဟိ အဝတ္ထာဝိသေသော, ဌာနဉ္စ ဝုစ္စတိ။ တတ္ထ အဝတ္ထာဝိသေသော သတိအာဒိဓမ္မာနံ သတိပဋ္ဌာနိန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒိဘေဒေါ ‘‘ဝစ္ဆော, ဒမ္မော, ဗလီဗဒ္ဒေါ’’တိ အာဒယော ဝိယ။ ဌာနဝိသေသော ကာမာဝစရာဒိဘေဒေါ။ ပစ္စယာကာရ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ။ သမယန္တရန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိသေသံ, နာနာဝိဟိတာ ဒိဋ္ဌိယောတိ အတ္ထော, အညသမယံ ဝါ, ဗာဟိရကသမယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိနယပညတ္တိံ ပတွာ မဟန္တံ ဂဇ္ဇိတံ ဟောတီတိအာဒိနာ သမ္ဗန္ဓော။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဂဇ္ဇိတံ မဟန္တံ…ပေ… ပဋိသံယုတ္တာ, တသ္မာ။ ဆေဇ္ဇဂါမိနီတိ အတေကိစ္ဆဂါမိနီ။

ဧဝံ ဩတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ ယထာဝုတ္တနယေန လဟုကဂရုကာဒိဝသေန တဒနုရူပေ ဝတ္ထုမှိ ဩတရန္တေ။ ယံ သိက္ခာပဒပညာပနံ နာမ အတ္ထိ, တတ္ထာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ထာမောတိ ဉာဏသာမတ္ထိယံ။ ဗလန္တိ အကမ္ပနသင်္ခါတော ဝီရဘာဝေါ။ ထာမော ဗလန္တိ ဝါ သာမတ္ထိယဝစနမေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာဒေသနာဉာဏဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ။ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမဉှိ ဒေသနာဉာဏံ။ ဧသာတိ သိက္ခာပဒပညာပနမေဝ ဝုစ္စမာနပဒမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂေန နိဒ္ဒိသတိ, ဧသော သိက္ခာပဒပညာပနသင်္ခါတော ဝိသယော အညေသံ အဝိသယောတိ အတ္ထော။ ဣတီတိ တထာဝိသယာဝိသယဘာဝဿ ဟေတုဘာဝေန ပဋိနိဒ္ဒေသဝစနံ, နိဒဿနတ္ထော ဝါ ဣတိ-သဒ္ဒေါ, တေန ‘‘ဣဒံ လဟုကံ, ဣဒံ ဂရုက’’န္တိအာဒိနယံ နိဒ္ဒိသတိ။ ဧဝမပရတ္ထာပိ ယထာသမ္ဘဝံ။

ယဒိပိ ကာယာနုပဿနာဒိဝသေန သတိပဋ္ဌာနာဒယော သုတ္တန္တပိဋကေ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၇၄၊ မ။ နိ။ ၁။၁၀၇) ဝိဘတ္တာ, တထာပိ သုတ္တန္တဘာဇနီယာဒိဝသေန အဘိဓမ္မေယေဝ တေ ဝိသေသတော ဝိဘတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ…ပေ… အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိဘဇိတွာ’’တိ။ တတ္ထ သတ္တ ဖဿာတိ သတ္တဝိညာဏဓာတုသမ္ပယောဂဝသေန ဝုတ္တံ။ တထာ ‘‘သတ္တ ဝေဒနာ’’တိအာဒိပိ။ လောကုတ္တရာ ဓမ္မာ နာမာတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန ဝုတ္တာဝသေသံ အဘိဓမ္မေ အာဂတံ ဓမ္မာနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗာကာရံ သင်္ဂဏှာတိ။ စတုဝီသတိသမန္တပဋ္ဌာနာနိ ဧတ္ထာတိ စတုဝီသတိသမန္တပဋ္ဌာနန္တိ ဗာဟိရတ္ထသမာသော။ ‘‘အဘိဓမ္မပိဋက’’န္တိ ဧတဿ ဟိ ဣဒံ ဝိသေသနံ။ ဧတ္ထ စ ပစ္စယနယံ အဂ္ဂဟေတွာ ဓမ္မဝသေနေဝ သမန္တပဋ္ဌာနဿ စတုဝီသတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ။ ယထာဟ –

‘‘တိကဉ္စ ပဋ္ဌာနဝရံ ဒုကုတ္တမံ,

ဒုကတိကဉ္စေဝ တိကဒုကဉ္စ၊

တိကတိကဉ္စေဝ ဒုကဒုကဉ္စ,

ဆ အနုလောမမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ…ပေ…

ဆ ပစ္စနီယမှိ…ပေ… အနုလောမပစ္စနီယမှိ…ပေ…

ပစ္စနီယာနုလောမမှိ နယာ သုဂမ္ဘီရာ’’တိ။ [ပဋ္ဌာ။ ၁။၁။၄၁(က), ၄၄(ခ), ၄၈(ဂ), ၅၂(ဃ)]၊

ဧဝံ ဓမ္မဝသေန စတုဝီသတိဘေဒေသု တိကပဋ္ဌာနာဒီသု ဧကေကံ ပစ္စယနယေန အနုလောမာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတီတိ ဆန္နဝုတိသမန္တပဋ္ဌာနာနိ။ တတ္ထ ပန ဓမ္မာနုလောမေ တိကပဋ္ဌာနေ ကုသလတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရေ ပစ္စယာနုလောမေ ဟေတုမူလကေ ဟေတုပစ္စယဝသေန ဧကူနပညာသ ပုစ္ဆာနယာ သတ္တ ဝိဿဇ္ဇနနယာတိအာဒိနာ ဒဿိယမာနာ အနန္တဘေဒါ နယာတိ အာဟ ‘‘အနန္တနယ’’န္တိ။

နဝဟာကာရေဟီတိ ဥပ္ပါဒါဒီဟိ နဝဟိ ပစ္စယာကာရေဟိ။ တံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဥပ္ပါဒေါ ဟုတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတသ္မာ ဖလန္တိ ဥပ္ပါဒေါ, ဖလုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘာဝေါ။ သတိ စ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာသတိ။ တသ္မာ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပါဒေါ ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ, တထာ ပဝတ္တတိ ဓရတိ ဧတသ္မိံ ဖလန္တိ ပဝတ္တံ။ နိမီယတိ ဖလမေတသ္မိန္တိ နိမိတ္တံ။ (နိဒဒါတိ ဖလံ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နံ ဧတေနာတိ နိဒါနံ။) (ဧတ္ထန္တရေ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ) အာယူဟတိ ဖလံ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နုပ္ပတ္တိယာ ဃဋေတိ ဧတေနာတိ အာယူဟနံ။ သံယုဇ္ဇတိ ဖလံ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေန ဧတသ္မိန္တိ သံယောဂေါ။ ယတ္ထ သယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ ပလိဗုဒ္ဓတိ ဖလမေတေနာတိ ပလိဗောဓော။ ပစ္စယန္တရသမဝါယေ သတိ ဖလမုဒယတိ ဧတေနာတိ သမုဒယော။ ဟိနောတိ ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ဟေတု။ အဝိဇ္ဇာယ ဟိ သတိ သင်္ခါရာ ပဝတ္တန္တိ, ဓရန္တိ စ, တေ အဝိဇ္ဇာယ သတိ အတ္တနော ဖလံ (နိဒဒန္တိ) (ပဋိ။ မ။ ၁။၄၅၊ ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၂၈ ပဿိတဗ္ဗံ) ဘဝါဒီသု ခိပန္တိ, အာယူဟန္တိ အတ္တနော ဖလုပ္ပတ္တိယာ ဃဋေန္တိ, အတ္တနော ဖလေန သံယုဇ္ဇန္တိ, ယသ္မိံ သန္တာနေ သယံ ဥပ္ပန္နာ တံ ပလိဗုဒ္ဓန္တိ, ပစ္စယန္တရသမဝါယေ ဥဒယန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဟိနောတိ စ သင်္ခါရာနံ ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တံ ဟုတွာ…ပေ… ပစ္စယော ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ ကာရဏဘာဝူပဂမနဝိသေသာ ဥပ္ပါဒါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သင်္ခါရာဒီနံ ဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။

တမတ္ထံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိယာ သာဓေန္တေန ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ တိဋ္ဌတိ ဧတေနာတိ ဌိတိ, ပစ္စယော, ဥပ္ပါဒေါ ဧဝ ဌိတိ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။ ယသ္မာ ပန ‘‘အာသဝသမုဒယာ အဝိဇ္ဇာသမုဒယော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၀၃) ဝုတ္တတ္တာ အာသဝါဝ အဝိဇ္ဇာယ ပစ္စယော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ ‘‘ပစ္စယသမုပ္ပန္နာ’’တိ, အဝိဇ္ဇာ စ သင်္ခါရာ စ ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ ပစ္စယတော ဧဝ သမုပ္ပန္နာ, န ဝိနာ ပစ္စယေနာတိ အတ္ထော။ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ပညာတိ သင်္ခါရာနံ, အဝိဇ္ဇာယ စ ဥပ္ပါဒါဒိကေ ပစ္စယာကာရေ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ ပညာ။ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝတော ဓမ္မဋ္ဌိတိသင်္ခါတေ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ ဉာဏံ။ ‘‘ဒွါဒသ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါ’’တိ ဝစနတော ဟိ ဒွါဒသ ပစ္စယာ ဧဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ။ အယဉ္စ နယော န ပစ္စုပ္ပန္နေ ဧဝ, အထ ခေါ အတီတာနာဂတေသုပိ, န စ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ သင်္ခါရေသု, အထ ခေါ သင်္ခါရာဒီနံ ဝိညာဏာဒီသုပိ လဗ္ဘတီတိ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ပစ္စယာကာရဿ ဝိဘတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိ ပါဠိမာဟရိ။ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ။ ၁။၁) ပန ဒဿိတာ ဟေတာဒိပစ္စယာဧဝေတ္ထ ဥပ္ပါဒါဒိပစ္စယာကာရေဟိ ဂဟိတာတိ တေပိ ယထာသမ္ဘဝံ နီဟရိတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ။ အတိဝိတ္ထာရဘယေန ပန န ယောဇယိမှ, အတ္ထိကေဟိ စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒိတော (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၅၉၄) ဂဟေတဗ္ဗာ။

တဿ တဿ ဓမ္မဿာတိ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ။ တထာ တထာ ပစ္စယဘာဝေနာတိ ဥပ္ပါဒါဒိဟေတာဒိပစ္စယသတ္တိယာ။ ကမ္မကိလေသဝိပါကဝသေန တီဏိ ဝဋ္ဋာနိ ယဿာတိ တိဝဋ္ဋံ။ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတဝသေန တယော အဒ္ဓါ ကာလာ ဧတဿာတိ တိယဒ္ဓံ။ ဟေတုဖလဖလဟေတုဟေတုဖလဝသေန တယော သန္ဓယော ဧတဿာတိ တိသန္ဓိ။ သင်္ခိပ္ပန္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဒယော, ဝိညာဏာဒယော စာတိ သင်္ခေပါ, ဟေတု, ဝိပါကော စ။ အထ ဝါ ဟေတု ဝိပါကောတိ သင်္ခိပ္ပန္တီတိ သင်္ခေပါ။ အဝိဇ္ဇာဒယော, ဝိညာဏာဒယော စ ကောဋ္ဌာသပရိယာယော ဝါ သင်္ခေပသဒ္ဒေါ။ အတီတဟေတုသင်္ခေပါဒိဝသေန စတ္တာရော သင်္ခေပါ ယဿာတိ စတုသင်္ခေပံ။ သရူပတော အဝုတ္တာပိ တသ္မိံ တသ္မိံ သင်္ခေပေ အာကိရီယန္တိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိဂ္ဂဟဏေဟိ ပကာသီယန္တီတိ အာကာရာ, အတီတဟေတုအာဒီနံ ပကာရာ။ တေ သင်္ခေပေ ပဉ္စ ပဉ္စ ကတွာ ဝီသတိ အာကာရာ ဧတဿာတိ ဝီသတာကာရံ။

ခတ္တိယာဒိဘေဒေန အနေကဘေဒဘိန္နာပိ သဿတဝါဒိနော ဇာတိသတသဟဿာနုဿရဏာဒိကဿ အဘိနိဝေသဟေတုနော ဝသေန စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ, န တတော ဥဒ္ဓံ, အဓော ဝါတိ သဿတဝါဒီနံ ပရိမာဏပရိစ္ဆေဒဿ အနညဝိသယတံ ဒဿေတုံ ‘‘စတ္တာရော ဇနာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧသ နယော ဣတရေသုပိ။ တတ္ထ စတ္တာရော ဇနာတိ စတ္တာရော ဇနသမူဟာတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော တေသု ဧကေကဿာပိ အနေကပ္ပဘေဒတော။ တေတိ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဝါဒိနော။ ဣဒံ နိဿာယာတိ ဣဒပ္ပစ္စယတာယ သမ္မာ အဂ္ဂဟဏံ။ တတ္ထာပိ စ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓာနံ ဓမ္မာနံ သန္တတိဃနဿ အဘေဒိတတ္တာ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဘေဒနိဗန္ဓနံ နာနတ္တနယံ အနုပဓာရေတွာ ဂဟိတံ ဧကတ္တဂ္ဂဟဏံ နိဿာယ။ ဣဒံ ဂဏှန္တီတိ ဣဒံ သဿတဂ္ဂဟဏံ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တိ, ဣမိနာ နယေန ဧကစ္စသဿတဝါဒါဒယောပိ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ။ ဘိန္ဒိတွာတိ ‘‘အာတပ္ပမနွာယာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘဇိတွာ, ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၆) ဝါ ဝိဓမိတွာ။ နိဇ္ဇဋန္တိ အနောနဒ္ဓံ။ နိဂုမ္ဗန္တိ အနာဝုဋံ။ အပိစ ဝေဠုအာဒီနံ ဟေဋ္ဌုပရိယသံသိဗ္ဗနဋ္ဌေန ဇဋာ။ ကုသာဒီနံ ဩဝရဏဋ္ဌေန ဂုမ္ဗော။ တဿဒိသတာယ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဗျာကုလာ ပါကဋတာ ‘‘ဇဋာ, ဂုမ္ဗော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, ဒိဋ္ဌိဇဋာဝိဇဋနေန, ဒိဋ္ဌိဂုမ္ဗဝိဝရဏေန စ နိဇ္ဇဋံ နိဂုမ္ဗံ ကတွာတိ အတ္ထော။

‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာရဗ္ဘ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌိတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဒေသနာကုသလော ဘဂဝါ သမယန္တရံ ဝိဂ္ဂဟဏဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတီတိ ဒဿေတိ။

၂၉။ အတ္ထိ ပရိယာယော သန္တိ-သဒ္ဒေါ, သော စ သံဝိဇ္ဇန္တိပရိယာယော, သံဝိဇ္ဇမာနတာ စ ဉာဏေန ဥပလဗ္ဘမာနတာတိ အာဟ ‘‘သန္တီ’’တိအာဒိ။ သံဝိဇ္ဇမာနပရိဒီပနေန ပန ‘‘သန္တီ’’တိ ဣမိနာ ပဒေန တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိစ္ဆိန္နတံ, တတော စ နေသံ မိစ္ဆာဂါဟတော သိထိလကရဏဝိဝေစနေဟိ အတ္တနော ဒေသနာယ ကိစ္စကာရိတံ, အဝိတထတဉ္စ ဒီပေတိ ဓမ္မရာဇာ။ အတ္ထီတိ စ သန္တိပဒေန သမာနတ္ထော ပုထုဝစနဝိသယော ဧကော နိပါတော ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ ကေသာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၇၇၊ မ။ နိ။ ၁။၁၁၀၊ ၃။၁၅၄၊ သံ။ နိ။ ၄။၁၂၇) ဝိယ။ အာလပနဝစနန္တိ ဗုဒ္ဓါလပနဝစနံ။ ဘဂဝါယေဝ ဟိ ‘‘ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ’’တိ စ အာလပတိ, န သာဝကာ။ သာဝကာ ပန ‘‘အာဝုသော, အာယသ္မာ’’တိအာဒိသမ္ဗန္ဓနေနေဝ။ ‘‘ဧကေ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကစ္စေတိ အတ္ထော ဧဝ သင်္ချာဝါစကဿ ဧက-သဒ္ဒဿ နိယတေကဝစနတ္တာ, န သမိတဗဟိတပါပတာယ သမဏဗြာဟ္မဏာတိ အာဟ ‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတဘာဝေနာ’’တိအာဒိ။ တထာ ဝါ ဟောန္တု, အညထာ ဝါ, သမ္မုတိမတ္တေနေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတိ ‘‘လောကေနာ’’တိအာဒိနာ။ သဿတာဒိဝသေန ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေန္တီတိ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ။ ယသ္မာ ပန တေသံ ပုဗ္ဗန္တံ ပုရိမသိဒ္ဓေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပေဟိ ကပ္ပေတွာ အာသေဝနဗလဝတာယ, ဝိစိတြဝုတ္တိတာယ စ ဝိကပ္ပေတွာ အပရဘာဂသိဒ္ဓေဟိ အဘိနိဝေသဘူတေဟိ တဏှာဒိဋ္ဌိဂါဟေဟိ ဂဏှန္တိ အဘိနိဝိသန္တိ ပရာမသန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ ဝိကပ္ပေတွာ ဂဏှန္တီ’’တိ။ ပုရိမဘာဂပစ္ဆိမဘာဂသိဒ္ဓါနံ ဝါ တဏှာဥပါဒါနာနံ ဝသေန ယထာက္ကမံ ကပ္ပနဂဟဏာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ တဏှာပစ္စယာ ဟိ ဥပါဒါနံ သမ္ဘဝတိ။ ပဟုတပသံသာနိန္ဒာတိသယသံသဂ္ဂနိစ္စယောဂါဒိဝိသယေသု ဣဓ နိစ္စယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇမာနတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗန္တ ကပ္ပေါ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ပဟုတေ စ ပသံသာယံ, နိန္ဒာယဉ္စာတိသယနေ၊

နိစ္စယောဂေ စ သံသဂ္ဂေ, ဟောန္တိမေ မန္တုအာဒယော’’တိ။

ကောဋ္ဌာသေသူတိ ဧတ္ထ ကောဋ္ဌာသာဒီသူတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော အာဒိ-သဒ္ဒလောပေန, နိဒဿနနယေန စ ဝုတ္တတ္တာ။ ပဒပူရဏသမီပဥမ္မဂ္ဂါဒီသုပိ ဟိ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ။ တထာ ဟိ ‘‘ဣင်္ဃ တာဝ သုတ္တန္တေ ဝါ ဂါထာယော ဝါ အဘိဓမ္မံ ဝါ ပရိယာပုဏဿု (ပါစိ။ ၄၄၂), သုတ္တန္တေ ဩကာသံ ကာရာပေတွာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၁၂၂၁) စ ပဒပူရဏေ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဝတ္တတိ, ‘‘ဂါမန္တသေနာသန’’န္တိအာဒီသု (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၃၁) သမီပေ, ‘‘ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ ဧကော အန္တော, အတ္ထီတိ ခေါ ကစ္စာန အယမေကော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၂၅၈၊ သံ။ နိ။ ၂။၁၁၀) စ ဥမ္မဂ္ဂေတိ။

အန္တပူရောတိ မဟာအန္တအန္တဂုဏေဟိ ပူရော။ ‘‘သာ ဟရိတန္တံ ဝါ ပန္ထန္တံ ဝါ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၃၀၄) မဇ္ဈိမနိကာယေ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တန္တပါဠိ။ တတ္ထ သာတိ တေဇောဓာတု။ ဟရိတန္တန္တိ ဟရိတတိဏရုက္ခမရိယာဒံ။ ပန္ထန္တန္တိ မဂ္ဂမရိယာဒံ။ အာဂမ္မ အနာဟာရာ နိဗ္ဗာယတီတိ သေသော။ ‘‘အန္တမိဒံ ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၃။၈၀၊ ဣတိဝု။ ၉၁) ပိဏ္ဍိယာလောပသုတ္တန္တပါဠိ။ တတ္ထ ပိဏ္ဍံ ဥလတိ ဂဝေသတီတိ ပိဏ္ဍောလော, ပိဏ္ဍာစာရိကော, တဿ ဘာဝေါ ပိဏ္ဍောလျံ, ပိဏ္ဍစရဏေန ဇီဝိကတာတိ အတ္ထော။ ဧသေဝါတိ သဗ္ဗပစ္စယသင်္ခယဘူတော နိဗ္ဗာနဓမ္မော ဧဝ, တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗ…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ။ ဧတေန သဗ္ဗပစ္စယသင်္ခယနတော အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ သင်္ခတဘူတဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပရဘာဂံ ပရိယောသာနဘူတံ, တသ္မာ ဧတ္ထ ပရဘာဂေါဝ အတ္ထော ယုတ္တောတိ ဒဿေတိ။ သက္ကာယောတိ သက္ကာယဂါဟော။

ကပ္ပေါတိ လေသော။ ကပ္ပကတေနာတိ တိဏ္ဏံ ဒုဗ္ဗဏ္ဏကရဏာနံ အညတရဒုဗ္ဗဏ္ဏကတေန။ အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ မဟာကပ္ပသမန္တဘာဝကိလေသကာမဝိတက္ကကာလပညတ္တိသဒိသဘာဝါဒီသုပိ ဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ။ တထာ ဟေသ ‘‘စတ္တာရိမာနိ ဘိက္ခဝေ, ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၄။၁၅၆) မဟာကပ္ပေ ဝတ္တတိ, ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၉၄) သမန္တဘာဝေ, ‘‘သင်္ကပ္ပေါ ကာမော ရာဂေါ ကာမော သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမော’’တိအာဒီသု (မဟာနိ။ ၁၊ စူဠနိ။ ၈) ကိလေသကာမေ, ‘‘တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပေါ’’တိအာဒီသု ဝိတက္ကေ, ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၃၈၇) ကာလေ, ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပေါ’’တိအာဒီသု (သု။ နိ။ ၁၀၁၈) ပညတ္တိယံ, ‘‘သတ္ထုကပ္ပေန ဝတ ကိရ ဘော သာဝကေန သဒ္ဓိံ မန္တယမာနာ န ဇာနိမှာ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၂၆၀) သဒိသဘာဝေတိ။

တဏှာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိံ မဟာနိဒ္ဒေသပါဠိယာ (မဟာနိ။ ၂၈) သာဓေန္တော ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဥဒ္ဒါနတောတိ သင်္ခေပတော။ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ ယထာဝုတ္တာယ အတ္ထဝဏ္ဏနာယ ဂုဏဝစနံ။ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ ဥပနိဿယသဟဇာတဘူတာယ အဘိနန္ဒနသင်္ခါတာယ တဏှာယ စေဝ သဿတာဒိအာကာရေန အဘိနိဝိသန္တဿ မိစ္ဆာဂါဟဿ စ ဝသေန။ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထဓမ္မဝိသယာယ ကပ္ပနာယ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ အတီတကာလဝါစကောယေဝ ပုဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ, န ပန ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ပဓာနာဒိဝါစကော, ရူပါဒိခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ ကပ္ပနဝတ္ထုနော အဘာဝါ အန္တ-သဒ္ဒေါ စ ကောဋ္ဌာသဝါစကော, န ပန အဗ္ဘန္တရာဒိဝါစကောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အတီတံ ခန္ဓကောဋ္ဌာသ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ကပ္ပေတွာတိ စ တသ္မိံ ပုဗ္ဗန္တေ တဏှာယနာဘိနိဝေသနာနံ သမတ္ထနံ ပရိနိဋ္ဌာပနမာဟ။ ဌိတာတိ တဿာ လဒ္ဓိယာ အဝိဇဟနံ, ပုဗ္ဗန္တမေဝ အနုဂတာ ဒိဋ္ဌိ တေသမတ္ထီတိ ယောဇနာ။ အတ္ထိတာ, အနုဂတတာ စ နာမ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိယာတိ ဒဿေတိ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ။ ‘‘တေ ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘ပုဗ္ဗန္တံ အာရဗ္ဘာ’’တိအာဒိပါဠိယာ အတ္ထံ သံဝဏ္ဏေတိ။ တတ္ထ အာရဗ္ဘာတိ အာလမ္ဗိတွာ။ ဝိသယော ဟိ တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ပုဗ္ဗန္တော။ ဝိသယဘာဝတော ဟေသ တဿာ အာဂမနဋ္ဌာနံ, အာရမ္မဏပစ္စယော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂမ္မ ပဋိစ္စာ’’တိ။ တဒေတံ အညေသံ ပတိဋ္ဌာပနဒဿနန္တိ အာဟ ‘‘အညမ္ပိ ဇနံ ဒိဋ္ဌိဂတိတံ ကရောန္တာ’’တိ။

အဓိဝစနပထာနီတိ [အဓိဝစနပအဒါနိ (အဋ္ဌကထာယံ)] ရုဠှိမတ္တေန ပညတ္တိပထာနိ။ ဒါသာဒီသု ဟိ သိရိဝဍ္ဎကာဒိသဒ္ဒါ ဝိယ ဝစနမတ္တမေဝ အဓိကာရံ ကတွာ ပဝတ္တိယာ တထာ ပဏ္ဏတ္တိယေဝ အဓိဝစနံ, သာ စ ဝေါဟာရဿ ပထောတိ။ အထ ဝါ အဓိ-သဒ္ဒေါ ဥပရိဘာဂေ, ဝုစ္စတီတိ ဝစနံ။ အဓိ ဥပရိဘာဂေ ဝစနံ အဓိဝစနံ။ ဥပါဒါနိယဘူတာနံ ရူပါဒီနံ [ဥပါဒါဘူတရူပါဒီနံ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၂၉)] ဥပရိ ပညာပိယမာနာ ဥပါဒါပညတ္တိ, တသ္မာ ပညတ္တိဒီပကပထာနီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ပညတ္တိမတ္တဉှေတံ ဝုစ္စတိ, ယဒိဒံ ‘‘အတ္တာ, လောကော’’တိ စ, န ရူပဝေဒနာဒယော ဝိယ ပရမတ္ထောတိ။ အဓိမုတ္တိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အဓိဝစန-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော ‘‘နိရုတ္တိပထော’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၁၀၇ ဒုကမာတိကာ) ဝိယ ဥတ္တိသဒ္ဒဿ ဝစနပရိယာယတ္တာ။ ‘‘ဘူတံ အတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ ပန ဘူတသဘာဝတော အတိရေကံ။ တမတိဓာဝိတွာ ဝါ မုစ္စန္တီတိ အဓိမုတ္တိယော, တာသံ ပထာနိ တဒ္ဒီပကတ္တာတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ, အဓိကံ ဝါ သဿတာဒိကံ မုစ္စန္တီတိ အဓိမုတ္တိယော။ အဓိကဉှိ သဿတာဒိံ, ပကတိအာဒိံ, ဒဗ္ဗာဒိံ, ဇီဝါဒိံ, ကာယာဒိဉ္စ အဘူတံ အတ္ထံ သဘာဝဓမ္မေသု အဇ္ဈာရောပေတွာ ဒိဋ္ဌိယော ပဝတ္တန္တိ။

၃၀။ အဘိဝဒန္တီတိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ အဘိနိဝိသိတွာ ဝဒန္တိ။ ‘‘အယမေဝ ဓမ္မော, နာယံ ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ အဘိဘဝိတွာပိ ဝဒန္တိ။ အဘိဝဒနကိရိယာယ အဇ္ဇာပိ အဝိစ္ဆေဒဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝတ္တမာနဝစနံ ကတန္တိ အယမေတ္ထ ပါဠိဝဏ္ဏနာ။ ကထေတုကမျတာယ ဟေတုဘူတာယ ပုစ္ဆိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ မိစ္ဆာ ပဿတီတိ ဒိဋ္ဌိ, ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ ‘‘မုတ္တဂတံ, (အ။ နိ။ ၉။၁၁) သင်္ခါရဂတ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ။ ၄၁) ဝိယ ဂတ-သဒ္ဒဿ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတော, ဂန္တဗ္ဗာဘာဝတော ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတံ။ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏမတ္တမေဝ, နတ္ထညံ အဝဂန္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော, ဒိဋ္ဌိပကာရော ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတံ။ လောကိယာ ဟိ ဝိဓယုတ္တဂတပကာရသဒ္ဒေ သမာနတ္ထေ ဣစ္ဆန္တိ။ ဧကသ္မိံယေဝ ခန္ဓေ ‘‘အတ္တာ’’တိ စ ‘‘လောကော’’တိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ပညာပနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ရူပါဒီသု အညတရံ အတ္တာတိ စ လောကောတိ စ ဂဟေတွာ’’တိ။ အမရံ နိစ္စံ ဓုဝန္တိ သဿတဝေဝစနာနိ, မရဏာဘာဝေန ဝါ အမရံ။ ဥပ္ပါဒါဘာဝေန သဗ္ဗဒါပိ အတ္ထိတာယ နိစ္စံ။ ထိရဋ္ဌေန ဝိကာရာဘာဝေန ဓုဝံ။ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ မဟာနိဒ္ဒေသ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠီဟိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ။ တတ္ထ ‘‘ရူပံ ဂဟေတွာ’’တိ ပါဌသေသေန သမ္ဗန္ဓော။ အယံ ပနတ္ထော – ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ။ ဝေဒနံ, သညံ, သင်္ခါရေ, ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဣမိဿာ ပဉ္စဝိဓာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ဝုတ္တော, ‘‘ရူပဝန္တံ အတ္တာန’’န္တိအာဒိကာယ ပန ပဉ္စဒသဝိဓာယပိ တဒဝသေသာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန စတ္တာရော ခန္ဓေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညော ‘‘လောကော’’တိ ပညပေန္တီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတေဝ။ တထာ ဧကံ ခန္ဓံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ အညော အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတော ‘‘လောကော’’တိ စ။ သသန္တတိပတိတေ ခန္ဓေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဒညော ပရသန္တတိပတိတော ‘‘လောကော’’တိ စ ပညပေတီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဧတ္ထာဟ – ‘‘သဿတော ဝါဒေါ ဧတေသ’’န္တိ ကသ္မာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ, နနု တေသံ အတ္တာ စ လောကော စ သဿတောတိ အဓိပ္ပေတော, န ဝါဒေါတိ? သစ္စမေတံ, သဿတသဟစရိတတာယ ပန ဝါဒေါပိ သဿတောတိ ဝုတ္တော ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ, သဿတော ဣတိ ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ဝါ တတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သဿတံ ဝဒန္တိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တီတိ သဿတဝါဒါ တိပိ ယုဇ္ဇတိ။

၃၁။ အာတာပနဘာဝေနာတိ ဝိဗာဓနဿ ဘာဝေန, ဝိဗာဓနဋ္ဌေန ဝါ။ ပဟာနဉ္စေတ္ထ ဝိဗာဓနံ။ ပဒဟနဝသေနာတိ သမာဒဟနဝသေန။ သမာဒဟနံ ပန ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုမဒတွာ စိတ္တဿ ဥဿာဟနံ။ ယထာ သမာဓိ ဝိသေသဘာဂိယတံ ပါပုဏာတိ, ဧဝံ ဝီရိယဿ ဗဟုလီကရဏံ အနုယောဂေါ။ ဣတိ ပဒတ္တယေန ဝီရိယမေဝ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တိပ္ပဘေဒံ ဝီရိယ’’န္တိ။ ယထာက္ကမဉှိဟ တီဟိ ပဒေဟိ ဥပစာရပ္ပနာစိတ္တပရိဒမနဝီရိယာနိ ဒဿေတိ။ န ပမဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ အပ္ပမာဒေါ, သတိယာ အဝိပ္ပဝါသော။ သော ပန သတိပဋ္ဌာနာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဧဝ။ သမ္မာ ဥပါယေန မနသိ ကရောတိ ကမ္မဋ္ဌာနမေတေနာတိ သမ္မာမနသိကာရော, သော ပန ဉာဏမေဝ, န အာရမ္မဏဝီထိဇဝနပဋိပါဒကာ, တေနာဟ ‘‘အတ္ထတော ဉာဏ’’န္တိ။ ပထမနသိကာရောတိ ကာရဏမနသိကာရော။ တဒေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ ‘‘ယသ္မိဉှီ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထ ယသ္မိံ မနသိကာရေတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကရဏူပါယဘူတေ ဉာဏသင်္ခါတေ မနသိကာရေ။ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ’’တိ ဣမိနာ သဒ္ဒန္တရသမ္ပယောဂါဒိနာ ဝိယ ပကရဏဝသေနာပိ သဒ္ဒေါ ဝိသေသဝိသယောတိ ဒီပေတိ။ ဝီရိယဉ္စာတိ ယထာဝုတ္တေဟိ တီဟိ ပဒေဟိ ဝုတ္တံ တိပ္ပဘေဒံ ဝီရိယဉ္စ။ ဧတ္ထာတိ ‘‘အာတပ္ပ…ပေ… မနသိကာရမနွာယာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပါဌေ, သီလဝိသုဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ စတုန္နံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အဓိဂမနပဋိပဒါ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗာ, သာ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၄၀၁) ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘သင်္ခေပတ္ထော’’တိ။ တထာဇာတိကန္တိ တထာသဘာဝံ, ဧတေန စုဒ္ဒသဝိဓေဟိ စိတ္တပရိဒမနေဟိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ပဂုဏတာပါဒနေန ဒမိတတံ ဒဿေတိ။ စေတသော သမာဓိ စေတောသမာဓိ, သော ပန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝ သမာဓိ။ ယထာ-သဒ္ဒေါ ‘‘ယေနာ’’တိ အတ္ထေ နိပါတောတိ အာဟ ‘‘ယေန သမာဓိနာ’’တိ။

ဝိဇမ္ဘနဘူတေဟိ လောကိယာဘိညာသင်္ခါတေဟိ ဈာနာနုဘာဝေဟိ သမ္ပန္နောတိ ဈာနာနုဘာဝသမ္ပန္နော။ သော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဧဝံ ဝဒတီတိ ဝတ္တမာနဝစနံ, တထာဝဒနဿ အဝိစ္ဆေဒဘာဝေန သဗ္ဗကာလိကတာဒဿနတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အနိယမိတေ ဟိ ကာလဝိသေသေ ဝိပ္ပကတကာလဝစနန္တိ။ ဝနတိ ယာစတိ ပုတ္တန္တိ ဝဉ္ဈာ ဈ-ပစ္စယံ, န-ကာရဿ စ နိဂ္ဂဟိတံ ကတွာ, ဝဓတိ ပုတ္တံ, ဖလံ ဝါ ဟနတီတိပိ ဝဉ္ဈာ သပစ္စယghy-ကာရဿ ဈ-ကာရံ, နိဂ္ဂဟိတာဂမဉ္စ ကတွာ။ သာ ဝိယ ကဿစိ ဖလဿ အဇနေနာတိ ဝဉ္ဈော, တေနာဟ ‘‘ဝဉ္ဈပသူ’’တိအာဒိ။ ဧဝံ ပဒတ္ထဝတာ ဣမိနာ ကီဒိသံ သာမတ္ထိယတ္ထံ ဒဿေတီတိ အန္တောလီနစောဒနံ ပရိဟရိတုံ ‘‘ဧတေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဈာနလာဘိဿ ဝိသေသေန ဈာနဓမ္မာ အာပါထမာဂစ္ဆန္တိ, တမ္မုခေန ပန သေသဓမ္မာပီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဈာနာဒီန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ရူပါဒိဇနကဘာဝန္တိ ရူပါဒီနံ ဇနကသာမတ္ထိယံ။ ပဋိက္ခိပတီတိ ‘‘နယိမေ ကိဉ္စိ ဇနေန္တီ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ။ ကသ္မာတိ စေ? သတိ ဟိ ဇနကဘာဝေ ရူပါဒိဓမ္မာနံ ဝိယ, သုခါဒိဓမ္မာနံ ဝိယ စ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ ဥပ္ပါဒဝန္တတာ ဝိညာယတိ, ဥပ္ပါဒေ စ သတိ အဝဿံဘာဝီ နိရောဓောတိ အနဝကာသာဝ နိစ္စတာ သိယာ, တသ္မာ တံ ပဋိက္ခိပတီတိ။

ဌိတောတိ နိစ္စလံ ပတိဋ္ဌိတော, ကူဋဋ္ဌ-သဒ္ဒေါယေဝ ဝါ လောကေ အစ္စန္တံ နိစ္စေ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တိဋ္ဌတီတိ ဌာယီ, ဧသိကာ စ သာ ဌာယီ စာတိ ဧသိကဋ္ဌာယီ, ဝိသေသနပရနိပါတော စေသ, တသ္မာ ဂမ္ဘီရနေမော နိစ္စလဋ္ဌိတိကော ဣန္ဒခီလော ဝိယာတိ အတ္ထော, တေနာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ။ ‘‘ကူဋဋ္ဌော’’တိ ဣမိနာ စေတ္ထ အနိစ္စတာဘာဝမာဟ။ ‘‘ဧသိကဋ္ဌာယီ ဌိတော’’တိ ဣမိနာ ပန ယထာ ဧသိကာ ဝါတပ္ပဟာရာဒီဟိ န စလတိ, ဧဝံ န ကေနစိ ဝိကာရမာပဇ္ဇတီတိ ဝိကာရာဘာဝံ, ဝိကာရောပိ အတ္ထတော ဝိနာသောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘယေနာပိ လောကဿ ဝိနာသာဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိ။

ဧဝမဋ္ဌကထာဝါဒံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကေစိဝါဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ကေစိ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မုဉ္ဇတောတိ [မုဉ္ဇေ (အဋ္ဌကထာယံ)] မုဉ္ဇတိဏတော။ ဤသိကာတိ ကဠီရော။ ယဒိဒံ အတ္တသင်္ခါတံ ဓမ္မဇာတံ ဇာယတီတိ ဝုစ္စတိ, တံ သတ္တိရူပဝသေန ပုဗ္ဗေ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ဗျတ္တိရူပဝသေန နိက္ခမတိ, အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော။ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနမေဝါ’’တိ ဟိ ဧတေန ကာရဏေ ဖလဿ အတ္ထိဘာဝဒဿနေန ဗျတ္တိရူပဝသေန အဘိဗျတ္တိဝါဒံ ဒဿေတိ။ သာလိဂဗ္ဘေ သံဝိဇ္ဇမာနံ သာလိသီသံ ဝိယ ဟိ သတ္တိရူပံ, တဒဘိနိက္ခန္တံ ဝိယ ဗျတ္တိရူပန္တိ။ ကထံ ပန သတ္တိရူပဝသေန ဝိဇ္ဇမာနောယေဝ ပုဗ္ဗေ အနဘိဗျတ္တော ဗျတ္တိရူပဝသေန အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတီတိ? ယထာ အန္ဓကာရေန ပဋိစ္ဆန္နော ဃဋော အာလောကေန အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမယမ္ပီတိ။

ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – ကိံ ကရောန္တော အာလောကော ဃဋံ ပကာသေတီတိ ဝုစ္စတိ, ယဒိ ဃဋဝိသယံ ဗုဒ္ဓိံ ကရောန္တော ပကာသေတိ, အနုပ္ပန္နာယ ဧဝ ဗုဒ္ဓိယာ ဥပ္ပတ္တိဒီပနတော အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတိ။ အထ ဃဋဝိသယာယ ဗုဒ္ဓိယာ အာဝရဏဘူတံ အန္ဓကာရံ ဝိဓမန္တော ပကာသေတိ, ဧဝမ္ပိ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတေဝ။ သတိ ဟိ ဃဋဝိသယာယ ဗုဒ္ဓိယာ ကထံ အန္ဓကာရော တဿာ အာဝရဏံ ဟောတီတိ။ ယထာ စ ဃဋဿ အဘိဗျတ္တိ န ယုဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဂတိကပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနောပိ အဘိဗျတ္တိ န ယုဇ္ဇတိယေဝ။ တတ္ထာပိ ဟိ ယဒိ ဣန္ဒြိယဝိသယာဒိသန္နိပါတေန အနုပ္ပန္နာ ဧဝ ဗုဒ္ဓိ ဥပ္ပန္နာ, ဥပ္ပတ္တိဝစနေနေဝ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတိ အဘိဗျတ္တိမတ္တမတိက္ကမ္မ အနုပ္ပန္နာယ ဧဝ ဗုဒ္ဓိယာ ဥပ္ပတ္တိဒီပနတော။ တထာ သဿတဝါဒေါပိ တေနေဝ ကာရဏေန။ အထ ဗုဒ္ဓိပ္ပဝတ္တိယာ အာဝရဏဘူတဿ အန္ဓကာရဋ္ဌာနိယဿ မောဟဿ ဝိဓမနေန ဗုဒ္ဓိ ဥပ္ပန္နာ။ ဧဝမ္ပိ သတိ အတ္ထဝိသယာယ ဗုဒ္ဓိယာ ကထံ မောဟော တဿာ အာဝရဏံ ဟောတီတိ, ဟာယတေဝ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ, ကိဉ္စ ဘိယျော – ဘေဒသဗ္ဘာဝတောပိ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ ဟာယတိ။ န ဟိ အဘိဗျဉ္ဇနကာနံ စန္ဒိမသူရိယမဏိပဒီပါဒီနံ ဘေဒေန အဘိဗျဉ္ဇိတဗ္ဗာနံ ဃဋာဒီနံ ဘေဒေါ ဟောတိ, ဟောတိ စ ဝိသယဘေဒေန ဗုဒ္ဓိဘေဒေါ ယထာဝိသယံ ဗုဒ္ဓိယာ သမ္ဘဝတောတိ ဘိယျောပိ အဘိဗျတ္တိ န ယုဇ္ဇတိယေဝ, န စေတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနတာဘိဗျတ္တိဝသေန ဝုတ္တိကပ္ပနာ ယုတ္တာ ဝိဇ္ဇမာနတာဘိဗျတ္တိကိရိယာသင်္ခါတာယ ဝုတ္တိယာ ဝုတ္တိမတော စ အနညထာနုဇာနနတော။ အနညာယေဝ ဟိ တထာ ဝုတ္တိသင်္ခါတာ ကိရိယာ တဗ္ဗန္တဝတ္ထုတော, ယထာ ဖဿာဒီဟိ ဖုသနာဒိဘာဝေါ, တသ္မာ ဝုတ္တိမတော အနညာယ ဧဝ ဝိဇ္ဇမာနတာဘိဗျတ္တိသင်္ခါတာယ ဝုတ္တိယာ ပရိကပ္ပိတော ကေသဉ္စိ အဘိဗျတ္တိဝါဒေါ န ယုတ္တော ဧဝါတိ။ ယေ ပန ‘‘ဤသိကဋ္ဌာယီ ဌိတော’’တိ ပဌိတွာ ယထာဝုတ္တမတ္ထမိစ္ဆန္တိ, တေ တဒိဒံ ကာရဏဘာဝေန ဂဟေတွာ ‘‘တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တိ သံသရန္တိ စဝန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ ပဒေဟိ အတ္ထသမ္ဗန္ဓမ္ပိ ကရောန္တိ, န အဋ္ဌကထာယမိဝ အသမ္ဗန္ဓန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မာ စာ’’တိအာဒိမာဟ။ တေ စ သတ္တာ သန္ဓာဝန္တီတိ ဧတ္ထ ယေ ဣဓ မနုဿဘာဝေန အဝဋ္ဌိတာ, တေယေဝ ဒေဝဘာဝါဒိဥပဂမနေန ဣတော အညတ္ထ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော။ အညထာ ကတဿ ကမ္မဿ ဝိနာသော, အကတဿ စ အဗ္ဘာဂမော အာပဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပါယော။

အပရာပရန္တိ အပရသ္မာ ဘဝါ အပရံ ဘဝံ, အပရမပရံ ဝါ, ပုနပ္ပုနန္တိ အတ္ထော။ ‘‘စဝန္တီ’’တိ ပဒမုလ္လိင်္ဂေတွာ ‘‘ဧဝံ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ အတ္ထံ ဝိဝရတိ, အတ္တနော တထာဂဟိတဿ နိစ္စသဘာဝတ္တာ န စုတူပပတ္တိယော။ သဗ္ဗဗျာပိတာယ နာပိ သန္ဓာဝနသံသရဏာနိ, ဓမ္မာနံယေဝ ပန ပဝတ္တိဝိသေသေန ဧဝံ သင်္ချံ ဂစ္ဆန္တိ ဧဝံ ဝေါဟရီယန္တီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဧတေန ‘‘အဝဋ္ဌိတသဘာဝဿ အတ္တနော, ဓမ္မိနော စ ဓမ္မမတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိနဿတိ စာ’’တိ ဣမံ ဝိပရိဏာမဝါဒံ ဒဿေတိ။ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဣမိဿံ သဿတဝါဒဝိစာရဏာယမေဝ ‘‘ဧဝံဂတိကာ’’တိ ပဒတ္ထဝိဘာဝနေ ဝက္ခာမ။ ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ အသမ္ဗန္ဓမတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သန္ဓာဝန္တီတိအာဒိနာ ဝစနေန အတ္တနော ဝါဒံ ဘိန္ဒတိ ဝိနာသေတိ သန္ဓာဝနာဒိဝစနသိဒ္ဓါယ အနိစ္စတာယ ပုဗ္ဗေ အတ္တနာ ပဋိညာတဿ သဿတဝါဒဿ ဝိရုဒ္ဓဘာဝတောတိ အတ္ထော။ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတိကဿာ’’တိအာဒိ တဒတ္ထသမတ္ထနံ။ န နိဗဒ္ဓန္တိ န ထိရံ။ ‘‘သန္ဓာဝန္တီ’’တိအာဒိဝစနံ, သဿတဝါဒဉ္စ သန္ဓာယ ‘‘သုန္ဒရမ္ပိ အသုန္ဒရမ္ပိ ဟောတိယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗဒါ သရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ သဿတိယော ရ-ကာရဿ သ-ကာရံ, ဒွိဘာဝဉ္စ ကတွာ, ပထဝီသိနေရုစန္ဒိမသူရိယာ, သဿတီဟိ သမံ သဒိသံ တထာ, ဘာဝနပုံသကဝစနဉ္စေတံ။ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဟိ ကတ္တုအဓိကာရော။ သဿတိသမန္တိ ဝါ လိင်္ဂဗျတ္တယေန ကတ္တုနိဒ္ဒေသော။ သဿတိသမော အတ္တာ စ လောကော စ အတ္ထိ ဧဝါတိ အတ္ထော, ဣတိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ပဒပူရဏမတ္တံ။ ဧဝ-သဒ္ဒဿ ဟိ ဧ-ကာရေ ပရေ ဣတိ-သဒ္ဒေ ဣ-ကာရဿ ဝ-ကာရမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ။ သဿတိသမန္တိ သဿတံ ထာဝရံ နိစ္စကာလန္တိပိ အတ္ထော, သဿတိသမ-သဒ္ဒဿ သဿတပဒေန သမာနတ္ထတံ သန္ဓာယ ဋီကာယံ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၁) ဝုတ္တော။

ဟေတုံ ဒဿေန္တောတိ ယေသံ ‘‘သဿတော’’တိ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေတိ, တေသံ ဟေတုံ ဒဿေန္တော အယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော။ န ဟိ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စက္ခကတမတ္ထံ အတ္တနောယေဝ သာဓေတိ, အတ္တနော ပန ပစ္စက္ခကတေန အတ္ထေန အတ္တနော အပ္ပစ္စက္ခဘူတမ္ပိ အတ္ထံ သာဓေတိ, အတ္တနာ စ ယထာနိစ္ဆိတံ အတ္ထံ ပရေပိ ဝိညာပေတိ, န အနိစ္ဆိတံ, ဣဒံ ပန ဟေတုဒဿနံ ဧတေသု အနေကေသု ဇာတိသတသဟဿေသု ဧကောဝါယံ မေ အတ္တာ စ လောကော စ အနုဿရဏသမ္ဘဝတော။ ယော ဟိ ယမတ္ထံ အနုဘဝတိ, သော ဧဝ တံ အနုဿရတိ, န အညော။ န ဟိ အညေန အနုဘူတမတ္ထံ အညော အနုဿရိတုံ သက္ကောတိ ယထာ တံ ဗုဒ္ဓရက္ခိတေန အနုဘူတံ ဓမ္မရက္ခိတော။ ယထာ စေတာသု, ဧဝံ ဣတော ပုရိမတရာသုပိ ဇာတီသု, တသ္မာ ‘‘သဿတော မေ အတ္တာ စ လောကော စ, ယထာ စ မေ, ဧဝံ အညေသမ္ပိ သတ္တာနံ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ သဿတဝသေန ဒိဋ္ဌိဂဟဏံ ပက္ခန္ဒန္တော ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပရေပိ တတ္ထ ပတိဋ္ဌပေတိ။ ပါဠိယံ ပန ‘‘အနေကဝိဟိတာနိ အဓိမုတ္တိပထာနိ အဘိဝဒန္တိ, သော ဧဝမာဟာ’’တိ ဝစနတော ပရာနုဂါဟာပနဝသေန ဣဓ ဟေတုဒဿနံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတိ။ ဧတန္တိ အတ္တနော စ လောကဿ စ သဿတဘာဝံ။ ‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိ အတ္ထတော အာပန္နဒဿနံ။ ဌာန-သဒ္ဒေါ ကာရဏေ, တဉ္စ ခေါ ဣဓ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိယေဝါတိ အာဟ ‘‘ဣဒ’’န္တိအာဒိ။ ကာရဏဉ္စ နာမေတံ တိဝိဓံ သမ္ပာပကံ နိဗ္ဗတ္တကံ ဉာပကန္တိ။ တတ္ထ အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနဿ သမ္ပာပကကာရဏံ, ဗီဇံ အင်္ကုရဿ နိဗ္ဗတ္တကကာရဏံ, ပစ္စယုပ္ပန္နတာဒယော အနိစ္စတာဒီနံ ဉာပကကာရဏံ, ဣဓာပိ ဉာပကကာရဏမေဝ အဓိပ္ပေတံ။ ဉာပကော ဟိ အတ္ထော ဉာပေတဗ္ဗတ္ထဝိသယဿ ဉာဏဿ ဟေတုဘာဝတော ကာရဏံ။ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ တံ ဉာဏံ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ဌာနံ, ဝသတိ တံ ဉာဏမေတ္ထ တိဋ္ဌတီတိ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ စ ဝုစ္စတိ။ တထာ ဟိ ဘဂဝတာ ဝတ္ထု-သဒ္ဒေန ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဌာန-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ။

၃၂-၃၃။ ဒုတိယတတိယဝါရာနံ ပဌမဝါရတော ဝိသေသော နတ္ထိ ဌပေတွာ ကာလဘေဒန္တိ အာဟ ‘‘ဥပရိ ဝါရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ။ တဒေတံ ကာလဘေဒံ ယထာပါဠိံ ဒဿေတုံ ‘‘ကေဝလဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဣတရေန ဒုတိယတတိယဝါရာ ယာဝ ဒသသံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပါ, ယာဝ စတ္တာလီသသံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပါ စ အနုဿရဏဝသေန ဝုတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ ယဒေဝံ ကသ္မာ သဿတဝါဒေါ စတုဓာ ဝိဘတ္တော, နနု တိဓာ ကာလဘေဒမကတွာ အဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိကဝါဒေါ ဝိယ ဒုဝိဓေနေဝ ဝိဘဇိတဗ္ဗော သိယာတိ စောဒနံ သောဓေတုံ ‘‘မန္ဒပညော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ မန္ဒပညာဒီနံ တိဏ္ဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏလာဘီနံ ဝသေန တိဓာ ကာလဘေဒံ ကတွာ တက္ကနေန သဟ စတုဓာ ဝိဘတ္တောတိ အဓိပ္ပါယော။ နနု စ အနုဿဝါဒိဝသေန တက္ကိကာနံ ဝိယ မန္ဒပညာဒီနမ္ပိ ဝိသေသလာဘီနံ ဟီနာဒိဝသေန အနေကဘေဒသမ္ဘဝတော ဗဟုဓာ ဘေဒေါ သိယာ, အထ ကသ္မာ သဗ္ဗေပိ ဝိသေသလာဘိနော တယော ဧဝ ရာသီ ကတွာ ဝုတ္တာတိ? ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဒဿေတုကာမတ္တာ။ တီသု ဟိ ရာသီသု ယေ ဟီနမဇ္ဈိမပညာ, တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒတော ဦနကမေဝ အနုဿရန္တိ။ ယေ ပန ဥက္ကဋ္ဌပညာ, တေ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကမိတွာ နာနုဿရန္တီတိ တတ္ထ တတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဒဿေတုကာမတော အနေကဇာတိသတသဟဿဒသစတ္တာရီသသံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋာနုဿရဏဝသေန တယော ဧဝ ရာသီ ကတွာ ဝုတ္တာတိ။ န တတော ဥဒ္ဓန္တိ ယထာဝုတ္တကာလတ္တယတော, စတ္တာရီသသံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပတော ဝါ ဥဒ္ဓံ နာနုဿရတိ, ကသ္မာ? ဒုဗ္ဗလပညတ္တာ။ တေသဉှိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒဝိရဟတော ဒုဗ္ဗလာ ပညာ ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ။

၃၄။ တပ္ပကတိယတ္တောပိ ကတ္တုတ္ထောယေဝါတိ အာဟ ‘‘တက္ကယတီ’’တိ။ တပ္ပကတိယတ္တတ္တာ ဧဝ ဟိ ဒုတိယနယောပိ ဥပပန္နော ဟောတိ။ တတ္ထ တက္ကယတီတိ ဦဟယတိ, သဿတာဒိအာကာရေန တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပယတီတိ အတ္ထော။ တက္ကောတိ အာကောဋနလက္ခဏော, ဝိနိစ္ဆယလက္ခဏော ဝါ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနဘူတော ဝိတက္ကော။ တေန တေန ပရိယာယေန တက္ကနံ သန္ဓာယ ‘‘တက္ကေတွာ ဝိတက္ကေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝီမံသာယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထဝစနမတ္တံ။ နိဗ္ဗစနံ ပန တက္ကိပဒေ ဝိယ ဒွိဓာ ဝတ္တဗ္ဗံ။ ဝီမံသာ နာမ ဝိစာရဏာ, သာ စ ဒုဝိဓာ ပညာ စေဝ ပညာပတိရူပိကာ စ။ ဣဓ ပန ပညာပတိရူပိကာဝ, သာ စတ္ထတော လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေါ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသသင်္ခါတော ဝါ အယောနိသောမနသိကာရော။ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဝါ မိစ္ဆာဒဿနဘူတံ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတံ, တဒေတမတ္ထတ္တယံ ဒဿေတုံ ‘‘တုလနာ ရုစ္စနာ ခမနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘တုလယိတွာ’’တိအာဒီသုပိ ယထာက္ကမံ ‘‘လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေနာ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ သမန္တတော, ပုနပ္ပုနံ ဝါ အာဟနနံ ပရိယာဟတံ, တံ ပန ဝိတက္ကဿ အာရမ္မဏံ ဦဟနမေဝ, ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ ပဒန္တိ ဒဿေတိ ‘‘တေန တေန ပရိယာယေန တက္ကေတွာ’’တိ ဣမိနာ။ ပရိယာယေနာတိ စ ကာရဏေနာတိ အတ္ထော။ ဝုတ္တပ္ပကာရာယာတိ တိဓာ ဝုတ္တပ္ပဘေဒါယ။ အနုဝိစရိတန္တိ အနုပဝတ္တိတံ, ဝီမံသာနုဂတေန ဝါ ဝိစာရေန အနုမဇ္ဇိတံ။ တဒနုဂတဓမ္မကိစ္စမ္ပိ ဟိ ပဓာနဓမ္မေ အာရောပေတွာ တထာ ဝုစ္စတိ။ ပဋိဘာတိ ဒိဿတီတိ ပဋိဘာနံ, ယထာသမာဟိတာကာရဝိသေသဝိဘာဝကော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒေါ, တတော ဇာတန္တိ ပဋိဘာနံ, တထာ ပညာယနံ, သယံ အတ္တနော ပဋိဘာနံ သယံပဋိဘာနံ, တေနေဝါဟ ‘‘အတ္တနော ပဋိဘာနမတ္တသဉ္ဇာတ’’န္တိ။ မတ္တ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ဝိသေသာဓိဂမာဒယော နိဝတ္တေတိ။ အနာမဋ္ဌကာလဝစနေ ဝတ္တမာနဝသေနေဝ အတ္ထနိဒ္ဒေသော ဥပပန္နောတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ။

ပါဠိယံ ‘‘တက္ကီ ဟောတိ ဝီမံသီ’’တိ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသေန ဝါ ဝုတ္တံ တက္ကီဘေဒံ ဝိဘဇန္တော ‘‘တတ္ထ စတုဗ္ဗိဓော’’တိအာဒိမာဟ။ ပရေဟိ ပုန သဝနံ အနုဿုတိ, သာ ယဿာယံ အနုဿုတိကော။ ပုရိမံ အနုဘူတပုဗ္ဗံ ဇာတိံ သရတီတိ ဇာတိဿရော။ လဗ္ဘတေတိ လာဘော, ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓံ ရူပါဒိ, သုခါဒိ စ, န ပန ဈာနာဒိဝိသေသော, တေနေဝါဟ ပါဠိယံ ‘‘သော တက္ကပရိယာဟတံ ဝီမံသာနုဝိစရိတံ သယံပဋိဘာနံ ဧဝမာဟာ’’တိ။ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ပဋိဘာနမတ္တသဉ္ဇာတ’’န္တိ။ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရောပိ ဝဒတိ ‘‘မတ္တ-သဒ္ဒေန ဝိသေသာဓိဂမာဒယော နိဝတ္တေတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၄) သော ဧတဿာတိ လာဘီ။ သုဒ္ဓေန ပုရိမေဟိ အသမ္မိဿေန, သုဒ္ဓံ ဝါ တက္ကနံ သုဒ္ဓတက္ကော, သော ယဿာယံ သုဒ္ဓတက္ကိကော။ တေန ဟီတိ ဥယျောဇနတ္ထေ နိပါတော, တေန တထာ ဝေဿန္တရရညောဝ ဘဂဝတိ သမာနေတိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟံ ဥယျောဇေတိ။ လာဘိတာယာတိ ရူပါဒိသုခါဒိလာဘီဘာဝတော။ ‘‘အနာဂတေပိ ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဣဒံ လာဘီတက္ကိနော ဧဝမ္ပိ သမ္ဘဝတီတိ သမ္ဘဝဒဿနဝသေန ဣဓာဓိပ္ပေတံ တက္ကနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ အနာဂတံသတက္ကနေနေဝ ဟိ သဿတဂ္ဂါဟီ ဘဝတိ။ ‘‘အတီတေပိ ဧဝံ အဟောသီ’’တိ ဣဒံ ပန အနာဂတံသတက္ကနဿ ဥပနိဿယနိဒဿနမတ္တံ။ သော ဟိ ‘‘ယထာ မေ ဣဒါနိ အတ္တာ သုခီ ဟောတိ, ဧဝံ အတီတေပီတိ ပဌမံ အတီတံသာနုတက္ကနံ ဥပနိဿာယ အနာဂတေပိ ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ တက္ကယန္တော ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ။ ‘‘ဧဝံ သတိ ဣဒံ ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ အနိစ္စေသု ဘာဝေသု အညော ကရောတိ, အညော ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဒေါသော အာပဇ္ဇတိ, တထာ စ သတိ ကတဿ ဝိနာသော အကတဿ စ အဇ္ဈာဂမော သိယာ။ နိစ္စေသု ပန ဘာဝေသု အညော ကရောတိ, အညော ပဋိသံဝေဒေတီတိ ဒေါသော နာပဇ္ဇတိ။ ဧဝဉ္စ သတိ ကတဿ အဝိနာသော, အကတဿ စ အနဇ္ဈာဂမော သိယာတိ တက္ကိကဿ ယုတ္တိဂဝေသနာကာရံ ဒဿေတိ။

တက္ကမတ္တေနေဝါတိ သုဒ္ဓတက္ကနေနေဝ။ မတ္တ-သဒ္ဒေန ဟိ အာဂမာဒီနံ, အနုဿဝါဒီနဉ္စ အဘာဝံ ဒဿေတိ။ ‘‘နနု စ ဝိသေသလာဘိနောပိ သဿတဝါဒိနော ဝိသေသာဓိဂမဟေတု အနေကေသု ဇာတိသတသဟဿေသု, ဒသသု သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋေသု, စတ္တာလီသာယ စ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋေသု ယထာနုဘူတံ အတ္တနော သန္တာနံ, တပ္ပဋိဗဒ္ဓဉ္စ ဓမ္မဇာတံ ‘‘အတ္တာ, လောကော’’တိ စ အနုဿရိတွာ တတော ပုရိမတရာသုပိ ဇာတီသု တထာဘူတဿ အတ္ထိတာနုဝိတက္ကနမုခေန အနာဂတေပိ ဧဝံ ဘဝိဿတီတိ အတ္တနော ဘဝိဿမာနာနုတက္ကနံ, သဗ္ဗေသမ္ပိ သတ္တာနံ တထာဘာဝါနုတက္ကနဉ္စ ကတွာ သဿတာဘိနိဝေသိနော ဇာတာ, ဧဝဉ္စ သတိ သဗ္ဗောပိ သဿတဝါဒီ အနုဿုတိကဇာတိဿရလာဘီတက္ကိကာ ဝိယ အတ္တနော ဥပလဒ္ဓဝတ္ထုနိမိတ္တေန တက္ကနေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ တက္ကီပက္ခေယေဝ တိဋ္ဌေယျ, တထာ စ သတိ ဝိသေသဘေဒရဟိတတ္တာ ဧကောဝါယံ သဿတဝါဒေါ ဝဝတ္ထိတော ဘဝေယျ, အဝဿဉ္စ ဝုတ္တပ္ပကာရံ တက္ကနမိစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ ဝိသေသလာဘီ သဿတဝါဒီ ဧကစ္စသဿတိကပက္ခံ, အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကပက္ခံ ဝါ ဘဇေယျာတိ? န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝိသေသလာဘီနဉှိ ခန္ဓသန္တာနဿ ဒီဃဒီဃတရံ ဒီဃတမကာလာနုဿရဏံ သဿတဂ္ဂါဟဿ အသာဓာရဏကာရဏံ။ တထာ ဟိ ‘‘အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရာမိ။ ဣမိနာမဟံ ဧတံ ဇာနာမီ’’တိ အနုဿရဏမေဝ ပဓာနကာရဏဘာဝေန ဒဿိတံ။ ယံ ပန တဿ ‘‘ဣမိနာမဟံ ဧတံ ဇာနာမီ’’တိ ပဝတ္တံ တက္ကနံ, န တံ ဣဓ ပဓာနံ အနုဿရဏံ ပဋိစ္စ တဿ အပဓာနဘာဝတော, ပဓာနကာရဏေန စ အသာဓာရဏေန နိဒ္ဒေသော သာသနေ, လောကေပိ စ နိရုဠှော ယထာ ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ ယဝင်္ကုရော’’တိအာဒိ။

ဧဝံ ပနာယံ ဒေသနာ ပဓာနကာရဏဝိဘာဝိနီ, တသ္မာ သတိပိ အနုဿဝါဒိဝသေန, တက္ကိကာနံ ဟီနာဒိဝသေန စ မန္ဒပညာဒီနံ ဝိသေသလာဘီနံ ဗဟုဓာ ဘေဒေ အညတရဘေဒသင်္ဂဟဝသေန ဘဂဝတာ စတ္တာရိဋ္ဌာနာနိ ဝိဘဇိတွာ ဝဝတ္ထိတာ သဿတဝါဒါနံ စတုဗ္ဗိဓတာ။ န ဟိ, ဣဓ သာဝသေသံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဓမ္မရာဇာတိ။ ယဒေဝံ အနုဿုတိကာဒီသုပိ အနုဿဝါဒီနံ ပဓာနဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? န တေသံ အညာယ သစ္ဆိကိရိယာယ အဘာဝေန တက္ကပဓာနတ္တာ, ‘‘ပဓာနကာရဏေန စ အသာဓာရဏေန နိဒ္ဒေသော သာသနေ, လောကေပိ စ နိရုဠှော’’တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထောတိ။ အထ ဝါ ဝိသေသာဓိဂမနိမိတ္တရဟိတဿ တက္ကနဿ သဿတဂ္ဂါဟေ ဝိသုံ ကာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝိသေသာဓိဂမော ဝိသုံ သဿတဂ္ဂါဟကာရဏဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗော, သော စ မန္ဒမဇ္ဈိမတိက္ခပညာဝသေန တိဝိဓောတိ တိဓာ ဝိဘဇိတွာ, သဗ္ဗတက္ကိနော စ တက္ကီဘာဝသာမညတော ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ စတုဓာ ဧဝ ဝဝတ္ထာပိတော သဿတဝါဒေါ ဘဂဝတာတိ။

၃၅။ ‘‘အညတရေနာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အဋ္ဌာနပယုတ္တဿ ပန ဝါ-သဒ္ဒဿ အနိယမတ္ထတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဒွီဟိ ဝါ တီဟိ ဝါ’’တိ, တေန စတူသု ဝတ္ထူသု ယထာရဟမေကစ္စံ ဧကစ္စဿ ပညာပနေ သဟကာရီကာရဏန္တိ ဒဿေတိ။ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဗာဟျတ္ထဝါစကော ကတ္တုနိဒ္ဒိဋ္ဌော နိပါတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနေတာနိ ဝတ္ထူနိ အတ္တနော အဘိနိဝေသဿ ဟေတု, ဥဒါဟု ပရေသံ ပတိဋ္ဌာပနဿာတိ။ ကိဉ္စေတ္ထ, ယဒိ တာဝ အတ္တနော အဘိနိဝေသဿ ဟေတု, အထ ကသ္မာ အနုဿရဏတက္ကနာနိယေဝ ဂဟိတာနိ, န သညာဝိပလ္လာသာဒယော။ တထာ ဟိ ဝိပရီတသညာအယောနိသောမနသိကာရအသပ္ပုရိသူပနိဿယအသဒ္ဓမ္မဿဝနာဒီနိပိ ဒိဋ္ဌိယာ ပဝတ္တနဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ။ အထ ပန ပရေသံ ပတိဋ္ဌာပနဿ ဟေတု, အနုဿရဏဟေတုဘူတော အဓိဂမော ဝိယ, တက္ကနပရိယေဋ္ဌိဘူတာ ယုတ္တိ ဝိယ စ အာဂမောပိ ဝတ္ထုဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗော, ဥဘယထာပိ စ ယထာဝုတ္တဿ အဝသေသကာရဏဿ သမ္ဘဝတော ‘‘နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝစနံ န ယုဇ္ဇတေဝါတိ? နော န ယုဇ္ဇတိ, ကသ္မာ? အဘိနိဝေသပက္ခေ တာဝ အယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အသပ္ပုရိသူပနိဿယအသဒ္ဓမ္မဿဝနေဟိ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဝိပလ္လာသသညော ရူပါဒိဓမ္မာနံ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝဿ အနဝဗောဓတော ဓမ္မယုတ္တိံ အတိဓာဝန္တော ဧကတ္တနယံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ ယထာဝုတ္တာနုဿရဏတက္ကနေဟိ ခန္ဓေသု ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၃၁) အဘိနိဝေသံ ဥပနေသိ, ဣတိ အာသန္နကာရဏတ္တာ, ပဓာနကာရဏတ္တာ စ တဂ္ဂဟဏေနေဝ စ ဣတရေသမ္ပိ ဂဟိတတ္တာ အနုဿရဏတက္ကနာနိယေဝ ဣဓ ဂဟိတာနိ။ ပတိဋ္ဌာပနပက္ခေ ပန အာဂမောပိ ယုတ္တိယမေဝ ဌိတော ဝိသေသေန နိရာဂမာနံ ဗာဟိရကာနံ တက္ကဂ္ဂါဟိဘာဝတော, တသ္မာ အနုဿရဏတက္ကနာနိယေဝ သဿတဂ္ဂါဟဿ ဝတ္ထုဘာဝေန ဂဟိတာနိ။

ကိဉ္စ ဘိယျော – ဒုဝိဓံ ပရမတ္ထဓမ္မာနံ လက္ခဏံ သဘာဝလက္ခဏံ, သာမညလက္ခဏဉ္စ။ တတ္ထ သဘာဝလက္ခဏာဝဗောဓော ပစ္စက္ခဉာဏံ, သာမညလက္ခဏာဝဗောဓော အနုမာနဉာဏံ။ အာဂမော စ သုတမယာယ ပညာယ သာဓနတော အနုမာနဉာဏမေဝ အာဝဟတိ, သုတာနံ ပန ဓမ္မာနံ အာကာရပရိဝိတက္ကနေန နိဇ္ဈာနက္ခန္တိယံ ဌိတော စိန္တာမယပညံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အနုက္ကမေန ဘာဝနာယ ပစ္စက္ခဉာဏံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ အာဂမောပိ တက္ကနဝိသယံ နာတိက္ကမတိ, တသ္မာ စေသ တက္ကဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတောဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ သော အဋ္ဌကထာယံ အနုဿုတိတက္ကဂ္ဂဟဏေန ဝိဘာဝိတော, ဧဝံ အနုဿရဏတက္ကနေဟိ အသင်္ဂဟိတဿ အဝသိဋ္ဌဿ ကာရဏဿ အသမ္ဘဝတော ယုတ္တမေဝိဒံ ‘‘နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘အနေကဝိဟိတာနိ အဓိမုတ္တိပဒါနိ အဘိဝဒန္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၉), ‘‘သဿတံ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေန္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၀) စ ဝစနတော ပန ပတိဋ္ဌာပနဝတ္ထူနိယေဝ ဣဓ ဒေသိတာနိ တံဒေသနာယ ဧဝ အဘိနိဝေသဿာပိ သိဇ္ဈနတော။ အနေကဘေဒေသု ဟိ ဒေသိတေသု ယသ္မိံ ဒေသိတေ တဒညေပိ ဒေသိတာ သိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, တမေဝ ဒေသေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဘိနိဝေသပတိဋ္ဌာပနေသု စ အဘိနိဝေသေ ဒေသိတေပိ ပတိဋ္ဌာပနံ န သိဇ္ဈတိ အဘိနိဝေသဿ ပတိဋ္ဌာပနေ အနိယမတော။ အဘိနိဝေသိနောပိ ဟိ ကေစိ ပတိဋ္ဌာပေန္တိ, ကေစိ န ပတိဋ္ဌာပေန္တိ။ ပတိဋ္ဌာပနေ ပန ဒေသိတေ အဘိနိဝေသောပိ သိဇ္ဈတိ ပတိဋ္ဌာပနဿ အဘိနိဝေသေ နိယမတော။ ယော ဟိ ယတ္ထ ပရေ ပတိဋ္ဌာပေတိ, သောပိ တမဘိနိဝိသတီတိ။

၃၆။ တယိဒန္တိ ဧတ္ထ တ-သဒ္ဒေန ‘‘သဿတံ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေန္တီ’’တိ ဧတဿ ပရာမသနန္တိ အာဟ ‘‘တံ ဣဒံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိ။ တတောတိ တသ္မာ ပကာရတော ဇာနနတ္တာ။ ပရမဝဇ္ဇတာယ အနေကဝိဟိတာနံ အနတ္ထာနံ ကာရဏဘာဝတော ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဌာနာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ။ ယထာဟ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပရမာဟံ ဘိက္ခဝေ, ဝဇ္ဇံ ဝဒါမီ’’တိ တဒေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဒိဋ္ဌိယောဝ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဒိဋ္ဌီနံ ကာရဏမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနမေဝ ဒိဋ္ဌီနံ ဥပ္ပါဒါယ သမုဋ္ဌာနဋ္ဌေန။ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ ပဋိသမ္ဘိဒါပါဠိယာ (ပဋိ။ မ။ ၁။၁၂၄) သာဓနံ။ တတ္ထ ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏဋ္ဌေန။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိ, (သံ။ နိ။ ၃။၈၁) အဝိဇ္ဇာပိ ဥပနိဿယာဒိဘာဝေန။ ယထာဟ ‘‘အဿုတဝါ ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၂၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၁၃၁) ဖဿောပိ ဖုသိတွာ ဂဟဏူပါယဋ္ဌေန။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၁၈) ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၄၄) သညာပိ အာကာရမတ္တဂ္ဂဟဏဋ္ဌေန။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိ (သု။ နိ။ ၈၈၀၊ မဟာ။ နိ။ ၁၀၉) ပထဝိံ ပထဝိတော သညတွာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂) စ အာဒိ။ ဝိတက္ကောပိ အာကာရပရိဝိတက္ကနဋ္ဌေန။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ, သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ, (သု။ နိ။ ၈၉၂၊ မဟာနိ။ ၁၂၁) ‘‘တက္ကီ ဟောတိ ဝီမံသီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၄) စ အာဒိ။ အယောနိသော မနသိကာရောပိ အကုသလာနံ သာဓာရဏကာရဏဋ္ဌေန။ တေနာဟ ‘‘တဿ ဧဝံ အယောနိသော မနသိ ကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ အတ္ထိ မေ အတ္တာ’တိ ဝါ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၁၉) ပါပမိတ္တောပိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိ အာပဇ္ဇနဋ္ဌေန။ ဝုတ္တမ္ပိ စ ‘‘ဗာဟိရံ ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ နာညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟတော အနတ္ထာယ သံဝတ္တတိ, ယထယိဒံ ဘိက္ခဝေ, ပါပမိတ္တတာ’’တိအာဒိ (အ။ နိ။ ၁။၁၁၀) ပရတောဃောသောပိ ဒုရက္ခာတဓမ္မဿဝနဋ္ဌေန။ တထာ စေဝ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေမေ ဘိက္ခဝေ, ပစ္စယာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပါဒါယ။ ကတမေ ဒွေ? ပရတော စ ဃောသော, အယောနိသော စ မနသိကာရော’’တိအာဒိ (အ။ နိ။ ၂။၁၂၆) ပရေဟိ သုတာ, ဒေသိတာ ဝါ ဒေသနာ ပရတောဃောသော။

‘‘ခန္ဓာ ဟေတူ’’တိအာဒိပါဠိ တဒတ္ထဝိဘာဝိနီ။ တတ္ထ ဇနကဋ္ဌေန ဟေတု, ဥပတ္ထမ္ဘကဋ္ဌေန ပစ္စယော။ ဥပါဒါယာတိ ဥပါဒိယိတွာ, ပဋိစ္စာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဥပ္ပါဒါယာ’’တိပိ ပါဌော, ဥပ္ပဇ္ဇနာယာတိ အတ္ထော။ သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ, ခန္ဓာဒယော ဧဝ။ ဣဓ ပန သမုဋ္ဌာနဘာဝေါယေဝ သမုဋ္ဌာန-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော ဘာဝလောပတ္တာ, ဘာဝပ္ပဓာနတ္တာ စ။ အာဒိန္နာ သကသန္တာနေ။ ပဝတ္တိတာ သပရသန္တာနေသု။ ပရ-သဒ္ဒေါ အဘိဏှတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုန’’န္တိ။ ပရိနိဋ္ဌာပိတာတိ ‘‘ဣဒမေဝ ဒဿနံ သစ္စံ, အညံ ပန မောဃံ တုစ္ဆံ မုသာ’’တိ အဘိနိဝေသဿ ပရိယောသာနံ မတ္ထကံ ပါပိတာတိ အတ္ထော။ အာရမ္မဏဝသေနာတိ အဋ္ဌသု ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေသု ခန္ဓေ သန္ဓာယာဟ။ ပဝတ္တနဝသေနာတိ အဝိဇ္ဇာဖဿသညာဝိတက္ကာယောနိသောမနသိကာရေ။ အာသေဝနဝသေနာတိ ပါပမိတ္တပရတောဃောသေ။ ယဒိပိ သရူပတ္ထဝသေန ဝေဝစနံ, သင်္ကေတတ္ထဝသေန ပန ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံဝိဓပရလောကာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယေန ကေနစိ ဟိ ဝိသေသနေနေဝ ဝေဝစနံ သာတ္ထကံ သိယာ။ ပရလောကော စ ကမ္မဝသေန အဘိမုခေါ သမ္ပရေတိ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ အဘိသမ္ပရာယောတိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ဣတိ ခေါ အာနန္ဒ, ကုသလာနိ သီလာနိ အနုပုဗ္ဗေန အဂ္ဂါယ ပရေန္တီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၁၀။၂) ဝိယ ဟိ စုရာဒိဂဏဝသေန ပရ-သဒ္ဒံ ဂတိယမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ, အယမေတ္ထ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော။

ဧဝံဂတိကာတိ ဧဝံဂမနာ ဧဝံနိဋ္ဌာ, ဧဝမနုယုဉ္ဇနေန ဘိဇ္ဇနနဿနပရိယောသာနာတိ အတ္ထော။ ဂတိ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ‘‘ယေဟိ သမန္နာဂတဿ မဟာပုရိသဿ ဒွေဝ ဂတိယော ဘဝန္တီ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၅၈၊ ၂။၃၃, ၃၅၊ ၃။၁၉၉, ၂၀၀၊ မ။ နိ။ ၂။၃၈၄, ၃၉၇) ဝိယ နိဋ္ဌာနတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာ ဧဝံ ပရမတ္ထတော အသန္တံ အတ္တာနံ, သဿတဘာဝဉ္စ တသ္မိံ အဇ္ဈာရောပေတွာ ဂဟိတာ, ပရာမဋ္ဌာ စ သမာနာ ဗာလလပနာယေဝ ဟုတွာ ယာဝ ပဏ္ဍိတာ န သမနုယုဉ္ဇန္တိ, တာဝ ဂစ္ဆန္တိ, ပါတုဘဝန္တိ စ, ပဏ္ဍိတေဟိ သမနုယုဉ္ဇိယမာနာ ပန အနဝဋ္ဌိတဝတ္ထုကာ အဝိမဒ္ဒက္ခမာ သူရိယုဂ္ဂမနေ ဥဿာဝဗိန္ဒူ ဝိယ, ခဇ္ဇောပနကာ ဝိယ စ ဘိဇ္ဇန္တိ, ဝိနဿန္တိ စာတိ။

တတ္ထာယံ အနုယုဉ္ဇနေ သင်္ခေပကထာ – ယဒိ ဟိ ပရေဟိ ကပ္ပိတော အတ္တာ လောကော ဝါ သဿတော သိယာ, တဿ နိဗ္ဗိကာရတာယ ပုရိမရူပါဝိဇဟနတော ကဿစိ ဝိသေသာဓာနဿ ကာတုမသက္ကုဏေယျတာယ အဟိတတော နိဝတ္တနတ္ထံ, ဟိတေ စ ပဋိပဇ္ဇနတ္ထံ ဥပဒေသော ဧဝ သဿတဝါဒိနော နိပ္ပယောဇနော သိယာ, ကထံ ဝါ တေန သော ဥပဒေသော ပဝတ္တီယတိ ဝိကာရာဘာဝတော။ ဧဝဉ္စ သတိ ပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော အဇဋာကာသဿ ဝိယ ဒါနာဒိကိရိယာ, ဟိံသာဒိကိရိယာ စ န သမ္ဘဝတိ, တထာ သုခဿ, ဒုက္ခဿ စ အနုဘဝနနိဗန္ဓော ဧဝ သဿတဝါဒိနော န ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဗဒ္ဓါဘာဝတော။ ဇာတိအာဒီနဉ္စ အသမ္ဘဝတော ဝိမောက္ခော န ဘဝေယျ, အထ ပန ဓမ္မမတ္တံ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိနဿတိ စ, ယဿ ဝသေနာယံ ကိရိယာဒိဝေါဟာရောတိ ဝဒေယျ, ဧဝမ္ပိ ပုရိမရူပါဝိဇဟနေန အဝဋ္ဌိတဿ အတ္တနော ဓမ္မမတ္တန္တိ န သက္ကာ သမ္ဘာဝေတုံ, တေ ဝါ ပနဿ ဓမ္မာ အဝတ္ထာဘူတာ, တသ္မာ တဿ ဥပ္ပန္နာ အညေ ဝါ သိယုံ အနညေ ဝါ, ယဒိ အညေ, န တာဟိ အဝတ္ထာဟိ တဿ ဥပ္ပန္နာဟိပိ ကောစိ ဝိသေသော အတ္ထိ, ယာဟိ ကရောတိ ပဋိသံဝေဒေတိ စဝတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စာတိ ဣစ္ဆိတံ, ဧဝဉ္စ ဓမ္မကပ္ပနာပိ နိရတ္ထကာ သိယာ, တသ္မာ တဒဝတ္ထော ဧဝ ယထာဝုတ္တဒေါသော, အထာနညေ, ဥပ္ပါဒဝိနာသဝန္တီဟိ အဝတ္ထာဟိ အနညဿ အတ္တနော တာသံ ဝိယ ဥပ္ပါဒဝိနာသသဗ္ဘာဝတော ကုတော ဘဝေယျ နိစ္စတာဝကာသော, တာသမ္ပိ ဝါ အတ္တနော ဝိယ နိစ္စတာပဝတ္တိ, တသ္မာ ဗန္ဓဝိမောက္ခာနံ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ န ယုဇ္ဇတိယေဝ သဿတဝါဒေါ, န စေတ္ထ ကောစိ ဝါဒီ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝေ ပရိသုဒ္ဒံ ယုတ္တိံ ဝတ္တုံ သမတ္ထော ဘဝေယျ, ယုတ္တိရဟိတဉ္စ ဝစနံ န ပဏ္ဍိတာနံ စိတ္တံ အာရာဓေတိ, တေနာဝေါစုမှ ‘‘ယာဝ ပဏ္ဍိတာ န သမနုယုဉ္ဇန္တိ, တာဝ ဂစ္ဆန္တိ, ပါတုဘဝန္တိ စာ’’တိ။

သကာရဏံ သဂတိကန္တိ ဧတ္ထ သဟ-သဒ္ဒေါ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထော ‘‘သလောမကော သပက္ခကော’’တိအာဒီသု ဝိယ, န ပန သမဝါယတ္ထော စ-သဒ္ဒေန ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တဿ ဒိဋ္ဌိဂတဿ သမုစ္စိနိတတ္တာ, ‘‘တဉ္စ တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိ ဣမိနာ စ ကာရဏဂတီနမေဝ ပဇာနနဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – တယိဒံ ဘိက္ခဝေ, ကာရဏဝန္တံ ဂတိဝန္တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ တထာဂတော ပဇာနာတိ, န ကေဝလဉ္စ တဒေဝ, အထ ခေါ တဿ ကာရဏဂတိသင်္ခါတံ တဉ္စ သဗ္ဗန္တိ။ ‘‘တတော…ပေ… ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တဝါကျဿ အတ္ထံ ဝုတ္တနယေန သံဝဏ္ဏေတိ ‘‘တတော စာ’’တိအာဒိနာ။ သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝိဓ ဝိဘဇနန္တိ ပကရဏာနုရူပမတ္ထံ အာဟ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာ’’တိ, တသ္မိံ ဝါ ဝုတ္တေ တဒဓိဋ္ဌာနတော အာသဝက္ခယဉာဏံ, တဒဝိနာဘာဝတော ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ ဒသဗလာဒိဉာဏံ ဂဟိတမေဝါတိပိ တဒေဝ ဝုတ္တံ။

ဧဝံဝိဓန္တိ ‘‘သီလဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ဧဝံဝုတ္တပ္ပကာရံ။ ပဇာနန္တောပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန, အပိ-သဒ္ဒေန ဝါ ‘‘တဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တ စ-သဒ္ဒဿ သမ္ဘာဝနတ္ထဘာဝံ ဒဿေတိ, တေန တတော ဒိဋ္ဋိဂတတော ဥတ္တရိတရံ သာရဘူတံ သီလာဒိဂုဏဝိသေသမ္ပိ တထာဂတော နာဘိနိဝိသတိ, ကော ပန ဝါဒေါ ဝဋ္ဋာမိသေတိ သမ္ဘာဝေတိ။ ‘‘အဟ’’န္တိ ဒိဋ္ဋိမာနဝသေန ပရာမသနာကာရဒဿနံ။ ပဇာနာမီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေန ပကာရတ္ထေန, နိဒဿနတ္ထေန ဝါ။ ‘‘မမ’’န္တိ တဏှာဝသေန ပရာမသနာကာရံ ဒဿေတိ။ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနပရာမာသဝသေနာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနသင်္ခါတပရာမာသဝသေန။ ဓမ္မသဘာဝမတိက္ကမိတွာ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ ပရတော အဘူတတော အာမသနံ ပရာမာသော, တဏှာဒယော ဧဝ။ န ဟိ တံ အတ္ထိ, ယံ ခန္ဓေသု ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ သိယာ, အပရာမသတော အပရာမသန္တဿ အဿ တထာဂတဿ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘အပရာမသတော’’တိ စေဒံ နိဗ္ဗုတိပဝေဒနာယ (နိဗ္ဗုတိဝေဒနဿ ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၆) ဟေတုဂဗ္ဘဝိသေသနံ။ ‘‘ဝိဒိတာ’’တိ ပဒမပေက္ခိတွာ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ။ အပရာမသတော ပရာမာသရဟိတပဋိပတ္တိဟေတု အဿ တထာဂတဿ ကတ္တုဘူတဿ နိဗ္ဗုတိ အသင်္ခတဓာတု ဝိဒိတာ, အဓိဂတာတိ ဝါ အတ္ထော။ ‘‘အပရာမသတော’’တိ ဟေဒံ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနံ။

‘‘အပရာမာသပစ္စယာ’’တိ ပစ္စတ္တညေဝ ပဝေဒနာယ ကာရဏဒဿနံ။ အဿာတိ ကတ္တာရံ ဝတွာပိ ပစ္စတ္တညေဝါတိ ဝိသေသဒဿနတ္ထံ ပုန ကတ္တုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သယမေဝ အတ္တနာယေဝါ’’တိ။ သယံ, အတ္တနာတိ ဝါ ဘာဝနပုံသကံ။ နိပါတပဒဉှေတံ။ ‘‘အပရာမသတော’’တိ ဝစနတော ပရာမာသာနမေဝ နိဗ္ဗုတိ ဣဓ ဒေသိတာ, တံဒေသနာယ ဧဝ တဒညေသမ္ပိ နိဗ္ဗုတိယာ သိဇ္ဈနတောတိ ဒဿေတိ ‘‘တေသံ ပရာမာသကိလေသာန’’န္တိ ဣမိနာ, ပရာမာသသင်္ခါတာနံ ကိလေသာနန္တိ အတ္ထော။ အပိစ ကာမံ ‘‘အပရာမသတော’’တိ ဝစနတော ပရာမာသာနမေဝ နိဗ္ဗုတိ ဣဓ ဒေသိတာတိ ဝိညာယတိ, တံဒေသနာယ ပန တဒဝသေသာနမ္ပိ ကိလေသာနံ နိဗ္ဗုတိ ဒေသိတာ နာမ ဘဝတိ ပဟာနေကဋ္ဌတာဒိဘာဝတော, တသ္မာ တေသမ္ပိ နိဗ္ဗုတိ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေသံ ပရာမာသကိလေသာန’’န္တိ, တဏှာဒိဋ္ဌိမာနသင်္ခါတာနံ ပရာမာသာနံ, တဒညေသဉ္စ ကိလေသာနန္တိ အတ္ထော။ ဂေါဗလီဗဒ္ဒနယော ဟေသ။ နိဗ္ဗုတီတိ စ နိဗ္ဗာယနဘူတာ အသင်္ခတဓာတု, တဉ္စ ဘဂဝါ ဗောဓိမူလေယေဝ ပတ္တော, တသ္မာ သာ ပစ္စတ္တညေဝ ဝိဒိတာတိ။

ယထာပဋိပန္နေနာတိ ယေန ပဋိပန္နေန။ တပ္ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘တာသံယေဝ…ပေ… အာဒိမာဟာ’’တိ အနုသန္ဓိဒဿနံ။ ကသ္မာ ပန ဝေဒနာနညေဝ ကမ္မဋ္ဌာနမာစိက္ခတီတိ အာဟ ‘‘ယာသူ’’တိအာဒိ, ဣမိနာ ဒေသနာဝိလာသံ ဒဿေတိ။ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော ဟိ ဘဂဝါ ဒေသနာကုသလော ခန္ဓာယတနာဒိဝသေန အနေကဝိဓာသု စတုသစ္စဒေသနာသု သမ္ဘဝန္တီသုပိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ဝေဒနာသု မိစ္ဆာပဋိပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌိဂဟနံ ပက္ခန္ဒာတိ ဒဿနတ္ထံ တထာပက္ခန္ဒနမူလဘူတာ ဝေဒနာယေဝ ပရိညာဘူမိဘာဝေန ဥဒ္ဓရတီတိ။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဝါဒေ။ ဧဝံ ဧတ္ထာတိပိ။ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ။ ဧတ္ထ ဟိ ဝေဒနာဂဟဏေန ဂဟိတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ။ ဝေဒနာနံ သမုဒယဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော အဝိဇ္ဇာသမုဒယော သမုဒယသစ္စံ, အတ္ထင်္ဂမနိဿရဏပရိယာယေဟိ နိရောဓသစ္စံ, ‘‘ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ’’တိ ဧတေန မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ ‘‘ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ’’တိ ဣဒံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏတ္ထပဒန္တိ တဒတ္ထံ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝိသေသတော ဟိ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော’’တိအာဒိလက္ခဏာနံ ဝသေန သမုဒယာဒီသု အတ္ထော ယထာရဟံ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿေတဗ္ဗော။ အဝိသေသတော ပန ဝေဒနာယ သမုဒယာဒီနိ ဝိပဿနာပညာယ အာရမ္မဏပဋိဝေဓဝသေန, မဂ္ဂပညာယ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဝသေန ဇာနိတွာ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ အတ္ထော။ ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေနာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ, ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၀၄၊ သံ။ နိ။ ၂။၂၁၊ ဥဒါ။ ၁) ဝုတ္တလက္ခဏေန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပါဒေန စေဝ မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃါဋေန စ။ ယာဝ ဟိ မဂ္ဂေန န သမုဂ္ဃါဋီယတိ, တာဝ ပစ္စယောတိ ဝုစ္စတိ။ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏန္တိ ဥပ္ပါဒလက္ခဏံ, ဇာတိန္တိ အတ္ထော။ ပဉ္စန္နံ လက္ခဏာနန္တိ ဧတ္ထ စ စတုန္နမ္ပိ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပါဒလက္ခဏမေဝ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စယလက္ခဏမ္ပိ ဂဟေတဗ္ဗံ သမုဒယံ ပဋိစ္စ တေသံ ယထာရဟံ ဥပကာရကတ္တာ။ တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ ‘‘မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃါဋေန စာ’’တိ။ ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေနာတိ ‘‘ဣမသ္မိံ နိရုဒ္ဓေ ဣဒံ နိရုဒ္ဓံ ဟောတိ, ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၀၆၊ ဥဒါ။ ၃၊ သံ။ နိ။ ၂။၄၁) ဝုတ္တလက္ခဏေန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယာနံ နိရောဓေန စေဝ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါဋေန စ။ ဝိပရိဏာမလက္ခဏန္တိ နိရောဓလက္ခဏံ, ဘင်္ဂန္တိ အတ္ထော။ ဝယန္တိ နိရောဓံ။ ယန္တိ ယသ္မာ ပစ္စယဘာဝသင်္ခါတဟေတုတော။ ဝေဒနံ ပဋိစ္စာတိ ပုရိမုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယဘူတံ ဝေဒနံ လဘိတွာ။ သုခံ သောမနဿန္တိ သုခဉ္စေဝ သောမနဿဉ္စ။ အယန္တိ ပုရိမဝေဒနာယ ယထာရဟံ ပစ္ဆိမုပ္ပန္နာနံ သုခသောမနဿာနံ ပစ္စယဘာဝေါ။ အဿာဒေါ နာမ အဿာဒိတဗ္ဗောတိ ကတွာ။

အပရော နယော – ယန္တိ သုခံ, သောမနဿဉ္စ။ အယန္တိ စ နပုံသကလိင်္ဂေန နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သုခသောမနဿမေဝ အဿာဒပဒမပေက္ခိတွာ ပုလ္လိင်္ဂေန နိဒ္ဒိသီယတိ, ဣမသ္မိံ ပန ဝိကပ္ပေ သုခသောမနဿာနံ ဥပ္ပါဒေါယေဝ တေဟိ ဥပ္ပါဒဝန္တေဟိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော, သတ္တိယာ, သတ္တိမတော စ အဘိန္နတ္တာ။ န ဟိ သုခသောမနဿမန္တရေန တေသံ ဥပ္ပါဒေါ လဗ္ဘတိ။ ဣတိ ပုရိမဝေဒနံ ပဋိစ္စ သုခသောမနဿုပ္ပါဒေါပိ ပုရိမဝေဒနာယ အဿာဒေါ နာမ အဿာဒီယတေတိ ကတွာ။ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ပုရိမမုပ္ပန္နံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ သောမနဿုပ္ပတ္တိယံ ယော ပုရိမဝေဒနာယ ပစ္စယဘာဝသင်္ခါတော အဿာဒေတဗ္ဗာကာရော, သောမနဿဿ ဝါ ဥပ္ပါဒသင်္ခါတော တဒဿာဒနာကာရော, အယံ ပုရိမဝေဒနာယ အဿာဒေါတိ။ ကထံ ပန ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နနု ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏန္တိ? စေတသိကသုခဿေဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယမဓိပ္ပေတတ္တာ နာယံ ဒေါသော။ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယဉှိ ဝိသေသနမေဝ သောမနဿဂ္ဂဟဏံ သောမနဿံ သုခန္တိ ယထာ ‘‘ရုက္ခော သီသပါ’’တိ အညပစ္စယဝသေန ဥပ္ပတ္တိယံ ပန ကာယိကသုခမ္ပိ အဿာဒေါယေဝ, ယထာလာဘကထာ ဝါ ဧသာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

‘‘ယာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ’’တိအာဒိနာ သတ္တိမတာ သတ္တိ နိဒဿိတာ။ တတြာယမတ္ထော – ယာ ဝေဒနာ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ, ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခာ, ဇရာယ, မရဏေန စာတိ ဒွိဓာ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝိပရိဏာမဓမ္မာ။ တဿာ ဧဝံဘူတာယ အယံ အနိစ္စဒုက္ခဝိပရိဏာမဘာဝေါ ဝေဒနာယ သဗ္ဗာယပိအာဒီနဝေါတိ။ အာဒီနံ ပရမကာရုညံ ဝါတိ ပဝတ္တတိ ဧတသ္မာတိ ဟိ အာဒီနဝေါ။ အပိစအာဒီနံ အတိဝိယ ကပဏံ ပဝတ္တနဋ္ဌေန ကပဏမနုဿော အာဒီနဝေါ, အယမ္ပိ ဧဝံသဘာဝေါတိ တထာ ဝုစ္စတိ။ သတ္တိမတာ ဟိ သတ္တိ အဘိန္နာ တဒဝိနာဘာဝတော။

ဧတ္ထ စ ‘‘အနိစ္စာ’’တိ ဣမိနာ သင်္ခါရဒုက္ခတာဝသေန ဥပေက္ခာဝေဒနာယ, သဗ္ဗာသု ဝါ ဝေဒနာသုအာဒီနဝမာဟ, ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ဣမိနာ ဒုက္ခဒုက္ခတာဝသေနဒုက္ခဝေဒနာယ, ‘‘ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိ ဣမိနာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာဝသေန သုခဝေဒနာယ။ အဝိသေသေန ဝါ တီဏိပိ ပဒါနိ တိဿန္နမ္ပိ ဝေဒနာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာနိ။ ဆန္ဒရာဂဝိနယောတိ ဆန္ဒသင်္ခါတရာဂဝိနယနံ ဝိနာသော။ ‘‘အတ္ထဝသာ လိင်္ဂဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော’’တိ ဝစနတော ယံ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ပရိယာယဝစနမေဝိဒံ ပဒဒွယံ။ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာတိ မဂ္ဂဿ ဝုတ္တတ္တာ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနဝသေန ဝါ ယထာက္ကမံ ယောဇနာပိ ဝဋ္ဋတိ။ ဝေဒနာယာတိ နိဿက္ကဝစနံ။ နိဿရဏန္တိ နေက္ခမ္မံ။ ယာဝ ဟိ ဝေဒနာပဋိဗဒ္ဓံ ဆန္ဒရာဂံ နပ္ပဇဟတိ, တာဝါယံ ပုရိသော ဝေဒနာယ အလ္လီနောယေဝ ဟောတိ။ ယဒါ ပန တံ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ, တဒါယံ ပုရိသော ဝေဒနာယ နိဿဋော ဝိသံယုတ္တော ဟောတိ, တသ္မာ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ ဝုတ္တံ။ တဗ္ဗစနေန ပန ဝေဒနာသဟဇာတနိဿယာရမ္မဏဘူတာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိပိ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ နိဿရဏဝစနံ သိဒ္ဓမေဝ။ ဝေဒနာသီသေန ဟိ ဒေသနာ အာဂတာ, တတ္ထ ပန ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ လက္ခဏဟာရဝသေနာပိ အယမတ္ထော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော။ ဝုတ္တဉှိ အာယသ္မတာ မဟာကစ္စာနတ္ထေရေန –

‘‘ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ, ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ ကေစိ၊

ဝုတ္တာ ဘဝန္တိ သဗ္ဗော, သော ဟာရော လက္ခဏော နာမာ’’တိ။ (နေတ္တိ။ ၄၈၅)၊

ကာမုပါဒါနမူလကတ္တာ သေသုပါဒါနာနံ ပဟီနေ စ ကာမုပါဒါနေ ဥပါဒါနသေသာဘာဝတော ‘‘ဝိဂတဆန္ဒရာဂတာယ အနုပါဒါနော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧတေန ‘‘အနုပါဒါဝိမုတ္တော’’တိ ဧတဿတ္ထံ သင်္ခေပေန ဒဿေတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဝိဂတဆန္ဒရာဂတာယ အနုပါဒါနော, အနုပါဒါနတ္တာ စ အနုပါဒါဝိမုတ္တောတိ။ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရေတုံ, သမတ္ထေတုံ ဝါ ‘‘ယသ္မိ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယသ္မိံ ဥပါဒါနေတိ သေသုပါဒါနမူလဘူတေ ကာမုပါဒါနေ။ တဿာတိ ကာမုပါဒါနဿ။ အနုပါဒိယိတွာတိ ဆန္ဒရာဂဝသေန အနာဒိယိတွာ, ဧတေန ‘‘အနုပါဒါဝိမုတ္တော’’တိ ပဒဿ ယ-ကာရလောပေန သမာသဘာဝံ, ဗျာသဘာဝံ ဝါ ဒဿေတိ။

၃၇။ ‘‘ဣမေ ခေါ’’တိအာဒိ ယထာပုဋ္ဌဿ ဓမ္မဿ ဝိဿဇ္ဇိတဘာဝေန နိဂမနဝစနံ, ‘‘ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တပဇာနနမေဝ စ ဣမ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ တေ’’တိအာဒိမာဟ။ ယေ တေ သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မေ…ပေ… အပုစ္ဆိံ, ယေဟိ သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မေဟိ…ပေ… ဝဒေယျုံ, တဉ္စ…ပေ… ပဇာနာတီတိ ဧဝံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဣမေ သဗ္ဗညုတညာဏဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ…ပေ… ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ။ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ပိဏ္ဍတ္ထဒဿနံ။ တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ‘‘အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော’’တိ ဣမိနာ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ, ‘‘ဝေဒနာနံ, သမုဒယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ စ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ။ တထာပိ ယဿာ ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဣမံ ဒိဋ္ဌိဂတံ သကာရဏံ သဂတိကံ ပဘေဒတော ဝိဘဇိတုံ သမတ္ထော ဟောတိ, တဿာ ပဒဋ္ဌာနေန စေဝ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဥပ္ပတ္တိဘူမိယာ စ တဒေဝ ပါကဋတရံ ကတ္တုကာမော ဓမ္မရာဇာ ဧဝံ ဒဿေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တဒေဝ နိယျာတိတ’’န္တိ, နိဂမိတံ နိဋ္ဌာပိတန္တိ အတ္ထော။ အန္တရာတိ ပုစ္ဆိတဝိဿဇ္ဇိတဓမ္မဒဿနဝစနာနမန္တရာ ဒိဋ္ဌိယော ဝိဘတ္တာ တဿ ပဇာနနာကာရဒဿနဝသေနာတိ အတ္ထော။

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ။

ဧကစ္စသဿတဝါဒဝဏ္ဏနာ

၃၈။ ‘‘ဧကစ္စသဿတိကာ’’တိ တဒ္ဓိတပဒံ သမာသပဒေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧကစ္စသဿတဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ။ သတ္တေသု, သင်္ခါရေသု စ ဧကစ္စံ သဿတမေတဿာတိ ဧကစ္စသဿတော, ဝါဒေါ, သော ဧတေသန္တိ ဧကစ္စသဿတိကာ တဒ္ဓိတဝသေန, သမာသဝသေန ပန ဧကစ္စသဿတော ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ဧကစ္စသဿတဝါဒါ။ ဧသ နယော ဧကစ္စအသဿတိကပဒေပိ။ နနု စ ‘‘ဧကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဝုတ္တေ တဒညေသံ ဧကစ္စအသဿတိကဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ သိဒ္ဓမေဝါတိ? သစ္စံ အတ္ထတော, သဒ္ဒတော ပန အသိဒ္ဓမေဝ တသ္မာ သဒ္ဒတော ပါကဋတရံ ကတွာ ဒဿေတုံ တထာ ဝုတ္တံ။ န ဟိ ဣဓ သာဝသေသံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဓမ္မဿာမီ။ ‘‘ဣဿရော နိစ္စော, အညေ သတ္တာ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံပဝတ္တဝါဒါ သတ္တေကစ္စသဿတိကာ သေယျထာပိ ဣဿရဝါဒါ။ တထာ ‘‘နိစ္စော ဗြဟ္မာ, အညေ အနိစ္စာ’’တိ ဧဝံပဝတ္တဝါဒါပိ။ ‘‘ပရမာဏဝေါ နိစ္စာ, ဒွိအဏုကာဒယော အနိစ္စာ’’တိ (ဝိသိသိကဒဿနေ သတ္တမပရိစ္ဆေဒေ ပဌမကဏ္ဍေ ပဿိတဗ္ဗံ) ဧဝံပဝတ္တဝါဒါ သင်္ခါရေကစ္စသဿတိကာ သေယျထာပိ ကာဏာဒါ။ တထာ ‘‘စက္ခာဒယော အနိစ္စာ, ဝိညာဏံ နိစ္စ’’န္တိ (နျာယဒဿနေ, ဝိသေသိကဒဿနေ စ ပဿိတဗ္ဗံ) ဧဝံပဝတ္တဝါဒါပိ။ ဣဓာတိ ‘‘ဧကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဣမသ္မိံ ပဒေ, ဣမိဿာ ဝါ ဒေသနာယ။ ဂဟိတာတိ ဝုတ္တာ, ဒေသိတဗ္ဗဘာဝေန ဝါ ဒေသနာဉာဏေန သမာဒိန္နာ တထာ စေဝ ဒေသိတတ္တာ။ တထာ ဟိ ဣဓ ပုရိမကာ တယော ဝါဒါ သတ္တဝသေန, စတုတ္ထော သင်္ခါရဝသေန ဒေသိတော။ ‘‘သင်္ခါရေကစ္စသဿတိကာ’’တိ ဣဒံ ပန တေဟိ သဿတဘာဝေန ဂယှမာနာနံ ဓမ္မာနံ ယာထာဝသဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ, န ပန ဧကစ္စသဿတိကမတဒဿနဝသေန။ တဿ ဟိ သဿတာဘိမတံ အသင်္ခတမေဝါတိ လဒ္ဓိ။ တေနေဝါဟ ပါဠိယံ ‘‘စိတ္တန္တိ ဝါ…ပေ… ဌဿတီ’’တိ။ န ဟိ ယဿ သဘာဝဿ ပစ္စယေဟိ အဘိသင်္ခတဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ, တဿေဝ နိစ္စဓုဝါဒိဘာဝေါ အနုမ္မတ္တကေန သက္ကာ ပဋိဇာနိတုံ, ဧတေန စ ‘‘ဥပ္ပါဒဝယဓုဝတာယုတ္တာ သဘာဝါ သိယာ နိစ္စာ, သိယာ အနိစ္စာ, သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၈) ပဝတ္တသတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝိဘာဝိတာ ဟောတိ။

တတြာယံ အယုတ္တတာဝိဘာဝနာ – ယဒိ ဟိ ‘‘ယေန သဘာဝေန ယော ဓမ္မော အတ္ထီတိ ဝုစ္စတိ, တေနေဝ သဘာဝေန သော ဓမ္မော နတ္ထီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, သိယာ အနေကန္တဝါဒေါ။ အထ အညေန, န သိယာ အနေကန္တဝါဒေါ။ န စေတ္ထ ဒေသန္တရာဒိသမ္ဗန္ဓဘာဝေါ ယုတ္တော ဝတ္တုံ တဿ သဗ္ဗလောကသိဒ္ဓတ္တာ, ဝိဝါဒါဘာဝတော စ။ ယေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ယထာ သုဝဏ္ဏဃဋေန မကုဋေ ကတေ ဃဋဘာဝေါ နဿတိ, မကုဋဘာဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုဝဏ္ဏဘာဝေါ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဧဝံ သဗ္ဗသဘာဝါနံ ကောစိ ဓမ္မော နဿတိ, ကောစိ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သဘာဝေါ ဧဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ။ တေ ဝတ္တဗ္ဗာ ‘‘ကိံ တံ သုဝဏ္ဏံ, ယံ ဃဋေ, မကုဋေ စ အဝဋ္ဌိတံ, ယဒိ ရူပါဒိ, သော သဒ္ဒေါ ဝိယ အနိစ္စော။ အထ ရူပါဒိသမူဟော သမ္မုတိမတ္တံ, န တဿ အတ္ထိတာ ဝါ နတ္ထိတာ ဝါ နိစ္စတာ ဝါ လဗ္ဘတီ’’တိ, တသ္မာ အနေကန္တဝါဒေါ န သိယာ။ ဓမ္မာနဉ္စ ဓမ္မိနော အညထာနညထာ စ ပဝတ္တိယံ ဒေါသော ဝုတ္တောယေဝ သဿတဝါဒဝိစာရဏာယံ။ တသ္မာ သော တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ အပိစ န နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗရူပေါ အတ္တာ, လောကော စ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနတာပရိဇာနနတော ယထာ နိစ္စာဒီနံ အညတရံ ရူပံ, ယထာ ဝါ ဒီပါဒယော။ န ဟိ ရူပါဒီနံ ဥဒယဗ္ဗယသဘာဝါနံ နိစ္စာနိစ္စနဝတ္တဗ္ဗသဘာဝတာ သက္ကာ ဝိညာတုံ, ဇီဝဿ စ နိစ္စာဒီသု အညတရံ ရူပံ သိယာတိ, ဧဝံ သတ္တဘင်္ဂေါ ဝိယ သေသဘင်္ဂါနမ္ပိ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ သတ္တဘင်္ဂဝါဒဿ အယုတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၈)။

နနု စ ‘‘ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ, ဧကစ္စေ အသဿတာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဝါဒေ စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ ယထာသဘာဝါဝဗောဓော ဧဝ, အထ ဧဝံဝါဒီနံ ကထံ မိစ္ဆာဒဿနံ သိယာတိ, ကော ဝါ ဧဝမာဟ ‘‘စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ မိစ္ဆာဒဿန’’န္တိ? အသဿတေသုယေဝ ပန ကေသဉ္စိ ဓမ္မာနံ သဿတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနံ ဣဓ မိစ္ဆာဒဿနန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, တေန ပန ဧကဝါဒေ ပဝတ္တမာနေန စက္ခာဒီနံ အသဿတဘာဝါဝဗောဓော ဝိဒူသိတော သံသဋ္ဌဘာဝတော ဝိသသံသဋ္ဌော ဝိယ သပ္ပိပိဏ္ဍော, တတော စ တဿ သကိစ္စကရဏာသမတ္ထတာယ သမ္မာဒဿနပက္ခေ ဌပေတဗ္ဗတံ နာရဟတီတိ။ အသဿတဘာဝေန နိစ္ဆိတာပိ ဝါ စက္ခုအာဒယော သမာရောပိတဇီဝသဘာဝါ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဂယှန္တီတိ တဒဝဗောဓဿ မိစ္ဆာဒဿနဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ။ တေနေဝါဟ ပါဠိယံ ‘‘စက္ခုံ ဣတိပိ…ပေ… ကာယော ဣတိပိ အယံ အတ္တာ’’တိအာဒိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ အသင်္ခတာယ, သင်္ခတာယ စ ဓာတုယာ ဝသေန ယထာက္ကမံ ‘‘ဧကစ္စေ ဓမ္မာ သဿတာ, ဧကစ္စေ အသဿတာ’’တိ ဧဝံပဝတ္တော ဝိဘဇ္ဇဝါဒေါပိ ဧကစ္စသဿတဝါဒေါယေဝ ဘဝေယျာတိ ဧဝမ္ပကာရာ စောဒနာ အနဝကာသာ ဟောတိ အဝိပရီတဓမ္မသဘာဝပဋိပတ္တိဘာဝတော။ အဝိပရီတဓမ္မသဘာဝပဋိပတ္တိယေဝ ဟေသ ဝုတ္တနယေန အသံသဋ္ဌတ္တာ, အနာရောပိတဇီဝသဘာဝတ္တာ စ။

ဧတ္ထာဟ – ပုရိမသ္မိမ္ပိသဿတဝါဒေ အသဿတာနံ ဓမ္မာနံ ‘‘သဿတာ’’တိ ဂဟဏံ ဝိသေသတော မိစ္ဆာဒဿနံ ဘဝတိ။ သဿတာနံ ပန ‘‘သဿတာ’’တိ ဂါဟော န မိစ္ဆာဒဿနံ ယထာသဘာဝဂ္ဂါဟဘာဝတော။ ဧဝဉ္စ သတိ ဣမဿ ဝါဒဿ ဝါဒန္တရတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ဣဓ ဝိယ ပုရိမေပိ ဧကစ္စေသွေဝ ဓမ္မေသု သဿတဂ္ဂါဟသမ္ဘဝတောတိ, ဝတ္တဗ္ဗာယေဝ အသဿတေသွေဝ ‘‘ကေစိဒေဝ ဓမ္မာ သဿတာ, ကေစိ အသဿတာ’’တိ ပရိကပ္ပနာဝသေန ဂဟေတဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဘာဂပ္ပဝတ္တိယာ ဣမဿ ဝါဒဿ ဒဿိတတ္တာ။ နနု စ ဧကဒေသဿ သမုဒါယန္တောဂဓတ္တာ အယံ သပ္ပဒေသသဿတဂ္ဂါဟော ပုရိမသ္မိံ နိပ္ပဒေသသဿတဂ္ဂါဟေ သမောဓာနံ ဂစ္ဆေယျာတီ? တထာပိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ဝါဒီ တဗ္ဗိသယဝိသေသဝသေန ဝါဒဒွယဿ ပဝတ္တတ္တာ။ အညေ ဧဝ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဿတာ’’တိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ, အညေ ‘‘ဧကစ္စေဝ သဿတာ, ဧကစ္စေ အသဿတာ’’တိ။ သင်္ခါရာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, ဧကဒေသပရိဂ္ဂဟော စ ဝါဒဒွယဿ ပရိဗျတ္တောယေဝ။ ကိဉ္စ ဘိယျော – အနေကဝိဓသမုဿယေ, ဧကဝိဓသမုဿယေ စ ခန္ဓပဗန္ဓေန အဘိနိဝေသဘာဝတော တထာ န သက္ကာ ဝတ္တုံ။ စတုဗ္ဗိဓောပိ ဟိ သဿတဝါဒီ ဇာတိဝိသေသဝသေန နာနာဝိဓရူပကာယသန္နိဿယေ ဧဝ အရူပဓမ္မပုဉ္ဇေ သဿတာဘိနိဝေသီ ဇာတော အဘိညာဏေန, အနုဿဝါဒီဟိ စ ရူပကာယဘေဒဂဟဏတော။ တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိ’’န္တိ, (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၄၄၊ မ။ နိ။ ၁။၁၄၈၊ ပါရာ။ ၁၂) ‘‘စဝန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၅၅၊ မ။ နိ။ ၁။၁၄၈၊ ပါရာ။ ၁၂) စ အာဒိ။ ဝိသေသလာဘီ ပန ဧကစ္စသဿတိကော အနုပဓာရိတဘေဒသမုဿယေ ဓမ္မပဗန္ဓေ သဿတာကာရဂဟဏေန အဘိနိဝေသံ ဇနေသိ ဧကဘဝပရိယာပန္နခန္ဓသန္တာနဝိသယတ္တာ တဒဘိနိဝေသဿ။ တထာ ဟိ တီသုပိ ဝါဒေသု ‘‘တံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတိ, တတော ပရံ နာနုဿရတီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ။ တက္ကီနံ ပန ဥဘိန္နမ္ပိ သဿတေကစ္စသဿတဝါဒီနံ သဿတာဘိနိဝေသဝိသေသော ရူပါရူပဓမ္မဝိသယတာယ သုပါကဋောယေဝါတိ။

၃၉။ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီဝိဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ အသင်္ချေယျကပ္ပါနမတိက္ကမေန ပုန သံဝဋ္ဋနတော, အဒ္ဓါ-သဒ္ဒဿ စ ကာလပရိယာယတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒီဃဿာ’’တိအာဒိ။ အတိက္ကမ္မ အယနံ ပဝတ္တနံ အစ္စယော။ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ, ဥပသဂ္ဂဝသေန စ အတ္ထဝိသေသဝါစကတ္တာ သံ-သဒ္ဒေန ယုတ္တော ဝဋ္ဋ-သဒ္ဒေါ ဝိနာသဝါစီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိနဿတီ’’တိ, ဝတု-သဒ္ဒေါ ဝါ ဂတိယမေဝ။ သင်္ခယတ္ထဇောတကေန ပန သံ-သဒ္ဒေန ယုတ္တတ္တာ တဒတ္ထသမ္ဗန္ဓနေန ဝိနာသတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဝိနဿတီ’’တိ ဣမိနာ။ သင်္ခယဝသေန ဝတ္တတီတိ ဟိ သဒ္ဒတော အတ္ထော, တ-ကာရဿ စေတ္ထ ဋ-ကာရာဒေသော။ ဝိပတ္တိကရမဟာမေဃသမုပ္ပတ္တိတ္တော ဟိ ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဏုသဟဂတောပိ သင်္ခါရော န ဟောတိ, တာဝ လောကော သံဝဋ္ဋတီတိ ဝုစ္စတိ။ ပါဠိယံ လောကောတိ ပထဝီအာဒိဘာဇနလောကော အဓိပ္ပေတော တဒဝသေသဿ ဗာဟုလ္လတော, တဒေဝ သန္ဓာယ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ယေ’’တိအာဒိနာ။ ဥပရိဗြဟ္မလောကေသူတိ အာဘဿရဘူမိတော ဥပရိဘူမီသု။ အဂ္ဂိနာ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနဉှိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, တေနေဝါဟ ပါဠိယံ ‘‘အာဘဿရသံဝတ္တနိကာ ဟောန္တီ’’တိ။ ကသ္မာ တဒေဝ ဝုတ္တန္တိ စေ? တဿေဝ ဗဟုလံ ပဝတ္တနတော။ အယဉှိ ဝါရနိယမော –

‘‘သတ္တသတ္တဂ္ဂိနာ ဝါရာ, အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေ ဒကာ၊

စတုသဋ္ဌိ ယဒါ ပုဏ္ဏာ, ဧကော ဝါယုဝရော သိယာ’’တိ။ (အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာယ ပဉ္စမပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာယမ္ပိ)၊

အာရုပ္ပေသု ဝါတိ ဧတ္ထ ဝိကပ္ပနတ္ထေန ဝါ-သဒ္ဒေန သံဝဋ္ဋမာနလောကဓာတူဟိ အညလောကဓာတူသု ဝါတိ ဝိကပ္ပေတိ။ န ဟိ သဗ္ဗေ အပါယသတ္တာ တဒါ ရူပါရူပဘဝေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ အပါယေသု ဒီဃတရာယုကာနံ မနုဿလောကူပပတ္တိယာ အသမ္ဘဝတော, မနုဿလောကူပပတ္တိဉ္စ ဝိနာ တဒါ တေသံ တတြူပပတ္တိယာ အနုပပတ္တိတော။ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောပိ ဟိ သံဝဋ္ဌမာနေ ကပ္ပေ နိရယတော န မုစ္စတိ, ပိဋ္ဌိစက္ကဝါဠေယေဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အဋ္ဌကထာသု (အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၁၁) ဝုတ္တံ။ သတိပိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပုညာပုညာဘိသင်္ခါရမနသာ နိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ ဝိနာ မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ရူပါဝစရသတ္တာ ဧဝ ‘‘မနောမယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, န ပန ဗာဟိရပစ္စယပဋိယတ္တာ တဒညေတိ ဒဿေတုံ ‘‘မနေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ မနောမယာ’’တိ အာဟ။ ယဒေဝံ ကာမာဝစရသတ္တာနမ္ပိ ဩပပါတိကာနံ မနောမယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ, အဓိစိတ္တဘူတေန အတိသယမနသာ နိဗ္ဗတ္တသတ္တေသုယေဝ မနောမယဝေါဟာရတောတိ ဒဿေန္တေန ဈာန-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ‘‘ဈာနမနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝမ္ပိ အရူပါဝစရသတ္တာနံ မနောမယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? န တတ္ထ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတာသင်္ကာယ အဘာဝေန မနသာ ဧဝ နိဗ္ဗတ္တာတိ အဝဓာရဏာသမ္ဘဝတော။ နိရုဠှောဝါယံ လောကေ မနောမယဝေါဟာရော ရူပါဝစရသတ္တေသု။ တထာ ဟိ အန္နမယော ပါနမယော မနောမယော အာနန္ဒမယော ဝိညာဏမယောတိ ပဉ္စဓာ အတ္တာနံ ဝေဒဝါဒိနော ပရိကပ္ပေန္တိ။ ဥစ္ဆေဒဝါဒေပိ ဝက္ခတိ ‘‘ဒိဗ္ဗော ရူပီ မနောမယော’’တိ, (ဒီ။ နိ။ ၁။၈၇) တေ ပန ဈာနာနုဘာဝတော ပီတိဘက္ခာ သယံပဘာ အန္တလိက္ခစရာတိ အာဟ ‘‘ပီတိ တေသ’’န္တိအာဒိ, တေသံ အတ္တနောဝ ပဘာ အတ္ထီတိ အတ္ထော။ သောဘနာ ဝါ ဌာယီ သဘာ ဧတေသန္တိ သုဘဋ္ဌာယိနောတိပိ ယုဇ္ဇတိ။ ဥက္ကံသေနာတိ အာဘဿရေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ပရိတ္တာဘာပ္ပမာဏာဘာ ပန ဒွေ, စတ္တာရော စ ကပ္ပေ တိဋ္ဌန္တိ။ အဋ္ဌ ကပ္ပေတိ စတုန္နမသင်္ချေယျကပ္ပါနံ သမုဒါယဘူတေ အဋ္ဌ မဟာကပ္ပေ။

၄၀။ ဝိနာသဝါစီယေဝ ဝဋ္ဋ-သဒ္ဒေါ ပဋိသေဓဇောတကေန ဥပသဂ္ဂေန ယုတ္တတ္တာ သဏ္ဌာဟနတ္ထဉာပကောတိ အာဟ ‘‘သဏ္ဌာတီ’’တိ, အနေကတ္ထတ္တာ ဝါ ဓာတူနံ နိဗ္ဗတ္တတိ, ဝဍ္ဎတီတိ ဝါ အတ္ထော။ သမ္ပတ္တိမဟာမေဃသမုပ္ပတ္တိတော ဟိ ပဋ္ဌာယ ပထဝီသန္ဓာရကုဒကတံသန္ဓာရကဝါယုအာဒီနံ သမုပ္ပတ္တိဝသေန ယာဝ စန္ဒိမသူရိယာနံ ပါတုဘာဝေါ, တာဝ လောကော ဝိဝဋ္ဋတီတိ ဝုစ္စတိ။ ပကတိယာတိ သဘာဝေန, တဿ ‘‘သုည’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော။ တထာသုညတာယ ကာရဏမာဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ နတ္ထိတာယာ’’တိ။ ပုရိမတရံ အညေသံ သတ္တာနမနုပ္ပန္နတ္တာတိ ဘာဝေါ, တေန ယထာ ဧကစ္စာနိ ဝိမာနာနိ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ဆဍ္ဍိတတ္တာ သုညာနိ, န ဧဝမိဒန္တိ ဒဿေတိ။

အပရော နယော – သကကမ္မဿ ပဌမံ ကရဏံ ပကတိ, တာယ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော, တေန ယထာ ဧတဿ အတ္တနော ကမ္မဗလေန ပဌမံ နိဗ္ဗတ္တိ, န ဧဝံ အညေသံ တဿ ပုရိမတရံ, သမာနကာလေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တိ အတ္ထိ, တထာ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ နတ္ထိတာယ သုညမိဒန္တိ ဒဿေတိ။ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာနော ဣဓ ဗြဟ္မကာယိကာ, တေသံ နိဝါသတာယ ဘူမိပိ ‘‘ဗြဟ္မကာယိကာ’’တိ ဝုတ္တာ, ဗြဟ္မကာယိကဘူမီတိ ပန ပါဌေဗြဟ္မကာယိကာနံ သမ္ဗန္ဓိနီ ဘူမီတိ အတ္ထော။ ကတ္တာ သယံ ကာရကော။ ကာရေတာ ပရေသံ အာဏာပကော။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၄၀၈) ဝုတ္တနယေန, ဧတေန နိဗ္ဗတ္တက္ကမံ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနဘာဝေ စ ကာရဏံ ဒဿေတိ။ ကမ္မံ ဥပနိဿယဘာဝေန ပစ္စယော ဧတိဿာတိ ကမ္မပစ္စယာ။ အထ ဝါ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ဝိပစ္စနကကမ္မဿ သဟကာရီကာရကဘာဝတော ကမ္မဿ ပစ္စယာတိ ကမ္မပစ္စယာ။ ဥတု သမုဋ္ဌာနမေတိဿာတိ ဥတုသမုဋ္ဌာနာ။ ‘‘ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနာ’’တိပိ သမာသဝသေန ပါဌော ကမ္မသဟာယော ပစ္စယော, ဝုတ္တနယေန ဝါ ကမ္မဿ သဟာယဘူတော ပစ္စယောတိ ကမ္မပစ္စယော, သော ဧဝ ဥတု တထာ, သောဝ သမုဋ္ဌာနမေတိဿာတိ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုအာနာ။ ရတနဘူမီတိ ဥက္ကံသဂတပုညကမ္မာနုဘာဝတော ရတနဘူတာ ဘူမိ, န ကေဝလံ ဘူမိယေဝ, အထ ခေါ တပ္ပရိဝါရာပီတိ အာဟ ‘‘ပကတီ’’တိအာဒိ။ ပကတိနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေတိ ပုရိမကပ္ပေသု ပုရိမကာနံ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ။ ဧတ္ထာတိ ‘‘ဗြဟ္မဝိမာန’’န္တိ ဝုတ္တာယ ဗြဟ္မကာယိကဘူမိယာ။ သာမညဝိသေသဝသေန စေတံ အာဓာရဒွယံ။ ကထံ ပဏီတာယ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိယာ ဌိတာနံ ဟီနာယ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အထ သတ္တာန’’န္တိအာဒိ, နိကန္တိဝသေန ပဌမဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ပကတိယာ သဘာဝေန နိကန္တိ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဝသိတဋ္ဌာနေတိ ဝုတ္ထပုဗ္ဗဋ္ဌာနေ။ တတော ဩတရန္တီတိ ဥပပတ္တိဝသေန ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိတော ပဌမဇ္ဈာနဘူမိံ အပသက္ကန္တိ, ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော။ အပ္ပါယုကေတိ ယံ ဥဠာရပုညကမ္မံ ကတံ, တဿ ဥပဇ္ဇနာရဟဝိပါကပဗန္ဓတော အပ္ပပရိမာဏာယုကေ။ တဿ ဒေဝလောကဿာတိ တသ္မိံ ဒေဝလောကေ, နိဿယဝသေန ဝါ သမ္ဗန္ဓနိဒ္ဒေသော။ အာယုပ္ပမာဏေနေဝါတိ ပရမာယုပ္ပမာဏေနေဝ။ ပရိတ္တန္တိ အပ္ပကံ။ အန္တရာဝ စဝန္တီတိ ရာဇကောဋ္ဌာဂါရေ ပက္ခိတ္တတဏ္ဍုလနာဠိ ဝိယ ပုညက္ခယာ ဟုတွာ သကကမ္မပ္ပမာဏေန တဿ ဒေဝလောကဿ ပရမာယုအန္တရာ ဧဝ စဝန္တိ။

ကိံ ပနေတံ ပရမာယု နာမ, ကထံ ဝါ တံ ပရိစ္ဆိန္နပ္ပမာဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – ယော တေသံ တေသံ သတ္တာနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝဝိသေသေ ဝိပါကပ္ပဗန္ဓဿ ဌိတိကာလနိယမော ပုရိမသိဒ္ဓဘဝပတ္ထနူပနိဿယဝသေန သရီရာဝယဝဝဏ္ဏသဏ္ဌာနပ္ပမာဏာဒိဝိသေသာ ဝိယ တံတံဂတိနိကာယာဒီသု ယေဘုယျေန နိယတပရိစ္ဆေဒေါ ဟောတိ, ဂဗ္ဘသေယျကကာမာဝစရဒေဝရူပါဝစရသတ္တာနံ သုက္ကသောဏိတာဒိဥတုဘောဇနာဒိဥတုအာဒိပစ္စယုပ္ပန္နပစ္စယူပတ္ထမ္ဘိတော စ, သော အာယုဟေတုကတ္တာ ကာရဏူပစာရေန အာယု, ဥက္ကံသပရိစ္ဆေဒဝသေန ပရမာယူတိ စ ဝုစ္စတိ။ ယထာသကံ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာယီနမ္ပိ ဟိ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဌပနာကာရဝုတ္တိတာယ ပဝတ္တကာနိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနိ န ကေဝလံ နေသံ ခဏဋ္ဌိတိယာ ဧဝ ကာရဏဘာဝေန အနုပါလကာနိ, အထ ခေါ ယာဝ ဘင်္ဂုပစ္ဆေဒါ [ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒါ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၀)] အနုပဗန္ဓဿ အဝိစ္ဆေဒဟေတုဘာဝေနာပိ။ တသ္မာ စေသ အာယုဟေတုကောယေဝ, တံ ပန ဒေဝါနံ, နေရယိကာနဉ္စ ယေဘုယျေန နိယတပရိစ္ဆေဒံ, ဥတ္တရကုရုကာနံ ပန ဧကန္တနိယတပရိစ္ဆေဒမေဝ။ အဝသိဋ္ဌမနုဿပေတတိရစ္ဆာနဂတာနံ ပန စိရဋ္ဌိတိသံဝတ္တနိကကမ္မဗဟုလေ ကာလေ တံကမ္မသဟိတသန္တာနဇနိတသုက္ကသောဏိတပစ္စယာနံ, တမ္မူလကာနဉ္စ စန္ဒိမသူရိယသမဝိသမပရိဝတ္တနာဒိဇနိတဥတုအာဟာရာဒိသမဝိသမပစ္စယာနံ ဝသေန စိရာစိရကာလတာယ အနိယတပရိစ္ဆေဒံ, တဿ စ ယထာ ပုရိမသိဒ္ဓဘဝပတ္ထနာဝသေန တံတံဂတိနိကာယာဒီသု ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသနိယမော သိဒ္ဓေါ, ဒဿနာနုဿဝါဒီဟိ တထာယေဝ အာဒိတော ဂဟဏသိဒ္ဓိယာ, ဧဝံ တာသု တာသု ဥပပတ္တီသု နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ယေဘုယျေန သမပ္ပမာဏံ ဌိတိကာလံ ဒဿနာနုဿဝေဟိ လဘိတွာ တံ ပရမတံ အဇ္ဈောသာယ ပဝတ္တိတဘဝပတ္ထနာဝသေန အာဒိတော ပရိစ္ဆေဒနိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ယသ္မာ ပန ကမ္မံ တာသု တာသု ဥပပတ္တီသု ယထာ တံတံဥပပတ္တိနိဿိတဝဏ္ဏာဒိနိဗ္ဗတ္တနေ သမတ္ထံ, ဧဝံ နိယတာယုပရိစ္ဆေဒါသု ဥပပတ္တီသု ပရိစ္ဆေဒါတိက္ကမေန ဝိပါကနိဗ္ဗတ္တနေ သမတ္ထံ န ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အာယုပ္ပမာဏေနေဝ စဝန္တီ’’တိ။ ယသ္မာ ပန ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယသဟာယေဟိ အနုပါလကပစ္စယေဟိ ဥပါဒိန္နကက္ခန္ဓာနံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာကာရော အတ္ထတော ပရမာယုကဿ ဟောတိ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒါနတိက္ကမနတော, တသ္မာ သတိပိ ကမ္မာဝသေသေ ဌာနံ န သမ္ဘဝတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ပုညဗလေန ဌာတုံ န သက္ကောန္တီ’’တိ။ ‘‘အာယုက္ခယာ ဝါ ပုညက္ခယာ ဝါ အာဘဿရကာယာ စဝိတွာ’’တိ ဝစနတော ပနေတ္ထ ကာမာဝစရဒေဝါနံ ဝိယ ဗြဟ္မကာယိကာနမ္ပိ ယေဘုယျေနေဝ နိယတာယုပရိစ္ဆေဒဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တထာ ဟိ ဒေဝလောကတော ဒေဝပုတ္တာ အာယုက္ခယေန ပုညက္ခယေန အာဟာရက္ခယေန ကောပေနာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ စဝန္တီတိ အဋ္ဌကထာသု (ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၁။အပ္ပမာဒဝဂ္ဂေ) ဝုတ္တံ။ ကပ္ပံ ဝါ ဥပဍ္ဎကပ္ပံ ဝါတိ ဧတ္ထ အသင်္ချေယျကပ္ပေါ အဓိပ္ပေတော, သော စ တထာရူပေါ ကာလောယေဝ, ဝါ-သဒ္ဒေါ ပန ကပ္ပဿ တတိယဘာဂံ ဝါ တတော ဦနမဓိကံ ဝါတိ ဝိကပ္ပနတ္ထော။

၄၁။ အနဘိရတီတိ ဧကကဝိဟာရေန အနဘိရမဏသင်္ခါတာ အညေဟိ သမာဂမိစ္ဆာယေဝ။ တတ္ထ ‘‘ဧကကဿ ဒီဃရတ္တံ နိဝသိတတ္တာ’’တိ ပါဠိယံ ဝစနတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အပရဿာပီ’’တိအာဒိ။ ဧဝမနွယမတ္ထံ ဒဿေတွာ နနု ဥက္ကဏ္ဌိတာပိ သိယာတိ စောဒနာသောဓနဝသေန ဗျတိရေကံ ဒဿေတိ ‘‘ယာ ပနာ’’တိအာဒိနာ။ ပိယဝတ္ထုဝိရဟေန, ပိယဝတ္ထုအလာဘေန ဝါ စိတ္တဝိဂ္ဃါတော ဥက္ကဏ္ဌိတာ, သာ ပနတ္ထတော ဒေါမနဿစိတ္တုပ္ပါဒေါဝ, တေနာဟ ‘‘ပဋိဃသမ္ပယုတ္တာ’’တိ။ သာ ဗြဟ္မလောကေ နတ္ထိ ဈာနာနုဘာဝပဟီနတ္တာ။ တဏှာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာ စိတ္တဿ ပုရိမာဝတ္ထာယ ဥဗ္ဗိဇ္ဇနာ ဖန္ဒနာ ဧဝ ဣဓ ပရိတဿနာ။ သာ ဟိ ဒီဃရတ္တံ ဈာနရတိယာ ဌိတဿ ယထာဝုတ္တာနဘိရတိနိမိတ္တံ ဥပ္ပန္နာ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ ဂဟဏဿ စ ကာရဏဘူတာ။ တေန ဝက္ခတိ ‘‘တဏှာတဿ နာပိ ဒိဋ္ဌိတဿနာပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၄၁) နနု ဝုတ္တံ အတ္ထုဒ္ဓါရေ ဣမံယေဝ ပါဠိံ နီဟရိတွာ ‘‘အဟော ဝတ အညေပိ သတ္တာ ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆေယျုန္တိ အယံ တဏှာတဿနာ နာမာ’’တိ? သစ္စံ, တံ ပန ဒိဋ္ဌိတဿနာယ ဝိသုံ ဥဒါဟရဏံ ဒဿေန္တေန တဏှာတဿနမေဝ တတော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုတ္တံ, န ပန ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိတဿနာယ အလဗ္ဘမာနတ္တာတိ န ဒေါသော။ ဣဒါနိ သမာနသဒ္ဒဝစနီယာနံ အတ္ထာနမုဒ္ဓရဏံ ကတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ။ ပဋိဃသင်္ခါတော စိတ္တုတြာသော ဧဝ တာသတဿနာ။ ဧဝမညတ္ထာပိ ယထာရဟံ။ ‘‘ဇာတိံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိ ဝိဘင်္ဂပါဠိ, (ဝိဘ။ ၉၂၁) တတြာယမတ္ထကထာ – ဇာတိံ ပဋိစ္စ ဘယန္တိ ဇာတိပစ္စယာ ဥပ္ပန္နဘယံ။ ဘယာနကန္တိ အာကာရနိဒ္ဒေသော။ ဆမ္ဘိတတ္တန္တိ ဘယဝသေန ဂတ္တကမ္ပော, ဝိသေသတော ဟဒယမံသစလနံ။ လောမဟံသောတိ လောမာနံ ဟံသနံ, ဘိတ္တိယံ နာဂဒန္တာနမိဝ ဥဒ္ဓဂ္ဂဘာဝေါ, ဣမိနာ ပဒဒွယေန ကိစ္စတော ဘယံ ဒဿေတွာ ပုန စေတသော ဥတြာသောတိ သဘာဝတော ဒဿိတန္တိ။ ဋီကာယံ ပန ‘‘ဘယာနကန္တိ ဘေရဝါရမ္မဏနိမိတ္တံ ဗလဝဘယံ, တေန သရီရဿ ထဒ္ဓဘာဝေါ ဆမ္ဘိတတ္တ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၁) ဝုတ္တံ, အနေနေဝ ဘယန္တိ ဧတ္ထ ခုဒ္ဒကဘယံ ဒဿိတံ, ဣတိ ဧတ္ထ ပယောဂေ အယံ တဿနာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော။ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေန စေဝ တဏှာသင်္ခါတေန စ ပရိတဿိတေန ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ စလိတမေဝ ကမ္ပိတမေဝါ’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၀၅-၁၁၇) အဋ္ဌကထာယမတ္ထံ ဝက္ခတိ။ တေန ဝိညာယတိ လဗ္ဘမာနမ္ပိ တဏှာတဿနမန္တရေန ဒိဋ္ဌိတဿနာယေဝ နိဟဋာတိ။ ‘‘တေပီ’’တိအာဒိ သီဟောပမသုတ္တန္တပါဠိ (အ။ နိ။ ၄။၃၃) တတ္ထ တေပီတိ ဒီဃာယုကာ ဒေဝါပိ။ ဘယန္တိ ဘင်္ဂါနုပဿနာပရိစိဏ္ဏန္တေ သဗ္ဗသင်္ခါရတော ဘာယနဝသေန ဥပ္ပန္နံ ဘယဉာဏံ။ သံဝေဂန္တိ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ, ဩတ္တပ္ပမေဝ ဝါ။ သန္တာသန္တိ အာဒီနဝနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဟိ သင်္ခါရေဟိ သန္တာသနဉာဏံ။ ဥပပတ္တိဝသေနာတိ ပဋိသန္ဓိဝသေနေဝ။

သဟဗျတန္တိ သဟာယဘာဝမိစ္ဆေဝ သဒ္ဒတော အတ္ထော သဟဗျ-သဒ္ဒဿ သဟာယတ္ထေ ပဝတ္တနတော။ သော ဟိ သဟ ဗျာယတိ ပဝတ္တတိ, ဒေါသံ ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတီတိ သဟဗျောတိ ဝုစ္စတိ, တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ။ သဟာယဘာဝေါ ပန သဟဘာဝေါယေဝ နာမာတိ အဓိပ္ပါယတော အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သဟဘာဝ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ သသာဓနသမဝါယတ္ထော ဝါ သဟ-သဒ္ဒေါ အဓိကိစ္စပဒေ အဓိသဒ္ဒေါ ဝိယ, တသ္မာ သဟ ဧကတော ဝတ္တမာနဿ ဘာဝေါ သဟဗျံ ယထာ ‘‘ဒါသဗျ’’န္တိ တဒေဝ သဟဗျတာ, သကတ္ထဝုတ္တိဝသေန ဣမမေဝတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဟဘာဝ’’န္တိ။ အပိစ သဟ ဝါတိ ပဝတ္တတီတိ သဟဝေါ, တဿ ဘာဝေါ သဟဗျံ ယထာ ‘‘ဝီရဿ ဘာဝေါ ဝီရိယ’’န္တိ, တဒေဝ သဟဗျတာတိ ဧဝံ ဝိမာနဋ္ဌကထာယံ (ဝိ။ ဝ။ အဋ္ဌ။ ၁၇၂) ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဒတ္ထံ ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၄၂။ ဣမေ သတ္တေ အဘိဘဝိတွာတိ သေသော။ အဘိဘဝနာ စေတ္ထ ပါပသဘာဝေန ဇေဋ္ဌဘာဝေန ‘‘တေ သတ္တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော’’တိ အတ္တနော မညနာယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇေဋ္ဌကောဟမသ္မီ’’တိ။ အညဒတ္ထူတိ ဒဿနေ အန္တရာယာဘာဝဝစနေန, ဒသောတိ ဧတ္ထ ဒဿနေယျဝိသေသပရိဂ္ဂဟာဘာဝေန စ အနာဝရဏဒဿာဝိတံ ပဋိဇာနာတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော’’တိ။ ဒဿနေယျဝိသေသဿ ဟိ ပဒေသဘူတဿ အဂ္ဂဟဏေ သတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ နိပ္ပဒေသတာ ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ဒိက္ခိတော န ဒဒါတီ’’တိ, ဒေယျဓမ္မဝိသေသဿ စေတ္ထ ပဒေသဘူတဿ အဂ္ဂဟဏတော ပဗ္ဗဇိတော သဗ္ဗမ္ပိ န ဒဒါတီတိ ဂဟေတဗ္ဗဿ ဒေယျဓမ္မဿ နိပ္ပဒေသတာ ဝိညာယတိ။ ဧဝမီဒိသေသု။ ဝသေ ဝတ္တေမီတိ ဝသဝတ္တီ။ အဟံ-သဒ္ဒယောဂတော ဟိ သဗ္ဗတ္ထ အမှယောဂေန ဝစနတ္ထော။ သတ္တဘာဇနဘူတဿ လောကဿ နိမ္မာတာ စာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ပထဝီ’’တိအာဒိ စေတ္ထ ဘာဇနလောကဝသေန အဓိပ္ပါယကထနံ။ သဇိတာတိ ရစိတာ, ဝိဘဇိတာ ဝါ, တေနာဟ ‘‘တွံ ခတ္တိယော နာမာ’’တိအာဒိ။ စိဏ္ဏဝသိတာယာတိ သမာစိဏ္ဏပဉ္စဝိဓဝသိဘာဝတော။ တတ္ထာတိ ဘူတဘဗျေသု။ အန္တောဝတ္ထိမှီတိ အန္တောဂဗ္ဘာသယေ။ ပဌမစိတ္တက္ခဏေတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တက္ခဏေ။ ဒုတိယတောတိ ပဌမဘဝင်္ဂစိတ္တက္ခဏတော။ ပဌမဣရိယာပထေတိ ယေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှာတိ, တသ္မိံ ဣရိယာပထေ။ ဣတိ အတီတဝသေန, ဘူတ-သဒ္ဒဿ ဝတ္တမာနဝသေန စ ဘဗျ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဒဿိတော။ ဋီကာယံ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၂) ပန ဘဗျ-သဒ္ဒတ္ထော အနာဂတဝသေနာပိ ဝုတ္တော။ အဟေသုန္တိ ဟိ ဘူတာ။ ဘဝန္တိ, ဘဝိဿန္တိ စာတိ ဘဗျာ တဗ္ဗာနီယာ ဝိယ ဏျပစ္စယဿ ကတ္တရိပိ ပဝတ္တနတော။

‘‘ဣဿရော ကတ္တာ နိမ္မာတာ’’တိ ဝတွာပိ ပုန ‘‘မယာ ဣမေ သတ္တာ နိမ္မိတာ’’တိ ဝစနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဣဒါနိ ကာရဏဝသေနာ’’တိအာဒိ [ကာရဏတော (အဋ္ဌကထာယံ)] ကာရဏဝသေန သာဓေတုကာမတာယ ပဋိညာကရဏတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ နနု စေသ ဗြဟ္မာ အနဝဋ္ဌိတဒဿနတ္တာ ပုထုဇ္ဇနဿ ပုရိမတရဇာတိပရိစိတမ္ပိ ကမ္မဿကတာဉာဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိဝသေန စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တပဋိဗဒ္ဓေန သတ္တနိမ္မာနေန ဝိပလ္လဋ္ဌော ‘‘မယာ ဣမေ သတ္တာ နိမ္မိတာ’’တိအာဒိနာ ဣဿရကုတ္တဒဿနံ ပက္ခန္ဒမာနော အဘိနိဝိသနဝသေန ပတိဋ္ဌိတော, န ပန ပတိဋ္ဌာပနဝသေန။ အထ ကသ္မာ ကာရဏဝသေန သာဓေတုကာမော ပဋိညံ ကရောတီတိ ဝုတ္တန္တိ? န စေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တေသမ္ပိ ဟိ ‘‘ဧဝံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာနမ္ပိ တထာအဘိနိဝေသဿ ဝက္ခမာနတ္တာ ပရေသံ ပတိဋ္ဌာပနက္ကမေနေဝ တဿ သော အဘိနိဝေသော ဇာတော, န တု အဘိနိဝိသနမတ္တေန, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တေနေဝါဟ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိအာဒိ။ ပါဠိယံ မနသော ပဏိဓီတိ မနသော ပတ္ထနာ, တထာ စိတ္တုပ္ပတ္တိမတ္တမေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

ဣတ္ထဘာဝန္တိ ဣဒပ္ပကာရဘာဝံ။ ယသ္မာ ပန သော ပကာရော ဗြဟ္မတ္တဘာဝေါယေဝိဓာဓိပ္ပေတော, တသ္မာ ‘‘ဗြဟ္မဘာဝ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အယံ ပကာရော ဣတ္ထံ, တဿ ဘာဝေါ ဣတ္ထတ္တန္တိ ဟိ နိဗ္ဗစနံ။ ကေဝလန္တိ ကမ္မဿကတာဉာဏေန အသမ္မိဿံ သုဒ္ဓံ။ မညနာမတ္တေနေဝါတိ ဒိဋ္ဌိမညနာမတ္တေနေဝ, န အဓိမာနဝသေန။ ဝင်္ကဆိဒ္ဒေန ဝင်္ကအာဏီ ဝိယ ဩနမိတွာ ဝင်္ကလဒ္ဓိကေန ဝင်္ကလဒ္ဓိကာ ဩနမိတွာ တဿေဝ ဗြဟ္မုနော ပါဒမူလံ ဂစ္ဆန္တိ, တံပက္ခကာ ဘဝန္တီတိ အတ္ထော။ နနု စ ဒေဝါနံ ဥပပတ္တိသမနန္တရံ ‘‘ဣမာယ နာမ ဂတိယာ စဝိတွာ ဣမိနာ နာမ ကမ္မုနာ ဣဓူပပန္နာ’’တိ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတိ, အထ ကသ္မာ တေသံ ဧဝံ မညနာ သိယာတိ? ပုရိမဇာတီသု ကမ္မဿကတာဉာဏေ သမ္မဒေဝ နိဝိဋ္ဌဇ္ဈာသယာနမေဝ တထာပစ္စဝေက္ခဏာယ ပဝတ္တိတော။ တာဒိသာနမေဝ ဟိ တထာပစ္စဝေက္ခဏာ သမ္ဘဝတိ, သာ စ ခေါ ယေဘုယျဝသေန, ဣမေ ပန ပုရိမာသုပိ ဇာတီသု ဣဿရကုတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန နိဗဒ္ဓါဘိနိဝေသာ ဧဝမေဝ မညမာနာ အဟေသုန္တိ။ တထာ ဟိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမိနာ မယ’’န္တိအာဒိ။

၄၃။ ဤသတိ အဘိဘဝတီတိ ဤသော, မဟန္တော ဤသော မဟေသော, သုပ္ပတိဋ္ဌိတမဟေသတာယ ပရေဟိ ‘‘မဟေသော’’ ဣတိ အက္ခာယတီတိ မဟေသက္ခော, မဟေသက္ခာနံ အတိသယေန မဟေသက္ခောတိ မဟေသက္ခတရောတိ ဝစနတ္ထော။ သော ပန မဟေသက္ခတရဘာဝေါ အာဓိပတေယျပရိဝါရသမ္ပတ္တိယာ ကာရဏဘူတာယ ဝိညာယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဿရိယပရိဝါရဝသေန မဟာယသတရော’’တိ။

၄၄။ ကိံ ပနေတံ ကာရဏန္တိ အနုယောဂေနာဟ ‘‘သော တတော’’တိအာဒိ, တေန ‘‘ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဣဓာဂမနမေဝ ကာရဏန္တိ ဒဿေတိ။ ဣဓေဝ အာဂစ္ဆတီတိ ဣမသ္မိံ မနုဿလောကေ ဧဝ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂစ္ဆတိ။ ဧတန္တိ ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဘိက္ခဝေ, ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ။ ပါဠိယံ ယံ အညတရော သတ္တောတိ ဧတ္ထ ယန္တိ နိပါတမတ္တံ, ကာရဏတ္ထေ ဝါ ဧသ နိပါတော, ဟေတုမှိ ဝါ ပစ္စတ္တနိဒ္ဒေသော, ယေန ဌာနေနာတိ အတ္ထော, ကိရိယာပရာမသနံ ဝါ ဧတံ။ ‘‘ဣတ္ထတ္တံ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ ဣတ္ထတ္တဿ အာဂမနသင်္ခါတံ ဌာနံ, တဒေတံ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ ဧသ န သော ပဗ္ဗဇတိ, စေတောသမာဓိံ ဖုသတိ, ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿတီတိ ဧတေသုပိ ပဒေသု။ ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဘိက္ခဝေ, ဝိဇ္ဇတိ, ယံ အညတရော သတ္တော’’တိ ဟိ ဣမာနိ ပဒါနိ ‘‘ပဗ္ဗဇတီ’’တိအာဒီဟိပိ ပဒေဟိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗာနိ။ န ဂစ္ဆတီတိ အဂါရံ, ဂေဟံ, အဂါရဿ ဟိတံ အာဂါရိယံ, ကသိဂေါရက္ခာဒိကမ္မံ, တမေတ္ထ နတ္ထီတိ အနာဂါရိယံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ, တေနာဟ ‘‘အဂါရသ္မာ’’တိအာဒိ။ ပ-သဒ္ဒေန ဝိသိဋ္ဌော ဝဇ-သဒ္ဒေါ ဥပသင်္ကမနေတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပဂစ္ဆတီ’’တိ။ ပရန္တိ ပစ္ဆာ, အတိသယံ ဝါ, အညံ ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိပိ အတ္ထော။ ‘‘န သရတီ’’တိ ဝုတ္တေယေဝ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတိ ‘‘သရိတု’’န္တိအာဒိနာ။ အပဿန္တောတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန အပဿနဟေတု, ပဿိတုံ အသက္ကောန္တော ဟုတွာတိပိ ဝဋ္ဋတိ။ မာန-သဒ္ဒေါ ဝိယ ဟိ အန္တ-သဒ္ဒေါ ဣဓ သာမတ္ထိယတ္ထော။ သဒါဘာဝတောတိ သဗ္ဗဒါ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ။ ဇရာဝသေနာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန မရဏဝသေနာပီတိ သမ္ပိဏ္ဍေတိ။

၄၅။ ခိဍ္ဍာပဒေါသိနောတိ ကတ္တုဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ, ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာတိ ပန သကတ္ထဝုတ္တိဝသေန, သဒ္ဒမနပေက္ခိတွာ ပန အတ္ထမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ခိဍ္ဍာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ခိဍ္ဍာပဒေါသကာ’’တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဣ-ကာရာဂမဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ။ ပဒုဿနံ ဝါ ပဒေါသော, ခိဍ္ဍာယ ပဒေါသော ခိဍ္ဍာပဒေါသော, သော ဧတေသန္တိ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ။ ‘‘ပဒူသိကာတိပိ ပါဠိံ လိခန္တီ’’တိ အညနိကာယိကာနံ ပမာဒလေခတံ ဒဿေတိ။ မဟာဝိဟာရဝါသီနိကာယိကာနဉှိ ဝါစနာမဂ္ဂဝသေန အယံ သံဝဏ္ဏနာ ပဝတ္တာ။ အပိစ တေန ပေါတ္ထကာရုဠှကာလေ ပမာဒလေခံ ဒဿေတိ။ တမ္ပိ ဟိ ပဒတ္ထသောဓနာယ အဋ္ဌကထာယ သောဓိတနိယာမေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ, တေနာဟ ‘‘သာ အဋ္ဌကထာယံ နတ္ထီ’’တိ။ ဝေလံ အတိက္ကန္တံ အတိဝေလံ, တံ။ ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ, တေနာဟ ‘‘အတိစိရ’’န္တိ, အာဟာရူပဘောဂကာလံ အတိက္ကမိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ရတိဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟဿခိဍ္ဍာ-သဒ္ဒေဟိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဟဿခိဍ္ဍာသု ရတိဓမ္မော ရမဏသဘာဝေါ’’တိ။ ဟသနံ ဟဿော, ကေဠိဟဿော။ ခေဍနံ ကီဠနံ ခိဍ္ဍာ, ကာယိကဝါစသိကကီဠာ။ အနုယောဂဝသေန တံသမာပန္နာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဟဿရတိဓမ္မဉ္စေဝါ’’တိအာဒိ။ ကီဠာ ယေသံ တေ ကေဠိနော, တေသံ ဟဿော တထာ။ ကီဠာဟဿပယောဂေန ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဉ္စေတ္ထ ကေဠိဟဿသုခံ။ တဒဝသိဋ္ဌကီဠာပယောဂေန ဥပ္ပဇ္ဇနကံ ကာယိကဝါစသိကကီဠာသုခံ။

‘‘တေ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝိတ္ထာရဒဿနံ။ ကိရ-သဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ဝိတ္ထာရဇောတကောယေဝ, န တု အနုဿဝနာရုစိယာဒိဇောတကော တထာယေဝ ပါဠိယံ, အဋ္ဌကထာသု စ ဝုတ္တတ္တာ။ သိရိဝိဘဝေနာတိ သရီရသောဘဂ္ဂါဒိသိရိယာ, ပရိဝါရာဒိသမ္ပတ္တိယာ စ။ နက္ခတ္တန္တိ ဆဏံ။ ယေဘုယျေန ဟိ နက္ခတ္တယောဂေန ကတတ္တာ တထာယောဂေါ ဝါ ဟောတု, မာ ဝါ, နက္ခတ္တမိစ္စေဝ ဝုစ္စတိ။ အာဟာရန္တိ ဧတ္ထ ကော ဒေဝါနမာဟာရော, ကာ စ တေသမာဟာရဝေလာတိ? သဗ္ဗေသမ္ပိ ကာမာဝစရဒေဝါနံ သုဓာဟာရော။ ဒွါဒသပါပဓမ္မဝိဂ္ဃါတေန ဟိ သုခဿ ဓာရဏတော ဒေဝါနံ ဘောဇနံ ‘‘သုဓာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သာ ပန သေတာ သင်္ခူပမာ အတုလျဒဿနာ သုစိ သုဂန္ဓာ ပိယရူပါ။ ယံ သန္ဓာယ သုဓာဘောဇနဇာတကေ ဝုတ္တံ –

‘‘သင်္ခူပမံ သေတ’မတုလျဒဿနံ,

သုစိံ သုဂန္ဓံ ပိယရူပ’မဗ္ဘုတံ၊

အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ မမ ဇာတု စက္ခုဘိ,

ကာ ဒေဝတာ ပါဏိသု ကိံ သုဓော’ဒဟီ’’တိ။ (ဇာ။ ၂။၂၁။၂၂၇)၊

‘‘ဘုတ္တာ စ သာ ဒွါဒသဟန္တိ ပါပကေ,

ခုဒ္ဒံ ပိပါသံ အရတိံ ဒရက္လမံ၊

ကောဓူပနာဟဉ္စ ဝိဝါဒပေသုဏံ,

သီတုဏှ တန္ဒိဉ္စ ရသုတ္တမံ ဣဒ’’န္တိ စ။ (ဇာ။ ၂။၂၁။၂၂၉)၊

သာ စ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဥပရိမာနံ ဥပရိမာနံ ပဏီတတမာ ဟောတိ, တံ ယထာသကံ ပရိမိတဒိဝသဝသေန ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဘုဉ္ဇန္တိ။ ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဗိဠာရပဒပ္ပမာဏံ သုဓာဟာရံ တေ ဘုဉ္ဇန္တိ, သော ဇိဝှါယ ဌပိတမတ္တော ယာဝ ကေသဂ္ဂနခဂ္ဂါ ကာယံ ဖရတိ, ယထာသကံ ဂဏိတဒိဝသဝသေန သတ္တ ဒိဝသေ ယာပနသမတ္ထော ဟောတီ’’တိ။ ကေစိဝါဒေ ပနေတ္ထ ဗိဠာရပဒ-သဒ္ဒေါ သုဝဏ္ဏသင်္ခါတဿ သင်္ချာဝိသေသဿ ဝါစကော။ ပမာဏတော ပန ဥဒုမ္ဗရဖလပ္ပမာဏံ, ယံ ပါဏိတလံ ကဗဠဂ္ဂဟန္တိပိ ဝုစ္စတိ။ ဝုတ္တဉှိ မဓုကောသေ –

‘‘ပါဏိရက္ခော ပိစု စာပိ, သုဝဏ္ဏကမုဒုမ္ဗရံ၊

ဗိဠာရပဒကံ ပါဏိ-တလံ တံ ကဗဠဂ္ဂဟ’’န္တိ။

‘‘နိရန္တရံ ခါဒန္တာပိ ပိဝန္တာပီ’’တိ ဣဒံ ပရိကပ္ပနာဝသေန ဝုတ္တံ, န ပန ဧဝံ နိယမဝသေန တထာ ခါဒနပိဝနာနမနိယမဘာဝတော။ ကမ္မဇတေဇဿ ဗလဝဘာဝေါ ဥဠာရပုညနိဗ္ဗတ္တတ္တာ, ဥဠာရဂရုသိနိဒ္ဓသုဓာဟာရဇီရဏတော စ။ ကရဇကာယဿ မန္ဒဘာဝေါ ပန သုခုမာလဘာဝတော။ တေနေဝ ဟိ ဘဂဝါ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ ပကတိပထဝိယံ ပတိအာတုံ အသက္ကောန္တံ သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ‘‘ဩဠာရိကံ ကာယံ အဓိဋ္ဌေဟီ’’တိ အဝေါစ။ မနုဿာနံ ပန ကမ္မဇတေဇဿ မန္ဒဘာဝေါ, ကရဇကာယဿ ဗလဝဘာဝေါ စ ဝုတ္တဝိပရီတေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကရဇကာယောတိ ဧတ္ထ ကော ဝုစ္စတိ သရီရံ, တတ္ထ ပဝတ္တော။ ရဇော ကရဇော, ကိံ တံ? သုက္ကသောဏိတံ။ တဉှိ ‘‘ရာဂေါ ရဇော န စ ပန ရေဏု ဝုစ္စတီ’’တိ (မဟာနိ။ ၂၀၉၊ စူဠနိ။ ၇၄) ဧဝံ ဝုတ္တရာဂရဇဖလတ္တာ သရီရဝါစကေန က-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ကာရဏဝေါဟာရေန ‘‘ကရဇော’’တိ ဝုစ္စတိ။ တေန သုက္ကသောဏိတသင်္ခါတေန ကရဇေန သမ္ဘူတော ကာယော ကရဇကာယောတိ အာစရိယာ။ တထာ ဟိ ကာယော မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝေါတိ ဝုတ္တော။ မဟာအဿပူရသုတ္တန္တဋီကာယံ ပန ‘‘ကရီယတိ ဂဗ္ဘာသယေ ခိပီယတီတိ ကရော, သမ္ဘဝေါ, ကရတော ဇာတောတိ ကရဇော, မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝေါတိ အတ္ထော။ မာတုအာဒီနံ သဏ္ဌာပနဝသေန ကရတော ဟတ္ထတော ဇာတောတိ ကရဇောတိ အပရေ။ ဥဘယထာပိ ကရဇကာယန္တိ စတုသန္တတိရူပမာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကရောတိ ပုတ္တေ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ကရော, သုက္ကသောဏိတံ, တေန ဇာတော ကရဇောတိပိ ဝဒန္တိ။ တထာ အသမ္ဘူတောပိ စ ဒေဝါဒီနံ ကာယော တဗ္ဗောဟာရေန ‘‘ကရဇကာယော’’တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘ပူတိကာယော, ဇရသိင်္ဂါလော’’တိ။ တေသန္တိ မနုဿာနံ။ အစ္ဆယာဂု နာမ ပသန္နာ အကသဋာ ယာဂု။ ဝတ္ထုန္တိ ကရဇကာယံ။ ဧကံ အာဟာရဝေလန္တိ ဧကဒိဝသမတ္တံ, ကေသဉ္စိ မတေန ပန သတ္တာဟံ။

ဧဝံ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ ဒဿေတွာ ဥပမာဝသေနပိ တမာဝိကရောန္တော ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္တပါသာဏေတိ အစ္စုဏှပါသာဏေ။ ရတ္တသေတပဒုမတော အဝသိဋ္ဌံ ဥပ္ပလံ။ အကထာယန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ။ အဝိသေသေနာတိ ‘‘ဒေဝါန’’န္တိ အဝိသေသေန, ဒေဝါနံ ကမ္မဇတေဇော ဗလဝါ ဟောတိ, ကရဇံ မန္ဒန္တိ ဝါ ကမ္မဇတေဇကရဇကာယာနံ ဗလဝမန္ဒတာသင်္ခါတ ကာရဏသာမညေန။ တဒေတဉှိ ကာရဏံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဒေဝါနံ သမာနမေဝ, တသ္မာ သဗ္ဗေပိ ဒေဝါ ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကဗဠီကာရဘူတံ သုဓာဟာရံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တီတိ ကဗဠီကာရာဟာရူပဇီဝိနော။ ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော။ ‘‘ခိဍ္ဍာပဒုဿနမတ္တေနေဝ ဟေတေ ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာတိ ဝုတ္တာ’’တိ အယံ ပါဌော ‘‘တေယေဝ စဝန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ ဧတဿာနန္တရေ ပဌိတဗ္ဗော တဒနုသန္ဓိကတ္တာ။ အယဉှေတ္ထာနုသန္ဓိ – ယဒိ သဗ္ဗေပိ ဧဝံ ကရောန္တာ ကာမာဝစရဒေဝါ စဝေယျုံ, အထ ကသ္မာ ‘‘ခိဍ္ဍာပဒေါသိကာ’’တိ နာမဝိသေသေန ဘဂဝတာ ဝုတ္တာတိ? ဝိစာရဏာယ ဧဝမာဟာတိ, ဧတေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သဗ္ဗေပိ ဒေဝါ ဧဝံ စဝန္တာပိ ခိဍ္ဍာယ ပဒုဿနသဘာဝမတ္တံ ပတိ နာမဝိသေသေန တထာ ဝုတ္တာ’’တိ။ ယဒေကေ ဝဒေယျုံ ‘‘ကေစိဝါဒပတိဋ္ဌာပကောယံ ပါဌော’’တိ, တဒယုတ္တမေဝ ဣတိ-သဒ္ဒန္တရိကတ္တာ, အန္တေ စ တဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ။ အတ္ထိကေဟိ ပန တဿ ကေစိဝါဒသမဝရောဓနံ အန္တေ ဣတိသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗောတိ။

၄၇-၄၈။ မနောပဒေါသိနောတိ ကတ္တုဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ, မနောပဒေါသိကာတိ စ သကတ္ထဝုတ္တိဝသေန, အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘မနေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘မနောပဒေါသကာ’’တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဣ-ကာရာဂမဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ။ မနေနာတိ ဣဿာပကတတ္တာ ပဒုဋ္ဌေန မနသာ။ အပရော နယော – ဥသူယနဝသေန မနသာ ပဒေါသော မနောပဒေါသော, ဝိနာသဘူတော သော ဧတေသမတ္ထီတိ မနောပဒေါသိကာတိ။ ‘‘တေ အညမညမှိ ပဒုဋ္ဌစိတ္တာ ကိလန္တကာယာ ကိလန္တစိတ္တာ တေ ဒေဝါ တမှာ ကာယာ စဝန္တီ’’တိ ဝစနတော ‘‘ဧတေ စာတုမဟာရာဇိကာ’’တိ အာဟ။ မနေန ပဒုဿနမတ္တေနေဝ ဟေတေ မနောပဒေါသိကာတိ ဝုတ္တာ။ ‘‘တေသု ကိရာ’’တိအာဒိ ဝိတ္ထာရော။ ရထေန ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇတီတိ ဥပလက္ခဏမတ္တံ အညေဟိ အညတ္ထာပိ ပဋိပဇ္ဇနသမ္ဘဝတော။ ဧတန္တိ အတ္တနော သမ္ပတ္တိံ။ ဥဒ္ဓုမာတော ဝိယာတိ ပီတိယာ ကရဏဘူတာယ ဥန္နတော ဝိယ။ ဘိဇ္ဇမာနော ဝိယာတိ တာယ ဘိဇ္ဇန္တော ဝိယ, ပီတိယာ ဝါ ကတ္တုဘူတာယ ဘဉ္ဇိတော ဝိယ။ ကုဒ္ဓါ နာမ သုဝိဇာနနာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ကုဒ္ဓဘာဝမဿ ဉတွာတိ အတ္ထော။

အကုဒ္ဓေါ ရက္ခတီတိ ကုဒ္ဓဿ သော ကောဓော ဣတရသ္မိံ အကုဇ္ဈန္တေ အနုပါဒါနော စေဝ ဧကဝါရမတ္တံ ဥပ္ပတ္တိယာ အနာသေဝနော စ ဟုတွာ စာဝေတုံ န သက္ကောတိ, ဥဒကန္တံ ပတွာ အဂ္ဂိ ဝိယ နိဗ္ဗာယတိ, တသ္မာ အကုဒ္ဓေါ ဣတရံ စဝနတော ရက္ခတိ။ ဥဘောသု ပန ကုဒ္ဓေသု ဘိယျော ဘိယျော အညမညမှိ ပရိဝဍ္ဎနဝသေန တိခိဏသမုဒါစာရော နိဿယဒဟနရသော ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဟဒယဝတ္ထုံ နိဒဟန္တော အစ္စန္တသုခုမာလကရဇကာယံ ဝိနာသေတိ, တတော သကလောပိ အတ္တဘာဝေါ အန္တရဓာယတိ, တမတ္ထံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဥဘောသု ပနာ’’တိအာဒိ။ တထာ စာဟ ပါဠိယံ ‘‘တေ အညမညမှိ ပဒုဋ္ဌစိတ္တာ ကိလန္တကာယာ ကိလန္တစိတ္တာ တေ ဒေဝါ တမှာ ကာယာ စဝန္တီ’’တိ။ ဧကဿ ကောဓော ဣတရဿ ပစ္စယော ဟောတိ, တဿပိ ကောဓော ဣတရဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကောဓဿ ဘိယျော ဘိယျော ပရိဝဍ္ဎနာယ ဧဝ ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, န စဝနာယ နိဿယဒဟနရသေန အတ္တနောယေဝ ကောဓေန ဟဒယဝတ္ထုံ နိဒဟန္တေန အစ္စန္တသုခုမာလဿ ကရဇကာယဿ စဝနတော။ ကန္ဒန္တာနံယေဝ ဩရောဓာနန္တိ အနာဒရတ္ထေ သာမိဝစနံ။ အယမေတ္ထ ဓမ္မတာတိ အယံ တေသံ ကရဇကာယမန္ဒတာယ, တထာဥပ္ပဇ္ဇနကဿ စ ကောဓဿ ဗလဝတာယ ဌာနသော စဝနဘာဝေါ ဧတေသု ဒေဝေသု ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဓမ္မနိယာမော သဘာဝေါတိ အတ္ထော။

၄၉-၅၂။ စက္ခာဒီနံ ဘေဒံ ပဿတီတိ ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိကာရာပတ္တိဒဿနတော, အန္တေ စ အဒဿနူပဂမနတော ဝိနာသံ ပဿတိ ဩဠာရိကတ္တာ ရူပဓမ္မဘေဒဿ။ ပစ္စယံ ဒတွာတိ အနန္တရပစ္စယာဒိဝသေန ပစ္စယသတ္တိံ ဒတွာ, ပစ္စယော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, တသ္မာ န ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဗလဝတရမ္ပိ သမာနံ ဣမိနာ ကာရဏေန န ပဿတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဗလဝတရန္တိ စ စိတ္တဿ လဟုတရဘေဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တထာ ဟိ ဧကသ္မိံ ရူပေ ဓရန္တေယေဝ သောဠသ စိတ္တာနိ ဘိဇ္ဇန္တိ။ စိတ္တဿ ဘေဒံ န ပဿတီတိ ဧတ္ထ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇန္တမ္ပိ စိတ္တံ ပရဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေနေဝ ဘိဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပုရိမစိတ္တဿ အဘာဝံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝိယ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိတော ဘာဝပက္ခော ဗလဝတရော ပါကဋောဝ ဟောတိ, န အဘာဝပက္ခောတိ ဣဒံ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အယဉ္စတ္ထော အလာဘစက္ကနိဒဿနေန ဒီပေတဗ္ဗော။ ယသ္မာ ပန တက္ကီဝါဒီ နာနတ္တနယဿ ဒုရဝဓာနတာယ, ဧကတ္တနယဿ စ မိစ္ဆာဂဟိတတ္တာ ‘‘ယဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သဗ္ဗဒါပိ ဧဝရူပေန ပဝတ္တတိ, အယံ မေ အတ္တာ နိစ္စော’’တိအာဒိနာ အဘိနိဝေသံ ဇနေသိ, တသ္မာ တမတ္ထံ ‘‘သော တံ အပဿန္တော’’တိအာဒိနာ သဟ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတိ။

အန္တာနန္တဝါဒဝဏ္ဏနာ

၅၃။ အန္တာနန္တသဟစရိတော ဝါဒေါ အန္တာနန္တော ယထာ ‘‘ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ, အန္တာနန္တသန္နိဿယော ဝါ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ, သော ဧတေသန္တိ အန္တာနန္တိကာတိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အန္တာနန္တဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝုတ္တနယေန အန္တာနန္တသဟစရိတော, တန္နိဿယော ဝါ, အန္တာနန္တေသု ဝါ ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ အန္တာနန္တဝါဒါ။ ဣဒါနိ ‘‘အန္တဝါ အယံ လောကော’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနပါဌာနုရူပံ အတ္ထံ ဝိဘဇန္တော ‘‘အန္တံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ အမတိ ဂစ္ဆတိ ဘာဝေါ ဩသာနမေတ္ထာတိ ဟိ အန္တော, မရိယာဒါ, တပ္ပဋိသေဓနေန အနန္တော။ အန္တော စ အနန္တော စ အန္တာနန္တော စ နေဝန္တနာနန္တော စ အန္တာနန္တော တွေဝ ဝုတ္တော သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသေနဝါ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၁၂၆၊ သံ။ နိ။ ၂။၁၊ ဥဒါ။ ၁) ဝိယ။ စတုတ္ထပဒဉှေတ္ထ တတိယပဒေန သမာနတ္ထန္တိ အန္တာနန္တပဒေနေဝ ယထာဝုတ္တနယဒွယေန စတုဓာ အတ္ထော ဝိညာယတိ။ ကဿ ပနာယံ အန္တာနန္တောတိ? လောကီယတိ သံသာရနိဿရဏတ္ထိကေဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ အဝပဿီယတိ, လောကိယန္တိ ဝါ ဧတ္ထ တေဟိ ပုညာပုညာနိ, တဗ္ဗိပါကော စာတိ ‘‘လောကော’’တိ သင်္ချံ ဂတဿ အတ္တနော။ တေနာဟ ပါဠိယံ ‘‘အန္တာနန္တံ လောကဿ ပညပေန္တီ’’တိ။ ကော ပနေသော အတ္တာတိ? ဈာနဝိသယဘူတံ ကသိဏနိမိတ္တံ။ အယဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ စက္ကဝါဠပရိယန္တံ, အပရိယန္တံ ဝါ ဝဍ္ဎနဝသေန, တဒနုဿဝါဒိဝသေန စ တတ္ထ လောကသညီ ဝိဟရတိ, တထာ စ အဋ္ဌကထာယံ ဝက္ခတိ ‘‘တံ ‘လောကော’တိ ဂဟေတွာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၅၄-၆၀) ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဈာနံ, တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ ဣဓ အတ္တာ, လောကောတိ စ ဂဟိတာ’’တိ, တံ အဋ္ဌကထာယ န သမေတိ။

ဧတ္ထာဟ – ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမာနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝါဒီနံ အန္တာနန္တိကတ္တံ အန္တဉ္စ အနန္တဉ္စ အန္တာနန္တဉ္စ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒတ္တာ, ပစ္ဆိမဿ ပန တက္ကိကဿ တဒုဘယပဋိသေဓနဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ကထံ အန္တာနန္တိကတ္တန္တိ? တဒုဘယပဋိသေဓနဝသေန ပဝတ္တဝါဒတ္တာ ဧဝ။ အန္တာနန္တပဋိသေဓနဝါဒေါပိ ဟိ သော အန္တာနန္တဝိသယောယေဝ တမာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ။ ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အန္တံ ဝါ အန္တန္တံ ဝါ အန္တာနန္တံ ဝါ နေဝန္တာနာနန္တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ ယထာ တတိယဝါဒေ ဒေသပဘေဒဝသေန ဧကဿေဝ လောကဿ အန္တဝတာ, အနန္တဝတာ စ သမ္ဘဝတိ, ဧဝမေတ္ထ တက္ကီဝါဒေပိ ကာလပဘေဒဝသေန ဧကဿေဝ တဒုဘယသမ္ဘဝတော အညမညပဋိသေဓေန တဒုဘယညေဝ ဝုစ္စတိ, ဒွိန္နမ္ပိ စ ပဋိသေဓာနံ ပရိယုဒါသတာ။ ကထံ? အန္တဝန္တပဋိသေဓေန ဟိ အနန္တဝါ ဝုစ္စတိ, အနန္တဝန္တပဋိသေဓေန စ အန္တဝါ။ ဒွိပဋိသေဓော ဟိ ပကတိယတ္ထဉာပကော။ ဣတိ ပဋိသေဓနဝသေန အန္တာနန္တသင်္ခါတဿ ဥဘယဿ ဝုတ္တတ္တာ ယုတ္တောယေဝ တဗ္ဗိသယဿ ပစ္ဆိမဿာပိ အန္တာနန္တိကဘာဝေါတိ။ ယဒေဝံ သော အန္တာနန္တိကဝါဒဘာဝတော တတိယဝါဒသမဝရောဓေယေဝ သိယာတိ? န, ကာလပဘေဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ ဒေသပဘေဒဝသေန ဟိ အန္တာနန္တိကော တတိယဝါဒီ ဝိယ ပစ္ဆိမောပိ တက္ကိကော ကာလပဘေဒဝသေန အန္တာနန္တိကော ဟောတိ။ ကထံ? ယသ္မာ အယံ လောကသညိတော အတ္တာ အနန္တော ကဒါ စိ သက္ခိဒိဋ္ဌောတိ အဓိဂတဝိသေသေဟိ မဟေသီဟိ အနုသုယျတိ, တသ္မာ နေဝန္တဝါ။ ယသ္မာ ပနာယံ အန္တဝါ ကဒါစိ, သက္ခိဒိဋ္ဌောတိ တေဟိယေဝ အနုသုယျတိ, တသ္မာ နာနန္တဝါတိ။ အယံ တက္ကိကော အဝဍ္ဎိတဘာဝပုဗ္ဗကတ္တာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာနံ ဝဍ္ဎိတဘာဝဿ ဥဘယထာ လဗ္ဘမာနဿ ပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော အပ္ပစ္စက္ခကာရိတာယ အနုဿဝါဒိမတ္တေ ဌတွာ ဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ‘‘နေဝန္တဝါ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ, အဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ပန ‘‘နာနန္တဝါ’’တိ, န ပန အန္တတာနန္တတာနံ အစ္စန္တမဘာဝေန ယထာ တံ ‘‘နေဝသညာနာသညာ’’တိ။ ယထာ စာနုဿုတိကတက္ကိနော, ဧဝံ ဇာတိဿရတက္ကိအာဒီနမ္ပိ ဝသေန ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ။

ကေစိ ပန ယဒိ ပနာယံ အတ္တာ အန္တဝါ, ဧဝံ သတိ ဒူရဒေသေ ဥပပဇ္ဇနာနုဿရဏာဒိကိစ္စနိဗ္ဗတ္တိ န သိယာ။ အထ အနန္တဝါ, ဧဝဉ္စ ဣဓ ဌိတဿေဝ ဒေဝလောကနိရယာဒီသု သုခဒုက္ခာနုဘဝနံ သိယာ။ သစေ ပန အန္တဝါ စေဝ အနန္တဝါ စ, ဧဝမ္ပိ တဒုဘယဒေါသသမာယောဂေါ သိယာ။ တသ္မာ ‘‘အန္တဝါ, အနန္တဝါ’’တိ စ အဗျာကရဏီယော အတ္တာတိ ဧဝံ တက္ကနဝသေန စတုတ္ထဝါဒပ္ပဝတ္တိံ ဝဏ္ဏေန္တိ။ ယဒိ ပနေသ ဝုတ္တနယေန အန္တာနန္တိကော ဘဝေယျ, အထ ကသ္မာ ‘‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ဧဝမာဟံသု ‘အန္တဝါ အယံ လောကော ပရိဝဋုမော’တိ, တေသံ မုသာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၅၇) တဿ ပုရိမဝါဒတ္တယပဋိက္ခေပေါ ဝုတ္တောတိ? ပုရိမဝါဒတ္တယဿ တေန ယထာဓိပ္ပေတပ္ပကာရဝိလက္ခဏဘာဝတော။ တေနေဝ ဟိ ကာရဏေန တထာ ပဋိက္ခေပေါ ဝုတ္တော, န ပန တဿ အန္တာနန္တိကတ္တာဘာဝေန, န စ ပရိယန္တရဟိတဒိဋ္ဌိဝါစာဟိ ပဋိက္ခေပေန, အဝဿဉ္စေတံ ဧဝမေဝ ဉာတဗ္ဗံ။ အညထာ ဟေသ အမရာဝိက္ခေပပက္ခညေဝ ဘဇေယျ စတုတ္ထဝါဒေါ။ န ဟိ အန္တတာအနန္တတာတဒုဘယဝိနိမုတ္တော အတ္တနော ပကာရော အတ္ထိ, တက္ကီဝါဒီ စ ယုတ္တိမဂ္ဂကောယေဝ။ ကာလဘေဒဝသေန စ ဧကသ္မိမ္ပိ လောကေ တဒုဘယံ နော န ယုဇ္ဇတီတိ။ ဘဝတု တာဝ ပစ္ဆိမဝါဒီဒွယဿ အန္တာနန္တိကဘာဝေါ ယုတ္တော အန္တာနန္တာနံ ဝသေန ဥဘယဝိသယတ္တာ တေသံ ဝါဒဿ။ ကထံ ပန ပုရိမဝါဒီဒွယဿ ပစ္စေကံ အန္တာနန္တိကဘာဝေါ ယုတ္တော သိယာ ဧကေကဝိသယတ္တာ တေသံ ဝါဒဿာတိ? ဝုစ္စတေ – သမုဒါယေ ပဝတ္တမာန-သဒ္ဒဿ အဝယဝေပိ ဥပစာရဝုတ္တိတော။ သမုဒိတေသု ဟိ အန္တာနန္တဝါဒီသု ပဝတ္တမာနော အန္တာနန္တိ က-သဒ္ဒေါ တတ္ထ နိရုဠှတာယ တဒဝယဝေသုပိ ပစ္စေကံ အန္တာနန္တိကဝါဒီသု ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အရူပဇ္ဈာနေသု ပစ္စေကံ အဋ္ဌဝိမောက္ခပရိယာယော’’, ယထာ စ ‘‘လောကေ သတ္တာသယော’’တိ။ အထ ဝါ အဘိနိဝေသတော ပုရိမကာလေ ပဝတ္တဝိတက္ကဝသေန အယံ တတ္ထ ဝေါဟာရော ကတော။ တေသဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ တထာရူပစေတောသမာဓိသမဓိဂမတော ပုဗ္ဗကာလေ ‘‘အန္တဝါ နု ခေါ အယံ လောကော, ဥဒါဟု အနန္တဝါ’’တိ ဥဘယာကာရာဝလမ္ဗိနော ဝိတက္ကဿ ဝသေန နိရုဠှော အန္တာနန္တိကဘာဝေါ ပစ္ဆာ ဝိသေသလာဘေန တေသု အန္တာနန္တဝါဒေသု ဧကဿေဝ ဝါဒဿ သင်္ဂဟေ ဥပ္ပန္နေပိ ပုရိမသိဒ္ဓရုဠှိယာ ဝေါဟာရီယတိ ယထာ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ မရဏဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၁၃၃) အရဟတိ သတ္တပရိယာယော, ယထာ စ ဘဝန္တရဂတေပိ မဏ္ဍူကာဒိဝေါဟာရောတိ။

၅၄-၆၀။ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဝဍ္ဎနာယ ဟေဋ္ဌာ, ဥပရိ, တိရိယဉ္စ စက္ကဝါဠပရိယန္တဂတာဂတဝသေန အန္တာနန္တဘာဝေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိဘာဂနိမိတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ န္တိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ။ ဥဒ္ဓမဓော အဝဍ္ဎေတွာ တိရိယံ ဝဍ္ဎေတွာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘စက္ကဝါဠပရိယန္တံ ကတွာ’’တိ အဓိကာရဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘တက္ကယတီတိ တက္ကီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၄) သဒ္ဒတော, ‘‘စတုဗ္ဗိဓော တက္ကီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၄) အတ္ထတော စ သဿတဝါဒေ ဝုတ္တနယေန။ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနုသာရေနာတိ ဒဿနဘူတေန ဝိညာဏေန ဥပလဒ္ဓပုဗ္ဗဿ အန္တဝန္တာဒိနော အနုဿရဏေန, ဧဝဉ္စ ကတွာ အနုဿုတိတက္ကီသုဒ္ဓတက္ကီနမ္ပိ ဣဓ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ။ အထ ဝါ ဒိဋ္ဌဂ္ဂဟဏေနေဝ ‘‘နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၀, ၁၉၄) ဝိယ သုတာဒီနမ္ပိ ဂဟိတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ‘‘အန္တဝါ’’တိအာဒိနာ ဣစ္ဆိတဿ အတ္တနော သဗ္ဗဒါဘာဝပရာမသနဝသေနေဝ ဣမေသံ ဝါဒါနံ ပဝတ္တနတော သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သတ္တေဝ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော, သေသာ သဿတဒိဋ္ဌိယော’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၉၇, ၉၈)။

အမရာဝိက္ခေပဝါဒဝဏ္ဏနာ

၆၁။ န မရတီတိ ‘‘ဧဝမေဝါ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနာဘာဝေန န ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ, အနေကန္တိကာယေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပရိယန္တရဟိတာတိ ဩသာနဝိဂတာ, အနိဋ္ဌင်္ဂတာတိ အတ္ထော။ ဝိဝိဓောတိ ‘‘ဧဝမ္ပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ နာနပ္ပကာရော။ ခေပေါတိ သကဝါဒေန ပရဝါဒါနံ ခိပနံ။ ကော ပနေသော အမရာဝိက္ခေပေါတိ? တထာပဝတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပဓာနော တာဒိသာယ ဝါစာယ သမုဋ္ဌာပကော စိတ္တုပ္ပါဒေါယေဝ။ အမရာယ ဒိဋ္ဌိယာ, ဝါစာယ စ ဝိက္ခိပန္တိ, ဝိဝိဓမပနေန္တီတိ ဝါ အမရာဝိက္ခေပိနော, တေယေဝ ‘‘အမရာဝိက္ခေပိကာ’’တိပိ ယုဇ္ဇတိ။ ‘‘မစ္ဆဇာတိ’’ စ္စေဝ အဝတွာ ‘‘ဧကာ’’တိ ဝဒန္တော မစ္ဆဇာတိဝိသေသော ဧသောတိ ဒဿေတိ။ ဣတော စိတော စ သန္ဓာဝတိ ဧကသ္မိံ သဘာဝေ အနဝဋ္ဌာနတော။ ယထာ ဂါဟံ န ဥပဂစ္ဆတိ, တထာ သန္ဓာဝနတော, ဧတေန အမရာယ ဝိက္ခေပေါ တထာ, သော ဝိယာတိ အမရာဝိက္ခေပေါတိ အတ္ထမာဟ ‘‘သာ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမုဇ္ဇနာဒိဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝိက္ခေပပဒတ္ထေန ဥပမိတတ္တာ။ အယမေဝ ဟိ အတ္ထော အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ သာရတ္ထဒီပနိယံ (သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၁။တတိယသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တော။ အမရာ ဝိယ ဝိက္ခေပေါ အမရာဝိက္ခေပေါတိ ကေစိ။ အထ ဝါ အမရာ ဝိယ ဝိက္ခိပန္တီတိ အမရာဝိက္ခေပိနော, တေယေဝ အမရာဝိက္ခေပိကာ။

၆၂။ ဝိက္ခေပဝါဒိနော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ, အဗျာကတဓမ္မေ စ (အကုသလဓမ္မေပိ ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၆၂) သဘာဝဘေဒဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဉာဏံ နတ္ထီတိ ကုသလာကုသလပဒါနံ ကုသလာကုသလကမ္မပထဝသေနေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော။ ဝိဃာတော ဝိဟေသာ ကာယိကဒုက္ခံ ‘‘ဝိပ္ပဋိသာရုပ္ပတ္တိယာ’’တိ ဒေါမနဿဿ ဟေတုဘာဝေန ဝစနတော, တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခံ ဘဝေယျာ’’တိ။ မုသာဝါဒေတိ နိမိတ္တေ ဘုမ္မဝစနံ, နိဿက္ကတ္ထေ ဝါ။ မုသာဝါဒဟေတု, မုသာဝါဒတော ဝါ ဩတ္တပ္ပေန စေဝ ဟိရိယာ စာတိ အတ္ထော။ ကီဒိသံ အမရာဝိက္ခေပမာပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘အပရိယန္တဝိက္ခေပ’’န္တိ, တေန အမရာသဒိသဝိက္ခေပသင်္ခါတံ ဒုတိယနယံ နိဝတ္တေတိ။ ယထာဝုတ္တေ ဟိ နယဒွယေ ပဌမနယဝသေနာယမတ္ထော ဒဿိတော, ဒုတိယနယဝသေန ပန အမရာသဒိသဝိက္ခေပံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒံ ကုသလန္တိ ပုဋ္ဌော’’တိအာဒိဝစနံ ဝက္ခတိ။

‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိ ယံ တယာ ပုဋ္ဌံ, တံ ဧဝန္တိပိ မေ လဒ္ဓိ နော ဟောတီတိ အတ္ထော။ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယထာရဟံ။ အနိယမိတဝိက္ခေပေါတိ သဿတာဒီသု ဧကသ္မိမ္ပိ ပကာရေ အဋ္ဌတွာ ဝိက္ခေပကရဏံ, ပရဝါဒိနာ ယသ္မိံ ကိသ္မိဉ္စိ ပကာရေ ပုစ္ဆိတေ တဿ ပဋိက္ခေပဝိက္ခေပေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အထ ဝါ အပရိယန္တဝိက္ခေပဒဿနံယေဝ အဋ္ဌကထာယံ ကတံ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နောတိ အနိယမိတဝိက္ခေပေါ’’တိအာဒိနာ, ‘‘ဣဒံ ကုသလန္တိ ဝါ အကုသလန္တိ ဝါ ပုဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ စ။ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ဟိ အနိယမေတွာ, နိယမေတွာ စ သဿတေကစ္စသဿတုစ္ဆေဒတက္ကီဝါဒါနံ ပဋိသေဓနေန တံ တံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပတေဝ အပရိယန္တဝိက္ခေပဝါဒတ္တာ။ ‘‘အမရာဝိက္ခေပိနော’’တိ ဒဿေတွာ အတ္တနာ ပန အနဝဋ္ဌိတဝါဒတ္တာ န ကိသ္မိဉ္စိ ပက္ခေ အဝတိဋ္ဌတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သယံ ပန ဣဒံ…ပေ… န ဗျာကရောတီ’’တိ အာဟ။ ဣဒါနိ ကုသလာဒီနံ အဗျာကရဏေန တဒေဝ အနဝဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဣဒံ ကုသလန္တိ ပုဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဧကသ္မိမ္ပိ ပက္ခေ န တိဋ္ဌတီ’’တိ။ ကိံ နော နောတိ တေ လဒ္ဓီတိ နေဝ န ဟောတီတိ တဝ လဒ္ဓိ ဟောတိ ကိန္တိ အတ္ထော။ နော နောတိပိ မေ နောတိ နေဝ န ဟောတီတိပိ မေ လဒ္ဓိ နော ဟောတိ။

၆၃။ အတ္တနော ပဏ္ဍိတဘာဝဝိသယာနညေဝ ရာဂါဒီနံ ဝသေန ယောဇနံ ကာတုံ ‘‘အဇာနန္တောပီ’’တိအာဒိမာဟ။ သဟသာတိ အနုပဓာရေတွာ ဝေဂေန။ ‘‘ဘဒြမုခါတိ ပဏ္ဍိတာနံ သမုဒါစိဏ္ဏမာလပနံ, သုန္ဒရမုခါတိ အတ္ထော။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဗျာကရဏေ, နိမိတ္တေ စေတံ ဘုမ္မံ။ ဆန္ဒရာဂပဒါနံ သမာနတ္ထဘာဝေပိ ဝိကပ္ပနဇောတကေန ဝါ-သဒ္ဒေန ယောဂျတ္တာ ဂေါဗလီဗဒ္ဒါဒိနယေန ဘိန္နတ္ထတာဝ ယုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒော ဒုဗ္ဗလရာဂေါ, ရာဂေါ ဗလဝရာဂေါ’’တိ။ ဒေါသပဋိဃေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧတ္တကမ္ပိ နာမာတိ ဧတ္ထ အပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနေ ဝတ္တတိ, နာမ-သဒ္ဒေါ ဂရဟာယံ။ န ကေဝလံ ဣတော ဥတ္တရိတရမေဝ, အထ ခေါ ဧတ္တကမ္ပိ န ဇာနာမိ နာမ, ပဂေဝ တဒုတ္တရိဇာနနေတိ အတ္ထော။ ပရေဟိ ကတသက္ကာရသမာနဝိသယာနံ ပန ရာဂါဒီနံ ဝသေန အယံ ယောဇနာ – ကုသလာကုသလံ ယထာဘူတံ အပဇာနန္တောပိ ယေသမဟံ သမဝါယေန ကုသလမေဝ ‘‘ကုသလ’’န္တိ, အကုသလမေဝ ‘‘အကုသလ’’န္တိ စ ဗျာကရေယျံ, တေသု တထာ ဗျာကရဏဟေတု ‘‘အဟော ဝတ ရေ ပဏ္ဍိတော’’တိ သက္ကာရသမ္မာနံ ကရောန္တေသု မမ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ အဿာတိ။ ဒေါသပဋိဃေသုပိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ယောဇေတဗ္ဗံ။ ‘‘တံ မမဿ ဥပါဒါနံ, သော မမဿ ဝိဃာတော’’တိ ဣဒံ အဘိဓမ္မနယေန (ဓ။ သ။ ၁၂၁၉ အာဒယော) ယထာလာဘဝစနံ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒရာဂဒွယ’’န္တိအာဒိ။ တဏှာဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဟိ ‘‘ဥပါဒါန’’န္တိ အဘိဓမ္မေ ဝုတ္တာ (ဓ။ သ။ ၁၂၁၉ အာဒယော) ဣဒါနိ သုတ္တန္တနယေန အဝိသေသယောဇနံ ဒဿေတိ ‘‘ဥဘယမ္ပိ ဝါ’’တိအာဒိနာ။ သုတ္တန္တေ ဟိ ဒေါသောပိ ‘‘ဥပါဒါန’’န္တိ ဝုတ္တော ‘‘ကောဓုပါဒါနဝိနိဗန္ဓာ ဝိဃာတံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၆၃) ‘‘ဥဘယမ္ပီ’’တိ စ အတ္ထတော ဝုတ္တံ, န သဒ္ဒတော စတုန္နမ္ပိ သဒ္ဒါနမတ္ထဒွယဝါစကတ္တာ။ ဒဠှဂ္ဂဟဏန္တိ အမုဉ္စနဂ္ဂဟဏံ။ ပဋိဃောပိ ဟိ အာရမ္မဏံ န မုဉ္စတိ ဥပနာဟာဒိဝသေန ပဝတ္တနတော, လောဘဿေဝ ဥပါဒါနဘာဝေန ပါကဋတ္တာ ဒေါသဿာပိ ဥပါဒါနဘာဝံ ဒဿေတုံ ဣဒံ ဝုတ္တံ။ ဝိဟနနံ ဝိဟိံသနံ ဝိဗာဓနံ။ ရာဂေါပိ ဟိ ပရိဠာဟဝသေန သာရဒ္ဓဝုတ္တိတာယ နိဿယံ ဝိဟနတိ။ ‘‘ရာဂေါ ဟီ’’တိအာဒိနာ ရာဂဒေါသာနံ ဥပါဒါနဘာဝေ ဝိသေသဒဿနမုခေန တဒတ္ထသမတ္ထနံ။ ဝိနာသေတုကာမတာယ အာရမ္မဏံ ဂဏှာတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဣတီတိ တသ္မာ ဂဟဏဝိဟနနတော။

၆၄။ ပဍတိ သဘာဝဓမ္မေ ဇာနာတိ, ယထာသဘာဝံ ဝါ ဂစ္ဆတီတိ ပဏ္ဍာ, သာ ယေသံ တေ ပဏ္ဍိတာတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ပဏ္ဍိစ္စေနာ’’တိအာဒိနာ။ ပဏ္ဍိတဿ ဘာဝေါ ပဏ္ဍိစ္စံ, ပညာ။ ယေန ဟိ ဓမ္မေန ပဝတ္တိနိမိတ္တဘူတေန ယုတ္တော ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိ ဝုစ္စတိ, သောယေဝ ဓမ္မော ပဏ္ဍိစ္စံ။ တေန သုတစိန္တာမယပညာ ဝုတ္တာ တာသမေဝ ဝိသယဘာဝတော။ သမာပတ္တိလာဘိနော ဟိ ဘာဝနာမယပညာ။ ‘‘နိပုဏာ’’တိ ဣမိနာ ပန ကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပဋိသန္ဓိပညာသင်္ခါတံ သာဘာဝိကဉာဏံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သဏှသုခုမဗုဒ္ဓိနော’’တိ။ အတ္ထန္တရန္တိ အတ္ထနာနတ္တံ, အတ္ထမေဝ ဝါ။ ‘‘ဝိညာတပရပ္ပဝါဒါ’’တိ ဧတေန ကတ-သဒ္ဒဿ ကိရိယာသာမညဝါစကတ္တာ ‘‘ကတဝိဇ္ဇော’’တိအာဒီသု ဝိယ ကတ-သဒ္ဒေါ ဉာဏာနုယုတ္တတံ ဝဒတီတိ ဒဿေတိ။ ‘‘ကတဝါဒပရိစယာ’’တိ ဧတေန ပန ‘‘ကတသိပ္ပေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ သမုဒါစိဏ္ဏဝါဒတံ။ ဥဘိန္နမန္တရာ ပန သမုစ္စယဒွယေန သာမညနိဒ္ဒေသံ, ဧကသေသံ ဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝါလဝေဓီနံ ရူပံ သဘာဝေါ ဝိယ ရူပမေတေသန္တိ ဝါလဝေဓိရူပါတိ အာဟ ‘‘ဝါလဝေဓိဓနုဂ္ဂဟသဒိသာ’’တိ။ သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဂ္ဂဿ အံသုကောဋိဝေဓကဓနုဂ္ဂဟသဒိသာတိ အတ္ထော။ တာဒိသောယေဝ ဟိ ‘‘ဝါလဝေဓီ’’တိ အဓိပ္ပေတော။ မညေ-သဒ္ဒေါ ဥပမာဇောတကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘိန္ဒန္တာ ဝိယာ’’တိ။ ပညာဂတေနာတိ ပညာပဘေဒေန, ပညာယ ဧဝ ဝါ။ သမနုယုဉ္ဇနာ လဒ္ဓိယာ ပုစ္ဆာ။ သမနုဂါဟနာ တံကာရဏဿာတိ ဒဿေတိ ‘‘ကိံ ကုသလ’’န္တိအာဒိနာ။ သမနုဘာသနာပိ ဩဝါဒဝသေန သမနုယုဉ္ဇနာယေဝါတိ အာဟ ‘‘သမနုယုဉ္ဇေယျု’’န္တိ။ ‘‘န သမ္ပာယေယျ’’န္တိ ဧတ္ထ ဒ-ကာရဿ ယ-ကာရာဒေသတံ, ဧယျ-သဒ္ဒဿ စ သာမတ္ထိယတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘န သမ္ပာဒေယျ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

၆၅-၆၆။ မန္ဒာ အတိက္ခာ ပညာ ယဿာတိ မန္ဒပညော, တေနာဟ ‘‘အပညဿေဝေတံ နာမ’’န္တိ။ ‘‘မောဟမူဟော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဟ-ကာရလောပေန ‘‘မောမူဟော’’တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ အတိသယတ္ထဒီပကံ ပရိယာယဒွယဿ အတိရေကတ္ထဘာဝတောတိ ယထာ ‘‘ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အတိသမ္မူဠှော’’တိ။ သိဒ္ဓေ ဟိ သတိ ပုနာရမ္ဘော နိယမာယ ဝါ ဟောတိ, အတ္ထန္တရဝိညာပနာယ ဝါ။ ယထာ ပုဗ္ဗေ ကမ္မုနာ အာဂတော, တထာ ဣဓာပီတိ တထာဂတော, သတ္တော။ ဧတ္ထ စ ကာမံ ပုရိမာနမ္ပိ တိဏ္ဏံ ကုသလာဒိဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓတော အတ္ထေဝ မန္ဒဘာဝေါ, တေသံ ပန အတ္တနော ကုသလာဒိဓမ္မာနဝဗောဓဿ အဝဗောဓနတော ဝိသေသော အတ္ထီတိ။ ပစ္ဆိမောယေဝ တဒဘာဝတော မန္ဒမောမူဟဘာဝေန ဝုတ္တော။ နနု စ ပစ္ဆိမဿာပိ အတ္တနော ဓမ္မာနဝဗောဓဿ အဝဗောဓော အတ္ထိယေဝ ‘‘အတ္ထိ ပရော လောကော’တိ ဣတိ စေ မေ အဿ, ‘အတ္ထိ ပရော လောကော’တိ ဣတိ တေ နံ ဗျာကရေယျံ, ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိဝစနတောတိ? ကိဉ္စာပိ အတ္ထိ, န ပန တဿ ပုရိမာနံ ဝိယ အပရိညာတဓမ္မဗျာကရဏနိမိတ္တမုသာဝါဒါဒိဘာယနဇိဂုစ္ဆနာကာရော အတ္ထိ, အထ ခေါ မဟာမူဠှောယေဝါတိ တထာဝေသ ဝုတ္တော။ အထ ဝါ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏတ္ထံ ‘‘အတ္ထိ ပရော လောကော’’တိ ဣတိ စေ မံ ပုစ္ဆသီတိ ပုစ္ဆာဌပနမေဝ တေန ဒဿီယတိ, န အတ္တနော ဓမ္မာနဝဗောဓာဝဗောဓောတိ အယမေဝ ဝိသေသေန ‘‘မန္ဒော မောမူဟော’’တိ ဝုတ္တော။ တေနေဝ ဟိ တထာဝါဒီနံ သဉ္စယံ ဗေလဋ္ဌပုတ္တံ အာရဗ္ဘ ‘‘အယဉ္စ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဗ္ဗဗာလော သဗ္ဗမူဠှော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၈၁) ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ‘‘အတ္ထိ ပရော လောကော’’တိ သဿတဒဿနဝသေန, သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ ပုစ္ဆာ။ ယဒိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော သဿတဒဿနဝသေန ပုစ္ဆေယျ, ယဒိ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိကော သမ္မာဒဿနဝသေနာတိ ဒွိဓာပိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ။ ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကော’’တိ နတ္ထိကဒဿနဝသေန, သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ, ‘‘အတ္ထိ စ နတ္ထိ စ ပရော လောကော’’တိ ဥစ္ဆေဒဒဿနဝသေန, သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ, ‘‘နေဝတ္ထိ န နတ္ထိ ပရော လောကော’’တိ ဝုတ္တပကာရတ္တယပဋိက္ခေပေ သတိ ပကာရန္တရဿ အသမ္ဘဝတော အတ္ထိတာနတ္ထိတာဟိ န ဝတ္တဗ္ဗာကာရော ပရော လောကောတိ ဝိက္ခေပညေဝ ပုရက္ခာရေန, သမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ ပုစ္ဆာ။ သေသစတုက္ကတ္တယေပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပုညသင်္ခါရတ္တိကော ဝိယ ဟိ ကာယသင်္ခါရတ္တိကေန ပုရိမစတုက္ကသင်္ဂဟိတော ဧဝ အတ္ထော သေသစတုက္ကတ္တယေန သတ္တပရာမာသပုညာဒိသဖလတာစောဒနာနယေန (အတ္တပရာမာသပုညာဒိဖလတာစောဒနာနယေန ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၆၅, ၆၆) သင်္ဂဟိတော။ ဧတ္ထ ဟိ တတိယစတုက္ကေန ပုညာဒိကမ္မသဖလတာယ, သေသစတုက္ကတ္တယေန စ သတ္တပရာမာသတာယ စောဒနာနယော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အမရာဝိက္ခေပိကော ပန သဿတာဒီနံ အတ္တနော အရုစ္စနတာယ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိနာ ဝိက္ခေပညေဝ ကရောတိ။ တတ္ထ ‘‘ဧဝန္တိပိ မေ နော’’တိအာဒိ တတ္ထ တတ္ထ ပုစ္ဆိတာကာရပဋိသေဓနဝသေန ဝိက္ခေပါကာရဒဿနံ။ ကသ္မာ ပန ဝိက္ခေပဝါဒိနော ပဋိက္ခေပေါဝ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တော။ နနု ဝိက္ခေပပက္ခဿ ‘‘ဧဝမေဝ’’န္တိ အနုဇာနနမ္ပိ ဝိက္ခေပပက္ခေ အဝဋ္ဌာနတော ယုတ္တရူပံ သိယာတိ? န, တတ္ထာပိ တဿ သမ္မူဠှတ္တာ, ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ စ ဝိက္ခေပဝါဒဿ ပဝတ္တနတော။ တထာ ဟိ သဉ္စယော ဗေလဋ္ဌပုတ္တော ရညာ အဇာတသတ္တုနာ သန္ဒိဋ္ဌိကံ သာမညဖလံ ပုဋ္ဌော ပရလောကတ္ထိတာဒီနံ ပဋိသေဓနမုခေနေဝ ဝိက္ခေပံ ဗျာကာသိ။

ဧတ္ထာဟ – နနု စာယံ သဗ္ဗောပိ အမရာဝိက္ခေပိကော ကုသလာဒယော ဓမ္မေ, ပရလောကတ္ထိတာဒီနိ စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈမာနော တတ္ထ တတ္ထ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပနမတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, အထ တဿ ကထံ ဒိဋ္ဌိဂတိကဘာဝေါ သိယာ။ န ဟိ အဝတ္တုကာမဿ ဝိယ ပုစ္ဆိတတ္ထမဇာနန္တဿ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ ယုတ္တာတိ? ဝုစ္စတေ – န ဟေဝ ခေါ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏမတ္တေန တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကတာ, အထ ခေါ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေန။ သဿတာဘိနိဝေသဝသေန ဟိ မိစ္ဆာဘိနိဝိဋ္ဌောယေဝ ပုဂ္ဂလော မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ ကုသလာဒိဓမ္မေ, ပရလောကတ္ထိတာဒီနိ စ ယာထာဝတော အပ္ပဋိဗုဇ္ဈမာနော အတ္တနာ အဝိညာတဿ အတ္ထဿ ပရံ ဝိညာပေတုမသက္ကုဏေယျတာယ မုသာဝါဒဘယေန စ ဝိက္ခေပမာပဇ္ဇတီတိ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ယာသံ သတ္တေဝ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော, သေသာ သဿတဒိဋ္ဌိယော’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၉၇, ၉၈) အထ ဝါ ပုညပါပါနံ, တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အနဝဗောဓေန, အသဒ္ဒဟနေန စ တဗ္ဗိသယာယ ပုစ္ဆာယ ဝိက္ခေပကရဏမေဝ သုန္ဒရန္တိ ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပါဒေတွာ အဘိနိဝိသန္တဿ ဥပ္ပန္နာ ဝိသုံယေဝေသာ ဧကာ ဒိဋ္ဌိ သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိယန္တရဟိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဒိဋ္ဌိ စေဝ ဝါစာ’’ စာတိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၆၁)။ ယံ ပနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမေပိ စတ္တာရော ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တဓမ္မာနုသာရေနေဝ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတတ္တာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု ပဝိဋ္ဌာ’’တိ, တဒေတဿ အမရာဝိက္ခေပဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟဝသေနေဝ ဝုတ္တံ။ ကထံ ပနဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟောတိ? ဥစ္ဆေဒဝသေန အနဘိနိဝေသနတော။ နတ္ထိ ဟိ ကောစိ ဓမ္မာနံ ယထာဘူတဝေဒီ ဝိဝါဒဗဟုလတ္တာ လောကဿ။ ‘‘ဧဝမေဝ’’န္တိ ပန သဒ္ဒန္တရေန ဓမ္မနိဇ္ဈာနနာ အနာဒိကာလိကာ လောကေ, တသ္မာ သဿတလေသဿ ဧတ္ထ လဗ္ဘနတော သဿတဒိဋ္ဌိယာ ဧတဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒဝဏ္ဏနာ

၆၇။ အဓိစ္စ ယဒိစ္ဆကံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ ကဿစိ ဗုဒ္ဓိပုဗ္ဗံ ဝိနာ သမုပ္ပန္နောတိ အတ္တလောကသညိတာနံ ခန္ဓာနံ အဓိစ္စုပ္ပတ္တိအာကာရာရမ္မဏဒဿနံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ တဒါကာရသန္နိဿယေနေဝ ပဝတ္တိတော, တဒါကာရသဟစရိတတော စ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တိ, ကုန္တာ ပစရန္တီ’’တိ, အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဒဿနံ ဝါ အန္တပဒလောပေန အဓိစ္စသမုပ္ပန္နံ ယထာ ‘‘ရူပဘဝေါ ရူပ’’န္တိ, ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘အဓိစ္စသမုပ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အကာရဏသမုပ္ပန္နန္တိ ကာရဏမန္တရေန ယဒိစ္ဆကံ သမုပ္ပန္နံ။

၆၈-၇၃။ အသညသတ္တာတိ ဧတ္ထ ဧတံ အသညာဝစနန္တိ အတ္ထော။ ဒေသနာသီသန္တိ ဒေသနာယ ဇေဋ္ဌကံ ပဓာနဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ, တေန သညံ ဓုရံ ကတွာ ဘဂဝတာ အယံ ဒေသနာ ကတာ, န ပန တတ္ထ အညေသံ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ အတ္ထိတာယာတိ ဒဿေတိ, တေနေဝါဟ ‘‘အစိတ္တုပ္ပါဒါ’’တိအာဒိ။ ဘဂဝါ ဟိ ယထာ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဒေသေန္တော သမာဓိံ, ပညံ ဝါ ဓုရံ ကတွာ ဒေသေတိ, ဧဝံ လောကိယဓမ္မံ ဒေသေန္တော စိတ္တံ, သညံ ဝါ။ တတ္ထ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ လောကုတ္တရံ ဈာနံ ဘာဝေတိ (ဓ။ သ။ ၂၇၇), ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၅) ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ, (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၅၊ ဝိဘ။ ၈၀၄) ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ, တထာ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ, (ဓ။ သ။ ၁) ကိံ စိတ္တော တွံ ဘိက္ခု (ပါရာ။ ၁၄၆, ၁၈၀) မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, (ဓ။ ပ။ ၁၊ နေတ္တိ။ ၉၀၊ ပေဋကော။ ၈၃, ၈၄) သန္တိ ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ နာနတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော, (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၃၂, ၃၄၁, ၃၅၇၊ အ။ နိ။ ၇။၄၄၊ အ။ နိ။ ၉။၂၄၊ စူဠနိ။ ၈၃) နေဝသညာနာသညာယတန’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၈) စ ဧဝမာဒီနိ သုတ္တာနိ ဧတဿတ္ထဿ သာဓကာနိ။ တိတ္ထံ ဝုစ္စတိ မိစ္ဆာလဒ္ဓိ တတ္ထေဝ ဗာဟုလ္လေန ပရိဗ္ဘမနတော တရန္တိ ဗာလာ ဧတ္ထာတိ ကတွာ, တဒေဝ အနပ္ပကာနမနတ္ထာနံ တိတ္ထိယာနဉ္စ သဉ္ဇာတိဒေသဋ္ဌေန, နိဝါသဋ္ဌေန ဝါ အာယတနန္တိ တိတ္ထာယတနံ, တသ္မိံ, အညတိတ္ထိယသမယေတိ အတ္ထော။ တိတ္ထိယာ ဟိ ဥပပတ္တိဝိသေသေ ဝိမုတ္တိသညိနော, သညာဝိရာဂါဝိရာဂေသု အာဒီနဝါနိသံသဒဿာဝိနော စ ဟုတွာ အသညသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အက္ခဏဘူမိယံ ဥပပဇ္ဇန္တိ, န သာသနိကာ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကစ္စော တိတ္ထာယတနေ ပဗ္ဗဇိတွာ’’တိ။ ဝါယောကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာတိ စတုတ္ထေ ဘူတကသိဏေ ပဌမာဒီနိ တီဏိ ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တတိယဇ္ဈာနေ စိဏ္ဏဝသီ ဟုတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဓိဂမာယ ပရိကမ္မံ ကတွာ, တေနေဝါဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ’’တိ။

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝါယောကသိဏေယေဝ ပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ယထေဝ ဟိ ရူပပဋိဘာဂဘူတေသု ကသိဏဝိသေသေသု ရူပဝိဘာဝနေန ရူပဝိရာဂဘာဝနာသင်္ခါတော အရူပသမာပတ္တိဝိသေသော သစ္ဆိကရီယတိ, ဧဝံ အပရိဗျတ္တဝိဂ္ဂဟတာယ အရူပပဋိဘာဂဘူတေ ကသိဏဝိသေသေ အရူပဝိဘာဝနေန အရူပဝိရာဂဘာဝနာသင်္ခါတော ရူပသမာပတ္တိဝိသေသော အဓိဂမီယတိ, တသ္မာ ဧတ္ထ ‘‘သညာ ရောဂေါ သညာ ဂဏ္ဍော’’တိအာဒိနာ, (မ။ နိ။ ၃။၂၄) ‘‘ဓိ စိတ္တံ, ဓိဗ္ဗတေ တံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၆၈-၇၃) စ နယေန အရူပပဝတ္တိယာ အာဒီနဝဒဿနေန, တဒဘာဝေ စ သန္တပဏီတဘာဝသန္နိဋ္ဌာနေန ရူပသမာပတ္တိယာ အဘိသင်္ခရဏံ, ရူပဝိရာဂဘာဝနာ ပန သဒ္ဓိံ ဥပစာရေန အရူပသမာပတ္တိယော ဝိသေသေန ပဌမာရုပ္ပဇ္ဈာနံ။ ယဒိ ဧဝံ ‘‘ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏေပီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ။ တဿာပိ ဟိ အရူပပဋိဘာဂတာ လဗ္ဘတီတိ? ဝတ္တဗ္ဗမေဝေတံ ကေသဉ္စိ, အဝစနံ ပန ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ အဂ္ဂဟိတဘာဝေန။ ယထာ ဟိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာ ဝိရဇ္ဇနီယဓမ္မဘာဝမတ္တေ ပရိနိဗ္ဗိန္ဒာ (ဝိရဇ္ဇနီယဓမ္မ ဘာဝမတ္တေန ပရိနိပ္ဖန္နာ ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၆-၇၃) ဝိရဇ္ဇနီယဓမ္မပဋိဘာဂဘူတေ စ ဝိသယဝိသေသေ ပါတုဘဝတိ, ဧဝံ အရူပဝိရာဂဘာဝနာပီတိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓော။ တိတ္ထိယေဟေဝ ပန တဿာ သမာပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ, တေသဉ္စ ဝိသယပဒေသနိမိတ္တဿေဝ တဿ ဈာနဿ ပဋိပတ္တိတော တံ ကာရဏံ ပဿန္တေဟိ ပုဗ္ဗာစရိယေဟိ စတုတ္ထေယေဝ ဘူတကသိဏေ အရူပဝိရာဂဘာဝနာပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကိဉ္စ ဘိယျော – ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဝိယ ပုရိမဘူတကသိဏတ္တယေပိ ဝဏ္ဏပဋိစ္ဆာယာဝ ပဏ္ဏတ္တိအာရမ္မဏံ ဈာနဿ လောကဝေါဟာရာနုရောဓေနေဝ ပဝတ္တိတော, ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၉၆) ပထဝီကသိဏဿ အာဒါသစန္ဒမဏ္ဍလူပမာဝစနဉ္စ သမတ္ထိတံ ဟောတိ။ စတုတ္ထေ ပန ဘူတကသိဏေ ဘူတပဋိစ္ဆာယာ ဧဝ ဈာနဿ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ တဿေဝ အရူပပဋိဘာဂတာ ယုတ္တာ, တသ္မာ ဝါယောကသိဏေယေဝ ပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ကထံ ပဿတီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေ သတီ’’တိအာဒိ။ သန္တောတိ နိဗ္ဗုတော, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနမေတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကာလံ ကတွာတိ မရဏံ ကတွာ, ယော ဝါ မနုဿလောကေ ဇီဝနကာလော ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယေဟိ ကရီယတိ, တံ ကရိတွာတိပိ အတ္ထော။ အသညသတ္တေသု နိဗ္ဗတ္တတီတိ အသညသတ္တသင်္ခါတေ သတ္တနိကာယေ ရူပပဋိသန္ဓိဝသေနေဝ ဥပပဇ္ဇတိ, အညေသု ဝါ စက္ကဝါဠေသု တဿာ ဘူမိယာ အတ္ထိတာယ အနေကဝိဓဘာဝံ သန္ဓာယ ပုထုဝစနနိဒ္ဒေသောတိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣဓေဝါတိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေယေဝ။ တတ္ထာတိ အသညီဘဝေ။ ယဒိ ရူပက္ခန္ဓမတ္တမေဝ အသညီဘဝေ ပါတုဘဝတိ, ကထံ အရူပသန္နိဿယေန ဝိနာ တတ္ထ ရူပံ ပဝတ္တတိ, နနု သိယာ အရူပသန္နိဿိတာယေဝ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ ဣဓေဝ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ တထာ ဥပ္ပတ္တိယာ အဒဿနတောတိ? နာယမနုယောဂေါ အညတ္ထာပိ အပ္ပဝိဋ္ဌော, ကထံ ပန ရူပသန္နိဿယေန ဝိနာ အရူပဓာတုယာ အရူပံ ပဝတ္တတီတိ။ ဣဒမ္ပိ ဟိ တေန သမာနဇာတိယမေဝ။ ကသ္မာ? ဣဓေဝ အဒဿနတော, ကထဉ္စ ကဗဠီကာရာဟာရေန ဝိနာ ရူပဓာတုယာ ရူပံ ပဝတ္တတီတိ။ ဣဒမ္ပိ စ တံသဘာဝမေဝ, ကိံ ကာရဏာ? ဣဓ အဒဿနတောယေဝ။ ဣတိ အညတ္ထာပိ တထာ ပဝတ္တိဒဿနတော, ကိမေတေန အညနိဒဿနေန ဣဓေဝ အနုယောဂေန။ အပိစ ယထာ ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ရူပေ အဝိဂတတဏှံ, တဿ သဟ ရူပေန သမ္ဘဝတော ရူပံ နိဿာယ ပဝတ္တိ ရူပသာပေက္ခတာယ ကာရဏဿ။ ယဿ ပန နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ရူပေ ဝိဂတတဏှံ, တဿ ဝိနာ ရူပေန ပဝတ္တိ ရူပနိရပေက္ခတာယ ကာရဏဿ, ဧဝံ ယဿ ရူပပ္ပဗန္ဓဿ နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ အရူပေ ဝိဂတတဏှံ, တဿ ဝိနာ အရူပေန ပဝတ္တိ အရူပနိရပေက္ခတာယ ကာရဏဿ, ဧဝံ ဘာဝနာဗလာဘာဝတော ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပါရူပသမ္ဘဝေါ ဝိယ, ဘာဝနာဗလေန စတုဝေါကာရဘဝေ အရူပဿေဝ သမ္ဘဝေါ ဝိယ စ။ အသညီဘဝေပိ ဘာဝနာဗလေန ရူပဿေဝ သမ္ဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ။

ကထံ ပန တတ္ထ ကေဝလော ရူပပ္ပဗန္ဓော ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယရဟိတော စိရကာလံ ပဝတ္တတီတိ ပစ္စေတဗ္ဗံ, ကိတ္တကံ ဝါ ကာလံ ပဝတ္တတီတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ။ တေန န ကေဝလံ ဣဓ စေဝ အညတ္ထ စ ဝုတ္တော အာဂမောယေဝ ဧတဒတ္ထဉာပနေ, အထ ခေါ အယံ ပနေတ္ထ ယုတ္တီတိ ဒဿေတိ။ ဇိယာဝေဂုက္ခိတ္တောတိ ဓနုဇိယာယ ဝေဂေန ခိပိတော။ ဈာနဝေဂေါ နာမ ဈာနာနုဘာဝေါ ဖလဒါနေ သမတ္ထတာ။ တတ္တကမေဝ ကာလန္တိ ဥက္ကံသတော ပဉ္စ မဟာကပ္ပသတာနိ။ တိဋ္ဌန္တီတိ ယထာနိဗ္ဗတ္တဣရိယာပထမေဝ စိတ္တကမ္မရူပကသဒိသာ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တိ။ ဈာနဝေဂေတိ အသညသမာပတ္တိပရိက္ခိတ္တေ စတုတ္ထဇ္ဈာနကမ္မဝေဂေ, ပဉ္စမဇ္ဈာနကမ္မဝေဂေ ဝါ။ အန္တရဓာယတီတိ ပစ္စယနိရောဓေန နိရုဇ္ဈတိ န ပဝတ္တတိ။ ဣဓာတိ ကာမာဝစရဘဝေတိ အတ္ထော အညတ္ထ တေသမနုပ္ပတ္တိတော။ ပဋိသန္ဓိသညာတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တုပ္ပါဒေါယေဝ သညာသီသေန ဝုတ္တော။ ကထံ ပန အနေကကပ္ပသတမတိက္ကမေန စိရနိရုဒ္ဓတော ဝိညာဏတော ဣဓ ဝိညာဏမုပ္ပဇ္ဇတိ။ န ဟိ နိရုဒ္ဓေ စက္ခုပသာဒေ စက္ခုဝိညာဏမုပ္ပဇ္ဇမာနံ ဒိဋ္ဌန္တိ? နယိဒမေကန္တတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ နိရုဒ္ဓမ္ပိ ဟိ စိတ္တံ သမာနဇာတိကဿ အန္တရာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော သမနန္တရပစ္စယမတ္တံ ဟောတိယေဝ, န ဗီဇံ။ ဗီဇံ ပန ကမ္မမေဝ, တသ္မာ ကမ္မတော ဗီဇဘူတတော အာရမ္မဏာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ အသညီဘဝတော စုတာနံ ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိဝိညာဏံ ဟောတိယေဝ, တေနာဟ ‘‘ဣဓ ပဋိသန္ဓိသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ။ ဧတ္ထ စ ယထာ နာမ ဥတုနိယာမေန ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏေ နိယတကာလာနံ ရုက္ခာနံ ဝိဒါရဏသင်္ခါတေ ဝေခေ ဒိန္နေ ဝေခဗလေန အနိယမတာ ဟောတိ ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏဿ, ဧဝမေဝ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အဝိပ္ပယောဂေန ဝတ္တမာနေသု ရူပါရူပဓမ္မေသု ရူပါရူပဝိရာဂဘာဝနာသင်္ခါတေ ဝေခေ ဒိန္နေ တဿ သမာပတ္တိဝေခဗလဿ အနုရူပတော အရူပဘဝေ, အသညဘဝေ စ ယထာက္ကမံ ရူပရဟိတာ, အရူပရဟိတာ စ ခန္ဓာနံ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပုန သညုပ္ပါဒါ စ ပန ‘‘တေ ဒေဝါ တမှာ ကာယာ စဝန္တီ’’တိ သညုပ္ပါဒေါ တေသံ စဝနဿ ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တော, ‘‘သညုပ္ပါဒါ’’တိ ဝစနံ ဝါ ကိမတ္ထဒဿနန္တိ စောဒနာယ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဣဓ ပဋိသန္ဓိသညုပ္ပါဒေန တေသံ စဝနဿ ပညာယနတော ဉာပကဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တော, ‘‘သညုပ္ပါဒါ’’တိ ဝစနံ ဝါ တေသံ စဝနဿ ပညာယနဘာဝဒဿနန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘သညုပ္ပါဒါ’’တိ ဟိ ဧတဿ သညုပ္ပါဒေန ဟေတုဘူတေန စဝန္တိ, သညုပ္ပါဒါ ဝါ ဥပ္ပါဒသညာ တေ ဒေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော။ သန္တဘာဝါယာတိ နိဗ္ဗာနာယ။ နနု စေတ္ထ ဇာတိသတသဟဿဒသသံဝဋ္ဋာဒီနမတ္ထကေ, တဒဗ္ဘန္တရေ ဝါ ပဝတ္တာယ အသညူပပတ္တိယာ ဝသေန လာဘီအဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါပိ လာဘီသဿတဝါဒေါ ဝိယ အနေကဘေဒေါ သမ္ဘဝတီတိ? သစ္စမေဝ, အနန္တရတ္တာ ပန အာသန္နာယ အသညူပပတ္တိယာ ဝသေန လာဘီအဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါ နယဒဿနဝသေန ဧကောဝ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အထ ဝါ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟတော အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒဿ သဿတဝါဒေ အာဂတော သဗ္ဗောပိ ဒေသနာနယော ယထာသမ္ဘဝံ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေပိ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဘဂဝတာ လာဘီအဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒေါ အဝိဘဇိတွာ ဒဿိတော, အဝဿဉ္စဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော သံကိလေသပက္ခေ သတ္တာနမဇ္ဈာသယဿ သဿတုစ္ဆေဒဝသေနေဝ ဒုဝိဓတ္တာ, တေသု စ ဥစ္ဆေဒပ္ပသင်္ဂါဘာဝတော။ တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ အာသယ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန ဝုတ္တံ ‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စာ’’တိ, တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ယာသံ သတ္တေဝ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော, သေသာ သဿတဒိဋ္ဌိယော’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၉၇, ၉၈)။

နနု စ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော န ယုတ္တော ‘‘အဟဉှိ ပုဗ္ဗေ နာဟောသိ’’န္တိအာဒိဝသေန ပဝတ္တနတော အပုဗ္ဗသတ္တပါတုဘာဝဂါဟကတ္တာ။ သဿတဒိဋ္ဌိ ပန အတ္တနော, လောကဿ စ သဒါဘာဝဂါဟိနီ ‘‘အတ္ထိတွေဝ သဿတိသမ’’န္တိ ပဝတ္တနတောတိ? နော န ယုတ္တော အနာဂတကောဋိအဒဿနေန သဿတဂ္ဂါဟသမဝရောဓတ္တာ။ ယဒိပိ ဟိ အယံ ဝါဒေါ ‘‘သောမှိ ဧတရဟိ အဟုတွာ သန္တတာယ ပရိဏတော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၆၈) အတ္တနော, လောကဿ စ အတီတကောဋိပရာမသနဝသေန ပဝတ္တော, တထာပိ ဝတ္တမာနကာလတော ပဋ္ဌာယ န တေသံ ကတ္ထစိ အနာဂတေ ပရိယန္တံ ပဿတိ, ဝိသေသေန စ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတကာလေသု အပရိယန္တဒဿနပဘာဝိတော သဿတဝါဒေါ, ယထာဟ ‘‘သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၁ အတ္ထတော သမာနံ) ယဒေဝံ သိယာ ဣမဿ စ ဝါဒဿ, သဿတဝါဒါဒီနဉ္စ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကေသု သင်္ဂဟော န ယုတ္တောယေဝ အနာဂတကာလပရာမသနဝသေန ပဝတ္တတ္တာတိ? ယုတ္တော ဧဝ သမုဒါဂမဿ အတီတကောဋ္ဌာသိကတ္တာ။ တထာ ဟိ နေသံ သမုဒါဂမော အတီတံသပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေဟိ, တပ္ပတိရူပကာနုဿဝါဒိပဘာဝိတေဟိ စ တက္ကနေဟိ သင်္ဂဟိတောတိ, တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ။ အထ ဝါ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရေန ဓမ္မဿာမိနာ နိရဝသေသတော အဂတိံ, ဂတိဉ္စ ယထာဘူတံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒိတာ ဧတာ ဒိဋ္ဌိယော, တသ္မာ ယာဝတိကာ ဒိဋ္ဌိယော ဘဂဝတာ ဒေသိတာ, ယထာ စ ဒေသိတာ, တာဝတိကာ တထာ စေဝ သန္နိဋ္ဌာနတော သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗာ, န စေတ္ထ ယုတ္တိဝိစာရဏာ ကာတဗ္ဗာ ဗုဒ္ဓဝိသယတ္တာ။ အစိန္တေယျော ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓဝိသယော, တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘တတ္ထ န ဧကန္တေန ကာရဏံ ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၇၈-၈၂)။

ဒုတိယဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အပရန္တကပ္ပိကဝါဒဝဏ္ဏနာ

၇၄။ ‘‘အပရန္တေဉာဏံ (ဓ။ သ။ ၁၀၆၇), အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၇၄) ဝိယ အပရန္တ –သဒ္ဒါနံ ယထာက္ကမံ အနာဂတကာလကောဋ္ဌာသဝါစကတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အနာဂတကောဋ္ဌာသသင်္ခါတ’’န္တိ။ ‘‘ပုဗ္ဗန္တံ ကပ္ပေတွာ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေန ‘‘အပရန္တံ ကပ္ပေတွာ’’တိအာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဝိသေသမတ္တမေဝ စေတ္ထ ဝက္ခာမ။

သညီဝါဒဝဏ္ဏနာ

၇၅။ အာဃာတနာ ဥဒ္ဓန္တိ ဥဒ္ဓမာဃာတနံ, မရဏတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တော အတ္တာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဥဒ္ဓမာဃာတန’’န္တိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဥဒ္ဓမာဃာတနော သဟစရဏဝသေန, တဒ္ဓိတဝသေန စ, အန္တလောပနိဒ္ဒေသော ဝါ ဧသ။ သော ဧတေသန္တိ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကာ။ ဧဝံ သဒ္ဒတော နိပ္ဖန္နံ အတ္ထတော ဧဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဓမာဃာတနာ အတ္တာနံ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, အာဃာတနာ ဥဒ္ဓံ ဥပရိဘူတံ အတ္တဘာဝန္တိ အတ္ထော။ တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ‘‘ဥဒ္ဓံ မရဏတော အတ္တာ နိဗ္ဗိကာရော’’တိ ဝဒန္တိ။ ‘‘သော ဧတေသ’’န္တိအာဒိနာ အဿတ္ထိယတ္ထံ ဒဿေတိ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓမဿ အတ္ထီတိ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ။ အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – သညီတိ ပဝတ္တော ဝါဒေါ သညီ သဟစရဏာဒိနယေန, သညီ ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ သညီဝါဒါ သမာသဝသေန။ သညီဝါဒေါ ဧဝ ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ဟိ အတ္ထော။

၇၆-၇၇။ ရူပီ အတ္တာတိ ဧတ္ထ ကသိဏရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ရူပဝိနိမုတ္တေန အတ္တနာ ဘဝိတဗ္ဗံ ‘‘ရူပမဿ အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တေ သညာယ ဝိယ ရူပဿာပိ အတ္တနိယတ္တာ။ န ဟိ ‘‘သညီ အတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ သညာ ဧဝ အတ္တာ, အထ ခေါ ‘‘သညာ အဿ အတ္ထီ’’တိ အတ္ထေန အတ္တနိယာဝ, တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ ‘သညာ’တိ ဂဟေတွာ’’တိ? န ခေါ ပနေတမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘ရူပမဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ, အထ ခေါ ‘‘ရုပ္ပနသီလော ရူပီ’’တိ။ ရုပ္ပနဉ္စေတ္ထ ရူပသရိက္ခတာယ ကသိဏရူပဿ ဝဍ္ဎိတာဝဍ္ဎိတကာလဝသေန ဝိသေသာပတ္တိ။ သာ ဟိ ‘‘နတ္ထီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ပရိတ္တဝိပုလတာဒိဝိသေသသဗ္ဘာဝတော။ ယဒေဝံ သိယာ ‘‘ရုပ္ပနသီလော ရူပီ’’တိ, အထ ဣမဿ ဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော န ယုဇ္ဇတိ ရုပ္ပနသီလဿ ဘေဒသဗ္ဘာဝတောတိ? ယုဇ္ဇတေဝ ကာယဘေဒတော ဥဒ္ဓံ ပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော နိဗ္ဗိကာရတာယ တေန အဓိပ္ပေတတ္တာ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ။ အထ ဝါ ‘‘ရူပမဿ အတ္ထီတိ ရူပီ’’တိ ဝုတ္တေပိ န ကောစိ ဒေါသော ကပ္ပနာသိဒ္ဓေန ဘေဒေန အဘေဒဿာပိ နိဒ္ဒေသဒဿနတော ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ။

အပိစ အဝယဝဝသေန အဝယဝိနော တထာနိဒ္ဒေသနိဒဿနတော ယထာ ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ’’တိ (သံ။ နိ။ ၅။၃၉၀), ရုပ္ပနံ ဝါ ရူပံ, ရူပသဘာဝေါ, တဒဿ အတ္ထီတိ ရူပီ, အတ္တာ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၁၁။ဒုကမာတိကာ) ဝိယ, ဧဝဉ္စ ကတွာ အတ္တနော ရူပသဘာဝတ္တာ ‘‘ရူပီ အတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဉာယာဂတမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကသိဏရူပံ အတ္တာ’’တိ။ ‘‘ဂဟေတွာ’’တိ ဧတေန စေတဿ သမ္ဗန္ဓော။ တတ္ထာတိ ကသိဏရူပေ။ အဿာတိ ပရိကပ္ပိတဿ အတ္တနော, အာဇီဝကာဒယော တက္ကမတ္တေန ပညပေန္တိ ဝိယာတိ အတ္ထော။ အာဇီဝကာ ဟိ တက္ကိကာယေဝ, န လာဘိနော။ နိယတဝါဒိတာယ ဟိ ကမ္မဖလပဋိက္ခေပတော နတ္ထိ တေသံ ဈာနသမာပတ္တိလာဘော။ တထာ ဟိကဏှာဘိဇာတိအာဒီသု ကာဠကာဒိရူပံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဧကစ္စေ အာဇီဝကာ ပဋိဇာနန္တိ။ ပုရိမနယေန စေတ္ထ လာဘီနံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမနယေန ပန တက္ကိကံ။ ဧဝမီဒိသေသု။ ရောဂ-သဒ္ဒေါ ဘင်္ဂပရိယာယော ဘင်္ဂဿာပိ ရုဇ္ဇနဘာဝတော, ဧဝဉ္စ ကတွာ အရောဂ-သဒ္ဒဿ နိစ္စပရိယာယတာ ဥပပန္နာ ဟောတိ, တေနာဟ ‘‘နိစ္စော’’တိ။ ရောဂ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဗျာဓိပရိယာယော။ အရောဂေါတိ ပန ရောဂရဟိတတာသီသေန နိဗ္ဗိကာရတာယ နိစ္စတံ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပဋိဇာနာတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘နိစ္စော’’တိ ဝုတ္တံ။ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသပဌမာရုပ္ပဝိညာဏနတ္ထိဘာဝါကိဉ္စညာယတနာနိ ယထာရဟမရူပသမာပတ္တိနိမိတ္တံ နာမ။ နိမ္ဗပဏ္ဏေ တပ္ပရိမာဏော တိတ္တကရသော ဝိယ သရီရပ္ပရိမာဏော အရူပီ အတ္တာ သရီရေ တိဋ္ဌတီတိ တက္ကမတ္တေနေဝ နိဂဏ္ဌာ ‘‘အရူပီ အတ္တာ သညီ’’တိ ပညပေန္တီတိ အာဟ ‘‘နိဂဏ္ဌာဒယော ဝိယာ’’တိ။

တတိယာ ပနာတိ ‘‘ရူပီ စ အရူပီ စ အတ္တာ’’တိ လဒ္ဓိ။ မိဿကဂါဟဝသေနာတိ ရူပါရူပသမာပတ္တီနံ ယထာဝုတ္တာနိ နိမိတ္တာနိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဧကောဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ, တတ္ထ ပဝတ္တသညဉ္စဿ ‘‘သညာ’’တိ ဂဟဏဝသေန။ အယဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ရူပါရူပသမာပတ္တိလာဘီ တာသံ နိမိတ္တံ ရူပဘာဝေန, အရူပဘာဝေန စ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘ရူပီ စ အရူပီ စာ’’တိ အဘိနိဝေသံ ဇနေသိ အထေတဝါဒိနော ဝိယ, တက္ကမတ္တေနေဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မာနံ မိဿကဂဟဏဝသေန ‘‘ရူပီ စ အရူပီ စ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝိဿ အဋ္ဌာသိ။ စတုတ္ထာတိ ‘‘နေဝ အရူပီ စ နာရူပီ စ အတ္တာ’’တိ လဒ္ဓိ။ တက္ကဂါဟေနေဝါတိ သင်္ခါရသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တဓမ္မာ ဝိယ အစ္စန္တသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ သကိစ္စသာဓနာသမတ္ထတာယ ခမ္ဘကုစ္ဆိ [ထမ္ဘကုဋ္ဋ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁၇၆-၇၇)] ဟတ္ထပါဒါဒိသံဃာတော ဝိယ နေဝ ရူပီ, ရူပသဘာဝါနတိဝတ္တနတော န စ အရူပီတိ ဧဝံ ပဝတ္တတက္ကဂါဟေနေဝ။

အယံ အဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – နေဝရူပီ နာရူပီတိ ဧတ္ထ ဟိ အန္တာနန္တိကစတုတ္ထဝါဒေ ဝိယ အညမညပဋိက္ခေပဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သတိပိ စ တတိယဝါဒေန ဣမဿ သမာနတ္ထဘာဝေ တတ္ထ ဒေသကာလဘေဒဝသေန ဝိယ ဣဓ ကာလဝတ္ထုဘေဒဝသေန တတိယစတုတ္ထဝါဒါနံ ဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ကာလဘေဒဝသေန ဟိ ဣဓ တတိယဝါဒဿ ပဝတ္တိ ရူပါရူပနိမိတ္တာနံ သဟအနုပဋ္ဌာနတော။ စတုတ္ထဝါဒဿ ပန ဝတ္ထုဘေဒဝသေန ပဝတ္တိ ရူပါရူပဓမ္မသမူဟဘာဝတောတိ။ ဒုတိယစတုက္ကံ အန္တာနန္တိကဝါဒေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ သဗ္ဗထာ သဒ္ဒတ္ထတော သမာနတ္ထတ္တာ။ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တမ္ပိ ‘‘အမတိ ဂစ္ဆတိ ဘာဝေါ ဩသာနမေတ္ထာ’’တိအာဒိနာ အမှေဟိ ဝုတ္တမေဝ, ကေဝလံ ပန တတ္ထ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပနာဝသေန ပဝတ္တော, ဣဓ အပရန္တကပ္ပနာဝသေနာတိ အယံ ဝိသေသော ပါကဋောယေဝ။ ကာမဉ္စ နာနတ္တသညီ အတ္တာတိ အယမ္ပိ ဝါဒေါ သမာပန္နကဝသေန လဗ္ဘတိ။ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဝသေန သညာဘေဒသမ္ဘဝတော။ တထာပိ သမာပတ္တိယံ ဧကရူပေနေဝ သညာယ ဥပဋ္ဌာနတော လာဘီဝသေန ဧကတ္တသညိတာ သာတိသယံ ယုတ္တာတိ အာဟ ‘‘သမာပန္နကဝသေန ဧကတ္တသညီ’’တိ။ ဧကသမာပတ္တိလာဘိနော ဧဝ ဝါ ဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သတိပိ စ သမာပတ္တိဘေဒတော သညာဘေဒသမ္ဘဝေ ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေယေဝ သညာနာနတ္တဿ ဩဠာရိကဿ သမ္ဘဝတော တက္ကီဝသေနေဝ နာနတ္တသညိတံ ဒဿေတုံ ‘‘အသမာပန္နကဝသေန နာနတ္တသညီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပရိတ္တကသိဏဝသေနာတိ အဝဍ္ဎိတတ္တာ အပ္ပကကသိဏဝသေန, ကသိဏဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ သညာယ ဝိသယဒဿနံ။ ဝိသယဝသေန ဟိ သညာယ ပရိတ္တတာ, ဣမိနာ စ သတိပိ သညာဝိနိမုတ္တဓမ္မေ ‘‘သညာယေဝ အတ္တာ’’တိ ဝဒတီတိ ဒဿေတိ။ ဧသ နယော ဝိပုလကသိဏဝသေနာတိ ဧတ္ထာပိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ အန္တာနန္တိကဝါဒေ စေဝ ဣဓ စ အန္တာနန္တစတုက္ကေ ပဌမဒုတိယဝါဒေသု သဒ္ဒတ္ထမတ္တတော သမာနေသုပိ သဘာဝတော တေဟိ ဒွီဟိ ဝါဒေဟိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝါဒါနံ ဝိသေသော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ, အညထာ ဝုတ္တပ္ပကာရေသု ဝါဒေသု သတိပိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပနဘေဒမတ္တေန ကေဟိစိ ဝိသေသေ ကေဟိစိ အဝိသေသောယေဝ သိယာတိ။

အယံ ပန အဋ္ဌကထာမုတ္တကော နယော – ‘‘အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော အတ္တာ, အဏုမတ္တော အတ္တာ’’တိအာဒိလဒ္ဓိဝသေန ပရိတ္တော စ သော သညီ စာတိ ပရိတ္တသညီ ကာပိလကာဏာဒပဘုတယော [ကပိလကဏာဒါဒယော (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၇၆-၇၇)] ဝိယ။ အတ္တနော သဗ္ဗဂတဘာဝပဋိဇာနနဝသေန အပ္ပမာဏော စ သော သညီ စာတိ အပ္ပမာဏသညီတိ။

ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍတ္တာ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုပဘာဝဇနိတေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန ဒိဿမာနာပိ သတ္တာနံ သုခါဒိသမင်္ဂိတာ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာဝ ဒိဋ္ဌာ နာမာတိ အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ’’တိအာဒိ။ စတုက္ကနယံ, ပဉ္စကနယဉ္စ သန္ဓာယ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဘူမိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝိသယာသု ဟိ ပဉ္စဝေါကာရဈာနဘူမီသု ဝေဟပ္ဖလဘူမိံ ဌပေတွာ အဝသေသာ ယထာရဟံ စတုက္ကနယေ တိကဇ္ဈာနဿ, ပဉ္စကနယေ စ စတုက္ကဇ္ဈာနဿ ဝိပါကဋ္ဌာနတ္တာ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဘူမိယော နာမ။ သုဒ္ဓါဝါသာ ပန တေသမဝိသယာ။ နိဗ္ဗတ္တမာနန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ။ နနု စ ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဝါဒါနံ အပရန္တဒိဋ္ဌိဘာဝတော ‘‘နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိသွာ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဝစနံ အနုပပန္နမေဝ သိယာ။ အနာဂတဝိသယာ ဟိ ဧတေ ဝါဒါတိ? ဥပပန္နမေဝ အနာဂတဿ ဧကန္တသုခီဘာဝါဒိကဿ ပကပ္ပနာယ ပစ္စုပ္ပန္နနိဗ္ဗတ္တိဒဿနေန အဓိပ္ပေတတ္တာ။ တေနေဝါဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိသွာ ‘ဧကန္တသုခီ’တိ ဂဏှာတီ’’တိ။ ဧတ္ထ စ တဿံ တဿံ ဘူမိယံ ဗာဟုလ္လေန သုခါဒိသဟိတဓမ္မပ္ပဝတ္တိဒဿနံ ပဋိစ္စ တေသံ ‘‘ဧကန္တသုခီ’’တိအာဒိဂဟဏတော တဒနုရူပါယေဝ ဘူမိ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သဒ္ဒန္တရာဘိသမ္ဗန္ဓဝသေန ဝိယ ဟိ အတ္ထပကရဏာဒိဝသေနပိ အတ္ထဝိသေသော လဗ္ဘတိ။ ‘‘ဧကန္တသုခီ’’တိအာဒီသု စ ဧကန္တဘာဝေါ ဗဟုလံ ပဝတ္တိမတ္တံ ပတိ ပယုတ္တော။ တထာပဝတ္တိမတ္တဒဿနေန တေသံ ဧဝံ ဂဟဏတော။ အထ ဝါ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ယံ ယဒေဝ ပဿန္တိ, တံ တဒေဝ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရန္တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ဥဒါနေ ‘‘အညတိတ္ထိယာ ဘိက္ခဝေ, ပရိဗ္ဗာဇကာ အန္ဓာ အစက္ခုကာ’’တိအာဒိ, (ဥဒါ။ ၅၅) တသ္မာ အလမေတ္ထ ယုတ္တိမဂ္ဂနာတိ။ ‘‘ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဒိသွာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝိသေသတော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

အသညီနေဝသညီနာသညီဝါဒဝဏ္ဏနာ

၇၈-၈၃။ အထ န ကောစိ ဝိသေသော အတ္ထီတိ စောဒနံ သောဓေတိ ‘‘ကေဝလဉှီ’’တိအာဒိနာ။ ‘‘အသညီ’’တိ စ ‘‘နေဝသညီနာသညီ’’တိ စ ဂဏှန္တာနံ တာ ဒိဋ္ဌိယောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကာရဏန္တိ ဝိသေသကာရဏံ, ဒိဋ္ဌိသမုဒါဂမကာရဏံ ဝါ။ သတိပိ ကိဉ္စိ ကာရဏပရိယေသနသမ္ဘဝေ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝါဒါနံ အနာဒရိယဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘န ဧကန္တေန ကာရဏံ ပရိယေသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတိကဿာ’’တိအာဒိ, ဧတေန ပရိယေသနက္ခမာဘာဝတောတိ အပရိယေသိတဗ္ဗကာရဏံ ဒဿေတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အသညီဝါဒေ အသညီဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဝသေန ပဝတ္တော ပဌမဝါဒေါ, ‘‘သညံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန သညံယေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန ဌိတာယ အညာယ သညာယ အဘာဝတော ‘‘အသညီ’’တိ ပဝတ္တော ဒုတိယဝါဒေါ, တထာ သညာယ သဟ ရူပဓမ္မေ, သဗ္ဗေ ဧဝ ဝါ ရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တော တတိယဝါဒေါ, တက္ကဂါဟဝသေနေဝ စတုတ္ထဝါဒေါ ပဝတ္တော။

ဒုတိယစတုက္ကေပိ ကသိဏရူပဿ အသဉ္ဇာနနသဘာဝတာယ အသညီတိ ကတွာ အန္တာနန္တိကဝါဒေ ဝုတ္တနယေန စတ္တာရော ဝိကပ္ပါ ပဝတ္တာ။ နေဝသညီနာသညီဝါဒေ ပန နေဝသညီနာသညီဘဝေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဿေဝ စုတိပဋိသန္ဓီသု, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပဋုသညာကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထာယ သုခုမာယ သညာယ အတ္ထိဘာဝပဋိဇာနနဝသေန ပဌမဝါဒေါ, အသညီဝါဒေ ဝုတ္တနယေန သုခုမာယ သညာယ ဝသေန, သဉ္ဇာနနသဘာဝတာပဋိဇာနနဝသေန စ ဒုတိယဝါဒါဒယော ပဝတ္တာတိ။ ဧဝံ ကေနစိ ပကာရေန သတိပိ ကာရဏပရိယေသနသမ္ဘဝေ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝါဒါနံ ပရိယေသနက္ခမာဘာဝတော အာဒရံ ကတွာ မဟုဿာဟေန တေသံ ကာရဏံ န ပရိယေသိတဗ္ဗန္တိ။ ဧတေသံ ပန သညီအသညီနေဝသညီနာသညီဝါဒါနံ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟော ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ ဝစနတော ပါကဋောယေဝ။

ဥစ္ဆေဒဝါဒဝဏ္ဏနာ

၈၄။ အဝိဇ္ဇမာနဿ ဝိနာသာသမ္ဘဝတော အတ္ထိဘာဝဟေတုကော ဥစ္ဆေဒေါတိ ဒဿေတုံ ဝိဇ္ဇမာနဝါစကေန သန္တ-သဒ္ဒေန ‘‘သတော’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနဿာ’’တိ။ ဝိဇ္ဇမာနတာပယုတ္တော စေသ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝါဒဝိသယော သတ္တောယေဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿနတ္ထံ ပါဠိယံ ‘‘သတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ, တေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ယထာ ဟေတုဖလဘာဝေန ပဝတ္တမာနာနံ သဘာဝဓမ္မာနံ သတိပိ ဧကသန္တာနပရိယာပန္နာနံ ဘိန္နသန္တတိပတိတေဟိ ဝိသေသေ ဟေတုဖလဘူတာနံ ပရမတ္ထတော ဘိန္နသဘာဝတ္တာ ဘိန္နသန္တာနပတိတာနံ ဝိယ အစ္စန္တံ ဘေဒသန္နိဋ္ဌာနေန နာနတ္တနယဿ မိစ္ဆာဂဟဏံ ဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသဿ ကာရဏံ, ဧဝံ ဟေတုဖလဘူတာနံ ဝိဇ္ဇမာနေပိ သဘာဝဘေဒေ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာယ ဧကတ္တနယေန အစ္စန္တမဘေဒဂဟဏမ္ပိ ကာရဏမေဝါတိ။ သန္တာနဝသေန ဟိ ပဝတ္တမာနေသု ခန္ဓေသု ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝေန တေသံ ဣဓ သတ္တဂါဟော, သတ္တဿ စ အတ္ထိဘာဝဂါဟဟေတုကော ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ, အနုပုဗ္ဗနိရောဓဝသေန ပန နိရန္တရဝိနာသော ဣဓ ‘‘ဥစ္ဆေဒေါ’’တိ အဓိပ္ပေတော ယာဝါယံ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇမာနော ဘဝတိ, တာဝါယံ ဝိဇ္ဇတိယေဝါတိ ဂဟဏတောတိ အာဟ ‘‘ဥပစ္ဆေဒ’’န္တိ။ ဥ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဥပ-သဒ္ဒပရိယာယော, သော စ ဥပသင်္ကမနတ္ထော, ဥပသင်္ကမနဉ္စေတ္ထ အနုပုဗ္ဗမုပ္ပဇ္ဇိတွာ အပရာပရံ နိရောဓဝသေန နိရန္တရတာ။ အပိစ ပုနာနုပ္ပဇ္ဇမာနဝသေန နိရုဒယဝိနာသောယေဝ ဥစ္ဆေဒေါ နာမ ယထာဝုတ္တနယေန ဂဟဏတောတိ အာဟ ‘‘ဥပစ္ဆေဒ’’န္တိ။ ဥ-သဒ္ဒေါ, ဟိ ဥပ-သဒ္ဒေါ စ ဧတ္ထ ဥပရိဘာဂတ္ထော။ နိရုဒ္ဓတော ပရဘာဂေါ စ ဣဓ ဥပရိဘာဂေါတိ ဝုစ္စတိ။

နိရန္တရဝသေန, နိရုဒယဝသေန ဝါ ဝိသေသေန နာသော ဝိနာသော, သော ပန မံသစက္ခုပညာစက္ခူနံ ဒဿနပထာတိက္ကမနတော အဒဿနမေဝါတိ အာဟ ‘‘အဒဿန’’န္တိ။ အဒဿနေ ဟိ နာသ-သဒ္ဒေါ လောကေ နိရုဠှော ‘‘ဒွေ စာပရေ ဝဏ္ဏဝိကာရနာသာ’’တိအာဒီသု (ကာသိကာ ၆-၃-၁၀၉ သုတ္တံ ပဿိတဗ္ဗံ) ဝိယ။ ဘာဝဝိဂမန္တိ သဘာဝါပဂမံ။ ယထာဓမ္မံ ဘဝနံ ဘာဝေါတိ ဟိ အတ္ထေန ဣဓ ဘာဝ-သဒ္ဒေါ သဘာဝဝါစကော။ ယော ပန နိရန္တရံ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, သော အတ္တနော သဘာဝေန ဌာတုမသက္ကုဏေယျတာယ ‘‘ဘာဝါပဂမော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ဥစ္ဆေဒဝါဒဿ ယထာပါဌံ သမုဒါဂမံ နိဒဿနမတ္တေန ဒဿေတိ, တေန ဝက္ခတိ ‘‘တထာ စ အညထာ စ ဝိကပ္ပေတွာဝါ’’တိ။ တတ္ထာတိ ‘‘သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေန္တီ’’တိ ဝစနေ။ လာဘီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ။ တဒဝသေသလာဘီ စေဝ သဗ္ဗသော အလာဘီ စ ဣဓ အပရန္တကပ္ပိကဋ္ဌာနေ ‘‘အလာဘီ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ။

စုတိန္တိ သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စုတိမေဝ။ ဧသ နယော စုတိမတ္တမေဝါတိ ဧတ္ထာပိ။ ဥပပတ္တိံ အပဿန္တောတိ ဒဋ္ဌုံ သမတ္ထေပိ သတိ အနောလောကနဝသေန အပဿန္တော။ န ဥပပါတန္တိ ပုဗ္ဗယောဂါဘာဝေန, ပရိကမ္မာကရဏေန ဝါ ဥပပတ္တိံ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကောတိ, ဧဝဉ္စ ကတွာ နယဒွယေ ဝိသေသော ပါကဋော ဟောတိ။ ကော ပရလောကံ ဇာနာတိ, န ဇာနာတိယေဝါတိ နတ္ထိကဝါဒဝသေန ဥစ္ဆေဒံ ဂဏှာတီတိ သဟ ပါဌသေသေန သမ္ဗန္ဓော, နတ္ထိကဝါဒဝသေန မဟာမူဠှဘာဝေနေဝ ‘‘ဣတော အညော ပရလောကော အတ္ထီ’’တိ အနဝဗောဓနတော ဣမံ ဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘ဧတ္တကောယေဝ ဝိသယော, ယွာယံ ဣန္ဒြိယဂေါစရော’’တိ အတ္တနော ဓီတုယာ ဟတ္ထဂ္ဂဏှနကရာဇာ ဝိယ ကာမသုခါဘိရတ္တတာယပိ ဂဏှာတီတိ အာဟ ‘‘ကာမသုခဂိဒ္ဓတာယ ဝါ’’တိ။ ဝဏ္ဋတော ပတိတပဏ္ဏာနံ ဝဏ္ဋေန အပဋိသန္ဓိကဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘န ပုန ဝိရုဟန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝမေဝ သတ္တာတိ ယထာ ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော ပုန န ပဋိသန္ဓီယတိ, ဧဝမေဝ သဗ္ဗေပိ သတ္တာ အပ္ပဋိသန္ဓိကာ မရဏပရိယောသာနာ အပေါနောဗ္ဘဝိကာ အပ္ပဋိသန္ဓိကမရဏမေဝ နိဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော။ ဥဒကပုဗ္ဗုဠကူပမာ ဟိ သတ္တာ ပုန အနုပ္ပဇ္ဇမာနတောတိ တဿ လဒ္ဓိ။ တထာတိ ‘‘လာဘီ အနုဿရန္တော’’တိအာဒိနာ [အရဟတော (အဋ္ဌ)] နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တပ္ပကာရေန။ အညထာတိ တက္ကနဿ အနေကပ္ပကာရသမ္ဘဝတော တတော အညေနပိ ပကာရေန။ လာဘိနောပိ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပပါတဿ အဒဿနမတ္တံ ပတိ တက္ကနေနေဝ ဣမာ ဒိဋ္ဌိယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိကပ္ပေတွာဝါ’’တိ။ တထာ စ ဝိကပ္ပေတွာဝ ဥပ္ပန္နာ အညထာ စ ဝိကပ္ပေတွာဝ ဥပ္ပန္နာတိ ဟိ သမ္ဗန္ဓော။ တတ္ထ ‘‘ဒွေ ဇနာ’’တိအာဒိနာ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂါဟကပ္ပဘေဒဒဿနေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ။ ယထာ အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒါ ဧကန္တအလာဘီဝသေနေဝ ဒေသိတာ, ယထာ စ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကသညီဝါဒေ စတုတ္ထစတုက္ကေ သညီဝါဒါ ဧကန္တလာဘီဝသေနေဝ ဒေသိတာ, နယိမေ။ ဣမေ ပန သဿတေကစ္စသဿတဝါဒါဒယော ဝိယ လာဘီအလာဘီဝသေနေဝ ဒေသိတာတိ။ ယဒေဝံ ကသ္မာ သဿတဝါဒါဒီသု ဝိယ လာဘီဝသေန, တက္ကီဝသေန စ ပစ္စေကံ ဒေသနမကတွာ သဿတဝါဒါဒိဒေသနာဟိ အညထာ ဣဓ ဒေသနာ ကတာတိ? ဝုစ္စတေ – ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တိတော။ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော, တေ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိဝိဓေနာကာရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, န အညထာ။ ယဒိ ဟိ ဣဓာပိ စ တထာဒေသနာယ နိဗန္ဓနဘူတော ဝေနေယျဇ္ဈာသယော ဘဝေယျ, တထာရူပမေဝ ဘဂဝါ ဝဒေယျ, ကထံ? ‘‘ဣဓ ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ အာတပ္ပမနွာယ…ပေ… ယထာ သမာဟိတေ စိတ္တေ သတ္တာနံ စုတူပပါတဉာဏာယ စိတ္တံ အဘိနိန္နာမေတိ, သော ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန အရဟတော စုတိစိတ္တံ ပဿတိ, ပုထူနံ ဝါ ပရသတ္တာနံ, န ဟေဝ ခေါ တဒုဒ္ဓံ ဥပပတ္တိံ။ သော ဧဝမာဟ ‘ယတော ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ရူပီ စာတုမဟာဘူတိကော မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝေါ ကာယဿ ဘဒေါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’တိအာဒိနာ’’ ဝိသေသလာဘိနော, တက္ကိနော စ ဝိသုံ ကတွာ။ ယသ္မာ ပန တထာဒေသနာယ နိဗန္ဓနဘူတော ဝေနေယျဇ္ဈာသယော န ဣဓ ဘဝတိ, တသ္မာ ဒေသနာဝိလာသေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ သဿတဝါဒါဒိဒေသနာဟိ အညထာယေဝါယံ ဒေသနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အထ ဝါ သဿတေကစ္စသဿတဝါဒါဒီသု ဝိယ န ဣဓ တက္ကီဝါဒတော ဝိသေသလာဘီဝါဒေါ ဘိန္နာကာရော, အထ ခေါ သမာနပ္ပကာရတာယ သမာနာကာရောယေဝါတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ပကာသနတ္ထံ အယမုစ္ဆေဒဝါဒေါ ဘဂဝတာ ပုရိမဝါဒေဟိ ဝိသိဋ္ဌာကာရဘာဝေန ဒေသိတော။ သမ္ဘဝတိ ဟိ ဣဓ တက္ကိနောပိ အနုဿဝါဒိဝသေန အဓိဂမဝတော ဝိယ အဘိနိဝေသော။ အပိစ န ဣမာ ဒိဋ္ဌိယော ဘဂဝတာ အနာဂတေ ဧဝံဘာဝီဝသေန ဒေသိတာ, နာပိ ဧဝမေတေ ဘဝေယျုန္တိ ပရိကပ္ပနာဝသေန, အထ ခေါ ယထာ ယထာ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမည’’န္တိ (မ။ နိ။ ၂။၁၈၇, ၂၀၃, ၄၂၇၊ ၃။၂၇, ၂၈၊ ဥဒါ။ ၅၅) မညိတာ, တထာ တထာယေဝ ဣမေ ဒိဋ္ဌိဂတာ ယထာဘုစ္စံ သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပကာသိတာ, ယေဟိ ဂမ္ဘီရာဒိပ္ပကာရာ အပုထုဇ္ဇနဂေါစရာ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ ပကာသန္တိ, ယေသဉ္စ ပရိကိတ္တနေန တထာဂတာ သမ္မဒေဝ ထောမိတာ ဟောန္တိ။

အပရော နယော – ယထာ ဥစ္ဆေဒဝါဒီဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကေဟိ ဥတ္တရုတ္တရဘဝဒဿီဟိ အပရဘဝဒဿီနံ တေသံ ဝါဒပဋိသေဓဝသေန သကသကဝါဒါ ပတိဋ္ဌာပိတာ, တထာယေဝါယံ ဒေသနာ ကတာတိ ပုရိမဒေသနာဟိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ပဝတ္တိဘေဒေါ န စောဒေတဗ္ဗော, ဧဝဉ္စ ကတွာ အရူပဘဝဘေဒဝသေန ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ စတုဓာ ဝိဘဇိတွာ ဝိယ ကာမရူပဘဝဘေဒဝသေနာပိ အနေကဓာ ဝိဘဇိတွာယေဝ ဝတ္တဗ္ဗော, ဧဝံ သတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တသတ္တကတော ဗဟုတရဘေဒေါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ, အထ ဝါ ပစ္စေကံ ကာမရူပဘဝဘေဒဝသေန ဝိယ အရူပဘဝဝသေနာပိ န ဝိဘဇိတွာ ဝတ္တဗ္ဗော, ဧဝမ္ပိ သတိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တသတ္တကတော အပ္ပတရဘေဒေါဝ ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ အာပဇ္ဇတီတိ စ ဧဝံပကာရာပိ စောဒနာ အနဝကာသာ ဧဝ ဟောတိ။ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနဉှိ ယထာဘိမတံ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ။

၈၅။ မာတာပိတူနံ ဧတန္တိ တံသမ္ဗန္ဓနတော ဧတံ မာတာပိတူနံ သန္တကန္တိ အတ္ထော။ သုက္ကသောဏိတန္တိ ပိတု သုက္ကံ, မာတု သောဏိတဉ္စ, ဥဘိန္နံ ဝါ သုက္ကသင်္ခါတံ သောဏိတံ။ မာတာပေတ္တိကေတိ နိမိတ္တေ စေတံ ဘုမ္မံ။ ဣတီတိ ဣမေဟိ တီဟိ ပဒေဟိ။ ‘‘ရူပကာယဝသေနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ရူပကာယသီသေနာ’’တိ ဝဒန္တော အရူပမ္ပိ တေသံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟဏံ ဉာပေတိ။ ဣမိနာ ပကာရေန ဣတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝမေကေ’’တိ။ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ဣဒမတ္ထော, ဣမိနာ ပကာရေနာတိ အတ္ထော။ ဧကေတိ ဧကစ္စေ, အညေ ဝါ။

၈၆။ မနုဿာနံ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတတ္တာ, အညေသဉ္စ အသမ္ဘဝတော ‘‘ကာမာဝစရော’’တိ ဧတ္ထ ဆကာမာဝစရဒေဝပရိယာပန္နောတိ အတ္ထော။ ကဗဠီကာရော စေတ္ထ ယထာဝုတ္တသုဓာဟာရော။

၈၇။ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တောတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ မဟာဝယဝေါ အင်္ဂေါ, တတ္ထ ဝိသုံ ပဝတ္တော ပစ္စင်္ဂေါ, သဗ္ဗေဟိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေဟိ ယုတ္တော တထာ။ တေသန္တိ စက္ခုသောတိန္ဒြိယာနံ။ ဣတရေသန္တိ ဃာနဇိဝှါကာယိန္ဒြိယာနံ။ တေသမ္ပိ ဣန္ဒြိယာနံ သဏ္ဌာနံ ပုရိသဝေသဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ ‘‘သမာနေပိ တတ္ထ ဥဘယလိင်္ဂါဘာဝေ ပုရိသသဏ္ဌာနာဝ တတ္ထ ဗြဟ္မာနော, န ဣတ္ထိသဏ္ဌာနာ’’တိ။

၈၈-၉၂။ အာကာသာနဉ္စာယတန-သဒ္ဒေါ ဣဓ ဘဝေယေဝါတိ အာဟ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနဘဝ’’န္တိ။ ဧတ္ထာဟ – ယုတ္တံ တာဝ ပုရိမေသု တီသု ဝါဒေသု ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝတ္တုံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ အတ္တဘာဝမာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ဝါဒါနံ, စတုဝေါကာရဘဝပရိယာပန္နံ ပန အတ္တဘာဝံ နိဿာယ ပဝတ္တေသု စတုတ္ထာဒီသု စတူသု ဝါဒေသု ကသ္မာ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိ ဝုတ္တံ။ န ဟိ အရူပီနံ ကာယော ဝိဇ္ဇတိ။ ယော ဘေဒေါတိ ဝုစ္စေယျာတိ? သစ္စမေတံ, ရူပတ္တဘာဝေ ပန ပဝတ္တဝေါဟာရေနေဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကော အရူပတ္တဘာဝေပိ ကာယဝေါဟာရံ အာရောပေတွာ ဧဝမာဟ။ လောကသ္မိဉှိ ဒိဿတိ အညတ္ထဘူတောပိ ဝေါဟာရော တဒညတ္ထသမာရောပိတော ယထာ တံ ‘‘သသဝိသာဏံ, ခံ ပုပ္ဖ’’န္တိ။ ယထာ စ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ဒိဋ္ဌိယော ပညပေန္တိ, တထာယေဝ ဘဂဝါပိ ဒေသေတီတိ။ အပိစ နာမကာယဘာဝတော ဖဿာဒိဓမ္မသမူဟဘူတေ အရူပတ္တဘာဝေ ကာယနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သမူဟဋ္ဌေနပိ ဟိ ‘‘ကာယော’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ဟတ္ထိကာယော အဿကာယော’’တိအာဒီသု ဝိယ။ ဧတ္ထ စ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝါဒိနိရဝသေသဝိဘဝပတိဋ္ဌာပကာနံ ဒုတိယာဒိဝါဒါနံ အပရန္တကပ္ပိကဘာဝေါ ယုတ္တော ဟောတု အနာဂတဒ္ဓဝိသယတ္တာ တေသံ ဝါဒါနံ, ကထံ ပန ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ပစ္စက္ခဘူတမနုဿတ္တဘာဝါပဂမပတိဋ္ဌာပကဿ ပဌမဝါဒဿ အပရန္တကပ္ပိကဘာဝေါ ယုဇ္ဇေယျ ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓဝိသယတ္တာ တဿ ဝါဒဿ။ ဒုတိယဝါဒါဒီနဉှိ ပုရိမပုရိမဝါဒသင်္ဂဟိတဿေဝ အတ္တနော အနာဂတေ တဒုတ္တရိဘဝူပပန္နဿ သမုစ္ဆေဒဗောဓနတော ယုဇ္ဇတိ အပရန္တကပ္ပိကတာ, တထာ စေဝ ဝုတ္တံ ‘‘နော စ ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ဧတ္တာဝတာ သမ္မာ သမုစ္ဆိန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၈၅) ယံ ပန တတ္ထ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထိ ခေါ ဘော အညော အတ္တာ’’တိ, (ဒီ။ နိ။ ၁။၈၇) တံ မနုဿတ္တဘာဝါဒိဟေဋ္ဌိမတ္တဘာဝဝိသေသာပေက္ခာယ ဝုတ္တံ, န သဗ္ဗထာ အညဘာဝတော။ ပဌမဝါဒဿ ပန အနာဂတေ တဒုတ္တရိဘဝူပပန္နဿ အတ္တနော သမုစ္ဆေဒဗောဓနာဘာဝတော, ‘‘အတ္ထိ ခေါ ဘော အညော အတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ အညဘာဝေန အဂ္ဂဟဏတော စ န ယုဇ္ဇတေဝ အပရန္တကပ္ပိကတာတိ? နော န ယုဇ္ဇတိ ဣဓလောကပရိယာပန္နတ္တေပိ ပဌမဝါဒဝိသယဿ အနာဂတကာလိကဿေဝ တေန အဓိပ္ပေတတ္တာ။ ပဌမဝါဒိနာပိ ဟိ ဣဓလောကပရိယာပန္နဿ အတ္တနော ပရံ မရဏာ ဥစ္ဆေဒေါ အနာဂတကာလဝသေနေဝ အဓိပ္ပေတော, တသ္မာ စဿ အပရန္တကပ္ပိကတာယ န ကောစိ ဝိရောဓောတိ။

ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဝဏ္ဏနာ

၉၃။ ဉာဏေန ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ဒိဋ္ဌော, ဒိဋ္ဌော စ သော သဘာဝဋ္ဌေန ဓမ္မော စာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မော, ဒဿနဘူတေန ဉာဏေန ဥပလဒ္ဓသဘာဝေါတိ အတ္ထော။ သော ပန အက္ခာနမိန္ဒြိယာနံ အဘိမုခီဘူတော ဝိသယောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စက္ခဓမ္မော ဝုစ္စတီ’’တိ။ တတ္ထ ယော အနိန္ဒြိယဝိသယော, သောပိ သုပါကဋဘာဝေန ဣန္ဒြိယဝိသယော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တေနေဝါဟ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ, တသ္မိံ တသ္မိံ ဘဝေ ယထာကမ္မံ ပဋိလဘိတဗ္ဗတ္တဘာဝဿ ဝါစကံ ပဒံ, နာမန္တိ ဝါ အတ္ထော။ နိဗ္ဗာနဉ္စေတ္ထ ဒုက္ခဝူပသမနမေဝ, န အဂ္ဂဖလံ, န စ အသင်္ခတဓာတု တေသမဝိသယတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဝူပသမန’’န္တိ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနေ ပဝတ္တော ဝါဒေါ ဧတေသန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိပိ ယုဇ္ဇတိ။

၉၄။ ကာမနီယတ္တာ ကာမာ စ တေ အနေကာဝယဝါနံ သမူဟဘာဝတော သတ္တာနဉ္စ ဗန္ဓနတော ဂုဏာ စာတိ ကာမဂုဏာတိ အတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မနာပိယရူပါဒီဟီ’’တိအာဒိ။ ယာဝ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏဉ္စေတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဏှာတိ။ သုဋ္ဌု အပ္ပိတောတိ သမ္မာ ဌပိတော။ ဌပနာ စေတ္ထ အလ္လီယနာတိ အာဟ ‘‘အလ္လီနော’’တိ။ ပရိတော တတ္ထ တတ္ထ ကာမဂုဏေသု ယထာသကံ ဣန္ဒြိယာနိ စာရေတိ ဂေါစရံ ဂဏှာပေတီတိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တေနာဟ ‘‘ဣတော စိတော စ ဥပနေတီ’’တိ။ ပရိ-သဒ္ဒဝိသိဋ္ဌော ဝါ ဣဓ စရ-သဒ္ဒေါ ကီဠာယန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပလဠတီ’’တိအာဒိ [လဠတိ (အဋ္ဌကထာယံ)]။ ပလဠတီတိ ဟိ ပကာရေန လဠတိ, ဝိလာသံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ ဥတ္တမကာမဂုဏိကာနမေဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ပညပေန္တီတိ ဒဿေတိ။ မန္ဓာတုမဟာရာဇဝသဝတ္တီဒေဝရာဇကာမဂုဏာ ဟိ ဥတ္တမတာယ နိဒဿိတာ, ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ဧဝရူပေ’’တိအာဒိ။

၉၅။ အညထာဘာဝါတိ ကာရဏေ နိဿက္ကဝစနံ။ ဝုတ္တနယေနာတိ သုတ္တပဒေသု ဒေသိတနယေန, ဧတေန သောကာဒီနမုပ္ပဇ္ဇနာကာရံ ဒဿေတိ။ ဉာတိဘောဂရောဂသီလဒိဋ္ဌိဗျသနေဟိ ဖုဋ္ဌဿ စေတသော အဗ္ဘန္တရံ နိဇ္ဈာယနံ သောစနံ အန္တောနိဇ္ဈာယနံ, တဒေဝ လက္ခဏမေတဿာတိ အန္တောနိဇ္ဈာယနလက္ခဏော။ တသ္မိံ သောကေ သမုဋ္ဌာနဟေတုဘူတေ နိဿိတံ တန္နိဿိတံ။ ဘုသံ ဝိလပနံ လာလပ္ပနံ, တန္နိဿိတမေဝ လာလပ္ပနံ, တဒေဝ လက္ခဏမဿာတိ တန္နိဿိတလာလပ္ပနလက္ခဏော။ ပသာဒသင်္ခါတေ ကာယေ နိဿိတဿ ဒုက္ခသဟဂတကာယဝိညာဏဿ ပဋိပီဠနံ ကာယပဋိပီဠနံ, သသမ္ဘာရကထနံ ဝါ ဧတံ ယထာ ‘‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’’တိ တဒုပနိဿယဿ ဝါ အနိဋ္ဌရူပဿ ပစ္ဆာ ပဝတ္တနတော ‘‘ရူပကာယဿ ပဋိပီဠန’’န္တိပိ ဝဋ္ဋတိ။ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တဿ မနသော ဝိဟေသနံ မနောဝိဃာတံ။ တဒေဝ လက္ခဏမဿာတိ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဉာတိဗျသနာဒိနာ ဖုဋ္ဌဿ ပရိဒေဝနာယပိ အသက္ကုဏန္တဿ အန္တောဂတသောကသမုဋ္ဌိတော ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော။ သော ပန စေတသော အပ္ပသန္နာကာရော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိသာဒလက္ခဏော’’တိ။ သာဒနံ ပသာဒနံ သာဒေါ, ပသန္နတာ။ အနုပသဂ္ဂေါပိ ဟိ သဒ္ဒေါ သဥပသဂ္ဂေါ ဝိယ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဗောဓကော ယထာ ‘‘ဂေါတြဘူ’’တိ။ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ။ တတော ဝိဂမနံ ဝိသာဒေါ, အပ္ပသန္နဘာဝေါ။

၉၆။ ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကိတံ, တံ ပနတ္ထတော ဝိတက္ကောဝ, တထာ ဝိစာရိတန္တိ ဧတ္ထာပိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိနိရောပနဝသေန ပဝတ္တော ဝိတက္ကော’’တိအာဒိ။ ဧတေနာတိ ဝိတက္ကဝိစာရေ ပရာမသိတွာ ကရဏနိဒ္ဒေသော, ဟေတုနိဒ္ဒေသော ဝါ။ တေနေတမတ္ထံ ဒီပေတိ ‘‘ခေါဘကရသဘာဝတ္တာ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ တံသဟိတမ္ပိ ဈာနံ တေဟိ သဥပ္ပီဠနံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ, တေနာဟ ‘‘သကဏ္ဋကံ [ဘကဏ္ဍကံ (အဋ္ဌကထာယံ)] ဝိယ ခါယတီ’’တိ။ ဩဠာရိကဘာဝေါ ဟိ ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခါတေန ကဏ္ဋကေန သဟ ပဝတ္တကထာ။ ကဏ္ဋကသဟိတဘာဝေါ စ သဥပ္ပီဠနတာ ဧဝ, လောကေ ဟိ သကဏ္ဋကံ ဖရုသကံ ဩဠာရိကန္တိ ဝဒန္တိ။

၉၇။ ပီတိဂတံ ပီတိယေဝ ‘‘ဒိဋ္ဌိဂတ’’န္တိအာဒီသု (ဓ။ သ။ ၃၈၁၊ မဟာနိ။ ၁၂) ဝိယ ဂတ-သဒ္ဒဿ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတော။ အယဉှိ သံဝဏ္ဏကာနံ ပကတိ, ယဒိဒံ အနတ္ထကပဒံ, တုလျာဓိကရဏပဒဉ္စ ဌပေတွာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ။ တထာ ဟိ တတ္ထ တတ္ထ ဒိဿတိ။ ‘‘ယောပနာတိ ယော ယာဒိသော, (ပါရာ။ ၄၅) နိဗ္ဗာနဓာတူတိ နိဗ္ဗာယနမတ္တ’’န္တိ စ အာဒိ။ ယာယ နိမိတ္တဘူတာယ ဥဗ္ဗိလာဝနပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ စိတ္တံ ဥဗ္ဗိလာဝိတံ နာမ, သာယေဝ ဥဗ္ဗိလာဝိတတ္တံ ဘာဝဝါစကဿ နိမိတ္တေ ပဝတ္တနတော။ ဣတိ ပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ ဧဝ စိတ္တဿ ဥဗ္ဗိလာဝနတော တဿ ဥဗ္ဗိလာဝိတဘာဝေါ ပီတိယာ ကတော နာမာတိ အာဟ ‘‘ဥဗ္ဗိလဘာဝကရဏ’’န္တိ။

၉၈။ အာဘုဇနံ မနသိကရဏံ အာဘောဂေါ။ သမ္မာ အနုက္ကမေန, ပုနပ္ပုနံ ဝါ အာရမ္မဏဿ အာဟာရော သမန္နာဟာရော။ အယံ ပန ဋီကာယံ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၉၈) ဝုတ္တနယော – စိတ္တဿ အာဘုဂ္ဂဘာဝေါ အာရမ္မဏေ အဘိနတဘာဝေါ အာဘောဂေါ။ သုခေန ဟိ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ အဘိနတံ ဟောတိ, န ဒုက္ခေန ဝိယ အပနတံ, နာပိ အဒုက္ခမသုခေန ဝိယ အနဘိနတံ, အနပနတဉ္စာတိ။ ဧတ္ထ စ ‘‘မနုညဘောဇနာဒီသု ခုပ္ပိပါသာဒိအဘိဘူတဿ ဝိယ ကာမေဟိ ဝိဝေစိယမာနဿ ဥပါဒါရမ္မဏပတ္ထနာဝိသေသတော အဘိဝဍ္ဎတိ, မနုညဘောဇနံ ဘုတ္တာဝိနော ဝိယ ပန ဥဠာရကာမရသဿ ယာဝဒတ္ထံ နိစိတဿ သဟိတဿ ဘုတ္တကာမတာယ ကာမေသု ပါတဗျတာ န ဟောတိ, ဝိသယာနဘိဂိဒ္ဓနတော ဝိသယေဟိ ဒုမ္မောစိယေဟိ ဇလူကာ ဝိယ သယမေဝ မုစ္စတီ’’တိ စ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ကာမဂုဏသန္တပ္ပိတတာယ သံသာရဒုက္ခဝူပသမံ ဗျာကာသိ ပဌမဝါဒီ။ ကာမာဒီနံ အာဒီနဝဒဿိတာယ, ပဌမာဒိဈာနသုခဿ သန္တဘာဝဒဿိတာယ စ ပဌမာဒိဈာနသုခတိတ္တိယာ သံသာရဒုက္ခုပစ္ဆေဒံ ဗျာကံသု ဒုတိယာဒိဝါဒိနော။ ဣဓာပိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေဝ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဝိစာရော ယထာသမ္ဘဝံ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော။ အယံ ပနေတ္ထ ဝိသေသော – ဧကသ္မိမ္ပိ အတ္တဘာဝေ ပဉ္စ ဝါဒါ လဗ္ဘန္တိ။ ပဌမဝါဒေ ယဒိ ကာမဂုဏသမပ္ပိတော အတ္တာ, ဧဝံ သော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော။ ဒုတိယာဒိဝါဒေသု ယဒိ ပဌမဝါဒသင်္ဂဟိတော သောယေဝ အတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမင်္ဂီ, ဧဝံ သတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တောတိ။ တေနေဝ ဟိ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ ဝိယ ဣဓ ပါဠိယံ ‘‘အညော အတ္တာ’’တိ အညဂ္ဂဟဏံ န ကတံ။ ကထံ ပန အစ္စန္တနိဗ္ဗာနပညာပကဿ အတ္တနော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒဿ သဿတဒိဋ္ဌိယာ သင်္ဂဟော, န ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာတိ? တံတံသုခဝိသေသသမင်္ဂိတာပဋိလဒ္ဓေန ဗန္ဓဝိမောက္ခေန သုဒ္ဓဿ အတ္တနော သကရူပေနေဝ အဝဋ္ဌာနဒီပနတော။ တေသဉှိ တထာပဋိလဒ္ဓေန ကမ္မဗန္ဓဝိမောက္ခေန သုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော အတ္တာ သကရူပေနေဝ အဝဋ္ဌာသီတိ လဒ္ဓိ။ တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ပတ္တော ဟောတီ’’တိ သဿတဘာဝဉာပကစ္ဆာယာယ ဧဝ တေသံ ဝါဒဒဿနံ ကတန္တိ။

‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနံ။ တတ္ထ ယာသန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဒိဋ္ဌီနံ အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနံ။ တဿ ဣမာ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ကထိတာတိ နိယမနံ, နိယတာနပေက္ခဝစနံ ဝါ ဧတံ ‘‘ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိယ။ သေသာတိ ပဉ္စပညာသ ဒိဋ္ဌိယော။ တာသု အန္တာနန္တိကဝါဒါဒီနံ သဿတဒိဋ္ဌိသင်္ဂဟဘာဝေါ တတ္ထ တတ္ထ ပကာသိတောယေဝ။ ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ, ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာ ဧဝ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ဝိသယဘာဝေန ဒဿိတာ, န ပန တဒုဘယမေကဇ္ဈန္တိ? အသမ္ဘဝေါ ဧဝေတ္ထ ကာရဏံ။ န ဟိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေသု ဝိယ တဒုဘယဝိနိမုတ္တေ မဇ္ဈန္တေ ဒိဋ္ဌိကပ္ပနာ သမ္ဘဝတိ တဒုဘယန္တရမတ္တေန ဣတ္တရကာလတ္တာ။ အထ ပန ပစ္စုပ္ပန္နတ္တဘာဝေါ တဒုဘယဝေမဇ္ဈံ, ဧဝံ သတိ ဒိဋ္ဌိကပ္ပနာက္ခမော တဿ ဥဘယသဘာဝေါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေသုယေဝ အန္တောဂဓောတိ ကထံ တဒုဘယမေကဇ္ဈံ အဒဿိတံ သိယာ။ အထ ဝါ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဝန္တတာယ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တော’’တိ မဇ္ဈန္တော ဝုစ္စတိ, သောပိ ‘‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ စ အပရန္တကပ္ပိကာ စ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကာ စာ’’တိ ဥပရိ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေဟိ ဝိသုံ ကတွာ ဝုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘သဗ္ဗေပိ တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကေ’’တိ ဧတေန သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသေန ဝါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အညထာ ဟိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ ဝုတ္တဝစနဿ နိရဝသေသသင်္ကဍ္ဎနာဘာဝတော အနတ္ထကတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ။ ကေ ပန တေ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိကာတိ? ယေ အန္တာနန္တိကာ ဟုတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါတိ ဧဝမာဒိနာ ဥဘယသမ္ဗန္ဓာဘိနိဝေသိနော ဝေဒိတဗ္ဗာ။

၁၀၀-၁၀၄။ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိနာ အပ္ပနာဝစနဒွယဿ ဝိသေသံ ဒဿေတိ။ တတ္ထ ဧကဇ္ဈန္တိ ရာသိကရဏတ္ထေ နိပါတော။ ဧကဓာ ကရောတီတိ ဧကဇ္ဈန္တိပိ နေရုတ္တိကာ, ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ။ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒမတ္ထော, ဣမိနာ ပကာရေန ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ အတ္ထော။ အဇ္ဈာသယန္တိ သဿတုစ္ဆေဒဝသေန ဒိဋ္ဌိဇ္ဈာသယံ။ တဒုဘယဝသေန ဟိ သတ္တာနံ သံကိလေသပက္ခေ ဒုဝိဓော အဇ္ဈာသယော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ စ, ခန္တိ စေဝါနုလောမိကာ၊

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ, ဧတံ အာသယသဒ္ဒိတ’’န္တိ။ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ဋီ။ ၁။၁၃၆၊ ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ၊ သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၁။ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ, ဝေရဇ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဝိ။ ဝိ။ ဋီ။ ၁။ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာပိ ပဿိတဗ္ဗံ)၊

တဉ္စ ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အပရိမာဏေ ဧဝ ဉေယျဝိသေသေ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန အနေကဘေဒဘိန္နမ္ပိ ‘‘စတ္တာရော ဇနာ သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိနာ ဒွါသဋ္ဌိယာ ပဘေဒေဟိ သင်္ဂဏှနဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဒဿေန္တော ပမာဏဘူတာယ တုလာယ ဓာရယမာနော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တုလာယ တုလယန္တော ဝိယာ’’တိ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘အန္တောဇာလီကတာ’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၄၆) ‘‘သိနေရုပါဒတော ဝါလုကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယာ’’တိ ပန ဧတေန သဗ္ဗညုတညာဏတော အညဿ ဉာဏဿ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အသက္ကုဏေယျတံ ဒဿေတိ ပရမဂမ္ဘီရတာဝစနတော။

ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဣမေဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူဟိ, ဧတေသံ ဝါ အညတရေန, နတ္ထိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော, ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာဒိတ္တယဝိနိမုတ္တဿ စ ကဿစိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ အဘာဝတော ယာနိ တာနိ သာမညဖလာဒိသုတ္တန္တရေသု ဝုတ္တပ္ပကာရာနိ အကိရိယာဟေတုကနတ္ထိကဝါဒါဒီနိ, ယာနိ စ ဣဿရပကတိပဇာပတိပုရိသကာလသဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဝါဒါဒိပ္ပဘေဒါနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁၆၀-၁၆၂၊ ဝိဘ။ အနုဋီ။ ၂။၁၉၄-၁၉၅ ဝါကျခန္ဓေသု ပဿိတဗ္ဗံ) ဗဟိဒ္ဓါပိ ဒိဿမာနာနိ, တေသံ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟတော အန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကထံ? အကိရိယဝါဒေါ တာဝ ‘‘ဝဉ္ဈော ကူဋဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ ကိရိယာဘာဝဒီပနတော သဿတဝါဒေ အန္တောဂဓော, တထာ ‘‘သတ္တိမေ ကာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၇၄) နယပ္ပဝတ္တော ပကုဓဝါဒေါ, ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၆၈) နယပ္ပဝတ္တော အဟေတုကဝါဒေါ စ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒေ။ ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကော’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၇၁) နယပ္ပဝတ္တော နတ္ထိကဝါဒေါ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ။ တထာ ဟိ တတ္ထ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၈၅) ဝုတ္တံ။ ပဌမေန အာဒိ-သဒ္ဒေန နိဂဏ္ဌဝါဒါဒယော သင်္ဂဟိတာ။

ယဒိပိ ပါဠိယံ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၇၇) နာဋပုတ္တဝါဒဘာဝေန စာတုယာမသံဝရော အာဂတော, တထာပိ သတ္တဝတာတိက္ကမေန ဝိက္ခေပဝါဒိတာယ နာဋပုတ္တဝါဒေါပိ သဉ္စယဝါဒေါ ဝိယ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေသု အန္တောဂဓော။ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၇၇၊ မ။ နိ။ ၂။၁၂၂၊ သံ။ နိ။ ၂။၃၅) ဧဝံပကာရာ ဝါဒါ ပန ‘‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိအာဒိဝါဒေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ။ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ သဿတဝါဒေ။ ‘‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ ဥစ္ဆေဒဝါဒေ။ ‘‘ဟောတိ စ န ဟောတိ စ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, အတ္ထိ စ နတ္ထိ စ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ ဧကစ္စသဿတဝါဒေ။ ‘‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, နေဝတ္ထိ န နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ’’တိ ဧဝံပကာရာ အမရာဝိက္ခေပဝါဒေ။ ဣဿရပကတိပဇာပတိပုရိသကာလဝါဒါ ဧကစ္စသဿတဝါဒေ။ ကဏာဒဝါဒေါ, သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဝါဒါ စ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ။ ဣမိနာ နယေန သုတ္တန္တရေသု, ဗဟိဒ္ဓါ စ အညတိတ္ထိယသမယေ ဒိဿမာနာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဣမာသုယေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌီသု အန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေ ပန တတ္ထ တတ္ထာဂတနယေန ဝုစ္စမာနာ ဂန္ထဝိတ္ထာရကရာ, အတိတ္ထေ စ ပက္ခန္ဒနမိဝ ဟောတီတိ န ဝိတ္ထာရယိမှ။ ဣဓ ပါဠိယံ အတ္ထဝိစာရဏာယ အဋ္ဌကထာယံ အနုတ္တာနတ္ထပကာသနမေဝ ဟိ အမှာကံ ဘာရောတိ။

‘‘ဧဝမယံ ယထာနုသန္ဓိဝသေန ဒေသနာ အာဂတာ’’တိ ဝစနပ္ပသင်္ဂေန သုတ္တဿာနုသန္ဓယော ဝိဘဇိတုံ ‘‘တယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ အတ္ထန္တရနိသေဓနတ္ထဉှိ ဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ။ တတ္ထ အနုသန္ဓနံ အနုသန္ဓိ, သမ္ဗန္ဓမတ္တံ, ယံ ဒေသနာယ ကာရဏဋ္ဌေန ‘‘သမုဋ္ဌာန’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ။ ပုစ္ဆာဒယော ဟိ ဒေသနာယ ဗာဟိရကာရဏံ တဒနုရူပေန ဒေသနာပဝတ္တနတော။ တံသမ္ဗန္ဓောပိ တန္နိဿိတတ္တာ ကာရဏမေဝ။ အဗ္ဘန္တရကာရဏံ ပန မဟာကရုဏာဒေသနာဉာဏာဒယော။ အယမတ္ထော ဥပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ။ ပုစ္ဆာယ ကတော အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ, ပုစ္ဆံ အနုသန္ဓိံ ကတွာ ဒေသိတတ္တာ သုတ္တဿ သမ္ဗန္ဓော ပုစ္ဆာယ ကတော နာမ ဟောတိ။ ပုစ္ဆာသင်္ခါတော အနုသန္ဓိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓီတိပိ ယုဇ္ဇတိ။ ပုစ္ဆာနိဿိတေန ဟိ အနုသန္ဓိနာ တန္နိဿယဘူတာ ပုစ္ဆာပိ ဂဟိတာတိ။ အထ ဝါ အနုသန္ဓဟတီတိ အနုသန္ဓိ, ပုစ္ဆာသင်္ခါတော အနုသန္ဓိ ဧတဿာတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ, တံတံသုတ္တပဒေသော။ ပုစ္ဆာယ ဝါ အနုသန္ဓီယတီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ, ပုစ္ဆံ ဝစနသမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ဒေသိတော တံသမုဋ္ဌာနိကော တံတံသုတ္တပဒေသောဝ။ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိမှိပိ ဧသေဝ နယော။ အနုသန္ဓီယတီတိ အနုသန္ဓိ, ယော ယော အနုသန္ဓိ, အနုသန္ဓိနော အနုရူပံ ဝါ ယထာနုသန္ဓိ။

ပုစ္ဆာယ, အဇ္ဈာသယေန စ အနနုသန္ဓိကော အာဒိမှိ ဒေသိတဓမ္မဿ အနုရူပဓမ္မဝသေန ဝါ တပ္ပဋိပက္ခဓမ္မဝသေန ဝါ ပဝတ္တော ဥပရိသုတ္တပဒေသော။ တထာ ဟိ သော ‘‘ယေန ပန ဓမ္မေန…ပေ… ကကစူပမာ အာဂတာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၀၀-၁၀၄) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော, ယထာပါဠိမယံ ဝိဘာဂေါတိ ဒဿေတိ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ နန္ဒော ဂေါပါလကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာ’’တိ ပဌန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ သုတ္တေ တထာ အဘာဝတော။ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ နန္ဒဂေါပါလကသုတ္တေ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာ’’တိ ပန ပဌိတဗ္ဗံ တသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာ’’တိ အတ္ထဿ ဥပပတ္တိတော။ ဣဒဉှိ သံယုတ္တာဂမဝရေ သဠာယတနဝဂ္ဂေ သင်္ဂီတသုတ္တံ။ ဂင်္ဂါယ ဝုယှမာနံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဥပမံ ကတွာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတေ ကုလပုတ္တေ ဒေသိတေ နန္ဒော ဂေါပါလကော ‘‘အဟမိမံ ပဋိပတ္တိံ ပူရေဿာမီ’’တိ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, ဥပသမ္ပဒဉ္စ ဂဟေတွာ တထာပဋိပဇ္ဇမာနော နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တော။ တသ္မာ ‘‘နန္ဒဂေါပါလကသုတ္တ’’န္တိ ပညာယိတ္ထ။ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒီနိ ပန အညတရောယေဝ ဘိက္ခု အဝေါစ။ ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ ‘ကိံ နု ခေါ ဘန္တေ, ဩရိမံ တီရ’န္တိအာဒိ’’။

တတြာယမတ္ထော – ဧဝံ ဝုတ္တေတိ ‘‘သစေ ခေါ ဘိက္ခဝေ, ဒါရုက္ခန္ဓော န ဩရိမံ တီရံ ဥပဂစ္ဆတီ’’တိအာဒိနာ ဂင်္ဂါယ ဝုယှမာနံ ဒါရုက္ခန္ဓံ ဥပမံ ကတွာ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတေ ကုလပုတ္တေ ဒေသိတေ။ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ အနုသန္ဓိကုသလတာယ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ။ တထာဂတော ဟိ ‘‘ဣမိဿံ ပရိသတိ နိသိန္နော အနုသန္ဓိ ကုသလော အတ္ထိ, သော မံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ ဧတ္တကေနေဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။ ဩရိမံ တီရန္တိ ဩရိမဘူတံ တီရံ။ တထာ ပါရိမံ တီရန္တိ။ မဇ္ဈေ သံသီဒေါတိ ဝေမဇ္ဈေ သံသီဒနံ နိမ္မုဇ္ဇနံ။ ထလေ ဥဿာဒေါတိ ဇလမဇ္ဈေ ဥဋ္ဌိတေ ထလသ္မိံ ဥဿာရိတော အာရုဠှော။ မနုဿဂ္ဂါဟောတိ မနုဿာနံ သမ္ဗန္ဓီဘူတာနံ, မနုဿေဟိ ဝါ ဂဟဏံ။ တထာ အမနုဿဂ္ဂါဟောတိ အာဝဋ္ဋဂ္ဂါဟောတိ ဥဒကာဝဋ္ဋေန ဂဟဏံ။ အန္တောပူတီတိ ဝက္ကဟဒယာဒီသု အပူတိကဿာပိ ဂုဏာနံ ပူတိဘာဝေန အဗ္ဘန္တရံပူတီတိ။

‘‘အထ ခေါ အညတရဿ ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိ မဇ္ဈိမာဂမဝရေ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ မဟာပုဏ္ဏမသုတ္တံ (မ။ နိ။ ၃။၈၈-၉၀) တတြာယမတ္ထော – ဣတိ ကိရာတိ ဧတ္ထ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိယံ, တေန ဘဂဝတော ယထာဒေသိတာယ အတ္တသုညတာယ အတ္တနော အရုစိယဘာဝံ ဒီပေတိ။ ဘောတိ ဓမ္မာလပနံ, အမ္ဘော သဘာဝဓမ္မာတိ အတ္ထော။ ယဒိ ရူပံ အနတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ။ ဧဝံ သတီတိ သပါဌသေသယောဇနာ။ အနတ္တကတာနီတိ အတ္တနာ န ကတာနိ, အနတ္တဘူတေဟိ ဝါ ခန္ဓေဟိ ကတာနိ။ ကမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီတိ ကီဒိသမတ္တဘာဝံ ဖုသိဿန္တိ။ အသတိ အတ္တနိ ခန္ဓာနဉ္စ ခဏိကတ္တာ တာနိ ကမ္မာနိ ကံ နာမ အတ္တာနံ အတ္တနော ဖလေန ဖုသိဿန္တိ, ကော ကမ္မဖလံ ပဋိသံဝေဒိဿတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တဿ ဘိက္ခုနော စေတောပရိဝိတက္ကံ အတ္တနော စေတသာ စေတော – ပရိယဉာဏသမ္ပယုတ္တေန သဗ္ဗညုတညာဏသမ္ပယုတ္တေန ဝါ အညာယ ဇာနိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။

အဝိဒွါတိ သုတာဒိဝိရဟေန အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒတာယ အပဏ္ဍိတော။ ဝိဒွါတိ ဟိ ပဏ္ဍိတာဓိဝစနံ ဝိဒတိ ဇာနာတီတိ ကတွာ။ အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပဂတော, အရိယဓမ္မေ အဝိနီတတာယ အပ္ပဟီနာဝိဇ္ဇောတိ အတ္ထော။ တဏှာဓိပတေယျေန စေတသာတိ ‘‘ယဒိ အဟံ နာမ ကောစိ နတ္ထိ, ဧဝံ သတိ မယာ ကတဿ ကမ္မဿ ဖလံ ကော ပဋိသံဝေဒေတိ, သတိ ပန တသ္မိံ သိယာ ကမ္မဖလူပဘောဂေါ’’တိ တဏှာဓိပတိတော အာဂတေန အတ္တဝါဒုပါဒါနသဟဂတေန စေတသာ။ အတိဓာဝိတဗ္ဗန္တိ အတိက္ကမိတွာ ဓာဝိတဗ္ဗံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ခဏိကတ္တေပိ သင်္ခါရာနံ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ ကတံ, တတ္ထေဝ ဖလူပပတ္တိတော ဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တဿေဝ သိဒ္ဓေ ကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓေ ဧကတ္တနယံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ ဧကေန ကာရကဝေဒကဘူတေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အညထာ ကမ္မကမ္မဖလာနမသမ္ဗန္ဓော သိယာတိ အတ္တတ္တနိယသုညတာပကာသနံ သတ္ထုသာသနံ အတိက္ကမိတဗ္ဗံ မညေယျာတိ။ ဣဒါနိ အနတိဓာဝိတဗ္ဗတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တံ ကိံ မညထာ’’တိအာဒိမာဟ။

ဥပရိ ဒေသနာတိ ဒေသနာသမုဋ္ဌာနဓမ္မဒီပိကာယ ဟေဋ္ဌိမဒေသနာယ ဥပရိ ပဝတ္တိတာ ဒေသနာ။ ဒေသနာသမုဋ္ဌာနဓမ္မဿ အနုရူပပဋိပက္ခဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန ဒုဝိဓေသု ယထာနုသန္ဓီသု အနုရူပဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန ယထာနုသန္ဓိဒဿနမေတံ ‘‘ဥပရိ ဆ အဘိညာ အာဂတာ’’တိ။ တဒဝသေသံ ပန သဗ္ဗမ္ပိ ပဋိပက္ခဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန။ မဇ္ဈိမာဂမဝရေ မူလပဏ္ဏာသကေယေဝ စေတာနိ သုတ္တာနိ။ ကိလေသေနာတိ ‘‘လောဘော စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော’’တိအာဒိနာ ကိလေသဝသေန။ ဘဏ္ဍနေနာတိ ဝိဝါဒေန။ အက္ခန္တိယာတိ ကောပေန။ ကကစူပမာတိ ခရပန္တိဥပမာ။ ဣမသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ အပေက္ခာယံ ‘‘အယမ္ပိ ပါရာဇိကော’’တိအာဒီသု (ဝိ။ ၁။၇၂-၇၃, ၁၆၇, ၁၇၁, ၁၉၅, ၁၉၇) ဝိယ, သမ္ပိဏ္ဍနေ ဝါ, တေန ယထာ ဝတ္ထသုတ္တာဒီသု ပဋိပက္ခဓမ္မပ္ပကာသနဝသေန ယထာနုသန္ဓိ, ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ ဗြဟ္မဇာလေတိ အပေက္ခနံ, သမ္ပိဏ္ဍနံ ဝါ ကရောတိ။ တထာ ဟိ နိစ္စသာရာဒိပညာပကာနံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဝသေန ဥဋ္ဌိတာယံ ဒေသနာ နိစ္စသာရာဒိသုညတာပကာသနေန နိဋ္ဌာပိတာတိ။ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တသံဝဏ္ဏနာယ ဂုဏံ ဒဿေတိ။

ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတဝါရဝဏ္ဏနာ

၁၀၅-၁၁၇။ မရိယာဒဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိပရာမာသဿ တထာဂတာနံ ဇာနနပဿနေန, သဿတာဒိမိစ္ဆာဒဿနဿ စ သမ္မာဒဿနေန သင်္ကရာဘာဝ-ဝိဘာဂပ္ပကာသနတ္ထံ။ တဏှာဒိဋ္ဌိပရာမာသောယေဝ တေသံ, န တု တထာဂတာနမိဝ ယထာဘူတံ ဇာနနပဿနံ။ တဏှာဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒနမေဝေတံ မိစ္ဆာဒဿနဝေဒယိတံ, န တု သောတာပန္နဿ သမ္မာဒဿနဝေဒယိတမိဝ နိစ္စလန္တိ စ ဟိ ဣမာယ ဒေသနာယ မရိယာဒဝိဘာဂံ ဒဿေတိ။ တေန ဝက္ခတိ ‘‘ယေန ဒိဋ္ဌိအဿာဒေန…ပေ… တံ ဝေဒယိတ’’န္တိ, ‘‘ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေန စေဝ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ စ။ ‘‘တဒပီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ယေန သောမနဿဇာတာ ပညပေန္တီတိ အတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သာမတ္ထိယတော ဟိ အဝဂတတ္ထဿေဝေတ္ထ တ-သဒ္ဒေန ပရာမသနံ။ ဒိဋ္ဌိအဿာဒေနာတိ ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယဘူတေန အဿာဒေန။ ‘‘ဒိဋ္ဌိသုခေနာ’’တိအာဒိ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ အဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနံ တေသံ ဘဝန္တာနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ တဒပိ ဝေဒယိတံ တဏှာဂတာနံ ဝေဒယိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော။

‘‘ယထာဘူတဓမ္မာနံ သဘာဝ’’န္တိ စ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ။ န ဟိ သင်္ခတဓမ္မသဘာဝံ အဇာနနမတ္တေန မိစ္ဆာ အဘိနိဝိသန္တိ။ သာမညဇောတနာ စ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတိ။ တသ္မာယမေတ္ထ ဝိသေသယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ – ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဣဒံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဧဝံဂဟိတံ ဧဝံပရာမဋ္ဌံ ဧဝံဂတိကံ ဟောတိ ဧဝံအဘိသမ္ပရာယန္တိ ယထာဘူတမဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနံ အထ ဝါ ယသ္မိံ ဝေဒယိတေ အဝီတတဏှတာယ ဧဝံဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပါဒီယတိ, တံ ဝေဒယိတံ သမုဒယအတ္ထင်္ဂမာဒိတော ယထာဘူတမဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနန္တိ။ ဧဝံ ဝိသေသယောဇနာယ ဟိ ယထာ အနာဝရဏဉာဏသမန္တစက္ခူဟိ တထာဂတာနံ ယထာဘူတမေတ္ထ ဇာနနံ, ပဿနဉ္စ ဟောတိ, န ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ, အထ ခေါ တေသံ တဏှာဒိဋ္ဌိပရာမာသောယေဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဣမာယ ဒေသနာယ ဒဿေတီတိ ပါကဋံ ဟောတိ။ ဧဝမ္ပိ စာယံ ဒေသနာ မရိယာဒဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ဇာတာ။

ဝေဒယိတန္တိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၁) ဒိဋ္ဌိပညာပနဝသေန ပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိဿာဒသုခပရိယာယေန ဝုတ္တံ, တဒပိ အနုဘဝနံ။ တဏှာဂတာနန္တိ တဏှာယ ဥပဂတာနံ, ပဝတ္တာနံ ဝါ တဒေဝ ဝုတ္တိနယေန ဝိဝရတိ ‘‘ကေဝလံ…ပေ… ဝေဒယိတ’’န္တိ။ တဉ္စ ခေါ ပနေတန္တိ စ ယထာဝုတ္တံ ဝေဒယိတမေဝ ပစ္စာမသတိ, တေနေတံ ဒီပေတိ – ‘‘တဒပိ ဝေဒယိတံ တဏှာဂတာနံ ဝေဒယိတမေဝါ’’တိ ဝစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘တဒပိ ဝေဒယိတံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ ပုန သမ္ဗန္ဓော ကာတဗ္ဗောတိ။ တဒပိ တာဝ န သမ္ပာပုဏာတီတိ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန မရိယာဒဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘န သောတာပန္နဿ ဒဿနမိဝ နိစ္စလ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဒဿနန္တိ စ သမ္မာဒဿနသုခံ, မဂ္ဂဖလသုခန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကုတော စာယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဧဝ-သဒ္ဒသာမတ္ထိယတော။ ‘‘ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေန မဂ္ဂဖလသုခံ ဝိယ အဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဟုတွာ ဧကရူပေ အဝတိဋ္ဌတိ, အထ ခေါ တံ ဝဋ္ဋာမိသဘူတံ ဒိဋ္ဌိတဏှာသလ္လာနုဝိဒ္ဓတာယ သဥပ္ပီဠတ္တာ ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါတိ အတ္ထော အာပန္နော ဟောတိ, တေနေဝါဟ ‘‘ပရိတဿိတေနာ’’တိအာဒိ။ အယမေတ္ထ အဋ္ဌကထာမုတ္တကော သသမ္ဗန္ဓနယော။

ဧဝံ ဝိသေသကာရဏတော ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဝိဘဇိတွာ ဣဒါနိ အဝိသေသကာရဏတော တာနိ ဒဿေတုံ ‘‘တတြ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိကာ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ။ သဗ္ဗေသဉှိ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဝေဒနာ, အဝိဇ္ဇာ, တဏှာ စ အဝိသိဋ္ဌကာရဏံ။ တတ္ထ တဒပီတိ ‘‘သဿတံ အတ္တာနဉ္စ လောကဉ္စ ပညပေန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ယဒေတံ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ပညာပနဟေတုဘူတံ သုခါဒိဘေဒံ တိဝိဓမ္ပိ ဝေဒယိတံ, တဒပိ ယထာက္ကမံ ဒုက္ခသလ္လာနိစ္စတော, အဝိသေသေန သမုဒယတ္ထင်္ဂမဿာဒါဒီနဝနိဿရဏတော ဝါ ယထာဘူတမဇာနန္တာနံ အပဿန္တာနံ ဟောတိ, တတော ဧဝ စ သုခါဒိပတ္ထနာသမ္ဘဝတော, တဏှာယ စ ဥပဂတတ္တာ တဏှာဂတာနံ တဏှာပရိတဿိတေန ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ ဒိဋ္ဌိစလနမေဝ။ ‘‘အသတိ အတ္တနိ ကော ဝေဒနံ အနုဘဝတီ’’တိ ကာယဝစီဒွါရေသု ဒိဋ္ဌိယာ စောပနပ္ပတ္တိမတ္တမေဝ, န ပန ဒိဋ္ဌိယာ ပညပေတဗ္ဗော ကောစိ ဓမ္မော သဿတော အတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယောတိ။ ဧကစ္စသဿတာဒီသုပိ ဧသ နယော။

ဖဿပစ္စယဝါရဝဏ္ဏနာ

၁၁၈။ ပရမ္ပရပစ္စယဒဿနတ္ထန္တိ ယံ ဒိဋ္ဌိယာ မူလကာရဏံ, တဿာပိ ကာရဏံ, ပုန တဿပိ ကာရဏန္တိ ဧဝံ ပစ္စယပရမ္ပရဒဿနတ္ထံ။ ယေန ဟိ တဏှာပရိတဿိတေန ဧတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ပဝတ္တန္တိ, တဿ ဝေဒယိတံ ပစ္စယော, ဝေဒယိတဿာပိ ဖဿော ပစ္စယောတိ ဧဝံ ပစ္စယပရမ္ပရဝိဘာဝိနီ အယံ ဒေသနာ။ ကိမတ္ထိယံ ပန ပစ္စယပရမ္ပရဒဿနန္တိ စေ? အတ္ထန္တရဝိညာပနတ္ထံ။ တေန ဟိ ယထာ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော ပညာပနဓမ္မော, တပ္ပစ္စယဓမ္မာ စ ယထာသကံ ပစ္စယဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န ပစ္စယေဟိ ဝိနာ, ဧဝံ ပညပေတဗ္ဗဓမ္မာပိ ရူပဝေဒနာဒယော, န ဧတ္ထ ကောစိ သဿတော အတ္တာ ဝါ လောကော ဝါတိ ဧဝမတ္ထန္တရံ ဝိညာပိတံ ဟောတိ။ တဏှာဒိဋ္ဌိပရိဖန္ဒိတံ တဒပိ ဝေဒယိတံ ဒိဋ္ဌိကာရဏဘူတာယ တဏှာယ ပစ္စယဘူတံ ဖဿပစ္စယာ ဟောတီတိ အတ္ထော။

၁၃၁။ တဿ ပစ္စယဿာတိ တဿ ဖဿသင်္ခါတဿ ပစ္စယဿ။ ဒိဋ္ဌိဝေဒယိတေ ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယဘူတေ ဝေဒယိတေ, ဖဿပဓာနေဟိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ။ သာဓေတဗ္ဗေ စေတံ ဘုမ္မံ။ ဗလဝဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ဗလဝကာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ။ တထာ ဟိ ဝိနာပိ စက္ခာဒိဝတ္ထူဟိ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ စ ကေဟိစိ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ပန ကဒါစိပိ ဖဿေန ဝိနာ, တသ္မာ ဖဿော ဝေဒနာယ ဗလဝကာရဏံ။ န ကေဝလံ ဝေဒနာယ ဧဝ, အထ ခေါ သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ။ သန္နိဟိတောပိ ဟိ ဝိသယော သစေ စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဖုသနာကာရဝိရဟိတော ဟောတိ, န တဿ အာရမ္မဏပစ္စယော ဘဝတီတိ ဖဿော သဗ္ဗေသမ္ပိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝိသေသပစ္စယော။ တထာ ဟိ ဘဂဝတာ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏေ စိတ္တုပ္ပါဒံ ဝိဘဇန္တေန ‘‘ဖဿော ဟောတီ’’တိ ဖဿဿေဝ ပဌမမုဒ္ဓရဏံ ကတံ, ဝေဒနာယ ပန သာတိသယမဓိဋ္ဌာနပစ္စယော ဧဝ။ ‘‘ပဋိသံဝေဒိဿန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘တဒပီ’’တိ ဧတ္ထာဓိကာရောတိ အာဟ ‘‘တံ ဝေဒယိတ’’န္တိ။ ဂမျမာနတ္ထဿ ဝါ-သဒ္ဒဿ ပယောဂံ ပတိ ကာမစာရတ္တာ, လောပတ္တာ, သေသတ္တာပိ စ ဧသ န ပယုတ္တော။ ဧဝမီဒိသေသု။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ဂမျမာနာဓိကာရတော, လောပတော သေသတော စာတိ၊

ကာရဏေဟိ စတူဟိပိ, န ကတ္ထစိ ရဝေါ ယုတ္တော’’တိ။

‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဖဿဿ ဗလဝကာရဏတာဒဿနေန တဒတ္ထံ သမတ္ထေတိ။ တတ္ထ ပတတောတိ ပတန္တဿ။ ထူဏာတိ ဥပတ္ထမ္ဘကဒါရုဿေတံ အဓိဝစနံ။

ဒိဋ္ဌိဂတိကာဓိဋ္ဌာနဝဋ္ဋကထာဝဏ္ဏနာ

၁၄၄။ ကိဉ္စာပိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပါဠိယံ ဝေဒယိတမနာဂတံ, ဟေဋ္ဌာ ပန တီသုပိ ဝါရေသု အဓိကတတ္တာ, ဥပရိ စ ‘‘ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ဝေဒယိတမေဝေတ္ထ ပဓာနန္တိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဝေဒယိတာနိ သမ္ပိဏ္ဍေတီ’’တိ။ ‘‘ယေပိ တေ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ အာဂတဿ စ ပိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘သမ္ပိဏ္ဍေတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သဿတဝါဒါ…ပေ… သဗ္ဗေပိ တေ ဆဟိ ဖဿာယတနေဟိ ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒေန္တီတိ ဟိ ဝေဒယိတကိရိယာဝသေန တံတံဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ သမ္ပိဏ္ဍိတတ္တာ ဝေဒယိတသမ္ပိဏ္ဍနမေဝ ဇာတံ။ သဗ္ဗမ္ပိ ဟိ ဝါကျံ ကိရိယာပဓာနန္တိ။ ဥပရိ ဖဿေ ပက္ခိပနတ္ထာယာတိ ‘‘ဆဟိ ဖဿာယတနေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ဥပရိ ဖဿေ ပက္ခိပနတ္ထံ, ပက္ခိပနဉ္စေတ္ထ ဝေဒယိတဿ ဖဿပစ္စယတာဒဿနမေဝ။ ‘‘ဆဟိ ဖဿာယတနေဟိ ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’တိ ဣမိနာ ဟိ ဆဟိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနေဟိ ဆဠာရမ္မဏပဋိသံဝေဒနံ ဧကန္တတော ဆဖဿဟေတုကမေဝါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ တေ’’တိအာဒိ။

ကမ္ဗောဇောတိ ဧဝံနာမကံ ရဋ္ဌံ။ တထာ ဒက္ခိဏာပထော။ ‘‘သဉ္ဇာတိဋ္ဌာနေ’’တိ ဣမိနာ သဉ္ဇာယန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏတ္ထော သဉ္ဇာတိ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ။ ဧဝံ သမောသရဏ-သဒ္ဒေါ။ အာယတန-သဒ္ဒေါပိ တဒုဘယတ္ထေ။ အာယတနေတိ သမောသရဏဘူတေ စတုမဟာပထေ။ နန္တိ မဟာနိဂြောဓရုက္ခံ။ ဣဒဉှိ အင်္ဂုတ္တရာဂမေ ပဉ္စနိပါတေ သဒ္ဓါနိသံသသုတ္တပဒံ။ တတ္ထ စ သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ သုဘူမိယံ စတုမဟာပထေ မဟာနိဂြောဓော သမန္တာ ပက္ခီနံ ပဋိသရဏံ ဟောတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၅။၃၈) တန္နိဒ္ဒေသော ဝုတ္တော။ သတိ သတိအာယတနေတိ သတိသင်္ခါတေ ကာရဏေ ဝိဇ္ဇမာနေ, တတြ တတြေဝ သက္ခိတဗ္ဗတံ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော။ အာယတန္တိ ဧတ္ထ ဖလာနိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ပဝတ္တန္တိ, အာယဘူတံ ဝါ အတ္တနော ဖလံ တနောတိ ပဝတ္တေတီတိ အာယတနံ, ကာရဏံ။ သမ္မန္တီတိ ဥပသမ္မန္တိ အဿာသံ ဇနေန္တိ။ အာယတန-သဒ္ဒေါ အညေသု ဝိယ န ဧတ္ထ အတ္ထန္တရာဝဗောဓကောတိ အာဟ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိမတ္တေ’’တိ, တထာ တထာ ပညတ္တိမတ္တေတိ အတ္ထော။ ရုက္ခဂစ္ဆသမူဟေ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တေ ဟိ အရညဝေါဟာရော, အရညမေဝ စ အရညာယတနန္တိ။ အတ္ထတ္တယေပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန အာကရနိဝါသာဓိဋ္ဌာနတ္ထေ သမ္ပိဏ္ဍေတိ။ ‘‘ဟိရညာယတနံ သုဝဏ္ဏာယတန’’န္တိအာဒီသု ဟိ အာကရေ, ‘‘ဣဿရာယတနံ ဝါသုဒေဝါယတန’’န္တိအာဒီသု နိဝါသေ, ‘‘ကမ္မာယတနံ သိပ္ပါယတန’’န္တိအာဒီသု အဓိဋ္ဌာနေ ပဝတ္တတိ, နိဿယေတိ အတ္ထော။

အာယတန္တိ ဧတ္ထ အာကရောန္တိ, နိဝသန္တိ, အဓိဋ္ဌဟန္တီတိ ယထာက္ကမံ ဝစနတ္ထော။ စက္ခာဒီသု စ ဖဿာဒယော အာကိဏ္ဏာ, တာနိ စ နေသံ ဝါသော, အဓိဋ္ဌာနဉ္စ နိဿယပစ္စယဘာဝတော။ တသ္မာ တဒေတမ္ပိ အတ္ထတ္တယမိဓ ယုဇ္ဇတိယေဝ။ ကထံ ယုဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘စက္ခာဒီသု ဟီ’’တိအာဒိ။ ဖဿော ဝေဒနာ သညာ စေတနာ စိတ္တန္တိ ဣမေ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ ဥပလက္ခဏဝသေန ဝုတ္တာ အညေသမ္ပိ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အာယတနဘာဝတော, ပဓာနဝသေန ဝါ။ တထာ ဟိ စိတ္တုပ္ပါဒံ ဝိဘဇန္တေန ဘဂဝတာ တေယေဝ ‘‘ဖဿော ဟောတိ, ဝေဒနာ, သညာ, စေတနာ, စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ပဌမံ ဝိဘတ္တာ။ သဉ္ဇာယန္တိ တန္နိဿယာရမ္မဏဘာဝေန တတ္ထေဝ ဥပ္ပတ္တိတော။ သမောသရန္တိ တတ္ထ တတ္ထ ဝတ္ထုဒွါရာရမ္မဏဘာဝေန သမောသရဏတော။ တာနိ စ နေသံ ကာရဏံ တေသမဘာဝေ အဘာဝတော။ အယံ ပန ယထာဝုတ္တော သဉ္ဇာတိဒေသာဒိအတ္ထော ရုဠှိဝသေနေဝ တတ္ထ တတ္ထ နိရုဠှတာယ ဧဝ ပဝတ္တတ္တာတိ အာစရိယအာနန္ဒတ္ထေရေန ဝုတ္တံ။ အယံ ပန ပဒတ္ထဝိဝရဏမုခေန ပဝတ္တော အတ္ထော – အာယတနတော, အာယာနံ တနနတော, အာယတဿ စ နယနတော အာယတနံ။ စက္ခာဒီသု ဟိ တံတံဒွါရာရမ္မဏာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ သေန သေန အနုဘဝနာဒိကိစ္စေန အာယတန္တိ ဥဋ္ဌဟန္တိ ဃဋေန္တိ ဝါယမန္တိ, အာယဘူတေ စ ဓမ္မေ ဧတာနိ တနောန္တိ ဝိတ္ထာရေန္တိ, အာယတဉ္စ သံသာရဒုက္ခံ နယန္တိ ပဝတ္တေန္တီတိ။ ဣတိ ဣမိနာ နယေနာတိ ဧတ္ထ အာဒိအတ္ထေန ဣတိ သဒ္ဒေန ‘‘သောတံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ။

တတ္ထ တိဏ္ဏန္တိ စက္ခုပသာဒရူပါရမ္မဏစက္ခုဝိညာဏာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဝိသယိန္ဒြိယဝိညာဏာနံ။ တေသံ သမာဂမနဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော ‘‘ဖဿော သင်္ဂတီ’’တိ ဝုတ္တော။ တထာ ဟိ သော ‘‘သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဣမိနာ နယေန အာရောပေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ တေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ယထာ ‘‘စက္ခုံပဋိစ္စ…ပေ… ဖဿော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၀၄၊ ၃။၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆၊ သံ။ နိ။ ၂။၄၃, ၄၅၊ ၂။၄။၆၁၊ ကထာ။ ၄၆၅) ဧတသ္မိံ သုတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ သညာဒီသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ဝေဒနာယ ပဓာနကာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဖဿသီသေန ဒေသနာ ကတာ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိအာဒိနာ ဖဿံ အာဒိံ ကတွာ အပရန္တပဋိသန္ဓာနေန ပစ္စယပရမ္ပရံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆဟိ ဖဿာယတနေဟီ’’တိ စ ‘‘ဖုဿ ဖုဿာ’’တိ စ ဖဿသီသေန ဒေသနာ ကတာတိ။ ဖဿာယတနာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဖုဿ ဖုဿာ’’တိ ဝစနံ သင်္ဂဏှာတိ။

‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိနာ သဒ္ဒမတ္တတော စောဒနာလေသံ ဒဿေတွာ ‘‘တထာပီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထတော တံ ပရိဟရတိ။ န အာယတနာနိ ဖုသန္တိ ရူပါနမနာရမ္မဏဘာဝတော။ ဖဿော အရူပဓမ္မော ဝိသမာနော ဧကဒေသေန အာရမ္မဏံ အနလ္လိယမာနောပိ ဖုသနာကာရေန ပဝတ္တော ဖုသန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဖဿောဝ တံ တံ အာရမ္မဏံ ဖုသတီ’’တိ။ တေနေဝ သော ‘‘ဖုသနလက္ခဏော, သံဃဋ္ဋနရသော’’တိ စ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ဆဟိ ဖဿာယတနေဟိ ဖုဿ ဖုဿာ’’တိ အဖုသနကိစ္စာနိပိ နိဿိတဝေါဟာရေန ဖုသနကိစ္စာနိ ကတွာ ဒဿနမေဝ ဖဿေ ဥပနိက္ခိပနံ နာမ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဃောသန္တီ’’တိ။ ဥပနိက္ခိပိတွာတိ ဟိ ဖုသနကိစ္စာရောပနဝသေန ဖဿသ္မိံ ပဝေသေတွာတိ အတ္ထော။ ဖဿဂတိကာနိ ကတွာ ဖဿုပစာရံ အာရောပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဥပစာရော နာမ ဝေါဟာရမတ္တံ, န တေန အတ္ထသိဒ္ဓိ အတံသဘာဝတော။ အတ္ထသိဇ္ဈနကော ပန တံသဘာဝေါယေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ။ ယထာဟု –

‘‘အတ္ထဉှိ နာထော သရဏံ အဝေါစ,

န ဗျဉ္ဇနံ လောကဟိတော မဟေသီ’’တိ။

အတ္တနော ပစ္စယဘူတာနံ ဆန္နံ ဖဿာနံ ဝသေန စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ယာဝ မနောသမ္ဖဿဇာတိ သင်္ခေပတော ဆဗ္ဗိဓံ သန္ဓာယ ‘‘ဆဖဿာယတနသမ္ဘဝါ ဝေဒနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝိတ္ထာရတော ပန –

‘‘ဖဿတော ဆဗ္ဗိဓာပေတာ, ဥပဝိစာရဘေဒတော၊

တိဓာ နိဿိတတော ဒွီဟိ, တိဓာ ကာလေန ဝဍ္ဎိတာ’’တိ။ –

အဋ္ဌသတပရိယာယေ ဝုတ္တနယေန အဋ္ဌသတပ္ပဘေဒါ။ မဟာဝိဟာရဝါသိနော စေတ္ထ ယထာ ဝိညာဏံ နာမရူပံ သဠာယတနံ, ဧဝံ ဖဿံ, ဝေဒနဉ္စ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နမ္ပိ သသန္တတိပရိယာပန္နံ ဒီပေန္တော ဝိပါကမေဝ ဣစ္ဆန္တိ, အညေ ပန ယထာ တထာ ဝါ ပစ္စယဘာဝေါ သတိ န သက္ကာ ဝဇ္ဇေတုန္တိ သဗ္ဗမေဝ ဣစ္ဆန္တိ။ သာတိ ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒါ ဝေဒနာ။ ရူပတဏှာဒိဘေဒါယာတိ

‘‘သေဋ္ဌိပုတ္တော ဗြာဟ္မဏပုတ္တော’’တိ ပိတုနာမဝသေန ဝိယ အာရမ္မဏနာမဝသေန ဝုတ္တာယ ရူပတဏှာ ယာဝ ဓမ္မတဏှာတိ သင်္ခေပတော ဆဗ္ဗိဓာယ။ ဝိတ္ထာရတော ပန –

‘‘ရူပတဏှာဒိကာ ကာမ-တဏှာဒီဟိ တိဓာ ပုန၊

သန္တာနတော ဒွိဓာ ကာလ-ဘေဒေန ဂုဏိတာ သိယု’’န္တိ။ –

ဧဝံ ဝုတ္တအဋ္ဌသတပ္ပဘေဒါယ။ ဥပနိဿယကောဋိယာတိ ဥပနိဿယသီသေန။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဥပနိဿယပစ္စယောဝ ဥဒ္ဓဋော, နနု သုခါ ဝေဒနာ, အဒုက္ခမသုခါ စ တဏှာယ အာရမ္မဏမတ္တအာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယပကတူပနိဿယဝသေန စတုဓာ ပစ္စယော, ဒုက္ခာ စ အာရမ္မဏမတ္တပကတူပနိဿယဝသေန ဒွိဓာတိ? သစ္စမေတံ, ဥပနိဿယေ ဧဝ ပန တံ သဗ္ဗမ္ပိ အန္တောဂဓန္တိ ဧဝမုဒ္ဓဋော။ ယုတ္တံ တာဝ အာရမ္မဏူပနိဿယဿ ဥပနိဿယသာမညတော ဥပနိဿယေ အန္တောဂဓတာ, ကထံ ပန အာရမ္မဏမတ္တအာရမ္မဏာဓိပတီနံ တတ္ထ အန္တောဂဓဘာဝေါ သိယာတိ? တေသမ္ပိ အာရမ္မဏသာမညတော အာရမ္မဏူပနိဿယေန သင်္ဂဟိတတ္တာ အာရမ္မဏူပနိဿယဝသမောဓာနဘူတေဝ ဥပနိဿယေ ဧဝ အန္တောဂဓတာ ဟောတိ။ ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ‘‘ဥပနိဿယေနာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဥပနိဿယကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ သိဒ္ဓေ ဟိ သတျာရမ္ဘော နိယမာယ ဝါ ဟောတိ အတ္ထန္တရဝိညာပနာယ ဝါတိ။ ဧဝမီဒိသေသု။

စတုဗ္ဗိဓဿာတိ ကာမုပါဒါနံ ယာဝ အတ္တဝါဒုပါဒါနန္တိ စတုဗ္ဗိဓဿ။ နနု စ တဏှာဝ ကာမုပါဒါနံ, ကထံ သာယေဝ တဿ ပစ္စယော သိယာတိ? သစ္စံ, ပုရိမတဏှာယ ပန ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္ဆိမတဏှာယ ဒဠှဘာဝတော ပုရိမာယေဝ တဏှာ ပစ္ဆိမာယ ပစ္စယော ဘဝတိ။ တဏှာဒဠှတ္တမေဝ ဟိ ‘‘ကာမုပါဒါနံ ဥပါယာသော ဥပကဋ္ဌာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥပ-သဒ္ဒဿ ဒဠှတ္ထေ ပဝတ္တနတော။ အပိစ ဒုဗ္ဗလာ တဏှာ တဏှာယေဝ, ဗလဝတီ တဏှာ ကာမုပါဒါနံ။ အထ ဝါ အပတ္တဝိသယပတ္ထနာ တဏှာ တမသိ စောရာနံ ဟတ္ထပသာရဏံ ဝိယ, သမ္ပတ္တဝိသယဂ္ဂဟဏံ ကာမုပါဒါနံ စောရာနံ ဟတ္ထဂတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ ဝိယ။ အပ္ပိစ္ဆတာပဋိပက္ခာ တဏှာ။ သန္တုဋ္ဌိတာပဋိပက္ခံ ကာမုပါဒါနံ။ ပရိယေသနဒုက္ခမူလံ တဏှာ, အာရက္ခဒုက္ခမူလံ ကာမုပါဒါနံ။ အယမ္ပိ တေသံ ဝိသေသော ကေစိဝါဒဝသေန အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁၄၄) ဒဿိတော ပုရိမနယဿေဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁၄၄) သကဝါဒဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ။

အသဟဇာတဿ ဥပါဒါနဿ ဥပနိဿယကောဋိယာ, သဟဇာတဿ ပန သဟဇာတကောဋိယာတိ ယထာလာဘမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော။ တတ္ထ အသဟဇာတာ အနန္တရနိရုဒ္ဓါ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနပစ္စယေဟိ ဆဓာ ပစ္စယော။ အာရမ္မဏဘူတာ ပန အာရမ္မဏမတ္တအာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေဟိ တိဓာ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တနယေန ဥပနိဿယေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဥပနိဿယကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ စ တဏှာယ ရူပါဒီနိ အဿာဒေတွာ ကာမေသု ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ တဏှာ ကာမုပါဒါနဿ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယော။ တထာ ရူပါဒိဘေဒေ သမ္မူဠှော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၇၁၊ မ။ နိ။ ၁။၄၄၅၊ ၂။၉၄-၉၅, ၂၂၅၊ ၃။၉၁, ၁၁၆, ၁၃၆၊ သံ။ နိ။ ၃။၂၁၀၊ အ။ နိ။ ၁၀။၁၇၆, ၂၁၇၊ ဓ။ သ။ ၁၂၂၁၊ ဝိဘ။ ၉၀၇, ၉၂၅, ၉၇၁) မိစ္ဆာဒဿနံ, သံသာရတော မုစ္စိတုကာမော အသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ သုဒ္ဓိမဂ္ဂပရာမသနံ, ခန္ဓေသု အတ္တတ္တနိယဂါဟဘူတံ သက္ကာယဒဿနဉ္စ ဂဏှာတိ။ တသ္မာ ဣတရေသမ္ပိ တိဏ္ဏံ တဏှာ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သဟဇာတာ ပန သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဟေတုဝသေန သတ္တဓာ သဟဇာတာနံ ပစ္စယော။ တမ္ပိ သဗ္ဗံ သဟဇာတပစ္စယေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘သဟဇာတကောဋိယာ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဘဝဿာတိ ကမ္မဘဝဿ စေဝ ဥပပတ္တိဘဝဿ စ။ တတ္ထ စေတနာဒိသင်္ခါတံ သဗ္ဗံ ဘဝဂါမိကမ္မံ ကမ္မဘဝေါ။ ကာမဘဝါဒိနဝဝိဓော ဥပပတ္တိဘဝေါ။ တေသု ဥပပတ္တိဘဝဿ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဥပါဒါနံ ဥပပတ္တိဘဝဟေတုဘူတဿ ကမ္မဘဝဿ ကာရဏဘာဝတော, တဿ စ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ပကတူပနိဿယဝသေန ပစ္စယော။ ကမ္မာရမ္မဏကရဏကာလေ ပန ကမ္မသဟဇာတမုပါဒါနံ ဥပပတ္တိဘဝဿ အာရမ္မဏဝသေန ပစ္စယော။ ကမ္မဘဝဿ ပန သဟဇာတဿ သဟဇာတမုပါဒါနံ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန စေဝ ဟေတုမဂ္ဂဝသေန စ အနေကဓာ ပစ္စယော။ အသဟဇာတဿ ပန အနန္တရဿ အသဟဇာတမုပါဒါနံ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနဝသေန, ဣတရဿ စ နာနန္တရဿ ပကတူပနိဿယဝသေန, သမ္မသနာဒိကာလေသု အာရမ္မဏာဒိဝသေန စ ပစ္စယော။ တတ္ထ အနန္တရာဒိကေ ဥပနိဿယပစ္စယေ, သဟဇာတာဒိကေ စ သဟဇာတပစ္စယေ ပက္ခိပိတွာ တထာတိ ဝုတ္တံ, ရူပူပဟာရတ္ထော ဝါ ဟေသ အနုကဍ္ဎနတ္ထော ဝါ။ တေန ဟိ ဥပနိဿယကောဋိယာ စေဝ သဟဇာတကောဋိယာ စာတိ အတ္ထံ ဒဿေတိ။

ဘဝေါ ဇာတိယာတိ ဧတ္ထ ဘဝေါတိ ကမ္မဘဝေါ အဓိပ္ပေတော။ သော ဟိ ဇာတိယာ ပစ္စယော, န ဥပပတ္တိဘဝေါ။ ဇာတိယေဝ ဟိ ဥပပတ္တိဘဝေါတိ, သာ စ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တခန္ဓာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဇာတီတိ ပနေတ္ထ သဝိကာရာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ, တေနာယံ စောဒနာ နိဝတ္တိတာ ‘‘နနု ဇာတိပိ ဘဝေါယေဝ, ကထံ သော ဇာတိယာ ပစ္စယော’’တိ, ကထံ ပနေတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ‘‘ကမ္မဘဝေါ ဇာတိယာ ပစ္စယော’’တိ စေ? ဗာဟိရပစ္စယသမတ္တေပိ ကမ္မဝသေနေဝ ဟီနပဏီတာဒိဝိသေသဒဿနတော။ ယထာဟ ဘဂဝါ ‘‘ကမ္မံ သတ္တေ ဝိဘဇတိ ယဒိဒံ ဟီနပဏီတတာယာ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၂၈၉) သဝိကာရာတိ နိဗ္ဗတ္တိဝိကာရေန သဝိကာရာ, န အညေဟိ, တေ စ အတ္ထတော ဥပပတ္တိဘဝေါယေဝ, သော ဧဝ စ တဿ ကာရဏံ ဘဝိတုမယုတ္တော တဏှာယ ကာမုပါဒါနဿ ပစ္စယဘာဝေ ဝိယ ပုရိမပစ္ဆိမာဒိဝိသေသာနမသမ္ဘဝတော, တသ္မာ ကမ္မဘဝေါယေဝ ဥပပတ္တိဘဝသင်္ခါတာယ ဇာတိယာ ကမ္မပစ္စယေန စေဝ ပကတူပနိဿယပစ္စယေန စ ပစ္စယောတိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မပစ္စယံ ဥပနိဿယေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ ပန ဇာတိယာ သတိ ဇရာမရဏံ, ဇရာမရဏာဒိနာ ဖုဋ္ဌဿ စ ဗာလဿ သောကာဒယော သမ္ဘဝန္တိ, နာသတိ, တသ္မာ ဇာတိဇရာမရဏာဒီနံ ဥပနိဿယဝသေန ပစ္စယောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိ…ပေ… ပစ္စယော’’တိ ဝိတ္ထာရတော အတ္ထဝိနိစ္ဆယဿ အကတတ္တာ, သဟဇာတူပနိဿယသီသေနေဝ ပစ္စယဝိစာရဏာယ စ, ဒဿိတတ္တာ, အင်္ဂါဒိဝိဓာနဿ စ အနာမဋ္ဌတ္တာ ‘‘အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မဟာဝိသယတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိစာရဏာယ နိရဝသေသာ အယံ ကုတော လဒ္ဓဗ္ဗာတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘ဝိတ္ထာရတော’’တိအာဒိနာ။ ‘‘ဣဓ ပနဿာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယမ္ပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထာ ဧကဒေသေနေဝ ကထိတာတိ ဒဿေတိ။ တတ္ထ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဗြဟ္မဇာလေ။ အဿာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ။ ပယောဇနမတ္တမေဝါတိ ဒိဋ္ဌိယာ ကာရဏဘူတဝေဒနာဝသေန ဧကဒေသမတ္တံ ပယောဇနမေဝ။ ‘‘မတ္တမေဝါ’’တိ ဟိ အဝဓာရဏတ္ထေ ပရိယာယဝစနံ ‘‘အပ္ပံ ဝဿသတံ အာယု, ဣဒါနေတရဟိ ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ အညမညတ္ထာဝဗောဓနဝသေန သပယောဇနတ္တာ, မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝါ ပမာဏေ, ပယောဇနသင်္ခါတံ ပမာဏမေဝ, န တဒုတ္တရီတိ အတ္ထော။ ‘‘မတ္တ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ ဧဝ-သဒ္ဒေါ သန္နိဋ္ဌာနေ’’တိပိ ဝဒန္တိ။ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘မတ္တမေဝါတိ ဧကတ္ထံ, မတ္တပဒံ ပမာဏကေ၊

မတ္တာဝဓာရဏေ ဝါ, သန္နိဋ္ဌာနမှိ စေတရ’’န္တိ။

ဧကဒေသေနေဝိဓ ပါဠိယံ ကထိတတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဿ တထာ ကထနေ သဒ္ဓိံ ဥဒါဟရဏေန ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ တေန ဣမမဓိပ္ပါယံ ဒဿေတိ ‘‘ဝဋ္ဋကထံ ကထေန္တော ဘဂဝါ အဝိဇ္ဇာ-တဏှာ-ဒိဋ္ဌီနမညတရသီသေန ကထေသိ, တေသု ဣဓ ဒိဋ္ဌိသီသေနေဝ ကထေန္တော ဝေဒနာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဗလဝကာရဏတ္တာ ဝေဒနာမူလကံ ဧကဒေသမေဝ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ ကထေသီ’’တိ။ ဧတာနိ စ သုတ္တာနိ အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ ဒသနိပါတေ (အ။ နိ။ ၁၀။၆၁ ဝါကျခန္ဓေ) တတ္ထ ပုရိမကောဋိ န ပညာယတီတိ အသုကဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ, စက္ကဝတ္တိနော ဝါ ကာလေ အဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပန္နာ, န တတော ပုဗ္ဗေတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာယ ပုရိမော အာဒိမရိယာဒေါ အပ္ပဋိဟတဿ မမ သဗ္ဗညုတညာဏဿာပိ န ပညာယတိ တတာ မရိယာဒဿ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာတိ အတ္ထော။ ဧဝဉ္စေတန္တိ ဣမိနာ မရိယာဒါဘာဝေန အယံ အဝိဇ္ဇာ ကာမံ ဝုစ္စတိ။ အထ စ ပနာတိ ဧဝံ ကာလနိယမေန မရိယာဒါဘာဝေန ဝုစ္စမာနာပိ။ ဣဒပ္ပစ္စယာတိ ဣမသ္မာ ပဉ္စနီဝရဏသင်္ခါတပစ္စယာ အဝိဇ္ဇာ သမ္ဘဝတီတိ ဧဝံ ဓမ္မနိယာမေန အဝိဇ္ဇာယ ကောဋိ ပညာယတီတိ အတ္ထော။ ‘‘ကော စာဟာရော အဝိဇ္ဇာယ, ‘ပဉ္စ နီဝရဏာ’ တိဿ ဝစနီယ’’န္တိ (အ။ နိ။ ၁၀။၆၁) ဟိ တတ္ထေဝ ဝုတ္တံ, ဋီကာယံ ပန ‘‘အာသဝပစ္စယာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁၄၄) အာဟ, တံ ဥဒါဟရဏသုတ္တေန န သမေတိ။ အယံ ပစ္စယော ဣဒပ္ပစ္စယော မ-ကာရဿ ဒ-ကာရာဒေသဝသေန။ သဒ္ဒဝိဒူ ပန ‘‘ဤဒိသဿ ပယောဂဿ ဒိဿနတော ဣဒ-သဒ္ဒေါယေဝ ပကတီ’’တိ ဝဒန္တိ, အယုတ္တမေဝေတံ ဝဏ္ဏဝိကာရာဒိဝသေန နာနာပယောဂဿ ဒိဿမာနတ္တာ။ ယထာ ဟိ ဝဏ္ဏဝိကာရေန ‘‘အမူ’’တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘အသူ’’တိ ဒိဿတိ, ‘‘ဣမေသူ’’တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘ဧသူ’’တိ, ဧဝမိဓာပိ ဝဏ္ဏဝိကာရော စ ဝါကျေ ဝိယ သမာသေပိ လဗ္ဘတေဝ ယထာ ‘‘ဇာနိပတိ တုဒမ္ပတီ’’တိ။ ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေန အာယသ္မတာ မဟာကစ္စာယနတ္ထေရေန ဝုတ္တမေဝ ပမာဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဘဝတဏှာယာတိ ဘဝသညောဇနဘူတာယ တဏှာယ။ ဣဒပ္ပစ္စယာတိ ဣမသ္မာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ။ ‘‘ကော စာဟာရော ဘဝတဏှာယ, ‘အဝိဇ္ဇာ’ တိဿ ဝစနီယ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ။ ဘဝဒိဋ္ဌိယာတိ သဿတဒိဋ္ဌိယာ။ ဣဒပ္ပစ္စယာတိ ဣဓ ပန ဝေဒနာပစ္စယာတွေဝ အတ္ထော။ နနု ဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ကထေတဗ္ဗာ, ကိမတ္ထိယံ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထနန္တိ အနုယောဂေနာဟ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အနုလောမေန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထာ နာမ ဝဋ္ဋကထာ, တံ ကထနေနေဝ ဘဂဝါ ဧတေ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ယာဝိဒံ မိစ္ဆာဒဿနံ န ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ, တာဝ ဣမိနာ ပစ္စယပရမ္ပရေန ဝဋ္ဋေယေဝ နိမုဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေသီတိ။ ဣတော ဘဝါဒိတော။ ဧတ္ထ ဘဝါဒီသု။ ဧသ နယော သေသပဒဒွယေပိ။ ဣမိနာ အပရိယန္တံ အပရာပရုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ။ ဝိပန္နဋ္ဌာတိ ဝိဝိဓေန နာသိတာ။

ဝိဝဋ္ဋကထာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၄၅။ ဒိဋ္ဌိဂတိကာဓိဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ မိစ္ဆာဂါဟဒဿနဝသေန အဓိဋ္ဌာနဘူတံ, ဒိဋ္ဌိဂတိကဝသေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဓမ္မဒေသနာ ဟေသာ။ ယုတ္တယောဂဘိက္ခုအဓိဋ္ဌာနန္တိ ယုတ္တယောဂါနံ ဘိက္ခူနမဓိဋ္ဌာနဘူတံ, ဘိက္ခုဝသေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိဝဋ္ဋန္တိ ဝဋ္ဋတော ဝိဂတံ။ ‘‘ယေဟီ’’တိအာဒိနာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ မိစ္ဆာဒဿနဿ ကာရဏဘူတာယ ဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ ဖဿာယတနမိဓ ဂဟိတံ ဒေသနာကုသလေန ဘဂဝတာတိ ဒဿေတိ။ ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနေတိ ‘‘ဝေဒနာနံ သမုဒယ’’န္တိအာဒိကံ ဣမံ ပါဠိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ကိဉ္စိမတ္တမေဝ ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ။ န္တိ ‘‘ဖဿသမုဒယာ, ဖဿနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တံ ကာရဏံ။ ‘‘အာဟာရသမုဒယာ’’တိအာဒီသု ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သော ဟိ ‘‘ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဣမဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ။ ၄၂၉) ပဋ္ဌာနေ ဝစနတော ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနမ္ပိ စက္ခာဒီနံ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယော ဟောတိယေဝ။ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ’’တိအာဒီသု ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယမေဝ နာမံ။ နနု စ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ ဝစနတော သဗ္ဗေသု ဆသု ဖဿာယတနေသု ‘‘နာမရူပသမုဒယာ နာမရူပနိရောဓာ’’ ဣစ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ ကသ္မာ စက္ခာယတနာဒီသု ‘‘အာဟာရသမုဒယာ အာဟာရနိရောဓာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ? သစ္စမေတံ အဝိသေသေန, ဣဓ ပန ဧဝမ္ပိ စက္ခာဒီသု သမ္ဘဝတီတိ ဝိသေသတော ဒဿေတုံ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဥတ္တရိတရဇာနနေနေဝ ဒိဋ္ဌိဂတဿ ဇာနနမ္ပိ သိဒ္ဓန္တိ ကတွာ ပါဠိယမနာဂတေပိ ‘‘ဒိဋ္ဌိဉ္စ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သီလသမာဓိပညာယော လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ, ဝိမုတ္တိ ပန ဣဒ ဟေဋ္ဌိမာ ဖလသမာပတ္တိယော ‘‘ယာဝ အရဟတ္တာ’’တိ အဂ္ဂဖလဿ ဝိသုံ ဝစနတော။ ပစ္စက္ခာနုမာနေန စေတ္ထ ပဇာနနာ, တေနေဝါဟ ‘‘ဗဟုဿုတော ဂန္ထဓရော ဘိက္ခု ဇာနာတီ’’တိအာဒိ, ယထာလာဘံ ဝါ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဒေသနာ ပနာတိ ဧတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ အရုစိယတ္ထော, တေနိမံ ဒီပေတိ – ယဒိပိ အနာဂါမိအာဒယော ယထာဘူတံ ပဇာနန္တိ, တထာပိ အရဟတော ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနဝသေန ဒေသနာ အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌာပိတာတိ။ သုဝဏ္ဏဂေဟော ဝိယ ရတနမယကဏ္ဏိကာယ ဒေသနာ အရဟတ္တကဏ္ဏိကာယ နိဋ္ဌာပိတာတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ စ ‘‘ယတော ခေါ…ပေ… ပဇာနာတီ’’တိ ဧတေန ဓမ္မဿ နိယျာနိကဘာဝေန သဒ္ဓိံ သံဃဿ သုပ္ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ, တေနေဝ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကော ဧဝံ ဇာနာတီတိ? ခီဏာသဝေါ ဇာနာတိ, ယာဝ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဇာနာတီ’’တိ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃော ဒဿိတော, တေန ယဒေတံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘိက္ခုသံဃဝသေနာပိ ဒီပေတု’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၈), တံ ယထာရုတဝသေနေဝ ဒီပိတံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၁၄၆။ ‘‘ဒေသနာဇာလဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဋိဂတိကော နာမ နတ္ထီ’’တိ ဒဿနံ ဒေသနာယ ကေဝလပရိပုဏ္ဏတံ ဉာပေတုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အန္တော ဇာလဿာတိ အန္တောဇာလံ, ဒဗ္ဗပဝေသနဝသေန အန္တောဇာလေ အကတာပိ တန္နိဿိတဝါဒပ္ပဝေသနဝသေန ကတာတိ အန္တောဇာလီကတာ, အန္တော ဇာလဿ တိဋ္ဌန္တီတိ ဝါ အန္တောဇာလာ, ဒဗ္ဗဝသေန အနန္တောဇာလာပိ တန္နိဿိတဝါဒဝသေန အန္တောဇာလာ ကတာတိ အန္တောဇာလီကတာ။ အဘူတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘူယောဂေ ဝိကာရဝါစကတော ဤပစ္စယော, အန္တသရဿ ဝါ ဤကာရာဒေသောတိ သဒ္ဒဝိဒူ ယထာ ‘‘ဓဝလီကာရော, ကဗဠီကာရော’’တိ (သံ။ နိ။ ၁။၁၈၁), ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ နိဿိတာ အဝသိတာဝ ဟုတွာ ဥမ္မုဇ္ဇမာနာ ဥမ္မုဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။ မာန-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထော အပ္ပဟီနေန ဥမ္မုဇ္ဇနဘာဝေန ပုန ဥမ္မုဇ္ဇနဘာဝဿ လက္ခိတတ္တာ, တထာ ‘‘ဩသီဒန္တာ’’တိအာဒီသုပိ အန္တ-သဒ္ဒေါ။ ဥမ္မုဇ္ဇနေနေဝ အဝုတ္တဿာပိ နိမုဇ္ဇနဿ ဂဟဏန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဩသီဒန္တာ’’တိအာဒိနာ။ တတ္ထ အပါယူပပတ္တိဝသေန အဓော ဩသီဒနံ, သမ္ပတ္တိဘဝဝသေန ဥဒ္ဓမုဂ္ဂမနံ။ တထာ ပရိတ္တဘူမိမဟဂ္ဂတဘူမိဝသေန, ဒိဋ္ဌိယာ ဩလီနတာတိဓာဝနဝသေန, ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိအပရန္တာနုဒိဋ္ဌိဝသေန စ ယထာက္ကမံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ပရိယာပန္နာတိ အန္တောဂဓာ။ တဗ္ဘာဝေါ စ တဒါဗဒ္ဓေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတေန အာဗဒ္ဓါ’’တိ။ ‘‘န ဟေတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တပါဠိယာ အာပန္နတ္ထံ ဒဿေတိ။

ဣဒါနိ ဥပမာသံသန္ဒနမာဟ ‘‘ကေဝဋ္ဋော ဝိယာ’’တိအာဒိနာ။ ကေ ဥဒကေ ဝဋ္ဋတိ ပရိစရတီတိ ကေဝဋ္ဋော, မစ္ဆဗန္ဓော။ ကာမံ ကေဝဋ္ဋန္တေဝါသီပိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော, သော ပန တဒနုဂတိကောဝါတိ တထာ ဝုတ္တံ။ ဒသသဟဿိလောကဓာတူတိ ဇာတိက္ခေတ္တံ သန္ဓာယာဟ တတ္ထေဝ ပဋိဝေဓသမ္ဘဝတော, အညေသဉ္စ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ။ အညတ္ထာပိ ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ အန္တောဇာလီကတာဝ။ ဩဠာရိကာတိ ပါကဋဘာဝေန ထူလာ။ တဿာတိ ပရိတ္တောဒကဿ။

၁၄၇။ ‘‘သဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ’’တိ ဧတေန ဝါဒသင်္ဂဟဏေန ပုဂ္ဂလသင်္ဂဟောတိ ဒဿေတိ။ အတ္တနော…ပေ… ဒဿေန္တောတိ ဒေသနာကုသလတာယ ယထာဝုတ္တေသု ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမုဇ္ဇနဋ္ဌာနဘူတေသု ကတ္ထစိပိ ဘဝါဒီသု အတ္တနော အနဝရောဓဘာဝံ ဒဿေန္တော။ နယန္တီတိ သတ္တေ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနမာဝဟန္တိ, တံ ပန တထာအာကဍ္ဎနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ဂီဝါယာ’’တိအာဒိ။ ‘‘နေတ္တိသဒိသတာယာ’’တိ ဣမိနာ သဒိသဝေါဟာရံ, ဥပမာတဒ္ဓိတံ ဝါ ဒဿေတိ။ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ သဒိသတာဝိဘာဝနာ။ ဂီဝါယာတိ ဧတ္ထ မဟာဇနာနန္တိ သမ္ဗန္ဓီနိဒ္ဒေသော နေတီတိ ဧတ္ထာပိ ကမ္မဘာဝေန သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗော နီ-သဒ္ဒဿ ဒွိကမ္မိကတ္တာ, အာချာတပယောဂေ စ ဗဟုလံ သာမိဝစနဿ ကတ္တုကမ္မတ္ထဇောတကတ္တာ။ အဿာတိ အနေန ဘဂဝတာ, သာ ဘဝနေတ္တိ ဥစ္ဆိန္နာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပုန အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝါတိ သာမတ္ထိယတ္ထမာဟ။ ဇီဝိတပရိယာဒါနေ ဝုတ္တေယေဝ ဟိ ပုန အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝေါ ဝုတ္တော နာမ တဿေဝ အဒဿနဿ ပဓာနကာရဏတ္တာ။ ‘‘န ဒက္ခန္တီ’’တိ ဧတ္ထ အနာဂတဝစနဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ‘‘ယတြ ဟိ နာမ သာဝကော ဧဝရူပံ ဉဿတိ ဝါ ဒက္ခတိ ဝါ သက္ခိံ ဝါ ကရိဿတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၂၂၈၊ သံ။ နိ။ ၂။၂၀၂) ဝိယာတိ ဒဿေတိ ‘‘န ဒက္ခိဿန္တီ’’တိ ဣမိနာ။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ ဂမိဿန္တီ’’တိ။ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝန္တိ စ ဓရမာနကပဏ္ဏတ္တိယာ ဧဝ အပဏ္ဏတ္တိကဘာဝံ, အတီတပဏ္ဏတ္တိယာ ပန တထာဂတပဏ္ဏတ္တိ ယာဝ သာသနန္တရဓာနာ, တတော ဥဒ္ဓမ္ပိ အညဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေသု ပဝတ္တတိ ဧဝ ယထာ အဓုနာ ဝိပဿိအာဒီနံ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝေါဟာရမတ္တမေဝ ဘဝိဿတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၄၇) ပညာယ စေတ္ထ ပဏ္ဏာဒေသောတိ နေရုတ္တိကာ။

ကာယောတိ အတ္တဘာဝေါ, ယော ရူပါရူပဓမ္မသမူဟော။ ဧဝဉှိဿ အမ္ဗရုက္ခသဒိသတာ, တဒဝယဝါနဉ္စ ရူပက္ခန္ဓစက္ခာယတနစက္ခုဓာတာဒီနံ အမ္ဗပက္ကသဒိသတာ ယုဇ္ဇတိ။ တန္တိ ကာယံ။ ပဉ္စပက္ကဒွါဒသပက္ကအဋ္ဌာရသပက္ကပရိမာဏာတိ ပဉ္စပက္ကပရိမာဏာ ဧကာ, ဒွါဒသပက္ကပရိမာဏာ ဧကာ, အဋ္ဌာရသပက္ကပရိမာဏာ ဧကာတိ တိဝိဓာ ပက္ကမ္ဗဖလပိဏ္ဍီ ဝိယ။ ပိဏ္ဍော ဧတဿာတိ ပိဏ္ဍီ, ထဝကော။ တဒနွယာနီတိ ဝဏ္ဋာနုဂတာနိ, တေနာဟ ‘‘တံယေဝ ဝဏ္ဋံ အနုဂတာနီ’’တိ။

မဏ္ဍူကကဏ္ဋကဝိသသမ္ဖဿန္တိ ဝိသဝန္တဿ ဘေကဝိသေသဿ ကဏ္ဋကေန, တဒညေန စ ဝိသေန သမ္ဖဿံ, မဏ္ဍူကကဏ္ဋကေ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝိသဿ သမ္ဖဿံ ဝါ။ သကဏ္ဋကော ဇလစာရီ သတ္တော ဣဓ မဏ္ဍူကော နာမ, ယော ‘‘ပါသာဏကစ္ဆပေါ’’တိ ဝေါဟရန္တိ, တဿ နင်္ဂုဋ္ဌေ အဂ္ဂကောဋိယံ ဌိတော ကဏ္ဋကောတိပိ ဝဒန္တိ။ ဧကံ ဝိသမစ္ဆကဏ္ဋကန္တိပိ ဧကေ။ ကိရာတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော။ ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဋစ္ဆေဒေ ဝဏ္ဋူပနိဗန္ဓာနံ အမ္ဗပက္ကာနံ အမ္ဗရုက္ခတော ဝိစ္ဆေဒေါ ဝိယ ဘဝနေတ္တိစ္ဆေဒေ တဒုပနိဗန္ဓာနံ ခန္ဓာဒီနံ သန္တာနတော ဝိစ္ဆေဒေါတိ ဧတ္တာဝတာဝ ပါဠိယမာဂတံ ဩပမ္မံ, တဒဝသေသံ ပန အတ္ထတော လဒ္ဓမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၁၄၈။ ဗုဒ္ဓဗလန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏဗလံ။ ကထိတသုတ္တဿ နာမာတိ ဧတ္ထ နာမ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ နိပါတော, တေန ‘‘ဧဝမ္ပိ နာမ ကထိတသုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တနယေန သုတ္တဿ ဂုဏံ သမ္ဘာဝေတိ။ ဟန္ဒာတိ ဝေါဿဂ္ဂတ္ထေ။ တေန ဟိ အဓုနာဝ ဂဏှာပေဿာမိ။ န ပပဉ္စံ ကရိဿာမီတိ ဝေါဿဂ္ဂံ ကရောတိ။

ဓမ္မပရိယာယေတိ ဓမ္မဒေသနာသင်္ခါတာယ ပါဠိယာ။ ဣဓတ္ထောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မဟိတံ။ ပရတ္ထောတိ သမ္ပရာယဟိတံ, တဒုဘယတ္ထော ဝါ။ ဘာသိတတ္ထောပိ ယုဇ္ဇတိ ‘‘ဓမ္မဇာလ’’န္တိ ဧတ္ထ တန္တိဓမ္မဿ ဂဟိတတ္တာ။ ဣဟာတိ ဣဓ သာသနေ။ နန္တိ နိပါတမတ္တံ ‘‘န နံ သုတော သမဏော ဂေါတမော’’တိအာဒီသု ဝိယ။ န္တိ ဓမ္မာတိ ပါဠိဓမ္မာ။ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှနတော အတ္ထသင်္ခါတံ ဇာလမေတ္ထာတိ အတ္ထဇာလံ။ တထာ ဓမ္မဇာလံ ဗြဟ္မဇာလံ ဒိဋ္ဌိဇာလန္တိ ဧတ္ထာပိ။ သင်္ဂါမံ ဝိဇိနာတိ ဧတေနာတိ သင်္ဂါမဝိဇယော, သင်္ဂါမော စေတ္ထ ပဉ္စဟိ မာရေဟိ သမာဂမနံ အဘိယုဇ္ဈနန္တိ အာဟ ‘‘ဒေဝပုတ္တမာရမ္ပီ’’တိအာဒိ။ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ ဟိ အတ္ထဇာလံ။ ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ, သီလာဒိအနဝဇ္ဇဓမ္မနိဒ္ဒေသတော စ ဓမ္မဇာလံ။ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတာနံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနံ ဝိဘတ္တတ္တာ ဗြဟ္မဇာလံ။ ဒိဋ္ဋိဝိဝေစနမုခေန သုညတာပကာသနေန သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိဘတ္တတ္တာ ဒိဋ္ဌိဇာလံ။ တိတ္ထိယဝါဒနိမ္မဒ္ဒနုပါယတ္တာ အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

နိဒါနာဝသာနတောတိ ‘‘အထ ဘဂဝါ အနုပ္ပတ္တော’’တိ ဝစနသင်္ခါတနိဒါနပရိယောသာနတော။ မရိယာဒါဝဓိဝစနဉှေတံ။ အပိစ နိဒါနာဝသာနတောတိ နိဒါနပရိယောသာနေ ဝုတ္တတ္တာ နိဒါနာဝသာနဘူတတော ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ, ပရေ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျု’’န္တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၅, ၆) ဝစနတော။ အာဘိဝိဓိအဝဓိဝစနဉှေတံ။ ဣဒဉ္စ ‘‘အဝေါစာ’’တိ ကိရိယာသမ္ဗန္ဓနေန ဝုတ္တံ။ ‘‘နိဒါနေန အာဒိကလျာဏ’’န္တိ ဝစနတော ပန နိဒါနမ္ပိ နိဂမနံ ဝိယ သုတ္တပရိယာပန္နမေဝ။ အလဗ္ဘ…ပေ… ဂမ္ဘီရန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဝိသေသနံ။

၁၄၉။ ယထာ အနတ္တမနာ အတ္တနော အနတ္ထစရတာယ ပရမနာ ဝေရိမနာ နာမ ဟောန္တိ, ယထာဟ ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မပဒေ, ဥဒါနေ စ –

‘‘ဒိသော ဒိသံ ယံ တံ ကယိရာ, ဝေရီ ဝါ ပန ဝေရိနံ၊

မိစ္ဆာပဏိဟိတံ စိတ္တံ, ပါပိယော နံ တတော ကရေ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၄၂၊ ဥဒါ။ ၃၃)၊

န ဧဝမိမေ အနတ္တမနာ, ဣမေ ပန အတ္တနော အတ္ထစရတာယ အတ္တမနာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သကမနာ’’တိ။ သကမနတာ စ ပီတိယာ ဂဟိတစိတ္တတ္တာတိ ဒဿေတိ ‘‘ဗုဒ္ဓဂတာယာ’’တိအာဒိနာ။

အယံ ပန အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – အတ္တမနာတိ သမတ္တမနာ, ဣမာယ ဒေသနာယ ပရိပုဏ္ဏမနသင်္ကပ္ပါတိ အတ္ထော။ ဒေသနာဝိလာသော ဒေသနာယ ဝိဇမ္ဘနံ, တဉ္စ ဒေသနာကိစ္စနိပ္ဖါဒကံ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ။ ကရဝီကဿ ရုတမိဝ မဉ္ဇုမဓုရဿရော ယဿာတိ ကရဝီကရုတမဉ္ဇူ, တေန။ အမတာဘိသေကသဒိသေနာတိ ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမကံ သဗ္ဗသမ္ဘာရာဘိသင်္ခတံ ဥဒကံ ဒီဃာယုကတာသံဝတ္တနတော အမတံ နာမ။ တေနာဘိသေကသဒိသေန။ ဗြဟ္မုနော သရော ဝိယ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတော သရော ယဿာတိဗြဟ္မဿရော, တေန။ အဘိနန္ဒတီတိ တဏှာယတိ, တေနာဟ ‘‘တဏှာယမ္ပိ အာဂတော’’တိ။ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ အဘိနန္ဒန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ သေဝန္တီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဥပဂမနေပီ’’တိ။

တထာ အဘိနန္ဒန္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆန္တီတိ အတ္ထမာဟ ‘‘သမ္ပဋိစ္ဆနေပီ’’တိ။ အဘိနန္ဒိတွာတိ ဝုတ္တောယေဝတ္ထော ‘‘အနုမောဒိတွာ’’တိ ဣမိနာ ပကာသိတောတိ သန္ဓာယ ‘‘အနုမောဒနေပီ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဣမမေဝတ္ထံ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘သုဘာသိတ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ သဒ္ဒတော သုဘာသိတံ, အတ္ထတော သုလပိတံ။ သီလပ္ပကာသနေန ဝါ သုဘာသိတံ, သုညတာပကာသနေန သုလပိတံ။ ဒိဋ္ဌိဝိဘဇနေန ဝါ သုဘာသိတံ, တန္နိဗ္ဗေဓကသဗ္ဗညုတညာဏဝိဘဇနေန သုလပိတံ။ ဧဝံ အဝဏ္ဏဝဏ္ဏနိသေဓနာဒီဟိပိ ဣဓ ဒဿိတပ္ပကာရေဟိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တာဒိနောတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု သမပေက္ခနာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ တာဒိဘူတဿ။ ဣမဿ ပဒဿ ဝိတ္ထာရော ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေ တာဒီ, စတ္တာဝီတိ တာဒီ, ဝန္တာဝီတိ တာဒီ’’တိအာဒိနာ (မဟာနိ။ ၃၈) မဟာနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တော, သော ဥပရိ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ အာဝိဘဝိဿတိ။ ကိဉ္စာပိ ‘‘ကတမဉ္စ တံ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၇) တတ္ထ တတ္ထ ပဝတ္တာယ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ နာမ ဘဝတိ။ ဗျာကရဏမေဝ ဟိ ဝေယျာကရဏံ, တထာပိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာဝသေန ပဝတ္တံ သုတ္တံ သဂါထကံ စေ, ဂေယျံ နာမ ဘဝတိ။ နိဂ္ဂါထကံ, စေ အင်္ဂန္တရဟေတုရဟိတဉ္စ, ဝေယျာကရဏံ နာမ။ ဣတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာဝသေန ပဝတ္တဿာပိ ဂေယျသာဓာရဏတော, အင်္ဂန္တရဟေတုရဟိတဿ စ နိဂ္ဂါထကဘာဝဿေဝ အနညသာဓာရဏတော ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝမနပေက္ခိတွာ နိဂ္ဂါထကဘာဝမေဝ ဝေယျာကရဏဟေတုတာယ ဒဿေန္တော ‘‘နိဂ္ဂါထကတ္တာ ဟိ ဣဒံ ဝေယျာကရဏ’’န္တိ အာဟ။

ကသ္မာတိ စောဒနံ သောဓေတိ ‘‘ဘညမာနေတိ ဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ။ ဥဘယသမ္ဗန္ဓပဒဉှေတံ ဟေဋ္ဌာ, ဥပရိ စ သမ္ဗဇ္ဈနတော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ဘညမာနေ’’တိ ဝတ္တမာနကာလဝသေန ဝုတ္တတ္တာ န ကေဝလံ သုတ္တပရိယောသာနေယေဝ, အထ ခေါ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဌာနေသု အကမ္ပိတ္ထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။ ယဒေဝံ သကလေပိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဘညမာနေ အကမ္ပိတ္ထာတိ အတ္ထောယေဝ သမ္ဘဝတိ, န ပန တဿ တဿ ဒိဋ္ဌိဂတဿ ပရိယောသာနေ ပရိယောသာနေတိ အတ္ထောတိ? နာယမနုယောဂေါ ကတ္ထစိပိ န ပဝိသတိ သမ္ဘဝမတ္တေနေဝ အနုယုဉ္ဇနတော, အယံ ပန အတ္ထော န သမ္ဘဝမတ္တေနေဝ ဝုတ္တော, အထ ခေါ ဒေသနာကာလေ ကမ္ပနာကာရေနေဝ အာစရိယပရမ္ပရာဘတေန။ တေနေဝ ဟိ အာကာရေနာယမတ္ထော သင်္ဂီတိမာရုဠှော, တထာရုဠှနယေနေဝ စ သင်္ဂဟကာရေန ဝုတ္တောတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ, ဣတရထာ အတက္ကာဝစရဿ ဣမဿတ္ထဿ တက္ကပရိယာဟတကထနံ အနုပပန္နံ သိယာတိ။ ဧဝမီဒိသေသု။ ‘‘ဓာတုက္ခောဘေနာ’’တိအာဒီသု အတ္ထော မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၁၇၁) ဂဟေတဗ္ဗော။

အပရေသုပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန ပါရမိပဝိစယနံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ။ ဝုတ္တဉှိ ဗုဒ္ဓဝံသေ –

‘‘ဣမေ ဓမ္မေ သမ္မသတော, သဘာဝသရသလက္ခဏေ၊

ဓမ္မတေဇေန ဝသုဓာ, ဒသသဟဿီ ပကမ္ပထာ’’တိ။ (ဗု။ ဝံ။ ၁၆၆)၊

တထာ သာသနပတိဋ္ဌာနန္တရဓာနာဒယောပိ။ တတ္ထ သာသနပတိဋ္ဌာနေ တာဝ ဘဂဝတော ဝေဠုဝနပဋိဂ္ဂဟဏေ, မဟာမဟိန္ဒတ္ထေရဿ မဟာမေဃဝနပဋိဂ္ဂဟဏေ, မဟာအရိဋ္ဌတ္ထေရဿ ဝိနယပိဋကသဇ္ဈာယနေတိ ဧဝမာဒီသု သာသနဿ မူလာနိ ဩတိဏ္ဏာနီတိ ပီတိဝသံ ဂတာ နစ္စန္တာ ဝိယ အယံ မဟာပထဝီ ကမ္ပိတ္ထ။ သာသနန္တရဓာနေ ပန ‘‘အဟော ဤဒိသဿ သဒ္ဓမ္မဿ အန္တရဓာန’’န္တိ ဒေါမနဿပ္ပတ္တာ ဝိယ ယထာ တံ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနန္တရဓာနေ။ ဝုတ္တဉှေတမပဒါနေ –

‘‘တဒါယံ ပထဝီ သဗ္ဗာ, အစလာ သာ စလာစလာ၊

သာဂရော စ သသောကောဝ, ဝိနဒီ ကရုဏံ ဂိရ’’န္တိ။ (အပ။ ၂။၅၄။၁၃၁)၊

ဗောဓိမဏ္ဍူပသင်္ကမနေတိ ဝိသာခါပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပဌမံ ဗောဓိမဏ္ဍူပသင်္ကမနေ။ ပံသုကူလဂ္ဂဟဏေတိ ပုဏ္ဏံ နာမ ဒါသိံ ပါရုပိတွာ အာမကသုသာနေ ဆဍ္ဍိတဿ သာဏမယပံသုကူလဿ တုမ္ဗမတ္တေ ပါဏေ ဝိဓုနိတွာ မဟာအရိယဝံသေ ဌတွာ ဂဟဏေ။ ပံသုကူလဓောဝနေတိ တဿေဝ ပံသုကူလဿ ဓောဝနေ။ ကာဠကာရာမသုတ္တံ (အ။ နိ။ ၄။၂၄) အင်္ဂုတ္တရာဂမေ စတုက္ကနိပါတေ။ ဂေါတမကသုတ္တမ္ပိ (အ။ နိ။ ၃။၁၇၆) တတ္ထေဝ တိကနိပါတေ။ ဝီရိယဗလေနာတိ မဟာဘိနိက္ခမနေ စက္ကဝတ္တိသိရိပရိစ္စာဂဟေတုဘူတဝီရိယပ္ပဘာဝေန။ ဗောဓိမဏ္ဍူပသင်္ကမနေ –

‘‘ကာမံ တစော စ နှာရု စ, အဋ္ဌိ စ အဝသိဿတု၊

ဥပသုဿတု နိဿေသံ, သရီရေ မံသလောဟိတ’’န္တိ။ (မ။ နိ။ ၂။၁၈၄၊ သံ။ နိ။ ၂။၂၂, ၂၃၇၊ အ။ နိ။ ၂။၅၊ ၈။၁၃၊ မဟာနိ။ ၁၉၆၊ အဝိဒူရေနိဒါနကထာ)၊

ဝုတ္တစတုရင်္ဂသမန္နာဂတဝီရိယာနုဘာဝေနာတိ ယထာရဟမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အစ္ဆရိယဝေဂါဘိဟတာတိ ဝိမှယာဝဟကိရိယာနုဘာဝဃဋ္ဋိတာ။ ပံသုကူလဓောဝနေ ဘဂဝတော ပုညတေဇေနာတိ ဝဒန္တိ။ ပံသုကူလဂ္ဂဟဏေ ယထာ အစ္ဆရိယဝေဂါဘိဟတာတိ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ, တံ ပန ကဒါစိ

ပဝတ္တတ္တာ ‘‘အကာလကမ္ပနေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝေဿန္တရဇာတကေ (ဇာ။ ၂။၂၂။၁၆၅၅) ပန ပါရမီပူရဏပုညတေဇေန အနေကက္ခတ္တုံ ကမ္ပိတတ္တာ အကာလကမ္ပနံ နာမ ဘဝတိ။ သက္ခိနိဒဿနေ ကထေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿာနုရူပတော သက္ခိ ဝိယ ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ခိဘာဝေနာ’’တိ ယထာ တံ မာရဝိဇယကာလေ (ဇာ။ အဋ္ဌ။ ၁။အဝိဒူရေနိဒါနကထာ)။ သာဓုကာရဒါနေနာတိ ပကရဏာနုရူပဝသေန ဝုတ္တံ ယထာ တံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသင်္ဂီတိကာလာဒီသု (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ။ ၁၃၊ ပဋိ။ မ။ ၃။၃၀၁)။

‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိနာ အနေကတ္ထပထဝီကမ္ပနဒဿနမုခေန ဣမဿ သုတ္တဿ မဟာနုဘာဝတာယေဝ ဒဿိတာ။ တတ္ထ ဇောတိဝနေတိ နန္ဒဝနေ။ တဉှိ သာသနဿ ဉာဏာလောကသင်္ခါတာယ ဇောတိယာ ပါတုဘူတဋ္ဌာနတ္တာ ဇောတိဝနန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တံ။ ဓမ္မန္တိ အနမတဂ္ဂသုတ္တာဒိဓမ္မံ။ ပါစီနအမ္ဗလဋ္ဌိကဋ္ဌာနန္တိ ပါစီနဒိသာဘာဂေ တရုဏမ္ဗရုက္ခေန လက္ခိတဋ္ဌာနံ။

ဧဝန္တိ ဘဂဝတာ ဒေသိတကာလာဒီသု ပထဝီကမ္ပနမတိဒိသတိ။ အနေကသောတိ အနေကဓာ။ သယမ္ဘုနာ ဒေသိတဿ ဗြဟ္မဇာလဿ ယဿ သုတ္တသေဋ္ဌဿာတိ ယောဇနာ။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ။ ယောနိသောတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပ္ပဟာနသမ္မာဒိဋ္ဌိသမာဒါနာဒိနာ ဉာယေန ဥပါယေန ပဋိပဇ္ဇန္တူတိ အတ္ထော။ အယံ တာဝေတ္ထ အဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထဝိဘာဝနာ။

ပကရဏနယဝဏ္ဏနာ

‘‘ဣတော ပရံ အာစရိယ-ဓမ္မပါလေန ယာ ကတာ၊

သမုဋ္ဌာနာဒိဟာရာဒိ-ဝိဝိဓတ္ထဝိဘာဝနာ။

န သာ အမှေဟုပေက္ခေယျာ, အယဉှိ တဗ္ဗိသောဓနာ၊

တသ္မာ တမ္ပိ ပဝက္ခာမ, သောတူနံ ဉာဏဝုဍ္ဎိယာ။

အယဉှိ ပကရဏနယေန ပါဠိယာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ပကရဏနယောတိ စ တမ္ဗပဏ္ဏိဘာသာယ ဝဏ္ဏနာနယော။ ‘‘နေတ္တိပေဋကပ္ပကရဏေ ဓမ္မကထိကာနံ ယောဇနာနယောတိပိ ဝဒန္တီ’’တိ အဘိဓမ္မဋီကာယံ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ ပနာယံ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနပယောဇနဘာဇနေသု, ပိဏ္ဍတ္ထေသု စ ပဌမံ နိဒ္ဓါရိတေသု သုကရာ, ဟောတိ သုဝိညေယျာ စ, တသ္မာ –

သမုဋ္ဌာနံ ပယောဇနံ, ဘာဇနဉ္စာပိ ပိဏ္ဍတ္ထံ၊

နိဒ္ဓါရေတွာန ပဏ္ဍိတော, တတော ဟာရာဒယော သံသေ။

တတ္ထ သမုဋ္ဌာနံ နာမ ဒေသနာနိဒါနံ, တံ သာဓာရဏမသာဓာရဏန္တိ ဒုဝိဓံ, တထာ သာဓာရဏမ္ပိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရတော။ တတ္ထ သာဓာရဏံ အဇ္ဈတ္တိကသမုဋ္ဌာနံ နာမ ဘဂဝတော မဟာကရုဏာ။ တာယ ဟိ သမုဿာဟိတဿ လောကနာထဿ ဝေနေယျာနံ ဓမ္မဒေသနာယ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တေသု ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေသီ’’တိအာဒိ။ ဧတ္ထ စ တိဝိဓာဝတ္ထာယပိ မဟာကရုဏာယ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယာဝဒေဝ သဒ္ဓမ္မဒေသနာဟတ္ထဒါနေဟိ သံသာရမဟောဃတော သတ္တသန္တာရဏတ္ထံ တဒုပ္ပတ္တိတော။ ယထာ စ မဟာကရုဏာ, ဧဝံ သဗ္ဗညုတညာဏဒသဗလဉာဏာဒယောပိ ဒေသနာယ သာဓာရဏမဇ္ဈတ္တိကသမုဋ္ဌာနံ နာမ။ သဗ္ဗဉှိ ဉေယျဓမ္မံ တေသံ ဒေသေတဗ္ဗာကာရံ, သတ္တာနံ အာသယာနုသယာဒိကဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနန္တော ဘဂဝါ ဌာနာဋ္ဌာနာဒီသု ကောသလ္လေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိစိတြနယဒေသနံ ပဝတ္တေသိ။ ဗာဟိရံ ပန သာဓာရဏသမုဋ္ဌာနံ ဒသသဟဿိမဟာဗြဟ္မပရိဝါရဿ သဟမ္ပတိဗြဟ္မုနော အဇ္ဈေသနံ။ တဒဇ္ဈေသနဉှိ ပတိ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာပစ္စဝေက္ခဏာဇနိတံ အပ္ပေါဿုက္ကတံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဓမ္မဿာမီ ဓမ္မဒေသနာယ ဥဿာဟဇာတော အဟောသိ။

အသာဓာရဏမ္ပိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရတော ဒုဝိဓမေဝ။ တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကံ ယာယ မဟာကရုဏာယ, ယေန စ ဒေသနာဉာဏေန ဣဒံ သုတ္တံ ပဝတ္တိတံ, တဒုဘယမေဝ။ သာမညာဝတ္ထာယ ဟိ သာဓာရဏမ္ပိ သမာနံ မဟာကရုဏာဒိဝိသေသာဝတ္ထာယ အသာဓာရဏံ ဘဝတိ, ဗာဟိရံ ပန အသာဓာရဏသမုဋ္ဌာနံ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဘဏနန္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ။ အပိစ နိန္ဒာပသံသာသု သတ္တာနံ ဝေနေယျာဃာတာနန္ဒာဒိဘာဝမနာပတ္တိ။ တတ္ထ စ အနာဒီနဝဒဿနံ ဗာဟိရမသာဓာရဏသမုဋ္ဌာနမေဝ, တထာ နိန္ဒာပသံသာသု ပဋိပဇ္ဇနက္ကမဿ, ပသံသာဝိသယဿ စ ခုဒ္ဒကာဒိဝသေန အနေကဝိဓဿ သီလဿ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ စ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနေ, တဒုတ္တရိ စ အပ္ပဋိဟတစာရတာယ, တထာဂတဿ စ ကတ္ထစိပိ ဘဝါဒီသု အပရိယာပန္နတာယ သတ္တာနမနဝဗောဓောပိ ဗာဟိရမသာဓာရဏသမုဋ္ဌာနံ။

ပယောဇနမ္ပိ သာဓာရဏာသာဓာရဏတော ဒုဝိဓံ။ တတ္ထ သာဓာရဏံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ဝိမုတ္တိရသတ္တာ သဗ္ဗာယပိ ဘဂဝတော ဒေသနာယ, တေနေဝါဟ ‘‘ဧတဒတ္ထာ ကထာ, ဧတဒတ္ထာ မန္တနာ’’တိအာဒိ (ပရိ။ ၃၆၆) အသာဓာရဏံ ပန ဗာဟိရသမုဋ္ဌာနတော ဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ နိန္ဒာပသံသာသု ဟိ သတ္တာနနွေနေယျာဃာတာနန္ဒာဒိဘာဝပ္ပတ္တိအာဒိကံ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဖလဘူတံ ကာရဏဘာဝေန ဣမံ ဒေသနံ ပယောဇေတိ။ ဖလဉှိ တဒုပ္ပါဒကသတ္တိယာ ကာရဏံ ပယောဇေတိ နာမ ဖလေ သတိယေဝ တာယ သတ္တိယာ ကာရဏဘာဝပ္ပတ္တိတော။ အထ ဝါ ယထာဝုတ္တံ ဖလံ ဣမာယ ဒေသနာယ ဘဂဝန္တံ ပယောဇေတီတိ အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဝုတ္တံ။ ယဉှိ ဒေသနာယ သာဓေတဗ္ဗံ ဖလံ, တံ အာကင်္ခိတဗ္ဗတ္တာ ဒေသနာယ ဒေသကံ ပယောဇေတိ နာမ။ အပိစ ကုဟနလပနာဒိနာနာဝိဓမိစ္ဆာဇီဝဝိဒ္ဓံသနံ, ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဇာလဝိနိဝေဌနံ, ဒိဋ္ဌိသီသေန ပစ္စယာကာရဝိဘာဝနံ, ဆဖဿာယတနဝသေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသော, သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, အတ္တနော အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနဉ္စ ပယောဇနမေဝ။

ဘာဇနံ ပန ဒေသနာဓိဋ္ဌာနံ။ ယေ ဟိ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏနိမိတ္တအနုရောဓဝိရောဓဝန္တစိတ္တာ ကုဟနာဒိဝိဝိဓမိစ္ဆာဇီဝနိရတာ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိပင်္ကနိမုဂ္ဂါ သီလက္ခန္ဓာဒီသု အပရိပူရကာရိနော အဗုဒ္ဓဂုဏဝိသေသဉာဏာ ဝေနေယျာ, တေ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဘာဇနံ။

ပိဏ္ဍတ္ထော ပန ဣဓ လဗ္ဘမာနပဒေဟိ, သမုဒါယေန စ သုတ္တပဒေန ယထာသမ္ဘဝံ သင်္ဂဟိတော အတ္ထော။ အာဃာတာဒီနံ အကရဏီယတာဝစနေန ဟိ ဒဿိတံ ပဋိညာနုရူပံ သမဏသညာယ နိယောဇနံ, တထာ ခန္တိသောရစ္စာနုဋ္ဌာနံ, ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာနုယောဂေါ, သဒ္ဓါပညာသမာယောဂေါ, သတိသမ္ပဇညာဓိဋ္ဌာနံ, ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလသိဒ္ဓိ, ပရိယုဋ္ဌာနာနုသယပ္ပဟာနံ, ဥဘယဟိတပဋိပတ္တိ, လောကဓမ္မေဟိ အနုပလေပေါ စ –

ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန ဒဿိတာ သီလဝိသုဒ္ဓိ, တာယ စ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပတ္တိ, မေတ္တာကရုဏာသမင်္ဂိတာ, ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနံ, တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဒုစ္စရိတသံကိလေသပ္ပဟာနံ, ဝိရတိတ္တယသိဒ္ဓိ, ပိယမနာပဂရုဘာဝနီယတာနိပ္ဖတ္တိ, လာဘသက္ကာရသိလောကသမုဒါဂမော, သမထဝိပဿနာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ, အကုသလမူလတနုကရဏံ, ကုသလမူလရောပနံ, ဥဘယာနတ္ထဒူရီကရဏံ, ပရိသာသု ဝိသာရဒတာ, အပ္ပမာဒဝိဟာရော, ပရေဟိ ဒုပ္ပဓံသိယတာ, အဝိပ္ပဋိသာရာဒိသမင်္ဂိတာ စ –

‘‘ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ ဒဿိတံ ဂမ္ဘီရဓမ္မဝိဘာဝနံ, အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌတာ, ကပ္ပါနမသင်္ချေယျေနာပိ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝတာ, သုခုမေနပိ ဉာဏေန ပစ္စက္ခတော ပဋိဝိဇ္ဈိတုမသက္ကုဏေယျတာ, ဓမ္မနွယသင်္ခါတေန အနုမာနဉာဏေနာပိ ဒုရဓိဂမနီယတာ, ပဿဒ္ဓသဗ္ဗဒရထတာ, သန္တဓမ္မဝိဘာဝနံ, သောဘနပရိယောသာနတာ, အတိတ္တိကရဘာဝေါ, ပဓာနဘာဝပ္ပတ္တိ, ယထာဘူတဉာဏဂေါစရတာ, သုခုမသဘာဝတာ, မဟာပညာဝိဘာဝနာ စ။ ဒိဋ္ဌိဒီပကပဒေဟိ ဒဿိတာ သမာသတော သဿတဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော လီနတာတိဓာဝနဝိဘာဝနံ, ဥဘယဝိနိဗန္ဓနိဒ္ဒေသော, မိစ္ဆာဘိနိဝေသကိတ္တနံ, ကုမ္မဂ္ဂပဋိပတ္တိပ္ပကာသနံ, ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟဉာပနံ, ပရာမာသပရိဂ္ဂဟော, ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနုဒိဋ္ဌိပတိဋ္ဌာပနာ, ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိဝိဘာဂါ, တဏှာဝိဇ္ဇာပဝတ္တိ, အန္တဝါနန္တဝါဒိဋ္ဌိနိဒ္ဒေသော, အန္တဒွယာဝတာရဏံ, အာသဝေါဃယောဂကိလေသဂန္ထသံယောဇနုပါဒါနဝိသေသဝိဘဇနဉ္စ –

တထာ ‘‘ဝေဒနာနံ သမုဒယ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ ဒဿိတာ စတုန္နမရိယသစ္စာနံ အနုဗောဓပဋိဗောဓသိဒ္ဓိ, ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ တဏှာဝိဇ္ဇာဝိဂမော, သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိနိမိတ္တပရိဂ္ဂဟော, အာဂမာဓိဂမသမ္ပတ္တိ, ဥဘယဟိတပဋိပတ္တိ, တိဝိဓပညာပရိဂ္ဂဟော, သတိသမ္ပဇညာနုဋ္ဌာနံ, သဒ္ဓါပညာသမာယောဂေါ, ဝီရိယသမတာနုယောဇနံ, သမထဝိပဿနာနိပ္ဖတ္တိ စ –

‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ ပဒေဟိ ဒဿိတာ အဝိဇ္ဇာသိဒ္ဓိ, တထာ ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ ပဒေဟိ တဏှာသိဒ္ဓိ, တဒုဘယေန စ နီဝရဏသညောဇနဒွယသိဒ္ဓိ, အနမတဂ္ဂသံသာရဝဋ္ဋာနုပစ္ဆေဒေါ, ပုဗ္ဗန္တာဟရဏာပရန္တာနုသန္ဓာနာနိ, အတီတပစ္စုပ္ပန္နကာလဝသေန ဟေတုဝိဘာဂေါ, အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အညမညာနတိဝတ္တနံ, အညမညူပကာရိတာ, ပညာဝိမုတ္တိစေတောဝိမုတ္တီနံ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသော စ –

‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ပဒေန ဒဿိတာ သဿတာဒိပညာပနဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာ, တေန စ ဓမ္မာနံ နိစ္စတာပဋိသေဓော, အနိစ္စတာပတိဋ္ဌာပနံ, ပရမတ္ထတော ကာရကာဒိပဋိက္ခေပေါ, ဧဝံဓမ္မတာနိဒ္ဒေသော, သုညတာပကာသနံ သမတ္ထနိရီဟ ပစ္စယလက္ခဏဝိဘာဝနဉ္စ –

‘‘ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော’’တိအာဒိနာ ဒဿိတာ ဘဂဝတော ပဟာနသမ္ပတ္တိ, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘာဝေါ, သိက္ခတ္တယနိပ္ဖတ္တိ, နိဗ္ဗာနဓာတုဒွယဝိဘာဂေါ, စတုရဓိဋ္ဌာနပရိပူရဏံ, ဘဝယောနိအာဒီသု အပရိယာပန္နတာ စ –

သကလေန ပန သုတ္တပဒေန ဒဿိတော ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု ဘဂဝတော တာဒိဘာဝေါ, တတ္ထ စ ပရေသံ ပတိဋ္ဌာပနံ, ကုသလဓမ္မာနံ အာဒိဘူတဓမ္မဒွယနိဒ္ဒေသော သိက္ခတ္တယူပဒေသော, အတ္တန္တပါဒိပုဂ္ဂလစတုက္ကသိဒ္ဓိ, ကဏှကဏှဝိပါကာဒိကမ္မစတုက္ကဝိဘာဂေါ, စတုရပ္ပမညာဝိသယနိဒ္ဒေသော, သမုဒယတ္ထင်္ဂမာဒိပဉ္စကဿ ယထာဘူတာဝဗောဓော, ဆသာရဏီယဓမ္မဝိဘာဝနာ, ဒသနာထကဓမ္မပတိဋ္ဌာပနန္တိ ဧဝမာဒယော ယထာသမ္ဘဝံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတဗ္ဗာ အတ္ထာ ပိဏ္ဍတ္ထော။

သောဠသဟာရဝဏ္ဏနာ

ဒေသနာဟာရဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ နေတ္တိယာ, ပေဋကောပဒေသေ စ ဝုတ္တနယဝသေန ဟာရာဒီနံ နိဒ္ဓါရဏံ။ တတ္ထ ‘‘အတ္တာ, လောကော’’တိ စ ဒိဋ္ဌိယာ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန, ဝေဒနာဖဿာယတနာဒိမုခေန စ ဂဟိတေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု တဏှာဝဇ္ဇိတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ။ တဏှာ သမုဒယသစ္စံ။ တံ ပန ‘‘ပရိတဿနာဂဟဏေန တဏှာဂတာန’’န္တိ, ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိ စ ပဒေဟိ သမုဒယဂ္ဂဟဏေနဉ္စ ပါဠိယံ သရူပေန ဂဟိတမေဝ။ အယံ တာဝ သုတ္တန္တနယော။

အဘိဓမ္မေ ပန ဝိဘင်္ဂပ္ပကရဏေ အာဂတနယေန အာဃာတာနန္ဒာဒိဝစနေဟိ, ‘‘အာတပ္ပမနွာယာ’’တိအာဒိပဒေဟိ, စိတ္တပဒေါသဝစနေန, သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတိကပဒေဟိ, ကုသလာကုသလဂ္ဂဟဏေန, ဘဝဂ္ဂဟဏေန, သောကာဒိဂ္ဂဟဏေန, ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန, တတ္ထ တတ္ထ သမုဒယဂ္ဂဟဏေန စာတိ သင်္ခေပတော သဗ္ဗလောကိယကုသလာကုသလဓမ္မဝိဘာဝနပဒေဟိ ဂဟိတာ ဓမ္မကိလေသာ သမုဒယသစ္စံ။ တဒုဘယေသမပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ။ တဿ ပန တတ္ထ တတ္ထ ဝေဒနာနံ အတ္ထင်္ဂမနိဿရဏပရိယာယေဟိ ပစ္စတ္တံ နိဗ္ဗုတိဝစနေန, အနုပါဒါဝိမုတ္တိဝစနေန စ ပါဠိယံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ နိရောဓပဇာနနာ ပဋိပဒါ မဂ္ဂသစ္စံ။ တဿပိ တတ္ထ တတ္ထ ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒီနိ ယထာဘူတပဋိဝေဓနာပဒေသေန ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယာဒီနိ ယထာဘူတပဇာနနပရိယာယေန, ဘဝနေတ္တိယာ ဥစ္ဆေဒဝစနေန စ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

တတ္ထ သမုဒယေန အဿာဒေါ, ဒုက္ခေန အာဒီနဝေါ, မဂ္ဂနိရောဓေဟိ နိဿရဏန္တိ ဧဝံ စတုသစ္စဝသေန, ယာနိ ပါဠိယံ သရူပေနေဝ အာဂတာနိ အဿာဒါဒီနဝနိဿရဏာနိ, တေသဉ္စ ဝသေန ဣဓ အဿာဒါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝေနေယျာနံ တာဒိဘာဝါပတ္တိအာဒိ ဖလံ။ ယဉှိ ဒေသနာယ သာဓေတဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ ပယောဇနံ။ တဒေဝ ဖလန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။ တဒတ္ထဉှိ ဣဒံ သုတ္တံ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ။ အာဃာတာဒီနမကရဏီယတာ, အာဃာတာဒိဖလဿ စ အနညသန္တာနဘာဝိတာ နိန္ဒာပသံသာသု ယထာသဘာဝံ ပဋိဇာနနနိဗ္ဗေဌနာနီတိ ဧဝံ တံတံပယောဇနာဓိဂမဟေတု ဥပါယော။ အာဃာတာဒီနံ ကရဏပဋိသေဓနာဒိအပဒေသေန အတ္ထကာမေဟိ တတော စိတ္တံ သာဓုကံ ရက္ခိတဗ္ဗန္တိ အယံ အာဏာရဟဿ ဓမ္မရာဇဿ အာဏတ္တီတိ။ အယံ အဿာဒါဒီနဝနိဿရဏဖလူပါယာဏတ္တိဝသေန ဆဗ္ဗိဓဓမ္မသန္ဒဿနလက္ခဏော ဒေသနာဟာရော နာမ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘အဿာဒါဒီနဝတာ, နိဿရဏမ္ပိ စ ဖလံ ဥပါယော စ၊

အာဏတ္တီ စ ဘဂဝတော, ယောဂီနံ ဒေသနာဟာရော’’တိ။

ဝိစယဟာရဝဏ္ဏနာ

ကပ္ပနာဘာဝေပိ ဝေါဟာရဝသေန, အနုဝါဒဝသေန စ ‘‘မမ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ နိယမာဘာဝတော ဝိကပ္ပနတ္ထံ ဝါဂ္ဂဟဏံ။ တံဂုဏသမင်္ဂိတာယ, အဘိမုခီကရဏာယ စ ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ အာမန္တနံ။ အညဘာဝတော, ပဋိဝိရုဒ္ဓဘာဝတော စ ‘‘ပရေ’’တိ ဝုတ္တံ, ဝဏ္ဏပဋိပက္ခတော, အဝဏ္ဏနီယတော စ ‘‘အဝဏ္ဏ’’န္တိ, ဗျတ္တိဝသေန, ဝိတ္ထာရဝသေန စ ‘‘ဘာသေယျု’’န္တိ, ဓာရဏသဘာဝတော, အဓမ္မပဋိပက္ခတော စ ‘‘ဓမ္မဿာ’’တိ, ဒိဋ္ဌိသီလေဟိ သံဟတဘာဝတော, ကိလေသာနံ သံဃာတကရဏတော စ ‘‘သံဃဿာ’’တိ, ဝုတ္တပဋိနိဒ္ဒေသတော, ဝစနုပနျာသတော စ ‘‘တတြာ’’တိ, သမ္မုခီဘာဝတော, ပုထုဘာဝတော စ ‘‘တုမှေဟီ’’တိ, စိတ္တဿ ဟနနတော, အာရမ္မဏာဘိဃာတတော စ ‘‘အာဃာတော’’တိ, အာရမ္မဏေ သင်္ကောစဝုတ္တိယာ အနဘိမုခတာယ, အတုဋ္ဌာကာရတာယ စ ‘‘အပ္ပစ္စယော’’တိ, အာရမ္မဏစိန္တနတော, နိဿယတော စ ‘‘စေတသော’’တိ, အတ္ထဿ အသာဓနတော, အနု အနု အနတ္ထသာဓနတော စ ‘‘အနဘိရဒ္ဓီ’’တိ, ကာရဏာနရဟတ္တာ, သတ္ထုသာသနေ

ဌိတေဟိ ကာတုမသက္ကုဏေယျတ္တာ စ ‘‘န ကရဏီယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ အဓိပ္ပေတတ္ထေ ပဝတ္တတာနိဒဿနေန, အတ္ထသော စ –

မမန္တိ သာမိနိဒ္ဒိဋ္ဌံ သဗ္ဗနာမပဒံ။ ဝါတိ ဝိကပ္ပနနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နိပါတပဒံ။ ဘိက္ခဝေတိ အာလပနနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒံ။ ပရေတိ ကတ္တုနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒံ။ အဝဏ္ဏန္တိ ကမ္မနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒံ။ ဘာသေယျုန္တိ ကိရိယာနိဒ္ဒိဋ္ဌံ အာချာတပဒံ။ ဓမ္မဿ, သံဃဿာတိ စ သာမိနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒံ။ တတြာတိ အာဓာရနိဒ္ဒိဋ္ဌံ သဗ္ဗနာမပဒံ။ တုမှေဟီတိ ကတ္တုနိဒ္ဒိဋ္ဌံ သဗ္ဗနာမပဒံ။ န-ဣတိ ပဋိသေဓနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နိပါတပဒံ။ အာဃာတော, အပ္ပစ္စယော, အနဘိရဒ္ဓီတိ စ ကမ္မနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒံ။ စေတသောတိ သာမိနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒံ။ ကရဏီယာတိ ကိရိယာနိဒ္ဒိဋ္ဌံ နာမပဒန္တိ။ ဧဝံ တဿ တဿ ပဒဿ ဝိသေသတာနိဒဿနေန, ဗျဉ္ဇနသော စ ဝိစယနံ ပဒဝိစယော။ အတိဝိတ္ထာရဘယေန ပန သက္ကာယေဝ အဋ္ဌကထံ, တဿာ စ လီနတ္ထဝိဘာဝနံ အနုဂန္တွာ အယမတ္ထော ဝိညုနာ ဝိဘာဝေတုန္တိ န ဝိတ္ထာရယိမှ။

‘‘တတြ စေ တုမှေ အဿထ ကုပိတာ ဝါ အနတ္တမနာ ဝါ, အပိ နု တုမှေ ပရေသံ သုဘာသိတံ ဒုဗ္ဘာသိတံ အာဇာနေယျာထာ’’တိ အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ။ သတ္တာဓိဋ္ဌာနာ, အနေကာဓိဋ္ဌာနာ, ပရမတ္ထဝိသယာ, ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယထာသမ္ဘဝံ ပုစ္ဆာဝိစယနံ ပုစ္ဆာဝိစယော။ ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ ဣဒံ ဝိဿဇ္ဇနံ ဧကံသဗျာကရဏံ, နိရဝသေသံ, သဥတ္တရံ, လောကိယန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗဿာပိ ဝိဿဇ္ဇနဿ ယထာရဟံ ဝိစယနံ ဝိဿဇ္ဇနာဝိစယော။

‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ ပရေ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျုံ…ပေ… န စေတသော အနဘိရဒ္ဓိ ကရဏီယာ’’တိ ဣမာယ ပဌမဒေသနာယ ‘‘မမံ ဝါ…ပေ… တုမှံယေဝဿ တေန အန္တရာယော’’တိ အယံ ဒုတိယဒေသနာ သံသန္ဒတိ။ ကသ္မာ? ပဌမာယ မနောပဒေါသံ နိဝါရေတွာ ဒုတိယာယ တတ္ထာဒီနဝဿ ဒဿိတတ္တာ။ တထာ ဣမာယ ဒုတိယဒေသနာယ ‘‘မမံ ဝါ…ပေ… အပိ နု တုမှေ ပရေသံ သုဘာသိတံ ဒုဗ္ဘာသိတံ အာဇာနေယျာထာ’’တိ အယံ တတိယဒေသနာ သံသန္ဒတိ။ ကသ္မာ? ဒုတိယာယ တတ္ထာဒီနဝံ ဒဿေတွာ တတိယာယ ဝစနတ္ထသလ္လက္ခဏမတ္တေပိ အသမတ္ထဘာဝဿ ဒဿိတတ္တာ။ တထာ ဣမာယ တတိယဒေသနာယ ‘‘မမံ ဝါ…ပေ… န စ ပနေတံ အမှေသု သံဝိဇ္ဇတီ’’တိ အယံ စတုတ္ထဒေသနာ သံသန္ဒတိ။ ကသ္မာ? တတိယာယ မနောပဒေါသံ သဗ္ဗထာ နိဝါရေတွာ စတုတ္ထာယ အဝဏ္ဏဋ္ဌာနေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာကာရဿ ဒဿိတတ္တာတိ ဣမိနာ နယေန ပုဗ္ဗေန အပရံ သံသန္ဒိတွာ ဝိစယနံ ပုဗ္ဗာပရဝိစယော။ အဿာဒဝိစယာဒယော ဝုတ္တနယာဝ။ တေသံ လက္ခဏသန္ဒဿနမတ္တမေဝ ဟေတ္ထ ဝိသေသော။

‘‘အပိ နု တုမှေ ပရေသံ သုဘာသိတံ ဒုဗ္ဘာသိတံ အာဇာနေယျာထာ’’တိ ဣမာယ ပုစ္ဆာယ ‘‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’’တိ အယံ ဝိဿဇ္ဇနာ သမေတိ။ ကုပိတော ဟိ နေဝ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓအရိယသာဝကာနံ န မာတာပိတူနံ န ပစ္စတ္ထိကာနံ သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတဿ အတ္ထံ အာဇာနာတိ။ ‘‘ကတမဉ္စ တံ ဘိက္ခဝေ, အပ္ပမတ္တကံ…ပေ… တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိ ဣမာယ ပုစ္ဆာယ ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိကာ အယံ ဝိဿဇ္ဇနာ သမေတိ။ ဘဂဝါ ဟိ အနုတ္တရေန ပါဏာတိပါတဝိရမဏာဒိဂုဏေန သမန္နာဂတော, တဉ္စ ခေါ သမာဓိံ, ပညဉ္စ ဥပနိဓာယ အပ္ပမတ္တကံ ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တကံ။ ‘‘ကတမေ စ တေ ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ ဒုဒ္ဒသာ’’တိအာဒိကာယ ပုစ္ဆာယ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ’’တိအာဒိကာ ဝိဿဇ္ဇနာ သမေတိ။ သဗ္ဗညုတညာဏဂုဏာ ဟိ အညတြ တထာဂတာ အညေသံ ဉာဏေန အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌတ္တာ ဂမ္ဘီရာ ဒုဒ္ဒသာ ဒုရနုဗောဓာ သန္တာ ပဏီတာ အတက္ကာဝစရာ နိပုဏာ ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာတိ ဣမိနာ နယေန ဝိဿဇ္ဇနာယ ပုစ္ဆာနုရူပတာဝိစယနမေဝ ဣဓ သင်္ဂဟဂါထာယ အဘာဝတော အနုဂီတိဝိစယောတိ။ အယံ ပဒပဉှာဒိဧကာဒသဓမ္မဝိစယနလက္ခဏော ဝိစယဟာရော နာမ။ ဝုတ္တဉ္စ ‘‘ယံ ပုစ္ဆိတဉ္စ ဝိဿဇ္ဇိတဉ္စာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၂)။

ယုတ္တိဟာရသံဝဏ္ဏနာ

မမန္တိ သာမိနိဒ္ဒေသော ယုဇ္ဇတိ သဘာဝနိရုတ္တိယာ တထာပယောဂဒိဿနတော, အဝဏ္ဏဿ စ တဒပေက္ခတ္တာ။ ဝါတိ ဝိကပ္ပနတ္ထနိဒ္ဒေသော ယုဇ္ဇတိ နေပါတိကာနမနေကတ္ထတ္တာ, ဧတ္ထ စ နိယမာဘာဝတော။ ဘိက္ခဝေတိ အာမန္တနနိဒ္ဒေသော ယုဇ္ဇတိ တဒတ္ထေယေဝ ဧတဿ ပယောဂဿ ဒိဿနတော, ဒေသကဿ စ ပဋိဂ္ဂါဟကာပေက္ခတောတိ ဧဝမာဒိနာ ဗျဉ္ဇနတော စ –

သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အာဃာတာဒီနမကရဏံ တာဒိဘာဝါယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု သမပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော။ ယသ္မိံ သန္တာနေ အာဃာတာဒယော ဥပ္ပန္နာ, တန္နိမိတ္တကာ အန္တရာယာ တဿေဝ သမ္ပတ္တိဝိဗန္ဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ ကမ္မာနံ သန္တာနန္တရေသု အသင်္ကမနတော။ စိတ္တမဘိဘဝိတွာ ဥပ္ပန္နာ အာဃာတာဒယော သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတသလ္လက္ခဏေပိ အသမတ္ထတာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ ကောဓလောဘာနံ အန္ဓတမသဘာဝတော။ ပါဏာတိပါတာဒိဒုဿီလျတော ဝေရမဏီ သဗ္ဗသတ္တာနံ ပါမောဇ္ဇပါသံသာယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ သီလသမ္ပတ္တိယာ မဟတော ကိတ္တိသဒ္ဒဿ အဗ္ဘုဂ္ဂတတ္တာ။ ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တေန ဂုဏေန တထာဂတဿ ဝဏ္ဏနာ ဧကဒေသဘူတာပိ သကလသဗ္ဗညုဂုဏဂ္ဂဟဏာယ သံဝတ္တတီတိ ယုဇ္ဇတိ အနညသာဓာရဏတ္တာ။ တဇ္ဇာအယောနိသောမနသိကာရပရိက္ခတာနိ အဓိဂမတက္ကနာနိ သဿတဝါဒါဒိအဘိနိဝေသာယ သံဝတ္တန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ ကပ္ပနဇာလဿ အသမုဂ္ဃါဋိတတ္တာ။ ဝေဒနာဒီနံ အနဝဗောဓေန ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ ဝဍ္ဎတီတိ ယုဇ္ဇတိ အဿာဒါနုပဿနာသဗ္ဘာဝတော, သတိ စ ဝေဒယိတဘာဝေ (ဝေဒယိတရာဂေ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၁၄၉) တတ္ထ အတ္တတ္တနိယဂါဟော, သဿတာဒိဂါဟော စ ဝိပရိပ္ဖန္ဒတီတိ ယုဇ္ဇတိ ကာရဏဿ သန္နိဟိတတ္တာ။ တဏှာပစ္စယာ ဟိ ဥပါဒါနံ သမ္ဘဝတိ။ သဿတာဒိဝါဒေ ပညပေန္တာနံ, တဒနုစ္ဆဝိကဉ္စ ဝေဒနံ ဝေဒယန္တာနံ ဖဿော ဟေတူတိ ယုဇ္ဇတိ ဝိသယိန္ဒြိယဝိညာဏသင်္ဂတိယာ ဝိနာ တဒဘာဝတော။ ဆဖဿာယတနနိမိတ္တံ ဝဋ္ဋဿ အနုပစ္ဆေဒေါတိ ယုဇ္ဇတိ တတ္ထ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အပ္ပဟီနတ္တာ။ ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ သမုဒယတ္ထင်္ဂမာဒိပဇာနနာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတိကသညံ အတိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ယုဇ္ဇတိ စတုသစ္စပဋိဝေဓဘာဝတော။ ဣမာဟိယေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတာနံ အန္တောဇာလီကတဘာဝေါတိ ယုဇ္ဇတိ အကိရိယဝါဒါဒီနံ, ဣဿရဝါဒါဒီနဉ္စ တဒန္တောဂဓတ္တာ, တထာ စေဝ ဟေဋ္ဌာ သံဝဏ္ဏိတံ။ ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော တထာဂတဿ ကာယောတိ ယုဇ္ဇတိ ဘဂဝတော အဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဌတွာ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ယထာဘူတံ ဘာဝိတတ္တာ။ ကာယဿ ဘေဒါ ပရိနိဗ္ဗုတံ န ဒက္ခန္တီတိ ယုဇ္ဇတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယံ ရူပါဒီသု ကဿစိပိ အနဝသေသတောတိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထတော စ သုတ္တေ ဗျဉ္ဇနတ္ထာနံ ယုတ္တိတာဝိဘာဝနလက္ခဏော ယုတ္တိဟာရော နာမ ယထာဟ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဟာရာနံ, ယာ ဘူမီ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၃)။

ပဒဋ္ဌာနဟာရဝဏ္ဏနာ

ဝဏ္ဏာရဟာဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏတာနာဒေယျဝစနတာဒိ ဝိပတ္တီနံ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဝဏ္ဏာရဟဝဏ္ဏသုဗ္ဗဏ္ဏတာသဒ္ဓေယျဝစနတာဒိ သမ္ပတ္တီနံ ပဒဋ္ဌာနံ။ တထာ အာဃာတာဒယော နိရယာဒိဒုက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ အာဃာတာဒီနမကရဏံ သဂ္ဂသမ္ပတ္တိယာဒိသဗ္ဗသမ္ပတ္တီနံ ပဒဋ္ဌာနံ။ ပါဏာတိပါတာဒိပဋိဝိရတိ အရိယဿ သီလက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ, အရိယော သီလက္ခန္ဓော အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ အရိယော သမာဓိက္ခန္ဓော အရိယဿ ပညာက္ခန္ဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တံ ဘဂဝတော ပဋိဝေဓပ္ပကာရဉာဏံ ဒေသနာဉာဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဒေသနာဉာဏံ ဝေနေယျာနံ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ သဗ္ဗာယပိ ဒိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌုပါဒါနဘာဝတော သာ ယထာရဟံ နဝဝိဓဿပိ ဘဝဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဘဝေါ ဇာတိယာ။ ဇာတိ ဇရာမရဏဿ, သောကာဒီနဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဝေဒနာနံ ယထာဘူတံ သမုဒယတ္ထင်္ဂမာဒိပဋိဝေဓနာ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အနုဗောဓပဋိဝေဓော ဟောတိ။ တတ္ထ အနုဗောဓော ပဋိဝေဓဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ပဋိဝေဓော စတုဗ္ဗိဓဿ သာမညဖလဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာဂဟဏံ။ တတ္ထ အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ ပဒဋ္ဌာနံ, သင်္ခါရာ ဝိညာဏဿ။ ယာဝ ဝေဒနာ တဏှာယ ပဒဋ္ဌာနန္တိ နေတွာ တေသံ ‘‘ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယမာဂတနယေန သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ။ ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တဏှာ ဥပါဒါနဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သဿတာဒိပညာပနံ ပရေသံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ မိစ္ဆာဘိနိဝေသော သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီဟိ ဝိမုခတာယ အသဒ္ဓမ္မဿဝနာဒီနဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ။ ‘‘အညတြ ဖဿာ’’တိအာဒီသု ဖဿော ဝေဒနာယ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဆ ဖဿာယတနာနိ ဖဿဿ, သကလဿ စ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ ယထာဘူတံ သမုဒယာဒိပဇာနနံ နိဗ္ဗိဒါယ ပဒဋ္ဌာနံ, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂဿာတိအာဒိနာ ယာဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ နေတဗ္ဗံ။ ဘဂဝတော ဘဝနေတ္တိသမုစ္ဆေဒေါ သဗ္ဗညုတာယ ပဒဋ္ဌာနံ, တထာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဿ စာတိ။ အယံ သုတ္တေ အာဂတဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနဓမ္မာ, တေသဉ္စ ပဒဋ္ဌာနဓမ္မာတိ ယထာသမ္ဘဝံ ပဒဋ္ဌာနဓမ္မနိဒ္ဓါရဏလက္ခဏော ပဒဋ္ဌာနဟာရော နာမ။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဇိနော, တဿ စ ဓမ္မဿ ယံ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၄)။

လက္ခဏဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒိဂ္ဂဟဏေန ကောဓူပနာဟမက္ခပလာသဣဿာမစ္ဆရိယသာရမ္ဘပရဝမ္ဘနာဒီနံ သင်္ဂဟော ပဋိဃစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နတာယ ဧကလက္ခဏတ္တာ။ အာနန္ဒာဒိဂ္ဂဟဏေန အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘမာနာတိမာနမဒပ္ပမာဒါနံ သင်္ဂဟော လောဘစိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နတာယ ဧကလက္ခဏတ္တာ။ တထာ အာဃာတဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌဂန္ထနီဝရဏာနံ သင်္ဂဟော ကာယဂန္ထနီဝရဏလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ။ အာနန္ဒဂ္ဂဟဏေန ဖဿာဒီနံ သင်္ဂဟော သင်္ခါရက္ခန္ဓလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ။ သီလဂ္ဂဟဏေန အဓိစိတ္တာဓိပညာသိက္ခာနံ သင်္ဂဟော သိက္ခာလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ။ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌဥပါဒါနာနံ သင်္ဂဟော ဥပါဒါနလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ။ ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သင်္ဂဟော ဥပါဒါနက္ခန္ဓလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ။ တထာ ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတုပရိယာပန္နဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန သမ္မသနုပဂါနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ အာယတနာနံ, ဓာတူနဉ္စ သင်္ဂဟော အာယတနလက္ခဏေန, ဓာတုလက္ခဏေန စ ဧကလက္ခဏတ္တာ။ ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေန ဟေတုအာသဝေါဃယောဂနီဝရဏာဒီနံ သင်္ဂဟော ဟေတာဒိလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ, တထာ ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တဏှာဂ္ဂဟဏေနပိ။ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ ဖဿဂ္ဂဟဏေန သညာသင်္ခါရဝိညာဏာနံ သင်္ဂဟော ဝိပလ္လာသဟေတုဘာဝေန, ခန္ဓလက္ခဏေန စ ဧကလက္ခဏတ္တာ။ ဆဖဿာယတနဂ္ဂဟဏေန အဝသိဋ္ဌခန္ဓာယတနဓာတိန္ဒြိယာဒီနံ သင်္ဂဟော ဖဿုပ္ပတ္တိနိမိတ္တတာယ, သမ္မသနီယဘာဝေန စ ဧကလက္ခဏတ္တာ။ ဘဝနေတ္တိဂ္ဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာဒီနံ သံကိလေသဓမ္မာနံ သင်္ဂဟော ဝဋ္ဋဟေတုဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ။ အယံ သုတ္တေ အနာဂတေပိ ဓမ္မေ ဧကလက္ခဏတာဒိနာ အာဂတေ ဝိယ နိဒ္ဓါရဏလက္ခဏော လက္ခဏဟာရော နာမ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝုတ္တမှိ ဧကဓမ္မေ, ယေ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၅)။

စတုဗျူဟဟာရဝဏ္ဏနာ

မမန္တိ အနေရုတ္တပဒံ, တထာ ဝါတိ စ။ ဘိက္ခနသီလာ ဘိက္ခူ။ ပရေန္တိဝိရုဒ္ဓဘာဝမုပဂစ္ဆန္တီတိ ပရာ, အညတ္ထေ ပနေတံ အနေရုတ္တပဒန္တိ ဧဝမာဒိနာ နေရုတ္တံ, တံ ပန ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနိဒါနပဒါနံ, ‘‘မမ’’န္တိအာဒိပါဠိပဒါနဉ္စ အဋ္ဌကထာဝသေန, တဿာ လီနတ္ထဝိဘာဝနီဝသေန စ သုဝိညေယျတ္တာ အတိဝိတ္ထာရဘယေန န ဝိတ္ထာရယိမှ။ ယေ တေ နိန္ဒာပသံသာဟိ သမ္မာကမ္ပိတစေတသာ မိစ္ဆာဇီဝတော အနောရတာ သဿတာဒိမိစ္ဆာဘိနိဝေသိနော သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓေသု အပ္ပတိဋ္ဌိတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဂုဏရသဿာဒဝိမုခါ ဝေနေယျာ, တေ ကထံ နု ခေါ ယထာဝုတ္တဒေါသဝိနိမုတ္တာ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဥဘယဟိတပရာ ဘဝေယျုန္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယော။ ဧဝမဓိပ္ပေတာ ပုဂ္ဂလာ, ဒေသနာဘာဇနဋ္ဌာနေ စ ဒဿိတာ ဣမိဿာ ဒေသနာယ နိဒါနံ။

ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိ ပန ပဒသန္ဓိပဒတ္ထနိဒ္ဒေသနိက္ခေပသုတ္တဒေသနာသန္ဓိဝသေန ဆဗ္ဗိဓာ။ တတ္ထ ‘‘မမ’’န္တိ ဧတဿ ‘‘အဝဏ္ဏ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓောတိအာဒိနာ ပဒဿ ပဒန္တရေန သမ္ဗန္ဓော ပဒသန္ဓိ။ ‘‘မမ’’န္တိ ဝုတ္တဿ ဘဂဝတော ‘‘အဝဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေန ပရေဟိ ဥပဝဒိတေန အဂုဏေနသမ္ဗန္ဓောတိအာဒိနာ ပဒတ္ထဿ ပဒတ္ထန္တရေန သမ္ဗန္ဓော ပဒတ္ထသန္ဓိ။ ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ, ပရေ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျု’’န္တိအာဒိဒေသနာ သုပ္ပိယေန ပရိဗ္ဗာဇကေန ဝုတ္တအဝဏ္ဏာနုသန္ဓိဝသေန ပဝတ္တာ။ ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ, ပရေ ဝဏ္ဏံ ဘာသေယျု’’န္တိအာဒိဒေသနာ ဗြဟ္မဒတ္တေန မာဏဝေန ဝုတ္တဝဏ္ဏာနုသန္ဓိဝသေန ပဝတ္တာ။ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ ဒုဒ္ဒသာ ဒုရနုဗောဓာ’’တိအာဒိဒေသနာ ဘိက္ခူဟိ ဝုတ္တဝဏ္ဏာနုသန္ဓိဝသေန ပဝတ္တာတိ ဧဝံ နာနာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ တံတဒနုသန္ဓီဟိ, ဧကာနုသန္ဓိကဿ စ ပုဗ္ဗာပရဘာဂေဟိ သမ္ဗန္ဓော နိဒ္ဒေသသန္ဓိ။ နိက္ခေပသန္ဓိ ပန စတုဗ္ဗိဓသုတ္တနိက္ခေပဝသေန။ သုတ္တသန္ဓိ စ တိဝိဓသုတ္တာနုသန္ဓိဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ဧဝ ဝိစာရိတာ, အမှေဟိ စ ပုဗ္ဗေ သံဝဏ္ဏိတာ။ ဧကိဿာ ဒေသနာယ ဒေသနာန္တရေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနံ ဒေသနာသန္ဓိ, သာ ပနေဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ…ပေ… န စေတသော အနဘိရဒ္ဓိ ကရဏီယာ’’တိ အယံ ဒေသနာ ‘‘ဥဘတောဒဏ္ဍကေန စေပိ ဘိက္ခဝေ, ကကစေန စောရာ ဩစရကာ အင်္ဂမင်္ဂါနိ ဩကန္တေယျုံ, တတြပိ ယော မနော ပဒူသေည, န မေ သော တေန သာသနကရော’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၃၂) ဣမာယ ဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒတိ။ ‘‘တုမှံယေဝဿ တေန အနန္တရာယော’’တိ အယံ ‘‘ကမ္မဿကာ မာဏဝ သတ္တာ ကမ္မဒါယာဒါ ကမ္မယောနီ ကမ္မဗန္ဓူ ကမ္မပဋိသရဏာ ကမ္မံ သတ္တေ ဝိဘဇတိ, ယဒိဒံ ဟီနပဏီတတာယာ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၂၈၉-၂၉၇) ဣမာယ, ‘‘အပိ နု တုမှေ…ပေ… အာဇာနေယျာထာ’’တိ အယံ –

‘‘ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ၊

အန္ဓံ တမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ ကောဓော သဟတေ နရ’’န္တိ။ (အ။ နိ။ ၇။၆၄၊ မဟာနိ။ ၅, ၁၅၆, ၁၉၅)၊ –

ဣမာယ, ‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ, ပရေ ဝဏ္ဏံ…ပေ… န စေတသော ဥဗ္ဗိလာဝိတတ္တံ ကရဏီယ’’န္တိ အယံ ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ

အဓမ္မာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၀), ‘‘ကုလ္လူပမံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ နိတ္ထရဏတ္ထာယ, နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၀) စ ဣမာယ, ‘‘တတြ စေ တုမှေ…ပေ… တုမှံယေဝဿ တေန အန္တရာယော’’တိ အယံ –

‘‘လုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, လုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတိ၊

အန္ဓံ တမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ လောဘော သဟတေ နရ’’န္တိ။ (ဣတိဝု။ ၈၈၊ မဟာနိ။ ၅, ၁၅၆၊ စူဠနိ။ ၁၂၈) စ –

‘‘ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ, တဏှာဆဒနဆာဒိတာ၊

ပမတ္တဗန္ဓုနာဗဒ္ဓါ, မစ္ဆာဝ ကုမီနာမုခေ၊

ဇရာမရဏမနွေန္တိ, ဝစ္ဆော ခီရပကောဝ မာတရ’’န္တိ။ (ဥဒါ။ ၆၄၊ နေတ္တိ။ ၂၇, ၉၀၊ ပေဋကော။ ၁၄) စ –

ဣမာယ, ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတံ သီလမတ္တက’’န္တိ အယံ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, အယမ္ပိ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ယညော ပုရိမေဟိ ယညေဟိ အပ္ပဋ္ဌတရော စ အပ္ပသမာရမ္ဘတရော စ မဟပ္ဖလတရော စ မဟာနိသံသတရော စာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၅၃) ဣမာယ ပဌမဇ္ဈာနဿ သီလတော မဟပ္ဖလမဟာနိသံသတရတာဝစနေန ဈာနတော သီလဿ အပ္ပဖလအပ္ပါနိသံသတရဘာဝဒီပနတော။

‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာ’’တိအာဒိဒေသနာ ‘‘သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော သီလဝါ အရိယသီလေန သမန္နာဂတော’’တိအာဒိဒေသနာယ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၀၄), ‘‘အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိဒေသနာ ‘‘အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော ဂမ္ဘီရော ဒုဒ္ဒသော ဒုရနုဗောဓော’’တိအာဒိဒေသနာယ, (ဒီ။ နိ။ ၂။၆၇၊ မ။ နိ။ ၁။၂၈၁၊ ၂။၃၃၇၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၇၂၊ မဟာဝ။ ၇, ၈) ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တဓမ္မပဋိဝေဓေန ဟိ ဉာဏဿ ဂမ္ဘီရာဒိဘာဝေါ ဝိညာယတိ။

‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ’’တိအာဒိဒေသနာ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ…ပေ… အဘိဝဒန္တိ သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ, အသဿတော, သဿတော စ အသဿတော စ, နေဝသဿတော စ နာသဿတော စ, အန္တဝါ, အနန္တဝါ, အန္တဝါ စ အနန္တဝါ စ, နေဝန္တဝါ စ နာနန္တဝါ စ အတ္တာ စ လောကော စ, ဣဒမေဝ သစ္စံ, မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒိဒေသနာယ (မ။ နိ။ ၃။၂၇)။

တထာ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ, ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ အပရန္တကပ္ပိကာ’’တိအာဒိဒေသနာ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ …ပေ… အဘိဝဒန္တိ သညီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ။ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ အသညီ, သညီ စ အသညီ စ, နေဝသညီ စ နာသညီ စ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ။ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တိ သတော ဝါ ပန သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေန္တိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ ဝါ ပနေကေ အဘိဝဒန္တီ’’န္တိအာဒိဒေသနာယ (မ။ နိ။ ၃။၂၁), ‘‘ဝေဒနာနံ သမုဒယဉ္စ…ပေ… တထာဂတော’’တိအာဒိဒေသနာ ‘‘တဒိဒံ သင်္ခတံ ဩဠာရိကံ, အတ္ထိ ခေါ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓော, အတ္ထေတန္တိ ဣတိ ဝိဒိတွာ တဿ နိဿရဏဒဿာဝီ တထာဂတော တဒုပါတိဝတ္တော’’တိအာဒိဒေသနာယ (မ။ နိ။ ၃။၂၉), ‘‘တဒပိ တေသံ…ပေ… ဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ အယံ ‘‘ဣဒံ တေသံ ဝတ အညတြေဝ သဒ္ဓါယ အညတြ ရုစိယာ အညတြ အနုဿဝါ အညတြ အာကာရပရိဝိတက္ကာ အညတြ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏံ ဘဝိဿတိ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိယောဒါတ’န္တိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ။ ပစ္စတ္တံ ခေါ ပန ဘိက္ခဝေ, ဉာဏေ အသတိ ပရိသုဒ္ဓေ ပရိယောဒါတေ ယဒပိ တေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ တတ္ထ ဉာဏဘာဝမတ္တမေဝ ပရိယောဒါပေန္တိ, တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဥပါဒါနမက္ခာယတီ’’တိအာဒိဒေသနာယ (သံ။ နိ။ ၂။၄၃), ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ အယံ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ, တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော, ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ, ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ, တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါန’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၂။၄၅), ‘‘ဆန္ဒမူလကာ ဣမေ အာဝုသော ဓမ္မာ မနသိကာရသမုဋ္ဌာနာ ဖဿသမောဓာနာ ဝေဒနာသမောသရဏာ’’တိ (ပရိယေသိတဗ္ဗံ) စ အာဒိဒေသနာယ, ‘‘ယတော ခေါ ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဆန္နံ ဖဿာယတနာန’’န္တိအာဒိဒေသနာ ‘‘ယတော ခေါ ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု နေဝ ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သညံ, န သင်္ခါရေ, န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သော ဧဝံ အသမနုပဿန္တော န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတိ, အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ ပစ္စတ္တံယေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီ’’တိအာဒိဒေသနာယ, ‘‘သဗ္ဗေတေ ဣမေဟေဝ ဒွါသဋ္ဌိယာ ဝတ္ထူဟိ အန္တောဇာလီကတာ’’တိအာဒိဒေသနာ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ…ပေ… အဘိဝဒန္တိ, သဗ္ဗေတေ ဣမာနေဝ ပဉ္စ ကာယာနိ အဘိဝဒန္တိ ဧတေသံ ဝါ အညတရ’’န္တိအာဒိဒေသနာယ (မ။ နိ။ ၃။၂၆), ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ…ပေ… ဒေဝမနုဿာ’’တိ အယံ –

‘‘အစ္စီ ယထာ ဝါတဝေဂေန ခိတ္တာ (ဥပသိဝါတိ ဘဂဝါ),

အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခံ၊

ဧဝံ မုနီ နာမကာယာ ဝိမုတ္တော,

အတ္ထံ ပလေတိ န ဥပေတိ သင်္ခ’’န္တိ။ (သု။ နိ။ ၁၀၈၀) –

အာဒိဒေသနာယ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒတီတိ။ အယံ နေရုတ္တမဓိပ္ပါယဒေသနာနိဒါနပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓီနံ စတုန္နံ ဝိဘာဝနလက္ခဏော စတုဗျူဟဟာရော နာမ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘နေရုတ္တမဓိပ္ပါယော’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၆)။

အာဝတ္တဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒီနမကရဏီယတာဝစနေန ခန္တိသောရစ္စာနုဋ္ဌာနံ။ တတ္ထ ခန္တိယာ သဒ္ဓါပညာပရာပကာရဒုက္ခသဟဂတာနံ သင်္ဂဟော, တထာ သောရစ္စေန သီလဿ။ သဒ္ဓါဒိဂ္ဂဟဏေန စ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိသကလဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ။ သီလဂ္ဂဟဏေန အဝိပ္ပဋိသာရာဒယော သဗ္ဗေပိ သီလာနိသံသဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ။ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန အပ္ပမာဒဝိဟာရော, တေန သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယံ အာဝတ္တတိ။ ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တဓမ္မဂ္ဂဟဏေန မဟာဗောဓိပကိတ္တနံ။ အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ အာသဝက္ခယဉာဏံ, အာသဝက္ခယဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ မဟာဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ, တေန ဒသဗလာဒယော သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အာဝတ္တန္တိ။ သဿတာဒိဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန တဏှာဝိဇ္ဇာနံ သင်္ဂဟော, တာဟိ အနမတဂ္ဂံ သံသာရဝဋ္ဋံ အာဝတ္တတိ။ ဝေဒနာနံ ယထာဘူတံ သမုဒယာဒိပဋိဝေဓနေန ဘဂဝတော ပရိညာတ္တယဝိသုဒ္ဓိ, တာယ ပညာပါရမိမုခေန သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော အာဝတ္တန္တိ။ ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေန အယောနိသောမနသိကာရပရိဂ္ဂဟော, တေန စ နဝ အယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ။ ‘‘တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတ’’န္တိ ဧတ္ထ တဏှာဂ္ဂဟဏေန နဝ တဏှာမူလကာ ဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ။ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိအာဒိ သဿတာဒိပညာပနဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိဒဿနံ, တေန အနိစ္စတာဒိလက္ခဏတ္တယံ အာဝတ္တတိ။ ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ ယထာဘူတံ ပဇာနနေန ဝိမုတ္တိသမ္ပဒါနိဒ္ဒေသော, တေန သတ္တပိ ဝိသုဒ္ဓိယော အာဝတ္တန္တိ။ ‘‘ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော တထာဂတဿ ကာယော’’တိ တဏှာပဟာနံ ဝုတ္တံ, တေန ဘဂဝတော သကလသံကိလေသပ္ပဟာနံ အာဝတ္တတီတိ အယံ ဒေသနာယ ဂဟိတဓမ္မာနံ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မဝသေန အာဝတ္တနလက္ခဏော အာဝတ္တဟာရော နာမ။ ယထာဟ ‘‘ဧကမှိ ပဒဋ္ဌာနေ, ပရိယေသတိ သေသကံ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၇)။

ဝိဘတ္တိဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာနန္ဒာဒယော အကုသလာ ဓမ္မာ, တေသံ အယောနိသောမနသိကာရာဒိ ပဒဋ္ဌာနံ။ ယေဟိ ပန ဓမ္မေဟိ အာဃာတာနန္ဒာဒီနံ အကရဏံ အပ္ပဝတ္တိ, တေ အဗျာပါဒါဒယော ကုသလာ ဓမ္မာ, တေသံ ယောနိသောမနသိကာရာဒိ ပဒဋ္ဌာနံ။ တေသု အာဃာတာဒယောကာမာဝစရာဝ, အဗျာပါဒါဒယော စတုဘူမကာ, တထာ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိ ကုသလာ ဝါ အဗျာကတာ ဝါ, တဿာ ဟိရောတ္တပ္ပါဒယော ဓမ္မာ ပဒဋ္ဌာနံ။ တတ္ထ ကုသလာ သိယာ ကာမာဝစရာ, သိယာ လောကုတ္တရာ။ အဗျာကတာ လောကုတ္တရာဝ။ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ သိယာ ကုသလာ, သိယာ အဗျာကတာ။ တတ္ထ ကုသလာနံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ ပဒဋ္ဌာနံ။ အဗျာကတာနံ မဂ္ဂဓမ္မာ, ဝိပဿနာ, အာဝဇ္ဇနာ ဝါ ပဒဋ္ဌာနံ။ တေသု ကုသလာ လောကုတ္တရာဝ, အဗျာကတာ သိယာ ကာမာဝစရာ, သိယာ လောကုတ္တရာ, သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိယော အကုသလာဝ ကာမာဝစရာဝ, တာသံ အဝိသေသေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသေ အယောနိသောမနသိကာရော ပဒဋ္ဌာနံ။ ဝိသေသတော ပန သန္တတိဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော ဧကတ္တနယဿ မိစ္ဆာဂါဟော အတီတဇာတိအနုဿရဏတက္ကသဟိတော သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓဘာဝဿ အဂ္ဂဟဏတော နာနတ္တနယဿ မိစ္ဆာဂါဟော တဇ္ဇာသမန္နာဟာရသဟိတော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ပဒဋ္ဌာနံ။ ဧဝံ သေသဒိဋ္ဌီနမ္ပိ ယထာသမ္ဘဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ။

‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဝေဒနာ သိယာ ကုသလာ, သိယာ အကုသလာ, သိယာ အဗျာကတာ, သိယာ ကာမာဝစရာ, သိယာ ရူပါဝစရာ, သိယာ အရူပါဝစရာ, တာသံ ဖဿော ပဒဋ္ဌာနံ။ ဝေဒနာနံ ယထာဘူတံ ဝေဒနာနံ သမုဒယာဒိပဋိဝေဓနံ မဂ္ဂဉာဏံ, အနုပါဒါဝိမုတ္တိ စ ဖလဉာဏံ, တေသံ ‘‘အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဓမ္မာဒိဝိဘာဂေါ နေတဗ္ဗော။ ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိအာဒီသု အဝိဇ္ဇာတဏှာ အကုသလာ ကာမာဝစရာ, တာသု အဝိဇ္ဇာယ အာသဝါ, အယောနိသောမနသိကာရော ဧဝ ဝါ ပဒဋ္ဌာနံ။ တဏှာယ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနံ ပဒဋ္ဌာနံ။ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ ဖဿဿ ဝေဒနာယ ဝိယ ဓမ္မာဒိဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣမိနာ နယေန ဖဿာယတနာဒီနမ္ပိ ယထာရဟံ ဓမ္မာဒိဝိဘာဂေါ နေတဗ္ဗောတိ အယံ သံကိလေသဓမ္မေ, ဝေါဒါနဓမ္မေ စ သာဓာရဏာသာဓာရဏတော, ပဒဋ္ဌာနတော, ဘူမိတော စ ဝိဘဇနလက္ခဏော ဝိဘတ္တိဟာရော နာမ။ ယထာဟ ‘‘ဓမ္မဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ, ဘူမိဉ္စ ဝိဘဇ္ဇတေ အယံ ဟာရော’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၈)။

ပရိဝတ္တနဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒီနမကရဏံ ခန္တိသောရစ္စာနိ အနုဗြူဟေတွာ ပဋိသင်္ခါနဘာဝနာဗလသိဒ္ဓိယာ ဥဘယဟိတပဋိပတ္တိမာဝဟတိ။ အာဃာတာဒယော ပန ပဝတ္တိယမာနာ ဒုဗ္ဗဏ္ဏတံ, ဒုက္ခသေယျံ, ဘောဂဟာနိံ, အကိတ္တိံ, ပရေဟိ ဒုရုပသင်္ကမနတဉ္စ နိပ္ဖါဒေန္တာ နိရယာဒီသု မဟာဒုက္ခမာဝဟန္တိ။ ပါဏာတိပါတာဒိပဋိဝိရတိ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိကလျာဏံ ပရမ္ပရမာဝဟတိ။ ပါဏာတိပါတာဒိ ပန ဝိပ္ပဋိသာရာဒိအကလျာဏံ ပရမ္ပရမာဝဟတိ။ ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တံ ဉာဏံ ဝေနေယျာနံ ယထာရဟံ ဝိဇ္ဇာဘိညာဒိဂုဏဝိသေသမာဝဟတိ သဗ္ဗညေယျဿ ယထာသဘာဝါဝဗောဓတော။ တထာ ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသရဟိတံ ပန ဉာဏံ ဉေယျေသု သာဓာရဏဘာဝတော ယထာဝုတ္တဂုဏဝိသေသံ နာဝဟတိ။ သဗ္ဗာပိ စေတာ ဒိဋ္ဌိယော ယထာရဟံ သဿတုစ္ဆေဒဘာဝတော အန္တဒွယဘူတာ သက္ကာယတီရံ နာတိဝတ္တန္တိ အနိယျာနိကသဘာဝတ္တာ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပန သပရိက္ခာရာ မဇ္ဈိမပဋိပဒါဘူတာ သက္ကာယတီရမတိက္ကမ္မ ပါရံ ဂစ္ဆတိ နိယျာနိကသဘာဝတ္တာ။ ဝေဒနာနံ ယထာဘူတံ သမုဒယာဒိပဋိဝေဓနာ အနုပါဒါဝိမုတ္တိမာဝဟတိ မဂ္ဂဘာဝတော။ ဝေဒနာနံ ယထာဘူတံ သမုဒယာဒိအသမ္ပဋိဝေဓော သံသာရစာရကာဝရောဓမာဝဟတိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝတော။ ဝေဒယိတသဘာဝပဋိစ္ဆာဒကော သမ္မောဟော တဒဘိနန္ဒနမာဝဟတိ, ယထာဘူတာဝဗောဓော ပန တတ္ထ နိဗ္ဗေဓံ, ဝိရာဂဉ္စ အာဝဟတိ။ မိစ္ဆာဘိနိဝေသေ အယောနိသောမနသိကာရသဟိတာ တဏှာ အနေကဝိဟိတံ ဒိဋ္ဌိဇာလံ ပသာရေတိ။ ယထာဝုတ္တတဏှာသမုစ္ဆေဒေါ ပဌမမဂ္ဂေါ တံ ဒိဋ္ဌိဇာလံ သင်္ကောစေတိ။ သဿတဝါဒါဒိပညာပနဿ ဖဿော ပစ္စယော အသတိ ဖဿေ တဒဘာဝတော။ ဒိဋ္ဌိဗန္ဓနဗဒ္ဓါနံ ဖဿာယတနာဒီနမနိရောဓနေန ဖဿာဒိအနိရောဓော သံသာရဒုက္ခဿ အနိဝတ္တိယေဝ ယာထာဝတော ဖဿာယတနာဒိပရိညာ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဒဿနာနိ အတိဝတ္တတိ, တေသံ ပန တထာ အပရိညာ ဒိဋ္ဌိဒဿနံ နာတိဝတ္တတိ။ ဘဝနေတ္တိသမုစ္ဆေဒေါ အာယတိံ အတ္တဘာဝဿ အနိဗ္ဗတ္တိယာ သံဝတ္တတိ, အသမုစ္ဆိန္နာယ ဘဝနေတ္တိယာ အနာဂတေ ဘဝပ္ပဗန္ဓော ပရိဝတ္တတိယေဝါတိ အယံ သုတ္တေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခတော ပရိဝတ္တနလက္ခဏော ပရိဝတ္တနဟာရော နာမ။ ကိမာဟ ‘‘ကုသလာကုသလေ ဓမ္မေ, နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဘာဝိတေ ပဟီနေ စာ’’တိအာဒိ။

ဝေဝစနဟာရဝဏ္ဏနာ

‘‘မမံ မမ မေ’’တိ ပရိယာယဝစနံ။ ‘ဝါ ယဒိ စာ’’တိ ပရိယာယဝစနံ။ ‘‘ဘိက္ခဝေ သမဏာ တပဿိနော’’တိ ပရိယာယဝစနံ။ ‘‘ပရေ အညေ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘အဝဏ္ဏံ အကိတ္တိံ နိန္ဒ’’န္တိ…ပေ… နံ။ ‘‘ဘာသေယျုံ ဘဏေယျုံ ကထေယျု’’န္တိ…ပေ… နံ။ ‘‘ဓမ္မဿ ဝိနယဿ သတ္ထုသာသနဿာ’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘သံဃဿ သမူဟဿ ဂဏဿာ’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘တတြ တတ္ထ တေသူ’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘တုမှေဟိ ဝေါ ဘဝန္တေဟီ’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘အာဃာတော ဒေါသော ဗျာပါဒေါ’’တိ…ပေ… နံ ‘‘အပ္ပစ္စယော ဒေါမနဿံ စေတသိကဒုက္ခ’’န္တိ…ပေ… နံ။ ‘‘စေတသော စိတ္တဿ မနသော’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘အနဘိရဒ္ဓိ ဗျာပတ္တိ မနောပဒေါသော’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘န နော အ မာ’’တိ…ပေ… နံ။ ‘‘ကရဏီယာ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗာ ပဝတ္တေတဗ္ဗာ’’တိ ပရိယာယဝစနံ။ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု ဝေဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အယံ တဿ တဿ အတ္ထဿ တံတံပရိယာယသဒ္ဒယောဇနာလက္ခဏော ဝေဝစနဟာရော နာမ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝေဝစနာနိ ဗဟူနိ တု, သုတ္တေ ဝုတ္တာနိ ဧကဓမ္မဿာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၁၀)။

ပညတ္တိဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတော ဝတ္ထုဝသေန ဒသဝိဓေန, ဧကူနဝီသတိဝိဓေန ဝါ ပညတ္တော။ အပစ္စယော ဥပဝိစာရဝသေန ဆဓာ ပညတ္တော။ အာနန္ဒော ပီတိအာဒိဝသေန ဝေဝစနေန နဝဓာ ပညတ္တော။ ပီတိ သာမညတော ပန ခုဒ္ဒိကာဒိဝသေန ပဉ္စဓာ ပညတ္တော။ သောမနဿံ ဥပဝိစာရဝသေန ဆဓာ, သီလံ ဝါရိတ္တစာရိတ္တာဒိဝသေန အနေကဓာ, ဂမ္ဘီရတာဒိဝိသေသယုတ္တံ ဉာဏံ စိတ္တုပ္ပါဒဝသေန စတုဓာ, ဒွါဒသဓာ ဝါ, ဝိသယဘေဒတော အနေကဓာ စ, ဒိဋ္ဌိသဿတာဒိဝသေန ဒွါသဋ္ဌိယာ ဘေဒေဟိ, တဒန္တောဂဓဝိဘာဂေန အနေကဓာ စ, ဝေဒနာ ဆဓာ, အဋ္ဌသတဓာ, အနေကဓာ စ, တဿာ သမုဒယော ပဉ္စဓာ, တထာ အတ္ထင်္ဂမောပိ, အဿာဒေါ ဒုဝိဓေန, အာဒီနဝေါ တိဝိဓေန, နိဿရဏံ ဧကဓာ, စတုဓာ စ, အနုပါဒါဝိမုတ္တိ ဒုဝိဓေန, ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိ ဝုတ္တာ အဝိဇ္ဇာ ဝိသယဘေဒေန စတုဓာ, အဋ္ဌဓာ စ, ‘‘တဏှာဂတာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ တဏှာ ဆဓာ, အဋ္ဌသတဓာ, အနေကဓာ စ, ဖဿော နိဿယဝသေန ဆဓာ, ဥပါဒါနံ စတုဓာ, ဘဝေါ ဒွိဓာ, အနေကဓာ စ, ဇာတိ ဝေဝစနဝသေန ဆဓာ, တထာ ဇရာ သတ္တဓာ, မရဏံ အဋ္ဌဓာ, နဝဓာ စ, သောကော ပဉ္စဓာ, ပရိဒေဝေါ ဆဓာ, ဒုက္ခံ စတုဓာ, တထာ ဒေါမနဿံ, ဥပါယာသော စတုဓာ ပညတ္တောတိ အယံ ပဘေဒပညတ္တိ, သမူဟပညတ္တိ စ။

‘‘သမုဒယော ဟောတီ’’တိ ပဘဝပညတ္တိ, ‘‘ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ ဒုက္ခဿ ပရိညာပညတ္တိ, သမုဒယဿ ပဟာနပညတ္တိ, နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယာပညတ္တိ, မဂ္ဂဿ ဘာဝနာပညတ္တိ။ ‘‘အန္တောဇာလီကတာ’’တိအာဒိသဗ္ဗဒိဋ္ဌီနံ သင်္ဂဟပညတ္တိ။ ‘‘ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိကော’’တိအာဒိ ဒုဝိဓေန ပရိနိဗ္ဗာနပညတ္တီတိ ဧဝံ အာဃာတာဒီနံ ပဘဝပညတ္တိပရိညာပညတ္တိအာဒိဝသေန။ တထာ ‘‘အာဃာတော’’တိ ဗျာပါဒဿ ဝေဝစနပညတ္တိ။ ‘‘အပ္ပစ္စယော’’တိ ဒေါမနဿဿဝေဝစနပညတ္တီတိအာဒိဝသေန စ ပညတ္တိဘေဒေါ ဝိဘဇ္ဇိတဗ္ဗောတိ အယံ ဧကေကဿ ဓမ္မဿ အနေကာဟိ ပညတ္တီဟိ ပညပေတဗ္ဗာကာရဝိဘာဝနလက္ခဏော ပညတ္တိဟာရော နာမ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကံ ဘဂဝါ ဓမ္မံ, ပဏ္ဏတ္တီဟိ ဝိဝိဓာဟိ ဒေသေတီ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၁၁)။

ဩတရဏဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတဂ္ဂဟဏေန သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟော, တထာ အနဘိရဒ္ဓိဂ္ဂဟဏေန။ အပ္ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန ဝေဒနာက္ခန္ဓသင်္ဂဟောတိ ဣဒံ ခန္ဓမုခေန ဩတရဏံ။ တထာ အာဃာတာဒိဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာယတနံ, ဓမ္မဓာတု, ဒုက္ခသစ္စံ, သမုဒယသစ္စံ ဝါ ဂဟိတန္တိ ဣဒံ အာယတနမုခေန, ဓာတုမုခေန, သစ္စမုခေန စ ဩတရဏံ။ တထာ အာဃာတာဒီနံ သဟဇာတာ အဝိဇ္ဇာ ဟေတုသဟဇာတအညမညနိဿသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ ပစ္စယော, အသဟဇာတာ ပန အနန္တရနိရုဒ္ဓါ အနန္တရသမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနပစ္စယေဟိ ပစ္စယော။ အနနန္တရာ ပန ဥပနိဿယဝသေနေဝ ပစ္စယော။ တဏှာဥပါဒါနာဒိ ဖဿာဒီနမ္ပိ တေသံ သဟဇာတာနံ, အသဟဇာတာနဉ္စ ယထာရဟံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော။ ကောစိ ပနေတ္ထ အဓိပတိဝသေန, ကောစိ ကမ္မဝသေန, ကောစိ အာဟာရဝသေန, ကောစိ ဣန္ဒြိယဝသေန, ကောစိ ဈာနဝသေန ကောစိ မဂ္ဂဝသေနာပိ ပစ္စယောတိ အယမ္ပိ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဣဒံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန ဩတရဏံ။ ဣမိနာဝ နယေန အာနန္ဒာဒီနမ္ပိ ခန္ဓာဒိမုခေန ဩတရဏံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ။

တထာ သီလံ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ဝိရတိစေတနာ, အဗျာပါဒါဒိစေတသိကဓမ္မာ စ, ပါဏာတိပါတာဒယော စေတနာဝ, တေသံ, တဒုပကာရကဓမ္မာနဉ္စ လဇ္ဇာဒယာဒီနံ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာယတနာဒီသု သင်္ဂဟတော ပုရိမနယေနေဝ ခန္ဓာဒိမုခေန ဩတရဏံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ။ ဧသ နယော ဉာဏဒိဋ္ဌိဝေဒနာအဝိဇ္ဇာတဏှာဒိဂ္ဂဟဏေသုပိ။ နိဿရဏာနုပါဒါဝိမုတ္တိဂ္ဂဟဏေသု ပန အသင်္ခတဓာတုဝသေနပိ ဓာတုမုခေန ဩတရဏံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ, တထာ ‘‘ဝေဒနာနံ…ပေ… အနုပါဒါဝိမုတ္တော’’တိ ဧတေန ဘဂဝတော သီလာဒယော ပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓာ, သတိပဋ္ဌာနာဒယော စ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ပကာသိတာ ဟောန္တီတိ တံမုခေနပိ ဩတရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ သဿတာဒိပညာပနဿ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာဒီပနေန အနိစ္စတာမုခေန ဩတရဏံ, တထာ ဧဝံဓမ္မတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန ဩတရဏံ။ အနိစ္စဿ ဒုက္ခာနတ္တဘာဝတော အပ္ပဏိဟိတမုခေန, သုညတာမုခေန ဩတရဏံ။ သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော။ အယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိမုခေဟိ သုတ္တတ္ထဿ ဩတရဏလက္ခဏော ဩတရဏဟာရော နာမ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ယော စ ပဋိစ္စုပ္ပါဒေါ, ဣန္ဒြိယခန္ဓာ စ ဓာတုအာယတနာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၁၂)။

သောဓနဟာရဝဏ္ဏနာ

‘‘မမံ ဝါ ဘိက္ခဝေ, ပရေ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျု’’န္တိ အာရမ္ဘော။ ‘‘ဓမ္မဿ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျုံ သံဃဿ ဝါ အဝဏ္ဏံ ဘာသေယျု’’န္တိ ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ။ ‘‘တတြ တုမှေဟိ န အာဃာတော, န အပ္ပစ္စယော, န စေတသော အနဘိရဒ္ဓိ ကရဏီယာ’’တိ ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စ။ ဒုတိယနယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော, တထာ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိ အာရမ္ဘော။ ‘‘ကတမ’’န္တိအာဒိ ပုစ္ဆာ။ ‘‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာ’’တိအာဒိ ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ။ နော စ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ။ ‘‘ဣဒံ ခေါ’’တိအာဒိ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ စေဝ ပဒသုဒ္ဓိ စ, အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ။

တထာ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ အာရမ္ဘော။ ‘‘ကတမေ စ တေ’’တိအာဒိ ပုစ္ဆာ။ ‘‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ အာရမ္ဘော။ ‘‘ကိမာဂမ္မာ’’တိအာဒိ အာရမ္ဘပုစ္ဆာ။ ‘‘ယထာ သမာဟိတေ’’တိအာဒိ ပဒသုဒ္ဓိ, နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ, နော စ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ။ ‘‘ဣမေ ခေါ’’တိအာဒိ ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ ပုစ္ဆာသုဒ္ဓိ စ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စ။ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ အာရမ္ဘာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အယံ ပဒါရမ္ဘာနံ သောဓိတာသောဓိတဘာဝဝိစာရဏလက္ခဏော သောဓနဟာရော နာမ, ဝုတ္တမ္ပိ စ ‘‘ဝိဿဇ္ဇိတမှိ ပဉှေ, ဂါထာယံ ပုစ္ဆိတာယမာရဗ္ဘာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၁၃)။

အဓိဋ္ဌာနဟာရဝဏ္ဏနာ

‘‘အဝဏ္ဏ’’န္တိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ။ တမဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘မမံ ဝါ’’တိ။ ဓမ္မဿ ဝါ သံဃဿ ဝါတိ ပက္ခေပိ ဧသ နယော။ တထာ ‘‘သီလ’’န္တိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ။ တမဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိ။ ‘‘အညေဝ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ, တမဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ, တထာ ‘‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာ’’တိအာဒိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ။ တမဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ ‘‘သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိ။ ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗတ္ထ ယထာဒေသိတမေဝ သာမညဝိသေသာ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ။ အယံ သုတ္တာဂတာနံ ဓမ္မာနံ အဝိကပ္ပနာဝသေန ယထာဒေသိတမေဝ သာမညဝိသေသနိဒ္ဓါရဏလက္ခဏော အဓိဋ္ဌာနဟာရော နာမ, ယထာဟ ‘‘ဧကတ္တတာယ ဓမ္မာ, ယေပိ စ ဝေမတ္တတာယ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၁၄)။

ပရိက္ခာရဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒီနံ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒီနိ (ဓ။ သ။ ၁၂၃၇၊ ဝိဘ။ ၉၀၉) ဧကူနဝီသတိ အာဃာတဝတ္ထူနိ ဟေတု။ အာနန္ဒာဒီနံ အာရမ္မဏာဘိသိနေဟော ဟေတု။ သီလဿ ဟိရိဩတ္တပ္ပံ, အပ္ပိစ္ဆတာဒယော စ ဟေတု။ ‘‘ဂမ္ဘီရာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဓမ္မဿ သဗ္ဗာပိ ပါရမိယော ဟေတု။ ဝိသေသေန ပညာပါရမီ။ ဒိဋ္ဌီနံ အသပ္ပုရိသူပနိဿယော, အသဒ္ဓမ္မဿဝနံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသေန အယောနိသောမနသိကာရော စ အဝိသေသေန ဟေတု။ ဝိသေသေန ပန သဿတဝါဒါဒီနံ အတီတဇာတိအနုဿရဏာဒိ ဟေတု။ ဝေဒနာနံ အဝိဇ္ဇာ, တဏှာ, ကမ္မာဒိဖဿော စ ဟေတု။ အနုပါဒါဝိမုတ္တိယာ အရိယမဂ္ဂေါ ဟေတု။ အညာဏဿ အယောနိသောမနသိကာရော ဟေတု။ တဏှာယ သံယောဇနိယေသု အဿာဒါနုပဿနာ ဟေတု။ ဖဿဿ သဠာယတနာနိ ဟေတု။ သဠာယတနဿ နာမရူပံ ဟေတု။ ဘဝနေတ္တိသမုစ္ဆေဒဿ ဝိသုဒ္ဓိဘာဝနာ ဟေတူတိ အယံ ပရိက္ခာရသင်္ခါတေ ဟေတုပစ္စယေ နိဒ္ဓါရေတွာ သံဝဏ္ဏနာလက္ခဏော ပရိက္ခာရဟာရော နာမ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ယံ ဓမ္မံ, ဇနယန္တိပ္ပစ္စယာ ပရမ္ပရတော’’တိအာဒိ။

သမာရောပနဟာရဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒီနမကရဏီယတာဝစနေန ခန္တိသမ္ပဒါ ဒဿိတာ ဟောတိ။ ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ခေါ ပနေတ’’န္တိအာဒိနာ သောရစ္စသမ္ပဒါ။ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ ဉာဏသမ္ပဒါ။ ‘‘အပရာမသတော စဿ ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာ’’တိ, ‘‘ဝေဒနာနံ…ပေ… ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော’’တိ စ ဧတေဟိ သမာဓိသမ္ပဒါယ သဒ္ဓိံ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဝသီဘာဝသမ္ပဒါ ဒဿိတာ။ တတ္ထ ခန္တိသမ္ပဒါ ပဋိသင်္ခါနဗလသိဒ္ဓိတော သောရစ္စသမ္ပဒါယ ပဒဋ္ဌာနံ, သောရစ္စသမ္ပဒါ ပန အတ္ထတော သီလမေဝ, သီလံ သမာဓိသမ္ပဒါယ ပဒဋ္ဌာနံ။ သမာဓိ ဉာဏသမ္ပဒါယ ပဒဋ္ဌာနန္တိ အယံ ပဒဋ္ဌာနသမာရောပနာ။

ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနံ သီလဿ ပရိယာယဝိဘာဂဒဿနံ။ သဿတဝါဒါဒိဝိဘာဂဒဿနံ ပန ဒိဋ္ဌိယာ ပရိယာယဝစနန္တိ အယံ ဝေဝစနသမာရောပနာ။

သီလေန ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနံ, တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ, ဒုစ္စရိတသံကိလေသပ္ပဟာနဉ္စ သိဇ္ဈတိ။ သမာဓိနာ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ, တဏှာသံကိလေသပ္ပဟာနဉ္စ သိဇ္ဈတိ။ ပညာယ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသပ္ပဟာနံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ, အနုသယပ္ပဟာနဉ္စ သိဇ္ဈတီတိ အယံ ပဟာနသမာရောပနာ။

သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ သမထဝိပဿနာဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ ပဟာနတ္တယသိဒ္ဓိတောတိ အယံ ဘာဝနာသမာရောပနာ။ အယံ သုတ္တေ အာဂတဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနဝေဝစနပဟာနဘာဝနာသမာရောပနဝိစာရဏလက္ခဏော သမာရောပနဟာရော နာမ။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ယံ မူလာ, ယေ စေကတ္ထာ ပကာသိတာ မုနိနာ’’တိအာဒိ, (နေတ္တိ။ ၄။၁၆) အယံ သောဠသဟာရယောဇနာ။

သောဠသဟာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဉ္စဝိဓနယဝဏ္ဏနာ

နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒီနမကရဏဝစနေန တဏှာဝိဇ္ဇာသင်္ကောစော ဒဿိတော။ သတိ ဟိ အတ္တတ္တနိယဝတ္ထူသု သိနေဟေ, သမ္မောဟေ စ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိနာ အာဃာတော ဇာယတိ, နာသတိ။ တထာ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒိဝစနေဟိ ‘‘ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာ, အနုပါဒါဝိမုတ္တော, ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ…ပေ… ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနေဟိ စ တဏှာဝိဇ္ဇာနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ။ တာသံ ပန ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကာဒိပဒေဟိ, ‘‘အဇာနတံ အပဿတ’’န္တိအာဒိပဒေဟိ စ သရူပတောပိ ဒဿိတာနံ တဏှာဝိဇ္ဇာနံ ရူပဓမ္မာ, အရူပဓမ္မာ စ အဓိဋ္ဌာနံ။ ယထာက္ကမံ သမထော စ ဝိပဿနာ စ ပဋိပက္ခော, တေသံ ပန စေတောဝိမုတ္တိ, ပညာဝိမုတ္တိ စ ဖလံ။ တတ္ထ တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, တဏှာဝိဇ္ဇာ ဝါ, တဒဓိဋ္ဌာနဘူတာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ, တေသမပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပဇာနနာ သမထဝိပဿနာ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ, စတုသစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

တဏှာဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ မာယာသာဌေယျမာနာတိမာနမဒပမာဒပါပိစ္ဆတာပါပမိတ္တတာအဟိရိကာနောတ္တပ္ပါဒိဝသေန သဗ္ဗောပိ အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော။ တထာ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေနပိ ဝိပရီတမနသိကာရကောဓုပနာဟမက္ခပဠာသဣဿာမစ္ဆရိယသာရမ္ဘ ဒေါဝစဿတာ ဘဝဒိဋ္ဌိဝိဘဝဒိဋ္ဌာဒိဝသေန။ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ပန အမာယာအသာဌေယျာဒိဝသေန, အဝိပရီတမနသိကာရာဒိဝသေန စ သဗ္ဗောပိ ကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော။ တထာ သမထပက္ခိယာနံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနံ, ဝိပဿနာပက္ခိယာနဉ္စ အနိစ္စသညာဒီနံ ဝသေနာတိ အယံ တဏှာဝိဇ္ဇာဟိ သံကိလေသပက္ခံ သုတ္တတ္ထံ သမထဝိပဿနာဟိ စ ဝေါဒါနပက္ခံ စတုသစ္စယောဇနမုခေန နယနလက္ခဏဿ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယဿ ဘူမိ။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘တဏှဉ္စ အဝိဇ္ဇမ္ပိ စ, သမထေန ဝိပဿနာယ ယော နေတီ’’တိအာဒိ။

တိပုက္ခလနယဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာဒီနမကရဏဝစနေန အဒေါသသိဒ္ဓိ, တထာ ပါဏာတိပါတဖရုသဝါစာဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေနာပိ။ အာနန္ဒာဒီနမကရဏဝစနေန ပန အလောဘသိဒ္ဓိ, တထာ အဗြဟ္မစရိယတော ပဋိဝိရတိဝစနေနာပိ။ အဒိန္နာဒါနာဒီဟိ ပန ပဋိဝိရတိဝစနေန တဒုဘယသိဒ္ဓိ။ ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ အမောဟသိဒ္ဓိ။ ဣတိ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ ဂဟိတေဟိ တပ္ပဋိပက္ခတော အာဃာတာဒီနမကရဏဝစနေန စ တီဏိ ကုသလမူလာနိ သိဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တိ။ တတ္ထ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ တိဝိဓဒုစ္စရိတသံကိလေသမလဝိသမာကုသလသညာဝိတက္ကပဉ္စာဒိဝသေန သဗ္ဗောပိ အကုသလပက္ခော ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော။ တထာ တီဟိ ကုသလမူလေဟိ တိဝိဓသုစရိတဝေါဒါနသမကုသလသညာဝိတက္ကပညာသဒ္ဓမ္မသမာဓိ- ဝိမောက္ခမုခဝိမောက္ခာဒိဝသေန သဗ္ဗောပိ ကုသလပက္ခော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော။

ဧတ္ထ စာယံ သစ္စယောဇနာ – လောဘော သမုဒယသစ္စံ, သဗ္ဗာနိ ဝါ ကုသလာကုသလမူလာနိ, တေဟိ ပန နိဗ္ဗတ္တာ တေသမဓိဋ္ဌာနဂေါစရဘူတာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ, တေသမပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပဇာနနာ ဝိမောက္ခာဒိကာ မဂ္ဂသစ္စန္တိ။ အယံ အကုသလမူလေဟိ သံကိလေသပက္ခံ, ကုသလမူလေဟိ စ ဝေါဒါနပက္ခံ စတုသစ္စယောဇနမုခေန နယနလက္ခဏဿ တိပုက္ခလနယဿ ဘူမိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘ယော အကုသလေ သမူလေဟိ,

နေတိ ကုသလေ စ ကုသလမူလေဟီ’’တိအာဒိ။ (နေတ္တိ။ ၄။၁၈)၊

သီဟဝိက္ကီဠိတနယဝဏ္ဏနာ

အာဃာတာနန္ဒာဒီနမကရဏ-ဝစနေန သတိသိဒ္ဓိ။ မိစ္ဆာဇီဝါပဋိဝိရတိဝစနေန ဝီရိယသိဒ္ဓိ။ ဝီရိယေန ဟိ ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကေ ဝိနောဒေတိ, ဝီရိယသာဓနဉ္စ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ။ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ ပဋိဝိရတိဝစနေန သတိသိဒ္ဓိ။ သတိယာ ဟိ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇော ဒိဋ္ဌော ဟောတိ။ တတ္ထ စ အာဒီနဝါနိသံသေ သလ္လက္ခေတွာ သာဝဇ္ဇံ ပဟာယ အနဝဇ္ဇံ သမာဒါယ ဝတ္တတိ။ တထာ ဟိ သာ ‘‘နိယျာတနပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘တယိဒံ ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ သမာဓိပညာသိဒ္ဓိ။ ပညဝါ ဟိ ယထာဘူတာဝဗောဓော သမာဟိတော စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ။

တထာ ‘‘နိစ္စော ဓုဝေါ’’တိအာဒိနာ အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော, ‘‘အရောဂေါ ပရံ မရဏာ, ဧကန္တသုခီ အတ္တာ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော’’တိ စ ဧဝမာဒီဟိ အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော။ ‘‘ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော’’တိအာဒိနာ အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လာသော။ သဗ္ဗေဟေဝ ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနပဒေဟိ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝိပလ္လာသောတိ ဧဝမေတ္ထ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ သိဒ္ဓါ ဟောန္တိ, တေသံ ပဋိပက္ခတော စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ သိဒ္ဓါနေဝ။ တတ္ထ စတူဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ။ ကထံ ဒုဝိဓော ဟိ တဏှာစရိတော မုဒိန္ဒြိယော တိက္ခိန္ဒြိယောတိ, တထာ ဒိဋ္ဌိစရိတောပိ။ တေသု ပဌမော အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝိပလ္လတ္ထဒိဋ္ဌိကော သတိဗလေန ယထာဘူတံ ကာယသဘာဝံ သလ္လက္ခေတွာ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ။ ဒုတိယော အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပလ္လတ္ထဒိဋ္ဌိကော ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၆၊ အ။ နိ။ ၄။၁၄၊ ၆။၅၈) ဝုတ္တေန ဝီရိယသံဝရသင်္ခါတေန ဝီရိယဗလေန တံ ဝိပလ္လာသံ ဝိဓမတိ။ တတိယော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝိပလ္လတ္ထဒိဋ္ဌိကော သမာဓိဗလေန သမာဟိတဘာဝတော သင်္ခါရာနံ ခဏိကဘာဝံ ယထာဘူတံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ စတုတ္ထော သန္တတိသမူဟကိစ္စာရမ္မဏဃနဝိစိတ္တတ္တာ ဖဿာဒိဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တေ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝိပလ္လတ္ထဒိဋ္ဌိကော စတုကောဋိကသုညတာမနသိကာရေန တံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ ဝိဒ္ဓံသေတိ။ စတူဟိ စေတ္ထ ဝိပလ္လာသေဟိ စတုရာသဝေါဃယောဂဂန္ထအဂတိတဏှုပ္ပါဒုပါဒါနသတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိအပရိညာဒိဝသေန သဗ္ဗောပိ အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော။ တထာ စတူဟိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ စတုဗ္ဗိဓဈာနဝိဟာရာဓိဋ္ဌာနသုခဘာဂိယဓမ္မအပ္ပမညာသမ္မပ္ပဓာနဣဒ္ဓိပါဒါဒိဝသေန သဗ္ဗောပိ ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗော။

ဧတ္ထ စာယံ သစ္စယောဇနာ – သုဘသညာသုခသညာဟိ, စတူဟိပိ ဝါ ဝိပလ္လာသေဟိ သမုဒယသစ္စံ, တေသမဓိဋ္ဌာနာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ, တေသမပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပဇာနနာ သတိပဋ္ဌာနာဒိကာ မဂ္ဂသစ္စန္တိ။ အယံ ဝိပလ္လာသေဟိ သံကိလေသပက္ခံ, သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီဟိ ဝေါဒါနပက္ခံ စတုသစ္စယောဇနမုခေန နယနလက္ခဏဿ သီဟဝိက္ကီဠိတနယဿ ဘူမိ, ယထာဟ ‘‘ယော နေတိ ဝိပလ္လာသေဟိ, ကိလေသေ ဣန္ဒြိယေဟိ သဒ္ဓမ္မေ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၁၉)။

ဒိသာလောစနအင်္ကုသနယဒွယဝဏ္ဏနာ

ဣတိ တိဏ္ဏံ အတ္ထနယာနံ သိဒ္ဓိယာ ဝေါဟာရနယဒွယမ္ပိ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ။ တထာ ဟိ အတ္ထနယတ္တယဒိသာဘူတဓမ္မာနံ သမာလောစနမေဝ ဒိသာလောစနနယော။ တေသံ သမာနယနမေဝ အင်္ကုသနယော။ တသ္မာ ယထာဝုတ္တနယေန အတ္ထနယာနံ ဒိသာဘူတဓမ္မသမာလောကနနယနဝသေန တမ္ပိ နယဒွယံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝေယျာကရဏေသု ဟိ ယေ, ကုသလာကုသလာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ။ ၄။၂၀)။ အယံ ပဉ္စနယယောဇနာ။

ပဉ္စဝိဓနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

သာသနပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာ

ဣဒံ ပန သုတ္တံ သောဠသဝိဓေ သာသနပဋ္ဌာနေ သံကိလေသဝါသနာသေက္ခဘာဂိယံ တဏှာဒိဋ္ဌာဒိသံကိလေသာနံ သီလာဒိပုညကိရိယဿ, အသေက္ခသီလာဒိက္ခန္ဓဿ စ ဝိဘတ္တတ္တာ, သံကိလေသဝါသနာနိဗ္ဗေဓာသေက္ခဘာဂိယမေဝ ဝါ ယထာဝုတ္တတ္ထာနံ သေက္ခသီလက္ခန္ဓာဒိကဿ စ ဝိဘတ္တတ္တာ။ အဋ္ဌဝီသတိဝိဓေ ပန သာသနပဋ္ဌာနေ လောကိယလောကုတ္တရံ သတ္တဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ဉာဏဉေယျံ ဒဿနဘာဝနံ သကဝစနပရဝစနံ ဝိဿဇ္ဇနီယာဝိဿဇ္ဇနီယံ ကမ္မဝိပါကံ ကုသလာကုသလံ အနုညာတပဋိက္ခိတ္တံ ဘဝေါ စ လောကိယလောကုတ္တရာဒီနမတ္ထာနံ ဣဓ ဝိဘတ္တတ္တာတိ။ အယံ သာသနပဋ္ဌာနယောဇနာ။

ပကရဏနယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝသောရစ္စသဒ္ဓါသတိဓိတိဗုဒ္ဓိခန္တိဝီရိယာဒိဓမ္မသမင်္ဂိနာ သာဋ္ဌကထေ ပိဋကတ္တယေ အသင်္ဂါသံဟီရဝိသာရဒဉာဏစာရိနာ အနေကပ္ပဘေဒသကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟိနာ မဟာဂဏိနာ မဟာဝေယျာကရဏေန ဉာဏာဘိဝံသဓမ္မသေနာပတိနာမထေရေန မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇဂရုနာ ကတာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထဝိဘာဝနာ။

ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဌမော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော။