သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ (ဒု)

တံ မဇ္ဈိမဘာဏကသံယုတ္တဘာဏကာနမ္ပိ သမာနကထာ။ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယဉှိ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃၅၂) သံယုတ္တဋ္ဌကထာယဉ္စ (သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃၇) တထေဝ ဝုတ္တံ။ ဣဓ ပန ဒီဃဘာဏကာနံ မတေန ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယဒိ စ ‘‘အဟုတွာ’’တိ ကတ္ထစိ ပါဌော ဒိဿတိ, ဧဝံ သတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ သမာနဝါဒေါ သိယာတိ။ ကူဋာဂါရသာလာသင်္ခေပေနာတိ ဟံသမဏ္ဍလာကာရသင်္ခါတဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကူဋာဂါရသာလာနိယာမေန, တထာ ကတတ္တာ ပါသာဒေါယေဝ ‘‘ကူဋာဂါရသာလာ’’တိ ဝုတ္တော, တဗ္ဗောဟာရေန ပန သကလောပိ သံဃာရာမောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၂။၁၆၂) တု ဧဝံ ဝုတ္တံ –

‘‘ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆဒနေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ။

ကောသလေသု ဇာတာ, ဘဝါ, တေ ဝါ နိဝါသော ဧတေသန္တိ ကောသလကာ။ ဧဝံ မာဂဓကာ။ ဇနပဒဝါစိနော ဟိ ပါယတော ပုလ္လိင်္ဂပုထုဝစနာ။ ယဿ အကရဏေ ပုဂ္ဂလော မဟာဇာနိယော ဟောတိ, တံ ကရဏံ အရဟတီတိ ကရဏီယန္တိ ဝုစ္စတိ။ တေနာဟ ‘‘အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗကမ္မေနာ’’တိ။ အကာတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ အသတိ သမဝါယေ, တသ္မာ သမဝါယေ သတိ ကတ္တဗ္ဗတော တံ ကိစ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပါယော။

၃၆၀။ ယာ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ နာနတ္တသညာ, တာသံ ဝသေန ‘‘နာနာရမ္မဏစာရတော’’တိ ဝုတ္တံ, နာနာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိတောတိ အတ္ထော။ သမ္ဘဝန္တဿေဝ ဟိ ပဋိသေဓော, န အသမ္ဘဝန္တဿ။ ပဋိက္ကမ္မာတိ နိဝတ္တေတွာ တထာ စိတ္တံ အနုပ္ပါဒေတွာ။ သလ္လီနောတိ ဈာနသမာပတ္တိယာ ဧကတ္တာရမ္မဏံ အလ္လီနော။ နိလီနောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကီဘာဝ’’န္တိအာဒိ။ သပရိဝါရတ္တာ အနေကောပိ တဒါ ဧကော ဝိယ ဘဝတီတိ ဧကီဘာဝေါ, တံ ဧကီဘာဝံ။ ယေနာယသ္မာ နာဂိတော, တံ သန္ဓာယ ‘‘တသ္မာ ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဩဋ္ဌဒ္ဓလိစ္ဆဝိဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၃၆၁။ အဒ္ဓေါဋ္ဌတာယာတိ ဥပဍ္ဎောဋ္ဌတာယ။ တဿ ကိရ ဥတ္တရောဋ္ဌဿ အပ္ပကတာယ တိရိယံ ဖာလေတွာ အဒ္ဓမပနီတံ ဝိယ ခါယတိ စတ္တာရော ဒန္တေ, ဒွေ စ ဒါဌာ န ဆာဒေတိ, တေန နံ ‘‘ဩဋ္ဌဒ္ဓေါ’’တိ ဝေါဟရတိ။ ကေစိ ပန ‘‘အဓော-သဒ္ဒေန ပါဌံ ပရိကပ္ပေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဩဋ္ဌဿ ဩလမ္ဗကတာယ ‘‘ဩဋ္ဌာဓော’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တမေဝ တထာ ပါဌဿ အဒိဿနတော, အာစရိယေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၆၁) စ အဝဏ္ဏိတတ္တာ။ အယံ ကိရ ဥပေါသထိကော ဒါယကော ဒါနပတိ သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဗုဒ္ဓမာမကော ဓမ္မသံဃမာမကော။ တေနာဟ ‘‘ပုရေဘတ္တ’’န္တိအာဒိ။ ခန္ဓကေ, (မဟာဝ။ ၂၈၉) မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တေ (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၆၁) စ အာဂတနယေန ‘‘နီလပီတာဒိ…ပေ… တာဝတိံသပရိသသပ္ပဋိဘာဂါယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အယံ ပန ဝေသာလီ ဘဂဝတော ကာလေ ဣဒ္ဓါ စေဝ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ စ အဟောသိ။ တတ္ထ ဟိ ရာဇူနမေဝ သတ္တ သဟဿာနိ, သတ္တ သတာနိ, သတ္တ စ ရာဇာနော အဟေသုံ, တထာ ယုဝရာဇသေနာပတိဘဏ္ဍာဂါရိကပဘုတီနမ္ပိ, ပါသာဒကူဋာဂါရအာရာမပေါက္ခရဏိအာဒယောပိ တပ္ပရိမာဏာယေဝ, ဗဟုဇနာ, အာကိဏ္ဏမနုဿာ, သုဘိက္ခာ စ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘မဟတိယာ လိစ္ဆဝိပရိသာယာ’’တိ။ တဿ ပန ကုလဿ အာဒိဘူတာနံ ယထာဝုတ္တာနံ မံသပေသိယာ နိဗ္ဗတ္တဒါရကာနံ တာပသေန ပါယိတံ ယံ ခီရံ ဥဒရံ ပဝိသတိ, သဗ္ဗံ တံ မဏိဘာဇနဂတံ ဝိယ ဒိဿတိ, စရိမကဘဝေ ဗောဓိသတ္တေ ကုစ္ဆိဂတေ ဗောဓိသတ္တမာတု ဝိယ ဥဒရစ္ဆဝိယာ အတိဝိပ္ပသန္နတာယ တေ နိစ္ဆဝီ အဟေသုံ။ အပရေ ပနာဟု ‘‘သိဗ္ဗေတွာ ဌပိတာ ဝိယ နေသံ အညမညံ လီနာ ဆဝိ အဟောသီ’’တိ။ ဧဝံ တေ နိစ္ဆဝိတာယ ဝါ လီနစ္ဆဝိတာယ ဝါ လိစ္ဆဝီတိ ပညာယိံသု, နိရုတ္တိနယေန စေတ္ထ ပဒသိဒ္ဓိ, တဗ္ဗံသေ ဥပ္ပန္နာ သဗ္ဗေပိ လိစ္ဆဝယော နာမ ဇာတာ။ တေနာဟ ‘‘လိစ္ဆဝိပရိသာယာ’’တိ, လိစ္ဆဝိရာဇူနံ, လိစ္ဆဝိဝံသဘူတာယ ဝါ ပရိသာယာတိ အတ္ထော။ မဟန္တံ ယသံ လာတိ ဂဏှာတီတိ မဟာလိ ယထာ ‘‘ဘဒ္ဒါလီ’’တိ။ မူလနာမန္တိ မာတာပိတူဟိ ကတနာမံ။

၃၆၂။ သာသနေ ယုတ္တပယုတ္တောတိ ဘာဝနမနုယုတ္တော။ သဗ္ဗတ္ထ သီဟသမာနဝုတ္တိနောပိ ဘဂဝတော ပရိသာယ မဟတ္တေ သတိ တဒဇ္ဈာသယာနုရူပံ ပဝတ္တိယမာနာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဝိသေသော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မဟန္တေန ဥဿာဟေန ဓမ္မံ ဒေသေဿတီ’’တိ။

‘‘ဝိဿာသိကော’’တိ ဝတွာ တမဿ ဝိဿာသိကဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ထူလသရီရောတိ ဝဌရသရီရော။ ထေရဿ ခီဏာသဝဘာဝတော ‘‘အာလသိယဘာဝေါ အပ္ပဟီနော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော, ဝါသနာလေသံ ပန ဥပါဒါယ ‘‘ဤသကံ အပ္ပဟီနော ဝိယ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ န ဟိ သာဝကာနံ ဗုဒ္ဓါနမိဝ သဝါသနာ ကိလေသာ ပဟီယန္တိ။ ယထာဝုတ္တံ ပါသာဒမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ကူဋာဂါရမဟာဂေဟာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပါစီနမုခါတိ ပါစီနပမုခါ။

၃၆၃။ ဝိနေယျဇနာနုပရောဓေန ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ ပဋိဟာရိယဝိဇမ္ဘနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိ။ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမနဝေလာယဉှိ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော အာဝေဠာဝေဠာ ယမလာ ယမလာ ဟုတွာ သဝိသေသံ ပဘဿရာ ဝိနိစ္ဆရိံသု။ တာဟိ ‘‘ဘဂဝါ နိက္ခမတီ’’တိ သမာရောစိတမိဝ နိက္ခမနံ သဉ္ဇာနိံသု။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သံသူစိတနိက္ခမနော’’တိ။

၃၆၄။ ‘‘အဇ္ဇာ’’တိ ဝုတ္တဒိဝသတော အတီတမနန္တရံ ဟိယျောဒိဝသံ ပုရိမံ နာမ, တထာ ‘‘ဟိယျော’’တိ ဝုတ္တဒိဝသတော ပရံ ပုရိမတရံ အတိသယေန ပုရိမတ္တာ။ ဣတိ ဣမေသု ဒွီသု ဒိဝသေသု ဝဝတ္ထိတော ယထာက္ကမံ ပုရိမပုရိမတရဘာဝေါ။ ဧဝံ သန္တေပိ ယဒေတ္ထ ‘‘ပုရိမတရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တတော ပဘုတိ ယံ ယံ ဩရံ, တံ တံ ပုရိမံ။ ယံ ယံ ပရံ, တံ တံ ပုရိမတရန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဩရပါရဘာဝဿ ဝိယ, ဟိ ဒိသာဝိဒိသာဘာဝဿ ဝိယ စ ပုရိမပုရိမတရဘာဝဿ အပေက္ခာသိဒ္ဓိ။ မူလဒိဝသတောတိအာဒိဒိဝသတော။ အဂ္ဂေတိ ဥပယောဂတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ, ဥပယောဂဝစနဿ ဝါ ဧ-ကာရာဒေသောတိ ဒဿေတိ ‘‘အဂ္ဂ’’န္တိ ဣမိနာ, ပဌမန္တိ အတ္ထော။ တံ ပနေတ္ထ ပရာ အတီတာ ကောဋိယေဝါတိ အာဟ ‘‘ပရကောဋိံ ကတွာ’’တိ။ ယံ-သဒ္ဒေါ ပရိစ္ဆေဒေ နိပါတော, တပ္ပယောဂေန စာယံ ‘‘ဝိဟရာမီ’’တိ ဝတ္တမာနပယောဂေါ, အတ္ထော ပန အတီတဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယာဝ ဝိဟာသိ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တဿာတိ ဒိဝသဿ။ ပဌမဝိကပ္ပေ ‘‘ဝိဟရာမီ’’တိ ဣမဿ ‘‘ယဒဂ္ဂေ’’တိ ဣမိနာ ဥဇုကံ တာဝ သမ္ဗန္ဓိတွာ ပစ္ဆာ ‘‘နစိရံ တီဏိ ဝဿာနီ’’တိ ပမာဏဝစနံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ‘‘နစိရံ တီဏိ ဝဿာနီ’’တိ ဣမေဟိပိ ကုဋိလံ သမ္ဗန္ဓော ကတ္တဗ္ဗော။ နစိရန္တိ စေတံ ဘာဝနပုံသကံ, အစ္စန္တသညောဂံ ဝါ။ တဉှိ ပမာဏတော ဝိသေသေတုံ ‘‘တီဏိ ဝဿာနီ’’တိ ဝဒတိ။ တေနာဟ ‘‘နစိရံ ဝိဟာသိံ တီဏိယေဝ ဝဿာနီ’’တိ။

အယန္တိ သုနက္ခတ္တော။ ပိယဇာတိကာနီတိ ဣဋ္ဌသဘာဝါနိ။ သာတဇာတိကာနီတိ မဓုရသဘာဝါနိ။ မဓုရသဒိသတာယ ဟိ ‘‘မဓုရ’’န္တိ မနောရမံ ဝုစ္စတိ။ အာရမ္မဏံ ကရောန္တေန ကာမေန ဥပသံဟိတာနီတိ ကာမူပသံဟိတာနိ, ကာမနီယာနိ။ တေနာဟ ‘‘ကာမဿာဒယုတ္တာနီ’’တိ, အာရမ္မဏိကေန ကာမသင်္ခါတေန အဿာဒေန သညုတ္တာနိ, ကာမသင်္ခါတဿ ဝါ အဿာဒဿ ယောဂျာနီတိ အတ္ထော။ သရီရသဏ္ဌာနေတိ သရီရဗိမ္ဗေ, အာဓာရေ စေတံ ဘုမ္မံ။ တသ္မာ သဒ္ဒေနာတိ တံ နိဿာယ တတော ဥပ္ပန္နေန သဒ္ဒေနာတိ အတ္ထော။ အပိစ ဝိနာ ပါဌသေသံ ဘဝိတဗ္ဗပဒေနေဝ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ မဓုရေနာတိ ဣဋ္ဌေန သာတေန။ ကဏ္ဏသက္ခလိယန္တိ ကဏ္ဏပဋ္ဋိကာယံ။

ဧတ္တာဝတာတိ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏပရိကမ္မဿ အကထနမတ္တေန။ ‘‘အတ္တနာ ဉာတမ္ပိ န ကထေတိ, ကိံ ဣမဿ သာသနေ အဓိဋ္ဌာနေနာ’’တိ ကုဇ္ဈန္တော ဘဂဝတိ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ, သဟ ကုဇ္ဈနေနေဝ စေသ ဈာနာဘိညာ ပရိဟာယိ။ စိန္တေသီတိ ‘‘ကသ္မာ နု ခေါ သော မယှံ တံ ပရိကမ္မံ န ကထေသီ’’တိ ပရိဝိစာရေန္တော အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇနဝသေန စိန္တေသိ။ အနုက္ကမေနာတိ ပါထိကသုတ္တေ, (ဒီ။ နိ။ ၃။၃ အာဒယော) မဟာသီဟနာဒသုတ္တေ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၈၁) စ အာဂတနယေန တံ တံ အယုတ္တမေဝ စိန္တေန္တော, ဘာသန္တော, ကရောန္တော စ အနုက္ကမေန ဘဂဝတိ ဗဒ္ဓါဃာတတာယ သာသနေ ပတိဋ္ဌံ အလဘန္တော ဂိဟိဘာဝံ ပတွာ တမတ္ထံ ကထေတိ။

ဧကံသဘာဝိတသမာဓိဝဏ္ဏနာ

၃၆၆-၃၇၁။ ဧကံသာယာတိ တဒတ္ထေ စတုတ္ထီဝစနံ, ဧကံသတ္ထန္တိ အတ္ထော။ အံသသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကောဋ္ဌာသပရိယာယော, သော စ အဓိကာရတော ဒိဗ္ဗရူပဒဿနဒိဗ္ဗသဒ္ဒသဝနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧကကောဋ္ဌာသာယာ’’တိအာဒိ။ ဝါ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဝိကပ္ပနေ ဧကံသဿေဝါဓိပ္ပေတတ္တာ။ အနုဒိသာယာတိ ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာဒိဘေဒါယ စတုဗ္ဗိဓာယ အနုဒိသာယ။ ဥဘယကောဋ္ဌာသာယာတိ ဒိဗ္ဗရူပဒဿနတ္ထံ, ဒိဗ္ဗသဒ္ဒသဝနတ္ထဉ္စ။ ဘာဝိတောတိ ယထာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ, ဒိဗ္ဗသောတဉာဏဉ္စ သမဓိဂတံ ဟောတိ, ဧဝံ ဘာဝိတော။ တယိဒံ ဝိသုံ ဝိသုံ ပရိကမ္မကရဏေန ဣဇ္ဈန္တီသု ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ, ဧကဇ္ဈံ ဣဇ္ဈန္တီသုပိ ကမေနေဝ ကိစ္စသိဒ္ဓိ ဘဝတိ ဧကဇ္ဈံ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ အသမ္ဘဝတော။ ပါဠိယမ္ပိ ဟိ ‘‘ဒိဗ္ဗာနဉ္စ ရူပါနံ ဒဿနာယ, ဒိဗ္ဗာနဉ္စ သဒ္ဒါနံ သဝနာယာ’’တိ ဣဒံ ဧကဿ ဥဘယသမတ္ထတာသန္ဒဿနမေဝ, န ဧကဇ္ဈံ ကိစ္စသိဒ္ဓိသမ္ဘဝသန္ဒဿနံ။ ‘‘ဧကံသဘာဝိတော သမာဓိ ဟေတူ’’တိ ဣမိနာ သုနက္ခတ္တော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာယ ဧဝ ပရိကမ္မဿ ကတတ္တာ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဒိဗ္ဗသဒ္ဒံ နာဿောသီတိ ဒဿေတိ။

၃၇၂။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏတော ဒိဗ္ဗသောတဉာဏမေဝ သေဋ္ဌန္တိ မညမာနော မဟာလိ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘ဣဒံ ဒိဗ္ဗသောတေန…ပေ… မညေ’’တိ။ အပဏ္ဏကန္တိ အဝိရဇ္ဈနကံ, အနဝဇ္ဇံ ဝါ။ သမာဓိယေဝ ဘာဝေတဗ္ဗဋ္ဌေန သမာဓိဘာဝနာ။ ‘‘ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ သေဋ္ဌ’’န္တိ မညမာနေန စ တေန ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏမ္ပိ ဒိဗ္ဗသောတေနေဝ သဟ ဂဟေတွာ ‘‘ဧတာသံ နူန ဘန္တေ’’တိအာဒိနာ ပုထုဝစနေန ပုစ္ဆိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဘယံသဘာဝိတာနံ သမာဓီန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဗာဟိရာ ဧတာ သမာဓိဘာဝနာ အနိယျာနိကတ္တာ။ တာ ဟိ ဣတော ဗာဟိရကာနမ္ပိ ဣဇ္ဈန္တိ။ န အဇ္ဈတ္တိကာ ဘဂဝတာ သာမုက္ကံသိကဘာဝေန အပ္ပဝေဒိတတ္တာ။ န ဟိ တေ သစ္စာနိ ဝိယ သာမုက္ကံသိကာ။ ယဒတ္ထန္တိ ယေသံ အတ္ထာယ, အဘေဒေပိ ဘေဒဝစနမေတံ, ယဿ ဝါ ဝိသေသနဘူတဿ အတ္ထာယ။ တေတိ အရိယဖလဓမ္မေ။ ‘‘တ’’န္တိပိ အဓုနာ ပါဌော။ တေ ဟိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ, ‘‘အတ္ထိ ခေါ မဟာလိ အညေဝ ဓမ္မာ…ပေ… ယေသံ သစ္ဆိကိရိယာဟေတု ဘိက္ခူ မယိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တီ’’တိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဓမ္မာ စ ဣဓ ဝုတ္တာ။

စတုအရိယဖလဝဏ္ဏနာ

၃၇၃။ သံယောဇေန္တီတိ ဗန္ဓေန္တိ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝဋ္ဋဒုက္ခဘယေ သံယောဇနတော တတ္ထ သတ္တေ သံယောဇေန္တိ နာမ, တသ္မာ။ ကတ္ထစိ ‘‘ဝဋ္ဋဒုက္ခမယေ ရထေ’’တိ ပါဌော, န ပေါရာဏော တထာ အာစရိယေန အဝဏ္ဏိတတ္တာ။ မဂ္ဂသောတံ အာပန္နော, န ပသာဒါဒိသောတံ။ ‘‘သောတောတိ ဘိက္ခဝေ အရိယမဂ္ဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ။ အာပန္နောတိ စ အာဒိတော ပတ္တောတိ အတ္ထော အာ-ဥပသဂ္ဂဿ အာဒိကမ္မနိ ပဝတ္တနတော, ဣဒံ ပန ဖလဋ္ဌဝသေန ဝဒတိ။ အတီတကာလဝစနဉှေတံ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန မဂ္ဂသောတံ အာပဇ္ဇတိ နာမ။ တေနေဝါဟ ဒက္ခိဏဝိဘင်္ဂေ ‘‘သောတာပန္နေ ဒါနံ ဒေတိ, သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နေ ဒါနံ ဒေတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၃၇၉) အပတနဓမ္မောတိ အနုပပဇ္ဇနသဘာဝေါ။ ဓမ္မနိယာမေနာတိ ဥပရိမဂ္ဂဓမ္မနိယာမေန။ ဟေဋ္ဌိမန္တေန သတ္တမဘဝတော ဥပရိ အနုပပဇ္ဇနဓမ္မတာယ ဝါ နိယတောတိ အဋ္ဌကထာမုတ္တကနယော။ ပရံ အယနံ ပရာဂတိ အဿ အတ္ထီတိ အတ္ထော။ အနေနာတိ ပုန တတိယသမာသဝစနံ, ဝါ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော။

တနုတ္တံ နာမ ပဝတ္တိယာ မန္ဒတာ, ဝိရဠတာ စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တနုတ္တာ’’တိအာဒိ။ ကရဟစီတိ နိပါတမတ္တံ, ပရိယာယဝစနံ ဝါ။ ‘‘ဩရေန စေ မာသော သေသော ဂိမှာနန္တိ ဝဿိကသာဋိကစီဝရံ ပရိယေသေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၆၂၇) ဝိယ ဩရ-သဒ္ဒေါ န အတိရေကတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာန’’န္တိ, ဟေဋ္ဌာဘာဂဿ ကာမဘဝဿ ပစ္စယဘာဝေန ဟိတာနန္တိ အတ္ထော။ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသဘူမိယ’’န္တိ တေသံ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနဒဿနံ။ ဩပပါတိကောတိ ဥပပါတိကော ဥပပါတနေ သာဓုကာရီ။ တေနာဟ ‘‘သေသယောနိပဋိက္ခေပဝစနမေတ’’န္တိ ပရိနိဗ္ဗာနဓမ္မောတိ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာနသဘာဝေါ။ ဝိမုစ္စတီတိ ဝိမုတ္တိ, စိတ္တမေဝ ဝိမုတ္တိ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ’’န္တိအာဒိ။ စိတ္တသီသေန စေတ္ထ သမာဓိ ဂဟိတော ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော, စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၁။၂၃, ၁၉၂၊ ပေဋကော။ ၂၂၊ မိ။ ပ။ ၁။၁။၉) ဝိယ။ ပညာဝိမုတ္တိန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ တေနာဟ ‘‘အရဟတ္တဖလပညာဝ ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ။ သာမန္တိ အတ္တနာဝ, အပရပ္ပစ္စယေနာတိ အတ္ထော။ ‘‘အဘိဇာနိတွာ’’တိ ဣမိနာ တွာဒိပစ္စယကာရိယဿ ယ-ကာရဿ လောပေါ ဒဿိတော။ ‘‘အဘိညာယာ’’တိ ဣမိနာ ပန နာ-ဝစနကာရိယဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သစ္ဆီတိ ပစ္စက္ခတ္ထေ နေပါတိကံ။ ပစ္စက္ခကရဏံ နာမ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကာဒိကေ မုဉ္စိတွာ သရူပတော အာရမ္မဏကရဏံ။

အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၃၇၄-၅။ ဥပ္ပတိတွာတိ အာကာသမဂ္ဂေန ဍေတွာ။ ပဋိပဇ္ဇတိ အရိယာသာဝကော နိဗ္ဗာနံ, အရိယဖလဉ္စ ဧတာယာတိ ပဋိပဒါ, သာ စ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဧဝါတိ အရိယမဂ္ဂေါ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါနာမေန ဣဓ ဝုတ္တော။ အာတတဝိတတာဒိဝသေန ပဉ္စင်္ဂိကံ။ ဒိသာဝိဒိသာနိဝိဋ္ဌပဒေသေန အဋ္ဌင်္ဂိကော။ အဋ္ဌင်္ဂတော မုတ္တော အညော ကောစိ အဋ္ဌင်္ဂိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌင်္ဂမတ္တောယေဝါ’’တိအာဒိနာ။ န ဟိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထီတိ။ တသ္မာ ‘‘အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ အဿာတိ အညပဒတ္ထသမာသံ အကတွာ ‘အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ, တာနိ အဿ သန္တီတိ အဋ္ဌင်္ဂိကော’တိ သမာသဂဗ္ဘတဒ္ဓိတဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၇၄, ၃၇၅) အာစရိယေန ဝုတ္တံ, အဓိပ္ပါယော စေတ္ထ စိန္တေတဗ္ဗော။ အညပဒတ္ထသမာသေ ဟိ ကတေ န သက္ကာ အဋ္ဌင်္ဂအဋ္ဌင်္ဂိကာနံ ဘေဒေါ အညမညံ ဝိပရိယာယံ ကတွာပိ နိယမေတုံ ဗျာသေ ဥဘယပဒတ္ထပရဘာဝေန သဟေဝ သင်္ချာပရိစ္ဆေဒေန အတ္ထာပတ္တိတော။ သမာသဂဗ္ဘေ ပန တဒ္ဓိတေ ကတေ သက္ကာ ဧဝ တေသံ ဘေဒေါ အညမညံ ဝိပရိယာယံ ကတွာ နိယမေတုံ သမာသေ ဥတ္တရပဒတ္ထပရဘာဝေန ဝိနာဝ သင်္ချာပရိစ္ဆေဒေန အတ္ထာပတ္တိတော။ ဧကတ္ထိဘာဝလက္ခဏော ဟိ သမာသောတိ။ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တန္တဋီကာယံ ပန အာစရိယေနေဝ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မာ မဂ္ဂင်္ဂသမုဒါယေ မဂ္ဂဝေါဟာရော ဟောတိ, သမုဒါယော စ သမုဒါယီဟိ သမန္နာဂတော, တသ္မာ အတ္တနော အဝယဝဘူတာနိ အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ ဧတဿ သန္တီတိ အဋ္ဌင်္ဂိကော’’တိ။ ပဌမနယေ စေတ္ထ အင်္ဂိနာ အင်္ဂဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဒုတိယနယေ ပန အင်္ဂေန အင်္ဂိနောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။

ဣဒါနိ အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂေ လက္ခဏတော, ကိစ္စခဏာရမ္မဏဘေဒကမတော စ ဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ။ သမ္မာဒဿနလက္ခဏာတိ အဝိပရီတံ ယာထာဝတော စတုန္နမရိယသစ္စာနံ ပစ္စက္ခမေဝ ဒဿနသဘာဝါ။ သမ္မာ အဘိနိရောပနလက္ခဏောတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အဝိပရီတမဘိနိရောပနသဘာဝေါ။ သမ္မာ ပရိဂ္ဂဟဏလက္ခဏာတိ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတာ ဝါစာ ဇနေ သင်္ဂဏှာတီတိ တဗ္ဗိပက္ခတော ဝိရတိသဘာဝါ သမ္မာဝါစာ ဘေဒကရမိစ္ဆာဝါစပ္ပဟာနေန ဇနေ, သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ စ ပရိဂ္ဂဏှနကိစ္စဝတီ ဟောတိ, ဧဝံ အဝိပရီတံ ပရိဂ္ဂဟဏသဘာဝါ။ သမ္မာ သမုဋ္ဌာပနလက္ခဏောတိ ယထာ စီဝရကမ္မာဒိကော ကမ္မန္တော ဧကံ ကာတဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ, တံတံကိရိယာနိပ္ဖါဒကော ဝါ စေတနာသင်္ခါတော ကမ္မန္တော ဟတ္ထပါဒစလနာဒိကံ ကိရိယံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဧဝံ သာဝဇ္ဇကတ္တဗ္ဗကိရိယာသမုဋ္ဌာပကမိစ္ဆာကမ္မန္တပ္ပဟာနေန သမ္မာကမ္မန္တော နိရဝဇ္ဇသမုဋ္ဌာပနကိစ္စဝါ ဟောတိ, သမ္ပယုတ္တေ စ သမုဋ္ဌာပေန္တော ဧဝ ပဝတ္တတီတိ အဝိပရီတံ သမုဋ္ဌာပနသဘာဝေါ။ သမ္မာ ဝေါဒါပနလက္ခဏောတိ ကာယဝါစာနံ, ခန္ဓသန္တာနဿ စ သံကိလေသဘူတမိစ္ဆာဇီဝပ္ပဟာနေန အဝိပရီတံ ဝေါဒါပနသဘာဝေါ။ သမ္မာ ပဂ္ဂဟလက္ခဏောတိ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ စိတ္တဿ သံကိလေသပက္ခေ ပတိတုမဒတွာ အဝိပရီတံ ပဂ္ဂဟဏသဘာဝေါ။ သမ္မာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏာတိ တာဒိဘာဝလက္ခဏေန အဝိပရီတံ တတ္ထ ဥပဋ္ဌာနသဘာဝေါ။ သမ္မာ သမာဓာနလက္ခဏောတိ ဝိက္ခေပဝိဒ္ဓံသနေန အဝိပရီတံ စိတ္တဿ သမာဒဟနသဘာဝေါ။

သဟဇေကဋ္ဌတာယ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာ အဝိဇ္ဇာဒယော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော အညေ အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသာ နာမ။ ပဿတီတိ ပကာသေတိ ကိစ္စပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ တေနာဟ ‘‘တပ္ပဋိ…ပေ… အသမ္မောဟတော’’တိ။ ဣဒဉှိ တဿာ ပဿနာကာရဒဿနံ။ တေနေဝ ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေန အင်္ဂေန တတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပဝတ္တတိ။ ပုရိမာနိ ဒွေ ကိစ္စာနိ သဗ္ဗေသမေဝ သာဓာရဏာနီတိ အာဟ ‘‘သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒယောပီ’’တိအာဒိ။ ‘‘တထေဝါ’’တိ ဣမိနာ ‘‘အတ္တနော ပစ္စနီကကိလေသေဟိ သဒ္ဓိ’’န္တိ ဣဒမနုကဍ္ဎတိ။

ပုဗ္ဗဘာဂေတိ ဥပစာရက္ခဏေ။ ဥပစာရဘာဝနာဝသေန အနေကဝါရံ ပဝတ္တစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ နာနက္ခဏာ။ အနိစ္စာဒိလက္ခဏဝိသယတ္တာ နာနာရမ္မဏာ။ မဂ္ဂဿ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ ဧကက္ခဏာ။ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ ဧကာရမ္မဏာ။ ကိစ္စတောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ခာဒိဉာဏေဟိ ကတ္တဗ္ဗေန ဣဓ သာတိသယံ နိဗ္ဗတ္တေန ကိစ္စေန, ဣမဿေဝ ဝါ ဉာဏဿ ဒုက္ခာဒိပ္ပကာသနကိစ္စေန။ စတ္တာရိ နာမာနိ လဘတိ စတူသု သစ္စေသု ကာတဗ္ဗကိစ္စ နိဗ္ဗတ္တိတော။တီဏိ နာမာနိ လဘတိ ကာမသင်္ကပ္ပါဒိပ္ပဟာနနိဗ္ဗတ္တိတော။ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဝိရတိစေတနာ, သဗ္ဗေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ သိက္ခာပဒါနီ’’တိ (ဝိဘ။ ၇၀၄) ဝုစ္စန္တိ။ တတ္ထ ပန ပဓာနာနံ ဝိရတိစေတနာနံ ဝသေန ‘‘ဝိရတိယောပိ ဟောန္တိ စေတနာယောပီ’’တိ ဝုတ္တံ, မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမဏကာလေ ဝါ ဝိရတိယော, သုဘာသိတာဒိဝါစာဘာသနာဒိကာလေ စေတနာယော ဟောန္တီတိ ယောဇေတဗ္ဗာ။ စေတနာနံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ ‘‘မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဝိရတိယောဝါ’’တိ အာဟ။ ဧကဿေဝ ဉာဏဿ ဒုက္ခာဒိဉာဏတာ ဝိယ, ဧကာယေဝ ဝိရတိယာ မုသာဝါဒါဒိဝိရတိဘာဝေါ ဝိယ စ ဧကာယ ဧဝ စေတနာယ သမ္မာဝါစာဒိကိစ္စတ္တယသာဓနာသမ္ဘဝေန သမ္မာဝါစာဒိဘာဝါသိဒ္ဓိတော, တံသိဒ္ဓိယဉ္စ အင်္ဂတ္တယတ္တာသိဒ္ဓိတော စ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣမိနာ စေတာသံ ဒုဝိဓတံ, အဘေဒတဉ္စ ဒဿေတိ။ သမ္မပ္ပဓာနသတိပဋ္ဌာနဝသေနာတိ စတုသမ္မပ္ပဓာနစတုသတိပဋ္ဌာနဘာဝဝသေန။

ယဒိပိ သမာဓိဥပကာရကာနံ အဘိနိရောပနာ နုမဇ္ဇနသမ္ပိယာယနု ပဗြူဟနသန္တာနံ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခေါပေက္ခာနံ ဝသေန စတူဟိ ဈာနေဟိ သမ္မာသမာဓိ ဝိဘတ္တော, တထာပိ ဝါယာမော ဝိယ အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပါဒနာဒိစတုဝါယာမကိစ္စံ, သတိ ဝိယ စ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တဘူတေသု ကာယာဒီသု သုဘာဒိသညာပဟာနစတုသတိကိစ္စံ ဧကောဝ သမာဓိ စတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိကိစ္စံ န သာဓေတိ။ တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ။ တထာ မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာဓိ ဒုတိယဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ။ တထာ မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ တတိယဇ္ဈာနသမာဓိ တတိယဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ။ တထာ မဂ္ဂက္ခဏေပိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ။ တထာ မဂ္ဂက္ခဏေပီတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ သမ္မာသမာဓိယေဝါ’’တိ။

တသ္မာတိ ပညာပဇ္ဇောတတ္တာ အဝိဇ္ဇာန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ ပညာသတ္ထတ္တာ ကိလေသစောရေ ဃာတေန္တောတိ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ယသ္မာ ပန အနာဒိမတိ သံသာရေ ဣမိနာ ယောဂိနာ ကဒါစိပိ အသမုဂ္ဃါဋိတပုဗ္ဗော ကိလေသဂဏော, တဿ သမုဂ္ဃါဋကော စ အရိယမဂ္ဂေါ။ အယဉ္စေတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန ပဝတ္တိယာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟောတိ ဗဟူပကာရာ, တသ္မာ။ တဒေဝ ဗဟူပကာရတံ ကာရဏဘာဝေန ဒဿေတုံ ‘‘ယောဂိနော ဗဟူပကာရတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ။

တဿာတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ။ ‘‘ဗဟူပကာရော’’တိ ဝတွာ တံ ဗဟူပကာရတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ အယံ တမ္ဗကံသာဒိမယတ္တာ ကူဋော။ တံပရိဟရဏတော မဟာသာရတာယ ဆေကော။ ဧဝန္တိ ယထာ ဟေရညိကဿ စက္ခုနာ ဒိသွာ ကဟာပဏဝိဘာဂဇာနနေ ကိရိယာသာဓကတမဘာဝေန ကရဏန္တရံ ဗဟုကာရံ ယဒိဒံ ဟတ္ထော, ဧဝံ ယောဂိနော ပညာယ ဩလောကေတွာ ဓမ္မဝိဘာဂဇာနနေ ပုဗ္ဗစာရီဘာဝေန ဓမ္မန္တရံ ဗဟုကာရံ ယဒိဒံ ဝိတက္ကော ဝိတက္ကေတွာဝ ပညာယ တဒဝဗောဓတော။ တသ္မာ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဗဟုကာရောတိ အဓိပ္ပါယော။ ဒုတိယဥပမာယံ ဧဝန္တိ ယထာ တစ္ဆကော ပရေန ပရိဝတ္တေတွာ ပရိဝတ္တေတွာ ဒိန္နံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ ဝါသိယာ တစ္ဆေတွာ ဂေဟာဒိကရဏကမ္မေ ဥပနေတိ, ဧဝံ ယောဂီ ဝိတက္ကေန လက္ခဏာဒိတော ဝိတက္ကေတွာ ဒိန္နဓမ္မေ ယာထာဝတော ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိညာဘိသမယာဒိကမ္မေ ဥပနေတီတိ ယောဇနာ။ ဝစီဘေဒဿ ဥပကာရကော ဝိတက္ကော သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဝစီဘေဒေ နိဝတ္တနပဝတ္တနကရာယ သမ္မာဝါစာယပိ ဥပကာရကောဝါတိ အာဟ ‘‘သွာယ’’န္တိအာဒိ။ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မဒိန္နာယ ဘိက္ခုနိယာ ဝိသာခဿ နာမ ဂဟပတိနော ဝုတ္တံ စူဠဝေဒလ္လသုတ္တပဒံ (မ။ နိ။ ၁။၄၆၄) သာဓကဘာဝေန ဒဿေတိ။ ဘိန္ဒတီတိ နိစ္ဆာရေတိ။

ဝစီဘေဒနိယာမိကာ ဝါစာ ကာယိကကိရိယာနိယာမကဿ ကမ္မန္တဿ ဥပကာရိကာတိ တဒတ္ထံ လောကတော ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥဘယံ သုစရိတန္တိ ကာယသုစရိတံ, ဝစီသုစရိတဉ္စ။ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ နာမ စတုဗ္ဗိဓဝစီသုစရိတတိဝိဓကာယသုစရိတေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မာအာဇီဝံ အဋ္ဌမံ ကတွာ ဝုတ္တံ အာဒိဗြဟ္မစရိယကသီလံ။ ယဉှိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ အာဇီဝေါ သုပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ။ တဒုဘယာနန္တရန္တိ ဒုစ္စရိတဒွယပ္ပဟာယကဿ သုစရိတဒွယပါရိပူရိဟေတုဘူတဿ သမ္မာဝါစာသမ္မာကမ္မန္တဒွယဿ အနန္တရံ။ သုတ္တပမတ္တေနာတိ အပ္ပေါဿုက္ကံ သုတ္တေန, ပမတ္တေန စ။ ဣဒံ ဝီရိယန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယံ။ ကာယာဒီသူတိ ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု။ ဣန္ဒြိယသမတာဒယော သမာဓိဿ ဥပကာရကာ။ တဗ္ဗိဓုရာ ဓမ္မာ အနုပကာရကာ။ ဂတိယောတိ နိပ္ဖတ္တိယော, ကိစ္စာဒိသဘာဝေ ဝါ။ သမနွေသိတွာတိ ဥပဓာရေတွာ, ဟေတုမှိ စာယံ တွာပစ္စယော။

ဒွေပဗ္ဗဇိတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၃၇၆-၇။ ကသ္မာ အာရဒ္ဓန္တိ အနုသန္ဓိကာရဏံ ပုစ္ဆိတွာ တံ ဝိဿဇ္ဇေတုံ ‘‘အယံ ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ တေန အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိဝသေနာယံ ဥပရိ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ဒဿေတိ။ တေနာတိ တထာလဒ္ဓိကတ္တာ။ အဿာတိ လိစ္ဆဝိရညော။ ဒေသနာယန္တိ သဏှသုခုမာယ သုညတပဋိသညုတ္တာယ ယထာဒေသိတဒေသနာယ။ နာဓိမုစ္စတီတိ န သဒ္ဒဟတိ န ပသီဒတိ။ တန္တိဓမ္မံ နာမ ကထေန္တောတိ ယေသံ အတ္ထာယ ဓမ္မော ကထီယတိ, တတ္ထ တေသံ အသတိပိ မဂ္ဂပဋိဝေဓေ ကေဝလံ သာသနေ ပဝေဏီဘူတံ, ပရိယတ္တိဘူတံ ဝါ တန္တိဓမ္မံ ကတွာ ကထေန္တော, တေန တဒါ တေသံ မဂ္ဂပဋိဝေဓာဘာဝံ ဒဿေတိ။ ဧဝရူပဿာတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ အဝိပရီတဒေသနတာယ ဧဝံပါကဋဓမ္မကာယဿ သတ္ထုနော။ အဿာတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမဓိဂမေန သမာဟိတစိတ္တဿ ကုလပုတ္တဿ ဧတံ ‘‘တံ ဇီဝ’’န္တိအာဒိနာ ဥစ္ဆေဒါဒိဂဟဏံ အပိ နု ယုတ္တန္တိ ပုစ္ဆတိ, လဒ္ဓိယာ ပန ဈာနာဓိဂမမတ္တေန န တာဝ ဝိဝေစိတတ္တာ ‘‘ယုတ္တမဿေတ’’န္တိ တေဟိ ဝုတ္တေ ဈာနလာဘိနောပေတံ ဂဟဏံ အယုတ္တမေဝါတိ တံ ဥစ္ဆေဒဝါဒံ, သဿတဝါဒံ ဝါ ‘‘အဟံ ခေါ…ပေ… န ဝဒါမီ’’တိအာဒိနာ ပဋိက္ခိပိတွာတိ သာဓိပ္ပါယတ္ထော။ ဧတန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိကံ။ ဧဝန္တိ ယထာဝုတ္တနယေန။ အထ စ ပနာတိ ဧဝံ ဇာနနတော, ပဿနတော စ။ ကာမံ ဝိပဿကာဒိဒဿနမ္ပိ ပါဠိယံ ကတံ, အရဟတ္တကူဋေန ပန ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥတ္တရိ ခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေ ဟိ ဒွေ ပဗ္ဗဇိတာ ဝိပဿကတော ပဋ္ဌာယ ‘‘န ကလ္လံ တဿေတံ ဝစနာယာ’’တိ အဝေါစုံ။ ဣမဿာတိ ခီဏာသဝဿ။ ကိဉ္စာပိ ‘‘အတ္တမနာ အဟေသု’’န္တိ ပါဠိယံ န ဝုတ္တံ, ‘‘န ကလ္လ’’န္တိအာဒိနာ ပန ဝိဿဇ္ဇနာဝစနေနေဝ တေသံ အတ္တမနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘တေ မမာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ယသ္မာ ခီဏာသဝေါ ဝိဂတသမ္မောဟော တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော, တသ္မာ တဿ တထာ ဝတ္တုမယုတ္တန္တိ ဥပ္ပန္နနိစ္ဆယတာယ တံ မမ ဝစနံ သုတွာ အတ္တမနာ အဟေသုန္တိ အတ္ထော။ သောပိ ခေါ လိစ္ဆဝိ ရာဇာ တေ ဝိယ တထာသဉ္ဇာတနိစ္ဆယတ္တာ အတ္တမနော အဟောသိ။ တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ သောပိ အတ္တမနော အဟောသီ’’တိ။ ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ မဟာလိသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

မဟာလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ဇာလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ဒွေပဗ္ဗဇိတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၃၇၈။ ဧဝံ မဟာလိသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ ဇာလိယသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, မဟာလိသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ ဇာလိယသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… ကောသမ္ဗိယန္တိ ဇာလိယသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ ‘‘ဃောသိတေနာ’’တိအာဒိနာ မဇ္ဈေလောပသမာသံ ဒဿေတိ, ဃောသိတဿ အာရာမောတိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ။ ဧဝမ္ပိ ဟိ ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၂၃၄) ဝိယ ဒါယကကိတ္တနံ ဟောတိ, ဧဝံ ပန ကိတ္တေန္တော အာယသ္မာ အာနန္ဒော အညေပိ တဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနေ နိယောဇေတီတိ အညတ္ထ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ကောယံ ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ, ကထဉ္စာနေန အာရာမော ကာရိတော, ကထံ ပန တတ္ထ ဘဂဝါ ဝိဟာသီတိ ပုစ္ဆာယ သဗ္ဗံ တံ ဝိဿဇ္ဇနံ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ သင်္ခေပတောဝ ဒဿေန္တော ‘‘ပုဗ္ဗေ ကိရာ’’တိအာဒိမာဟ။ အလ္လကပ္ပရဋ္ဌန္တိ ဗဟူသု ပေါတ္ထကေသု ဒိဿတိ, ကတ္ထစိ ပန ‘‘အဒ္ဒိလရဋ္ဌ’’န္တိ စ ‘‘ဒမိဠရဋ္ဌ’’န္တိ စ လိခိတံ။ တတောတိ အလ္လကပ္ပရဋ္ဌတော။ ‘‘ပုတ္တံ…ပေ… အဂမာသီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ‘‘တဿေတံ ကမ္မ’’န္တိ ဉာပေတုံ ဝုတ္တံ။ တဒါတိ တေသံ ဂါမံ ပဝိဋ္ဌဒိဝသေ။ ဗလဝပါယာသန္တိ ဂရုတရံ ဗဟုပါယာသံ။ ဇီရာပေတုန္တိ သမဝေပါကိနိယာ ဂဟဏိယာ ပက္ကာပေတုံ။ အသန္နိဟိတေတိ ဂေဟတော ဗဟိ အညံ ဂတေ။ ဘုဿတီတိ နဒတိ, ‘‘ဘုဘု’’ဣတိ သုနခသဒ္ဒံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ ဣဒမ္ပိဿ ဧကံ ကမ္မံ။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ပန စီဝရကမ္မတ္ထာယ အညံ ဌာနံ ဂတေ သုနခဿ ဟဒယံ ဖာလိတံ။ တိရစ္ဆာနာ နာမေတေ ဥဇုဇာတိကာ ဟောန္တိ အကုဋိလာ, မနုဿာ ပန အညံ ဟဒယေန စိန္တေတိ, အညံ မုခေန ကထေန္တိ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဂဟနဉှေတံ ဘန္တေ ယဒိဒံ မနုဿာ, ဥတ္တာနကဉှေတံ ဘန္တေ ယဒိဒံ ပသဝေါ’’တိ (မ။ နိ။ ၂။၃)။

ဣတိ သော တာယ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ သိနေဟဝသေန ဥဇုဒိဋ္ဌိတာယ အကုဋိလတာယ ကာလင်္ကတွာ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တော။ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သော…ပေ… နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ။ တဿ ပန ကဏ္ဏမူလေ ကထေန္တဿ သဒ္ဒေါ သောဠသယောဇနဋ္ဌာနံ ဖရတိ, ပကတိကထာသဒ္ဒေါ ပန သကလံ ဒသယောဇနသဟဿံ ဒေဝနဂရံ, ဧဝံ သရဃောသသမ္ပတ္တိယာ ‘‘ဃောသကဒေဝပုတ္တော’’ တွေဝ နာမံ အဟောသိ။ အယမဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ သိနေဟေန ဘုက္ကရဏဿ နိဿန္ဒော။ စဝိတွာတိ အာဟာရက္ခယေန စဝိတွာ။ ဒေဝလောကတော ဟိ ဒေဝပုတ္တာ အာယုက္ခယေန, ပုညက္ခယေန, အာဟာရက္ခယေန, ကောပေနာတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ စဝန္တိ။ ဣမဿ ပန ကာမဂုဏေ ပရိဘုဉ္ဇတော မုဋ္ဌဿတိဿ အာဟာရက္ခယေန စဝနံ ဟောတိ။ သော ကောသမ္ဗိယံ နဂရသောဘိနိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ နဂရသောဘိနိယော ကိရ ဓီတရံ ပဋိဇဂ္ဂန္တိ, န ပုတ္တံ။ ဓီတရော ဟိ တာသံ ပဝေဏိံ ဃဋယန္တိ, တသ္မာ သာပိ တံ သင်္ကာရကူဋေ ဆဍ္ဍာပေတိ။ အယမဿ ပုဗ္ဗေ ပုတ္တဆဍ္ဍနကမ္မဿ နိဿန္ဒော။ ပါပကမ္မဉှိ နာမေတံ ‘‘အပ္ပက’’န္တိ နာဝမညိတဗ္ဗံ။ တမေကော မနုဿော ကာကသုနခပရိဝါရိတံ ဒိသွာ ‘‘ပုတ္တော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ ဂေဟံ နေသိ, တဿ ပန ဟတ္ထတော ကောသမ္ဗကသေဋ္ဌိ ကဟာပဏသဟဿံ ဒတွာ အဂ္ဂဟေသိ, တမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ကောသမ္ဗိယံ ဧကဿ ကုလဿ ဃရေ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သတ္တက္ခတ္တုံ ဃာတာပနတ္ထံ ဥပက္ကမကရဏမ္ပိ ပုတ္တဆဍ္ဍနကမ္မဿေဝ နိဿန္ဒော။ သေဋ္ဌိဓီတာယာတိ ဇနပဒသေဋ္ဌိနော ဓီတာယ။ ဝေယျတ္တိယေနာတိ ပညာဝေယျတ္တိယေန။ သာ ဟိ တဿ ပိတရာ ပေသိတံ မာရာပနပဏ္ဏံ ဖာလေတွာ ဝိဝါဟပဏ္ဏံ ဗန္ဓိတွာ ဇီဝိတလာဘံ ကရောတိ။ တာယေဝ သရသမ္ပတ္တိယာ ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ ဇာတော။

သရီရသန္တပ္ပနတ္ထန္တိ ဟိမဝန္တေဝ မူလဖလာဟာရတာယ ကိလန္တသရီရဿ လောဏမ္ဗိလသေဝနေန ပီနနတ္ထံ။ တသိတာတိ ပိပါသိတာ။ ကိလန္တာတိ ပရိဿန္တကာယာ။ ဝဋရုက္ခန္တိ မဟာနိဂြောဓရုက္ခံ။ တေ ကိရ တံ ပတွာ တဿ မူလေ နိသီဒိံသု။ အထ ဇေဋ္ဌကတာပသော နိဂြောဓရုက္ခဿ သောဘာသမ္ပတ္တိံ ပဿိတွာ ‘‘မဟာနုဘာဝေါ မညေ ဧတ္ထ အဓိဝုတ္ထာ ဒေဝတာ။ သာဓု ဝတာယံ ဒေဝတာ ဣသိဂဏဿ ပါနီယာဒိဒါနေန အဒ္ဓါနပရိဿမံ ဝိနောဒေယျာ’’တိ စိန္တေသိ။ ဒေဝတာပိ တထာ စိန္တိတံ ဥတွာ ဣသိဂဏဿ ပါနီယနှာနကဘောဇနာနိ အဒါသိ။ တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ။ ဇေဋ္ဌကတာပသဿ ပန တထာ စိန္တနံ အဝိသေသတော သဗ္ဗတ္ထ အာရောပေတွာ ‘‘သင်္ဂဟံ ပစ္စာသိသန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ’’တိ ဣမိနာ ဟတ္ထပ္ပသာရဏမတ္တေန တဿာ ယထိစ္ဆိတနိပ္ဖတ္တိံ ဒဿေတိ။ ဒေဝတာ အာဟာတိ သာ အတ္တနော ပုညဿ ပရိတ္တကတ္တာ လဇ္ဇာယ ကထေတုံ အဝိသဟန္တီပိ ပုနပ္ပုနံ နိပ္ပီဠိယမာနာ ဧဝမာဟ။ သောတိ အနာထပိဏ္ဍိကော ဂဟပတိ။ ဘတကာနန္တိ ဘတိယာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောန္တာနံ ဒါသပေသကမ္မကရာနံ။ ပကတိဘတ္တဝေတနမေဝါတိ ပကတိယာ ဒါတဗ္ဗဘတ္တဝေတနမေဝ။ တဒါ ဥပေါသထိကတ္တာ ကမ္မံ အကရောန္တာနမ္ပိ ကမ္မကရဏဒိဝသေ ဒါတဗ္ဗဘတ္တဝေတနမေဝ, န တတော ဦနန္တိ အတ္ထော။ ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ ခုဒ္ဒကဘာဏကာနံ မတေန ‘‘သာယမာသတ္ထာယ အာဂတော’’တိ (ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂။သာမာဝတီဝတ္ထု) ဝုတ္တံ, ဣဓ ပန ဒီဃဘာဏကာနံ မတေန ‘‘မဇ္ဈနှိကေ ပါတရာသတ္ထာယ အာဂတော’’တိ။ ကဉ္စီတိ ကဉ္စိပိ ဘတကံ, ကိဉ္စိပိ ဘတကကမ္မန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ မဇ္ဈနှိကကာလတ္တာ ‘‘ဥပဍ္ဎဒိဝသော ဂတော’’တိ အာဟ, တေန ဥပဍ္ဎဒိဝသမေဝ သမာဒိန္နတ္တာ ‘‘ဥပဍ္ဎူပေါသထော’’တိ တံ ဝေါဟရန္တီတိ ဒဿေတိ။ ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ (ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂ သာမာဝတီဝတ္ထု) ရတ္တိဘာဂေန ဥပဍ္ဎူပေါသထော ဝုတ္တော, ဣဓ ပန မဇ္ဈနှိကတော ပဋ္ဌာယ ဒိဝသဘာဂေနေဝ, တဒဝသေသဒိဝသရတ္တိဘာဂေန ဝါ။ အသမေပိ ဟိ ဘာဂေ ဥပဍ္ဎသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတိ။ တဒဟေဝါတိ အရုဏုဂ္ဂမနကာလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။

‘‘ဃောသောပိ ခေါ ဒုလ္လဘော လောကသ္မိံ ယဒိဒံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ သဉ္ဇာတပီတိပါမောဇ္ဇော။ တဒဟေဝါတိ ကောသမ္ဗိံ ပတ္တဒိဝသတော ဒုတိယဒိဝသေယေဝ။ တုရိတာတ္ထာတိ တုရိတာ အတ္ထ, သီဃယာယိနော ဘဝထာတိ အတ္ထော။ ဧဟိဘိက္ခုပဗ္ဗဇ္ဇံ သန္ဓာယ ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အရဟတ္တန္တိ စတုပဋိသမ္ဘိဒါသမလင်္ကတံ အရဟန္တဘာဝံ။ တေပိ သေဋ္ဌိနော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ အဍ္ဎမာသမတ္တံ ဒါနာနိ ဒတွာ ပစ္စာဂမ္မ တယော ဝိဟာရေ ကာရေသုံ။ ဘဂဝါ ပန ဒေဝသိကံ ဧကေကသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝသတိ။ ယဿ စ ဝိဟာရေ ဝုတ္ထော, တဿေဝ ဃရေ ပိဏ္ဍာယ စရတိ, တဒါ ပန ဃောသိတဿ ဝိဟာရေ ဝိဟရတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတာရာမေ’’တိ။

ဗာဟိရသမယမတ္တေန ဥပဇ္ဈာယော, န သာသနေ ဝိယ ဥပဇ္ဈာယလက္ခဏေန။ ဥပေစ္စ ပရဿ ဝါစာယ အာရမ္ဘနံ ဗာဓနံ ဥပါရမ္ဘော, ဒေါသဒဿနဝသေန ဃဋ္ဋနန္တိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဝါဒံ အာရောပေတုကာမာ ဟုတွာ’’တိ။ ဝဒန္တိ နိန္ဒာဝသေန ကထေန္တိ ဧတေနာတိ ဟိ ဝါဒေါ, ဒေါသော, တမာရောပေတုကာမာ ဥပရိ ပတိဋ္ဌပေတုကာမာ ဟုတွာတိ အတ္ထော။ ကထမာရောပေတုကာမာတိ အာဟ ‘‘ဣတိ ကိရာ’’တိအာဒိ။ တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ယံ ဝတ္ထု ဇီဝသညိတံ, တဒေဝ သရီရသညိတံ။ ဣဒဉှိ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဝုတ္တဝါဒံ ဂဟေတွာ ဝဒန္တိ။ ရူပဉ္စ အတ္တာနဉ္စ အဒွယံ ဧကီဘာဝံ ကတွာ သမနုပဿနဝသေန, ‘‘သတ္တော’’တိ ဝါ ဗာဟိရကပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓေဝ သတ္တော ဘိဇ္ဇတီ’’တိ။ အဿာတိ သမဏဿ ဂေါတမဿ။ ဘိဇ္ဇတီတိ နိရုဒယဝိနာသဝသေန ဝိနဿတိ။ တေန ဇီဝိတသရီရာနံ အနညတ္တာနုဇာနနတော, သရီရဿ စ ဘေဒဒဿနတော။ န ဟေတ္ထ ယထာ ဒိဋ္ဌဘေဒဝတာ သရီရတော အနညတ္တာ အဒိဋ္ဌောပိ ဇီဝဿ ဘေဒေါ ဝုတ္တော, ဧဝံ အဒိဋ္ဌဘေဒဝတာ ဇီဝတော အနညတ္တာ သရီရဿာပိ အဘေဒေါတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ တဿ ဘေဒဿ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓတ္တာ, ဘူတုပါဒါယရူပဝိနိမုတ္တဿ စ သရီရဿ အဘာဝတောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဥစ္ဆေဒဝါဒေါ ဟောတီ’’တိ။

အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ အညဒေဝ ဝတ္ထု ဇီဝသညိတံ, အညံ သရီရသညိတံ။ ဣဒဉှိ ‘‘ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဝါဒံ ဂဟေတွာ ဝဒန္တိ။ ရူပဘေဒဿေဝ ဒိဋ္ဌတ္တာ, အတ္တနိ စ တဒဘာဝတော ‘‘အတ္တာ နိစ္စော’’တိ အယမတ္ထော အာပန္နော ဝါတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘သတ္တော သဿတော အာပဇ္ဇတီ’’တိ။

၃၇၉-၃၈၀။ တယိဒံ နေသံ ဝဉ္ဈာပုတ္တဿ ဒီဃရဿတာဒိပရိကပ္ပနသဒိသံ, တသ္မာယံ ပဉှော ဌပနီယော။ န ဟေသ အတ္ထနိဿိတော, န ဓမ္မနိဿိတော, နာဒိဗြဟ္မစရိယကော, န နိဗ္ဗိဒါဒိအတ္ထာယ သံဝတ္တတိ။ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဉ္စေတ္ထ နိဒဿနံ။ တံ တတ္ထ ရာဇနိမီလနံ ကတွာ ‘‘တေန ဟာဝုသောသုဏာထာ’’တိအာဒိနာ သတ္ထာ နေသံ ဥပရိ ဓမ္မဒေသနမာရဘီတိ အာဟ ‘‘အထ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ။ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော ဒွေ အန္တာ။ အရိယမဂ္ဂေါ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ။ တဿာယေဝ ပဋိပဒါယာတိ မိစ္ဆာပဋိပဒါယ ဧဝ။

သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿာတိ သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇိတဿ ‘‘ဧဝမဟံ ဣတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရိဿာမီ’’တိ ပဗ္ဗဇ္ဇမုပဂတဿ, တဒနုရူပဉ္စ သီလံ ပူရေတွာ ပဌမဇ္ဈာနေန သမာဟိတစိတ္တဿ။ ဧတန္တိ ကိလေသဝဋ္ဋပရိဝုဒ္ဓိဒီပနံ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိအာဒိကံ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသနိဿိတဝစနံ။ နိဗ္ဗိစိကိစ္ဆော န ဟောတီတိ ဓမ္မေသု တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော န ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနဝသေန ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော။

ဧတမေဝံ ဇာနာမီတိ ယေန သော ဘိက္ခု ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ, ဧတံ သသမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ‘‘မဟဂ္ဂတစိတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဇာနာမိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘မဟဂ္ဂတစိတ္တမေတန္တိ သညံ ဌပေသိ’’န္တိ။ နော စ ဧဝံ ဝဒါမီတိ ယထာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ တံ ဓမ္မဇာတံ သနိဿယံ အဘေဒတော ဂဏှန္တာ ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ, တဒုဘယံ ဝါ ဘေဒတော ဂဏှန္တာ ‘‘အညံ ဇီဝံ အည သရီရ’’န္တိ အတ္တနော မိစ္ဆာဂါဟံ ပဝေဒေန္တိ, ဧဝမဟံ န ဝဒါမိ တဿ ဓမ္မဿ သုပရိညာတတ္တာ။ တေနာဟ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိ။ ဗာဟိရကာ ယေဘုယျေန ကသိဏဇ္ဈာနာနိ ဧဝ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကသိဏပရိကမ္မံ ဘာဝေန္တဿာ’’တိ။ ယသ္မာ ဘာဝနာနုဘာဝေန ဈာနာဓိဂမော, ဘာဝနာ စ ပထဝီကသိဏာဒိသဉ္ဇာနနမုခေန ဟောတီတိ ကတွာ သညာသီသေန နိဒ္ဒိသီယတိ, တသ္မာ ‘‘သညာဗလေန ဥပ္ပန္န’’န္တိ အာဟ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီကသိဏမေကော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ ပန ဘဂဝတာ တတ္ထ တတ္ထ ဝါရေ ‘‘အထ စ ပနာဟံ န ဝဒါမီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဘဂဝတော ဝစနမုပဒေသံ ကတွာ န ဝတ္တဗ္ဗံ ကိရေတံ ကေဝလိနာ ဥတ္တမပုရိသေနာတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘န ကလ္လံ တဿေတ’’န္တိ အာဟံသု, န သယံ ပဋိဘာနေနာတိ ဒဿေတုံ ‘‘မညမာနာ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သေသံ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တနယတ္တာ, ပါကဋတ္တာ စ သုဝိညေယျမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ ဇာလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

ဇာလိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ မဟာသီဟနာဒသုတ္တ

အစေလကဿပဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၃၈၁။ ဧဝံ ဇာလိယသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ မဟာသီဟနာဒသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, ဇာလိယသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ မဟာသီဟနာဒသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… ဥရုညာယံ ဝိဟရတီတိ မဟာသီဟနာဒသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ ဧတဒေဝ နာမန္တိ ယသ္မိံ ရဋ္ဌေ တံ နဂရံ, တဿ ရဋ္ဌဿပိ ယသ္မိံ နဂရေ ဘဂဝါ ဝိဟာသိ, တဿ နဂရဿပိ ‘‘ဥရုညာ’’တွေဝ နာမံ, တသ္မာ ဥရုညာယန္တိ ဥရုညာနာမဇနပဒေ ဥရုညာနာမနဂရေတိ အာဝုတ္တိအာဒိနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣမိနာ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – န သဗ္ဗတ္ထ နိယတပုလ္လိင်္ဂပုထုဝစနာဝ ဇနပဒဝါစီ သဒ္ဒါ, ကတ္ထစိ အနိယတပုလ္လိင်္ဂပုထုဝစနာပိ ယထာ ‘‘အာဠဝိယံ ဝိဟရတီ’’တိ (ပါစိ။ ၈၄, ၈၉) ကေစိ ဇနပဒမေဝတ္ထံ ဝဒန္တိ, တံ အပနေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ရမဏီယောတိ မနောဟရဘူမိဘာဂတာယ, ဆာယူဒကသမ္ပတ္တိယာ, ဇနဝိဝိတ္တတာယ စ မနောရမော။ မိဂါနံ အဘယံ ဒေတိ ဧတ္ထာတိ မိဂဒါယော။ တေနာဟ ‘‘သော’’တိအာဒိ။ စေလံ ဝတ္ထံ, တံ နတ္ထိ အဿာတိ အစေလောတိ ဝုတ္တံ ‘‘နဂ္ဂပရိဗ္ဗာဇကော’’တိ။ နာမန္တိ ဂေါတ္တနာမံ။ တပနံ သန္တပနံ ကာယဿ ခေဒနံ တပေါ, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ တပဿီ။ ယသ္မာ တထာဘူတော တပံ နိဿိတော, တပေါ စ တံ နိဿိတော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘တပနိဿိတက’’န္တိ အာဟ။ မုတ္တာစာရာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ပရတော ပါဠိယ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၉၇) မာဂတာ ဟတ္ထာပလေခနာဒယော သင်္ဂဟိတာ။ လူခံ ဖရုသံ သာဓုသမ္မတာစာရဝိရဟတော အပသာဒနီယံ အာဇီဝတိ ဝတ္တတီတိ လူခါဇီဝီတိ အဋ္ဌကထာမုတ္တကနယော။ ဥပ္ပဏ္ဍေတီတိ ဥဟသနဝသေန ပရိဘာသတိ။ ဥပဝဒတီတိ အဝညာပုဗ္ဗကံ အပဝဒတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟီဠေတိ ဝမ္ဘေတီ’’တိ။ ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဓမ္မသဒ္ဒေါ ဟေတုပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ကာရဏဿ အနုကာရဏ’’န္တိ။ တထာဝုတ္တသဒ္ဒတ္ထောယေဝေတ္ထ ကာရဏသဒ္ဒဿ ဟေတုဘာဝတော။ အတ္ထဝသာ ပယုတ္တော ဟိ သဒ္ဒပယောဂေါ။ သောယေဝ စ သဒ္ဒတ္ထော ပရေဟိ ဝုစ္စမာနော အနုကာရဏံ တဒနုရူပံ တဿဒိသံ ဝါ တတော ပစ္ဆာ ဝါ ဝုတ္တကာရဏဘာဝတော။ ပရေဟီတိ ယေသံ တုမှေဟိ ဣဒံ ဝုတ္တံ, တေဟိ ပရေဟိ။ ဝုတ္တကာရဏေနာတိ ယထာ တေဟိ ဝုတ္တံ, တထာ စေ တုမှေဟိ န ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ တေဟိ ဝုတ္တကာရဏေန သကာရဏော ဟုတွာ တုမှာကံ ဝါဒေါ ဝါ တတော ပရံ တဿ အနုဝါဒေါ ဝါ ကောစိ အပ္ပမတ္တကောပိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ကာရဏံ ဌာနံ နာဂစ္ဆေယျ, ကိမေဝံ နာဂစ္ဆတီတိ ယောဇနာ။ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ တဒေဝတ္ထံ သင်္ခေပတော ဒဿေတိ။

၃၈၂။ ဣဒါနိ ယံ ဝိဘဇ္ဇဝါဒံ သန္ဓာယ ဘဂဝတာ ‘‘န မေတေ ဝုတ္တဝါဒိနော’’တိ သင်္ခေပေန ဝတွာ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဓာဟံ ကဿပါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓေကစ္စော’’တိအာဒိမာဟ။ ဘဂဝါ ဟိ နိရတ္ထကံ အနုပသမသံဝတ္တနိကံ ကာယကိလမထံ ‘‘အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ ဒုက္ခော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော’’တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၅။၁၀၈၁၊ မဟာဝ။ ၁၃)။ ဂရဟတိ, သာတ္ထကံ ပန ဥပသမသံဝတ္တနိကံ ကာယကိလမထံ ‘‘အာရညိကော ဟောတိ, ပံသုကူလိကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (အ။ နိ။ ၅။၁၈၁, ၁၈၂၊ ပရိ။ ၃၂၅) ဝဏ္ဏေတိ။ အပ္ပပုညတာယာတိ အပုညတာယ။ အပ္ပသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ‘‘ဒွတ္တိဆဒနဿ ပရိယာယံ အပ္ပဟရိတေ ဌိတေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၁၃၅) ဝိယ အဘာဝတ္ထော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘာဝတော ကမ္မဖလံ ပဋိက္ခိပန္တေန ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၇၁၊ မ။ နိ။ ၁။၄၄၅၊ ၂။၉၄, ၂၂၅၊ ၃။၉၁, ၁၁၆, ၁၃၆၊ သံ။ နိ။ ၃။၂၁၀၊ အ။ နိ။ ၃။၁၁၈၊ ၁၀။၁၇၆၊ ဓ။ သ။ ၁၂၂၁၊ ဝိဘ။ ၉၀၇) မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခတွာ ဇီဝိတဝုတ္တိဟေတု တထာ တထာ ဒုစ္စရိတပူရဏံ သန္ဓာယ ‘‘တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဘိယျောသောမတ္တာယာတိ မတ္တတော အတိရေကံ။ ‘‘ဘိယျောသော’’တိ ဟိ ဣဒံ ဘိယျောသဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ နေပါတိကံ။ အနေသနဝသေနာတိ ကောဟညေ ဌတွာ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ ယထာ တထာ တပံ ကတွာ အနေသိတဗ္ဗမေသနာဝသေန မိစ္ဆာဇီဝေနာတိ အတ္ထော။ ယထာဝုတ္တနယေန ဇီဝိတဝုတ္တိဟေတု တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေတွာ။ ဣမေ ဒွေတိ ‘‘အပ္ပပုညော, ပုညဝါ’’တိ စ ဝုတ္တေ ဒုစ္စရိတကာရိနော ဒွေ ပုဂ္ဂလေ။

ဒုတိယနယေ ဣမေ ဒွေတိ ‘‘အပ္ပပုညော, ပုညဝါ’’တိ စ ဝုတ္တေ သုစရိတကာရိနော ဒွေ ပုဂ္ဂလေ။

ပဌမဒုတိယနယေသု ဝုတ္တနယေနေဝ တတိယစတုတ္ထနယေသုပိ ယထာက္ကမံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပဌမတတိယနယေသု စေတ္ထ အဟေတုကအကိရိယဝါဒိနော။ ဒုတိယစတုတ္ထနယေသု ပန ကမ္မကိရိယဝါဒိနောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အပ္ပဒုက္ခဝိဟာရီတိ အပ္ပကံ ဒုက္ခေန ဝိဟာရီ။ ဗာဟိရကာစာရယုတ္တောတိ သာသနာစာရတော ဗာဟိရကေန တိတ္ထိယာစာရေန ယုတ္တော။ အတ္တာနံ သုခေတွာတိ အဓမ္မိကေန အနေသနာယ လဒ္ဓပစ္စယနိမိတ္တေန သုခေန အတ္တာနံ သုခေတွာ သုခံ ကတွာ, ‘‘သုခေ ဌပေတွာ’’တိ အဓုနာ ပါဌော။

‘‘န ဒါနိ မယာ သဒိသော အတ္ထီ’’တိအာဒိနာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာနံ တိဿန္နံ မညနာနံ ဝသေန ဒုစ္စရိတပူရဏမာဟ။ လာဘသက္ကာရံ ဝါ ဥပ္ပါဒေန္တော တီဏိ ဒုစ္စရိတာနိ ပုရေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေနာတိ ‘‘နတ္ထိ ကာမေသု ဒေါသော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန။ ပရိဗ္ဗာဇိကာယာတိ ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇမုပဂတာယ တာပသဒါရိကာယ, ဆန္နပရိဗ္ဗာဇိကာယ စ။ ‘‘အပရော’’တိ ဧတ္ထာပိ ဟိ ‘‘တာပသော ဝါ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော ဝါ’’တိ အဓိကာရော။ ဒဟရာယာတိ တရုဏာယ။ မုဒုကာယာတိ သုခုမာလာယ။ လောမသာယာတိ တနုတမ္ဗလောမတာယ အပ္ပလောမဝတိယာ။ လောမံ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ လောမသာ။ လိင်္ဂတ္တယေပိ ဟိ သ-ပစ္စယေန ပဒသိဒ္ဓိမိစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ။ ကာမေသူတိ ဝတ္ထုကာမေသု။ ပါတဗ္ဗတန္တိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ။ ပရိဘောဂတ္ထော ဟေတ္ထ ပါ-သဒ္ဒေါ, တဗ္ဗသဒ္ဒေါ စ ဘာဝသာဓနော။ တာ-သဒ္ဒေါ ပန သကတ္ထေ ယထာ ‘‘ဒေဝတာ’’တိ, ပါတဗ္ဗတန္တိ ဝါ ပရိဘုဉ္ဇနကတံ, ကတ္တုသာဓနော စေတ္ထ တဗ္ဗသဒ္ဒေါ ယထာ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ပဉ္စတ္တယသုတ္တေ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဗ္ဗသင်္ခါရမတ္တေန ဧတဿ အာယတနဿ ဥပသမ္ပဒံ ပညပေန္တီ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၂၄) တထာ ဟိ တဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာတဗ္ဗံ, ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတမတ္တေန ပဉ္စဒွါရိကသညာပဝတ္တိမတ္တေနာတိ အယဉှိ ဧတ္ထ အတ္ထော’’တိ, (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၃။၂၄) တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘ယထာ နိယျန္တီတိ နိယျာနိကာတိ ဗဟုလံ ဝစနတော ကတ္တုသာဓနော နိယျာနိကသဒ္ဒေါ, ဧဝံ ဣဓ ဝိညာတဗ္ဗသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘ဝိဇာနာတီတိ ဝိညာတဗ္ဗ’န္တိ,’’ တာ-သဒ္ဒေါ ပန ဘာဝေ။ အဿာဒိယမာနပက္ခေ ဌိတော ကိလေသကာမောပိ ဝတ္ထုကာမပရိယာပန္နောယေဝ, တသ္မာ တေသု ယထာရုစိ ပရိဘုဉ္ဇန္တောတိ အတ္ထော။

ဣဒန္တိ နယစတုက္ကဝသေန ဝုတ္တံ အတ္ထပ္ပဘေဒဝိဘဇနံ။ ‘‘တိတ္ထိယဝသေန အာဂတံ အဋ္ဌကထာယံ တထာ ဝိဘတ္တတ္တာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၈၂) အာစရိယေန ဝုတ္တံ, တထာယေဝ ပန ပါဠိယမ္ပိ ဝိဘတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သာသနေပီတိ ဣမသ္မိံ သာသနေပိ။

ကထံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ဧကစ္စော ဟီ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ န လဘတိ, တသ္မာ အနေသနံ ကတွာတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ အရဟတ္တံ ဝါ အတ္တနိ အသန္တံ ‘‘အတ္ထိ မေ’’တိ ယထာရုတံ ပဋိဇာနိတွာ။ သာမန္တဇပ္ပနပစ္စယပဋိသေဝနဣရိယာပထသန္နိဿိတသင်္ခါတာနိ တီဏိ ဝါ ကုဟနဝတ္ထူနိ ပဋိသေဝိတွာ။

တာဒိသောဝါတိ ဓုတင်္ဂ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၂၂၊ ထေရဂါ။ အဋ္ဌ။ ၂။၈၄၄ အာဒယော) သမာဒါနဝသေန လူခါဇီဝီ ဧဝ။ အနေသနဝသေနာတိ နိဒဿနမတ္တံ။ ‘‘အရဟတ္တပဋိဇာနနေနာ’’တိအာဒိပိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗံ။

ဒုလ္လဘသုခေါ ဘဝိဿာမိ ဒုဂ္ဂတီသု ဥပပတ္တိယာတိ အဓိပ္ပါယော။ အသက္ကောန္တောတိ ဧတ္ထ အန္တသဒ္ဒေါ ဘာဝလက္ခဏေ, အသက္ကုဏမာနေ သတီတိ အတ္ထော။

၃၈၃။ အသုကဋ္ဌာနတောတိ အသုကဘဝတော။ အာဂတာတိ ဥပပတ္တိဝသေန ဣဓာဂတာ။ ဣဒါနိ ဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနဉ္စာတိ ဥပပတ္တိဝသေနေဝ အာယတိံ ဂမိတဗ္ဗဘဝဉ္စ။ တတောတိ အတီတဘဝတော။ ပုန ဥပပတ္တိန္တိ အာယတိံ အနန္တရဘဝေ ပုန ဥပပတ္တိံ, တတော အနန္တရဘဝေပိ ပုန ဥပပတ္တိန္တိ ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တိံ။ ကေန ကာရဏေန ဂရဟိဿာမီတိ ဧတ္ထ ယထာဘူတမဇာနန္တော ဣစ္ဆာဒေါသဝသေန ယံ ကိဉ္စိ ဂရဟေယျ, န တထာ စာဟံ, အဟံ ပန ယထာဘူတံ ဇာနန္တော သဗ္ဗမ္ပေတံ ကေန ကာရဏေန ဂရဟိဿာမိ, သဗ္ဗဿပေတဿ တပဿ ဂရဟာယ ကာရဏံ နတ္ထီတိ ဣမမဓိပ္ပါယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဂရဟိတဗ္ဗမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ ဘဏ္ဍိကန္တိ ပုဋဘဏ္ဍိကံ။ ဥပမာပက္ခေ ပရိသုဒ္ဓတာယ ဓောတံ, တထာ အဓောတဉ္စ, ဥပမေယျပက္ခေ ပန ပသံသိတဗ္ဗဂုဏတာယ ဓောတံ ပရိသုဒ္ဓံ, တထာ အဓောတဉ္စာတိ အတ္ထော။ တမတ္ထန္တိ ဂရဟိတဗ္ဗဿ စေဝ ဂရဟဏံ, ပသံသိတဗ္ဗဿ စ ပသံသနံ။

၃၈၄။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဿ, သမ္ပရာယိကဿ စ အတ္ထဿ သာဓနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဂရုကတ္တာ န ကောစိ န သာဓူတိ ဝဒတိ။ ပဉ္စဝိဓံ ဝေရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပဉ္စဝိဓဝေရံ။ တဉှိ ပဉ္စဝိဓဿ သီလဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော, သတ္တာနံ ဝေရဟေတုတာယ စ ‘‘ဝေရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တတော ဧဝ စ တံ န ကောစိ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒတိ တထာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထာနမသာဓနတော, သတ္တာနံ သာဓုဘာဝဿ ဒူသနတော စ။ န နိရုန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ရူပဂ္ဂဟဏေ န နိဝါရေတဗ္ဗံ။ ဒဿနီယဒဿနတ္ထော ဟိ စက္ခုပဋိလာဘောတိ တေသမဓိပ္ပါယော။ အယမေဝ နယော သောတာဒီသုပိ။ ယဒဂ္ဂေန တေသံ ပဉ္စဒွါရေ အသံဝရော သာဓု, တဒဂ္ဂေန တတ္ထ သံဝရော န သာဓူတိ အဓိပ္ပါယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုန…ပေ… အသံဝရ’’န္တိ။

အယမေတ္ထ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – ယံ တေ ဧကစ္စံ ဝဒန္တိ ‘‘သာဓူ’’တိ တေ ‘‘ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တာ တိတ္ထိယာ ယံ အတ္တကိလမထာနုယောဂါဒိံ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ မယံ န ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒါမ။ ယံ တေ…ပေ… ‘‘န သာဓူ’’တိ ယံ ပန တေ အနဝဇ္ဇပစ္စယပရိဘောဂံ, သုနိဝတ္ထသုပါရုတာဒိသမ္မာပဋိပတ္တိဉ္စ ‘‘န သာဓူ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ မယံ ‘‘သာဓူ’’တိ ဝဒါမာတိ။

ဣတိ ယံ ပရဝါဒမူလကံ စတုက္ကံ ဒဿိတံ, တဒေဝ ပုန သကဝါဒမူလကံ စတုက္ကံ ကတွာ ဒဿိတန္တိ ဝိညာပေတုံ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယဉှိ ကိဉ္စိ ကေနစိ သမာနံ, တေနပိ တံ သမာနမေဝ။ ယဉ္စ ကိဉ္စိ ကေနစိ အသမာနံ, တေနပိ တံ အသမာနမေဝါတိ အာဟ ‘‘သမာနာသမာနတ’’န္တိ။ ဧတ္ထ စ သမာနတန္တိ သမာနတာမတ္တံ။ အနဝသေသတော ဟိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဟာနံ, ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပာဒနဉ္စ သကဝါဒေဝ ဒိဿတိ, န ပရဝါဒေ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘တျာဟံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ ဝဒါမီ’’တိအာဒိ။ သကဝါဒပရဝါဒါနုရူပံ ဝုတ္တနယေန ပဉ္စသီလာဒိဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

သမနုယုဉ္ဇာပနကထာဝဏ္ဏနာ

၃၈၅။ အန္တမိတိ အာဏတ္တိယံ ပဉ္စမီအတ္တနောပဒံ။ လဒ္ဓိံ ပုစ္ဆန္တောတိ ‘‘ကိံ သမဏော ဂေါတမော သံကိလေသဓမ္မေ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တတိ, ဥဒါဟု ပရေ ဂဏာစရိယာ, ဧတ္ထ တာဝ အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဝဒေဟီ’’တိ ဧဝံ ပဋိညာတံ သိဒ္ဓန္တံ ပုစ္ဆန္တော။ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တောတိ ‘‘သမဏောဝ ဂေါတမော သံကိလေသဓမ္မေ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကာရဏေနပိ ဧတမတ္ထံ ဂါဟယာ’’တိ ဧဝံ ဟေတုံ ပုစ္ဆန္တော။ ဥဘယံ ပုစ္ဆန္တောတိ ‘‘ဣဒံ နာမေတ္ထ ကာရဏ’’န္တိ ကာရဏံ ဝတွာ ပဋိညာတေ အတ္ထေ သာဓိယမာနေ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ ကာရဏံ သမတ္ထေတုံ သဒိသာသဒိသပ္ပဘေဒံ ဥပမောဒါဟရဏဒွယံ ပုစ္ဆန္တော။ အပိစ ဟေတုပမောဒါဟရဏဝသေန တိလက္ခဏသမ္ပတ္တိယာ ယထာပဋိညာတေ အတ္ထေ သာဓိတေ သမ္မဒေဝ အနု ပစ္ဆာ ဘာသန္တော နိဂမေန္တောပိ သမနုဘာသတိ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘ဥပသံဟရိတွာ’’တိ ပါဌသေသော။ ‘‘ကိံ တေ’’တိအာဒိ ဥပသံဟရဏာကာရဒဿနံ။ ဒုတိယပဒေပီတိ ‘‘သံဃေန ဝါ သံဃ’’န္တိ ပဒေပိ။ ဝစနသေသံ, ဥပသံဟရဏာကာရဉ္စ သန္ဓာယ ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တံ။

တမတ္ထန္တိ တံ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာနံ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တနသင်္ခါတံ, သမာဒါတဗ္ဗဓမ္မာနံ အနဝသေသံ သမာဒါယ ဝတ္တနသင်္ခါတဉ္စ အတ္ထံ။ ယောဇေတွာတိ အကုသလာဒိပဒေဟိ ယောဇေတွာ။ အကောသလ္လသမ္ဘူတာဒိအတ္ထေန အကုသလာ စေဝ တတောယေဝ အကုသလာတိ စ သင်္ခါတာ, သင်္ခါတသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဉာတတ္ထော, ကောဋ္ဌာသတ္ထော စ ယုဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘ဉာတာ, ကောဋ္ဌာသံ ဝါ ကတွာ ဌပိတာ’’တိ, ပုရိမေန စေတ္ထ ပဒေန ဧကန္တာကုသလေ ဝဒတိ, ပစ္ဆိမေန တံ သဟဂတေ, တပ္ပဋိပက္ခိယေ စ။ ဧဝဉှိ ကောဋ္ဌာသကရဏေန ဌပနံ ဥပပန္နံ ဟောတိ။ အကုသလပက္ခိကဘာဝေန ဟိ ဝဝတ္ထာပနံ ကောဋ္ဌာသကရဏံ။ အဝဇ္ဇသဒ္ဒေါ ဒေါသတ္ထော ဂါရယှပရိယာယတ္တာ, အ-သဒ္ဒဿ စ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတောတိ အာဟ ‘‘သဒေါသာ’’တိ။ အရိယာ နာမ နိဒ္ဒေါသာ။ ဣမေ ပန အကုသလာ ကထဉ္စိပိ နိဒ္ဒေါသာ န ဟောန္တီတိ နိဒ္ဒေါသဋ္ဌေန အရိယာ ဘဝိတုံ နာလံ အသမတ္ထာ။

၃၈၆-၃၉၂။ ‘‘ယ’’န္တိ ဧတံ ကာရဏေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ယေနာ’’တိ ဣမိနာ။ ယံ ဝါ ပနာတိ အသမ္ဘာဝနာဝစနမေတံ, ယံ ဝါ ပန ကိဉ္စီတိ အတ္ထော။ ပဟာယ ဝတ္တန္တီတိ စ အတ္ထဝသာ ပုထုဝစနဝိပရိဏာမောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ဝါ တံ ဝါ အပ္ပမတ္တကံ ပဟာယ ဝတ္တန္တီ’’တိ။ ဂဏာစရိယာ စေတ္ထ ပူရဏမက္ခလိအာဒယော။ သတ္ထုပဘဝတ္တာ သံဃဿ သံဃသမ္ပတ္တိယာပိ သတ္ထုသမ္ပတ္တိ ဝိဘာဝီယတီတိ အာဟ ‘‘သံဃ…ပေ… သိဒ္ဓိတော’’တိ, သာ ပန ပသံသာ ပသာဒဟေတုကာတိ ပသာဒမုခေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပသီဒမာနာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထေန ပိ-သဒ္ဒေန အပ္ပသီဒမာနာပိ ဧဝမေဝ န ပသီဒန္တီတိ သမ္ပိဏ္ဍေတိ။ ယထာ ဟိ အနွယတော သတ္ထုသမ္ပတ္တိယာ သာဝကေသု, သာဝကသမ္ပတ္တိယာ စ သတ္ထရိ ပသာဒေါ သမုစ္စီယတိ, ဧဝံ ဗျတိရေကတော သတ္ထုဝိပတ္တိယာ သာဝကေသု, သာဝကဝိပတ္တိယာ စ သတ္ထရိအပ္ပသာဒေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ တဗ္ဗိဝရဏံ။ သရီရသမ္ပတ္တိန္တိ ရူပသမ္ပတ္တိံ, ရူပကာယပါရိပူရိန္တိ အတ္ထော။ ရူပပ္ပမာဏေ သတ္တေ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ, ‘‘ဓမ္မဒေသနံ ဝါ သုတွာ’’တိ ဣဒန္တု ဃောသပ္ပမာဏေ, ဓမ္မပ္ပမာဏေ စ, ‘‘ဘိက္ခူနံ ပနာစာရဂေါစရ’’န္တိအာဒိံ ပန ဓမ္မပ္ပမာဏေ, လူခပ္ပမာဏေ စ။ အာစာရဂေါစရာဒီဟိ ဓမ္မော, သမ္မာပဋိပတ္တိယာ လူခေါ စ ဟောတိ။ တသ္မာ ‘‘ဘဝန္တိ ဝတ္တာရော’’တိ ပဌမပဒေ ရူပပ္ပမာဏာ, ဃောသပ္ပမာဏာ, ဓမ္မပ္ပမာဏာ စ, ဒုတိယပဒေ ဓမ္မပ္ပမာဏာဝ ယောဇေတဗ္ဗာ။ ကီဝရူပေါတိ ကိတ္တကဇာတိကော။ ယာ သံဃဿ ပသံသာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော, အယမေဝ ဝါ ပါဌော။

တတ္ထ ယာ ဗုဒ္ဓါနံ, ဗုဒ္ဓသာဝကာနမေဝ စ ပါသံသတာ, အညေသဉ္စ တဒဘာဝေါ ဇောတိတော, တံ ဝိရတိပ္ပဟာနသံဝရုဒ္ဒေသဝသေန နီဟရိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အယမဓိပ္ပါယော’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ သေတုဃာတဝိရတိယာ အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တတ္တာ ‘‘သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနမတ္တံ, ဝိပဿနာမတ္တဝသေန တဒင်္ဂပ္ပဟာနမတ္တန္တိ ယထာလာဘံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဝိပဿနာမတ္တဝသေနာတိ စ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ဝါ ဝိဝိဓံ ဒဿနမတ္တဝသေန, န ပန နာမရူပဝဝတ္ထာနပစ္စယပရိဂ္ဂဏှနပုဗ္ဗကံ လက္ခဏတ္တယံ အာရောပေတွာ သင်္ခါရာနံ သမ္မသနဝသေန။ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ, ဟိ အနတ္တာနုပဿနာ စ ဗာဟိရကာနံ နတ္ထိ။ ဣတရာနိ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏပ္ပဟာနာနိ တီဏိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နတ္ထိ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနတ္တာ။ လောကိယပဉ္စသီလတော အညော သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော, ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၁။၂၄၊ ၃။၁၅၉၊ အ။ နိ။ ၄။၁၁၄) ဝုတ္တော သုပရိသုဒ္ဓေါ ခန္တိသံဝရော, ‘‘ပညာယေတေ ပိဓိယျရေ’’တိအာဒိနာ (သု။ နိ။ ၁၀၄၁၊ စူဠနိ။ ၆၀) ဝုတ္တော ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒကော မဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတော ဉာဏသံဝရော, မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ပိဒဟနဝသေန ပဝတ္တော သုပရိသုဒ္ဓေါ ဣန္ဒြိယသံဝရော, ‘‘အနုပ္ပန္နာနံ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အနုပ္ပါဒါယာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၂။၄၀၃၊ မ။ နိ။ ၁။၁၃၅၊ သံ။ နိ။ ၅။၈၊ ဝိဘ။ ၂၀၅) ဝုတ္တော သမ္မပ္ပဓာနသင်္ခါတော ဝီရိယသံဝရောတိ ဣမံ သံဝရပဉ္စကံ သန္ဓာယ ‘‘သေသံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ။

‘‘ပဉ္စ ခေါ ပနိမေ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တသီလဿေဝ ပုန ဂဟဏံ သာသနေ သီလဿ ဗဟုဘာဝံ ဒဿေတွာ တဒေကဒေသေ ဧဝ ပရေသံ အဝဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ။ ‘‘ဥပေါသထုဒ္ဒေသာ’’တိ အဓုနာ ပါဌော။ ပညာယတီတိ ပတိဋ္ဌိတဘာဝေန ပါကဋော ဟောတိ, တသ္မာ မယာ ဟိ…ပေ… နတ္ထီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ သီဟနာဒန္တိ သေဋ္ဌနာဒံ, အဘီတနာဒံ ကေနစိ အပ္ပဋိဝတ္တိယဝါဒံ။ ယံ ပန ဝဒန္တိ –

‘‘ဥတ္တရသ္မိံ ပဒေ ဗျဂ္ဃ-ပုင်္ဂဝေါသဘကုဉ္ဇရ၊

သီဟသဒ္ဒူလနာဂါဒျာ, ပုမေ သေဋ္ဌတ္ထဂေါစရာ’’တိ။

တံ ယေဘုယျဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၃၉၃။ ‘‘အယံ ပန ယထာဝုတ္တော မမ ဝါဒေါ အဝိပရီတောဝ, တဿေဝံ အဝိပရီတဘာဝေါ ဣမံ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ အပရပ္ပစ္စယတော ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ ဧဝံ အဝိပရီတဘာဝါဝဗောဓနတ္ထံ။ ပါဠိယံ ‘‘အတ္ထိ ကဿပါ’’တိအာဒီသု အယံ ယောဇနာ – ယံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နော သာမံယေဝ အတ္တပစ္စက္ခတော ဧဝံ ဉဿတိ ဒက္ခတိ ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဝဒန္တော ယုတ္တပတ္တကာလေ တထဘာဝတော ဘူတံ, ဧကံသေန ဟိတာဝဟဘာဝတော အတ္ထံ, ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မံ, ဝိနယယောဂတော, ပရေသဉ္စ ဝိနယနတော ဝိနယံ ဝဒတီ’’တိ, သော မယာ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒိတော သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏဘူတော အတ္ထိ ကဿပ မဂ္ဂေါ, တဿ စ အဓိဂမူပါယဘူတာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါတိ, တေန ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဣမေ ဓမ္မေ အနဝသေသံ ပဟာယ ဝတ္တတီ’’တိအာဒိ နယပ္ပဝတ္တော ဝါဒေါ ကေနစိ အသမ္ပကမ္ပိတော ယထာဘူတ သီဟနာဒေါတိ ဒဿေတိ။ ဒက္ခတီတိ စေတ္ထ ဿတိ-သဒ္ဒေန ပဒသိဒ္ဓိ ‘‘ယတြ ဟိ နာမ သာဝကော ဧဝရူပံ ဉဿတိ ဝါ ဒက္ခတိ ဝါ သက္ခိံ ကရိဿတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ။

‘‘ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီ’’တိအာဒိ သုတ္တပဒေသု (အ။ နိ။ ၃။၁၃၄) ဝိယ စ မဂ္ဂဉ္စ ပဋိပဒဉ္စ ဧကတော ကတွာ ဒဿေန္တော။ ‘‘အယမေဝါ’’တိ သာဝဓာရဏဝစနံ မဂ္ဂဿ ပုထုဘာဝပဋိက္ခေပတ္ထံ, သဗ္ဗအရိယသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ, သာသနေ ပါကဋဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ။ တေနာဟ ‘‘ဧကာယနော အယံ ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၇၃၊ မ။ နိ။ ၁။၁၀၆၊ သံ။ နိ။ ၅။၃၆၇, ၃၈၄)။

‘‘ဧသေဝ မဂ္ဂေါ နတ္ထညော, ဒဿနဿ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ, (ဓ။ ပ။ ၂၇၄) –

‘‘ဧကာယနံ ဇာတိခယန္တဒဿီ,

မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ၊

ဧတေန မဂ္ဂေန အတရိံ သု ပုဗ္ဗေ,

တရိဿန္တိ ယေ စ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ။ (သံ။ နိ။ ၅။၃၈၄, ၄၀၉၊ စူဠနိ။ ၁၀၇, ၂၁၁၊ နေတ္တိ။ ၁၇၀) စ –

သဗ္ဗေသု စေဝ သုတ္တပဒေသေသု, အဘိဓမ္မပဒေသေသု (ဝိဘ။ ၃၅၅) စ ဧကောဝါယံ မဂ္ဂေါ ပါကဋောတိ။

တပေါပက္ကမကထာဝဏ္ဏနာ

၃၉၄။ တပေါယေဝ ဥပက္ကမိတဗ္ဗတော, အာရဘိတဗ္ဗတော တပေါပက္ကမာတိ အာဟ ‘‘တပါရမ္ဘာ’’တိ, အာရမ္ဘနဉ္စေတ္ထ တပကရဏမေဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘တပေါကမ္မာနီ’’တိ ဣမိနာ။ သမဏကမ္မသင်္ခါတာတိ သမဏေဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မသညိတာ။ ဗြာဟ္မဏကမ္မသင်္ခါတာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ နိစ္စောလောတိ နိဿဋ္ဌစောလော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိတ္တစောလော။ စေလံ, စောလောတိ စ ပရိယာယဝစနံ။ ကောစိ ဆိန္နဘိန္နပဋပိလောတိကဓရောပိ ဒသန္တယုတ္တဿ ဝတ္ထဿ အဘာဝတော ‘‘နိစ္စောလော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘေယျာတိ တံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘နဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တံ, နဂ္ဂိယဝတသမာဒါနေန သဗ္ဗထာ နဂ္ဂေါတိ အတ္ထော။ လောကိယကုလပုတ္တာစာရဝိရဟိတတာဝ ဝိဿဋ္ဌာစာရတာတိ ဒဿေတိ ‘‘ဥစ္စာရကမ္မာဒီသူ’’တိအာဒိနာ။ ကထံ ဝိရဟိတောတိ အာဟ ‘‘ဌိတကောဝါ’’တိအာဒိ, ဣဒဉ္စ နိဒဿနမတ္တံ ဝမိတွာ မုခဝိက္ခာလနာဒိအာစာရဿပိ တေန ဝိဿဋ္ဌတ္တာ။ အပလိခတီတိ ဥဒကေန အဓောဝနတော အပလိဟတိ။ သော ကိရ ဒဏ္ဍကံ ‘‘သတ္တော’’တိ ပညပေတိ, တသ္မာ တံ ပဋိပဒံ ပူရေန္တော ဧဝံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥစ္စာရံ ဝါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ အပလိခတီတိ အပကသတိ။

‘‘ဧဟိ ဘဒန္တော’’တိ ဝုတ္တေ ဥပဂမနသင်္ခါတော ဝိဓိ ဧဟိဘဒ္ဒန္တော, တံ စရတီတိ ဧဟိဘဒ္ဒန္တိကော, ရုဠှိသဒ္ဒေန စေတ္ထ တဒ္ဓိတသိဒ္ဓိ ယထာ ‘‘ဧဟိပဿိကော’’တိ, (မ။ နိ။ ၁။၇၄) တပ္ပဋိက္ခေပေန နဧဟိဘဒ္ဒန္တိကော, တဒေဝတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဘိက္ခာဂဟဏတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ။ န ဧတီတိ န အာဂစ္ဆတိ။ ဧဝံ နတိဋ္ဌဘဒ္ဒန္တိကောတိ ဧတ္ထာပိ။ သမဏေန နာမ သယံဝစနကရေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ပရဝစနကရေနာတိ အဓိပ္ပါယေန တဒုဘယမ္ပိ…ပေ… န ကရောတိ။ ပုရေတရန္တိ တံ ဌာနံ အတ္တနာ ဥပဂမနတော ပဌမတရံ, တံ ကိရ သော ‘‘ဘိက္ခုနာ နာမ ယာဒိစ္ဆကီ ဧဝ ဘိက္ခာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ အဓိပ္ပါယေန န ဂဏှာတိ။ ဥဒ္ဒိဿကတံ ပန ‘‘မမ နိမိတ္တဘာဝေန ဗဟူ ခုဒ္ဒကာ ပါဏာ သံဃာဋမာပါဒိတာ’’တိ အဓိပ္ပါယေန နာဓိဝါသေတိ။ နိမန္တနမ္ပိ ‘‘ဧဝံ တေသံ ဝစနံ ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ အဓိပ္ပါယေန န သာဒိယတိ။ ကုမ္ဘီတိ ပက္ကဘိက္ခာပက္ခိတ္တကုမ္ဘော။ ဥက္ခလီတိ ဘိက္ခာပစနကုမ္ဘော။ ပစ္ဆီတိ ဘိက္ခာပက္ခိတ္တပိဋကံ။ တတောပီတိ ကုမ္ဘီကဠောပိတောပိ။ ကုမ္ဘီအာဒီသုပိ သော သတ္တသညီတိ အာဟ ‘‘ကုမ္ဘီကဠောပိယော’’တိအာဒိ။ ‘‘အယံ မ’’န္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ အန္တရန္တိ ဥဘိန္နမန္တရာဠံ။

ကဗဠန္တရာယောတိ အာလောပဿ အန္တရာယော။ ဧတ္ထာပိ သော သတ္တသညီ။ ပုရိသန္တရဂတာယာတိ ပုရိသသမီပဂတာယ။ ရတိအန္တရာယောတိ ကာမရတိယာ အန္တရာယော။ ဂါမသဘာဂါဒိဝသေန သင်္ဂမ္မ ကိတ္တေန္တိ ဧတိဿာတိ သံကိတ္တိ။ တထာ သံဟဋတဏ္ဍုလာဒိသဉ္စယော တေန ကတဘတ္တမိဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သံကိတ္တေတွာ ကတဘတ္တေသူ’’တိ။ မဇ္ဈိမနိကာယေ မဟာသီဟနာဒသုတ္တန္တဋီကာယံ ပန အာစရိယေနေဝ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘သံကိတ္တယန္တိ ဧတာယာတိ သံကိတ္တိ, ဂါမဝါသီဟိ သမုဒါယဝသေန ကိရိယမာနကိရိယာ, ဧတ္ထ ပန ဘတ္တသံကိတ္တိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘သံကိတ္တေတွာ ကတဘတ္တေသူ’တိ’’။ ဣဒံ ပန တဿ ဥက္ကဋ္ဌပဋိပဒါတိ ဒဿေတိ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ။ ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ‘‘နဧဟိဘဒ္ဒန္တိကော’’တိအာဒီသုပိ ဥက္ကဋ္ဌပဋိပဒါဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သာသဒ္ဒေါ သုနခပရိယာယော။ တဿာတိ သုနခဿ။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဌာနေ။ သမူဟသမူဟစာရိနီတိ သံဃသံဃစာရိနီ။ မနုဿာတိ ဝေယျာဝစ္စကရမနုဿာ။

သောဝီရကန္တိ ကဉ္ဇိကံ။ ‘‘လောဏသောဝီရက’’န္တိ ကေစိ, တဒယုတ္တမေဝ, ‘‘သဗ္ဗသဿသမ္ဘာရေဟိ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ။ လောဏသောဝီရကဉှိ သဗ္ဗမစ္ဆမံသပုပ္ဖဖလာဒိသမ္ဘာရကတံ။ သုရာပါနမေဝါတိ မဇ္ဇလက္ခဏပ္ပတ္တာယ သုရာယ ပါနမေဝ။ မေရယမ္ပေတ္ထ သင်္ဂဟိတံ လက္ခဏဟာရေန, ဧကသေသနယေန ဝါ။ သဗ္ဗေသုပီတိ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေသုပိ ကဉ္ဇိကသုရာဒီသု။ ဧကာဂါရမေဝ ဘိက္ခာစရိယာယ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧကာဂါရိကော။ နိဝတ္တတီတိ ပစ္စာဂစ္ဆတိ, သတိ ဘိက္ခာလာဘေ တဒုတ္တရိ န ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧကာလောပေနေဝ ဝတ္တတီတိ ဧကာလောပိကော။ ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒတ္တိ, ဒွတ္တိအာလောပမတ္တဂ္ဂါဟိ ခုဒ္ဒကံ ဘိက္ခာဒါနဘာဇနံ။ တေနာဟ ‘‘ခုဒ္ဒကပါတီ’’တိ။ အဂ္ဂဘိက္ခန္တိ အနာမဋ္ဌဘိက္ခံ, သမာဘိသင်္ခတတာယ ဝါ ဥတ္တမဘိက္ခံ။ အဘုဉ္ဇနဝသေန ဧကော ဟော ဧတဿာတိ ဧကာဟိကော, အာဟာရော, တံ အာဟာရံ အာဟာရေတီတိ အတ္ထော။ သော ပန အတ္ထတော ဧကဒိဝသလင်္ဃကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဒိဝသန္တရိက’’န္တိ။ ဧသ နယော ‘‘ဒွါဟိက’’န္တိအာဒီသုပိ။ အပိစ ဧကာဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဧကာဟံ ဘုဉ္ဇနံ, ဧကာဟဝါရော ဝါ ဧကာဟိကံ။ ဒွီဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဒွီဟံ ဘုဉ္ဇနံ, ဒွီဟဝါရော ဝါ ဒွါဟိကံ။ သေသဒွယေပိ အယံ နယော။ ဥက္ကဋ္ဌော ဟိ ပရိယာယဘတ္တဘောဇနိကော ဒွီဟံ အဘုဉ္ဇိတွာ ဧကာဟမေဝ ဘုဉ္ဇတိ။ ဧဝံ သေသဒွယေပိ။ မဇ္ဈိမာဂမဋီကာယံ ပန ‘‘ဧကာဟံ အန္တရဘူတံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဧကာဟိကံ။ သေသပဒေသုပိ ဧသ နယော’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ထေရာ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ဩဝဒန္တိ ပရိယာယေနာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဝါရတ္ထော ပရိယာယ သဒ္ဒေါ။ ဧကာဟဝါရေနာတိ ဧကာဟိကဝါရေန။ ‘‘ဧကာဟိက’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝိဓိမေဝ ပဋိပါဋိယာ ပဝတ္တဘာဝေန ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘ဣတိ ဧဝရူပ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၃၉၅။ သာမာကော နာမ ဂေါဓုမော။ သယံဇာတာ ဝီဟိဇာတီတိ အရောပိမဝီဟိဇာတိ။ ယဒေဝ ‘‘ဝီဟီ’’တိ ဝဒန္တိ။ လိခိတွာတိ ကသိတွာ။ သိလေသောပီတိ ကဏိကာရာဒိရုက္ခနိယျာသောပိ။ ကုဏ္ဍကန္တိ တနုတရံ တဏ္ဍုလသကလံ, တဏ္ဍုလခဏ္ဍကန္တိ အတ္ထော။ ဩဒနေန ကတံ ကဉ္ဇိယံ ဩဒနကဉ္ဇိယံ။ ‘‘ဝါသိတကေန ပိညာကေန နဟာယေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၁၂၀၃) ဝိယ ပိညာက သဒ္ဒေါ တိလပိဋ္ဌပရိယာယော။ ယထာဟ ‘‘ပိညာကံ နာမ တိလပိဋ္ဌံ ဝုစ္စတီ’’တိ။ ‘‘တရုဏကဒလိက္ခန္ဓမေဝ ပိညာက’’န္တိ ကေစိ, န ဂဟေတဗ္ဗမေတံ ကတ္ထစိပိ တထာ အဝစနတော။

၃၉၆။ သဏေဟိ သဏဝါကေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတာနိ သာဏာနိ, အညေဟိ မိဿကာနိ သာဏာနိ ဧဝ မသာဏာနိ နိရုတ္တိနယေန, န ဆစီဝရပရိယာပန္နာနိ ဘင်္ဂါနိ။ ကေစိ ပန ‘‘မသာဏာနိ နာမ စောဠဝိသေသာနီတိ ပရိကပ္ပေတွာ မဿကစောဠာနီ’’တိ ပဌန္တိ, တဒယုတ္တမေဝ ပေါရာဏေဟိ တထာ အဝုတ္တတ္တာ။ ဧရကတိဏာဒီနီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန အက္ကမကစိကဒလိဝါကာဒီနံ သင်္ဂဟော, ဧရကာဒီဟိ ကတာနိ ဟိ ဆဝါနိ လာမကာနိ ဒုဿာနီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တိ။ ဆဝသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ဟီနဝါစကော, ပုရိမဝိကပ္ပေ ပန မတသရီရဝါစကော။ ဆဍ္ဍိတနန္တကာနီတိ ဆဍ္ဍိတပိလောတိကာနိ။ အဇိနဿေဒန္တိ အဇိနံ, ပကတိအဇိနမိဂစမ္မံ, တဒေဝ မဇ္ဈေ ဖာလိတကဉ္စေ, အဇိနဿ ခိပံ ဖာလိတမုပဍ္ဎန္တိအဇိနက္ခိပံ။ ‘‘သခုရကန္တိပိ ဝဒန္တီ’’တိ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၅၅) ပပဉ္စသူဒနိယံ ဝုတ္တံ, ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ သမုဒိတဉ္စေ, အဇိနက္ခိပန္တိ တေသမဓိပ္ပါယော။ ဝိနယသံဝဏ္ဏနာသု ပန ‘‘အဇိနမေဝ အဘေဒတော အဇိနက္ခိပ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ကန္ဒိတွာတိ ဥဇ္ဇဝုဇ္ဇဝေန ကန္ဒိတွာ။ ‘‘ဂန္ထေတွာ’’တိပိ ပါဌော, ဝဋ္ဋေတွာ ဗန္ဓိတွာတိ အတ္ထော။ ဧဝဉှိ ဖလကစီရေ နိဒဿနံ ဥပပန္နံ ဟောတိ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အဇိတဝါဒဿ ပဋိကိဋ္ဌတရဘာဝေ ဥပမာဒဿနတ္ထံ ယဒေဝ ကေသကမ္ဗလံ သန္ဓာယ အင်္ဂုတ္တရာဂမေ (အ။ နိ။ ၃။၁၃၈) ဝုတ္တံ။

တန္တာဝုတာနီတိ တန္တံ ပသာရေတွာ ဝီတာနိ။ ပဋိကိဋ္ဌောတိ ဟီနော။ ကသ္မာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကေသကမ္ဗလော’’တိအာဒိ။ ပါဠိယံ ဥဗ္ဘဋ္ဌကော’’တိ ဧတဿ ‘‘ဥဒ္ဓံ ဌိတကော’’တိ အတ္ထော မဇ္ဈိမာဂမဋ္ဌကထာယံ မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၂၁၅) ဝုတ္တော။ ဥဗ္ဘသဒ္ဒေါ ဟိ ဥပရိအတ္ထေ နေပါတိကော ယထာ ‘‘ဥဗ္ဘဇာဏုမဏ္ဍလ’’န္တိ။ အနေကပရိမာဏာ, ဟိ နိပါတာ, အနေကတ္ထာ စ။

မိစ္ဆာဝါယာမဝသေနေဝ ဥက္ကုဋိကဝတာနုယောဂေါတိ အာဟ ‘‘ဥက္ကုဋိကဝီရိယံ အနုယုတ္တော’’တိ။ န ကေဝလံ နိသိန္နောယေဝ ဥက္ကုဋိကော, အထ ခေါ ဂစ္ဆန္တောပိ…ပေ… ဂစ္ဆတိ။ အယကဏ္ဋကေတိ အယောမယကဏ္ဋကေ။ ပကတိကဏ္ဋကေတိ သလာကကဏ္ဋကေ။ ဥစ္စဘူမိယံ ထဏ္ဍိလသဒ္ဒေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥစ္စေ ဘူမိဋ္ဌာနေ’’တိ။ အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – ထဏ္ဍိလန္တိ သမာပကတိဘူမိ ဝုစ္စတိ ‘‘ပတ္ထဏ္ဍိလေ ပါတုရဟောသီ’’တိအာဒီသု ဝိယ။ အမရကောသေပိ ဟိ နိဃဏ္ဋုသတ္ထေ ဝုတ္တံ ‘‘ဝေဒီ ပရိက္ခတာ ဘူမိ, သမေ ထဏ္ဍိလံ စာတုရေ’’တိ (သတ္တရသမဝဂ္ဂေ ၁၈ ဂါထာယံ) တသ္မာ ထဏ္ဍိလေ အနန္တရဟိတာယ ပကတိဘူမိယံ သေယျမ္ပိ ကပ္ပေတီတိ အတ္ထော။ ယံ သန္ဓာယ တတ္ထေဝ နိဃဏ္ဋုသတ္ထေ ဝုတ္တံ ‘‘ယော ထဏ္ဍိလေ ဝတ ဝသာ, သေတေ ထဏ္ဍိလသာယိ သော’’တိ (သတ္တရသမဝဂ္ဂေ ၄၄ ဂါထာယံ) ရဇော ဧဝ ဇလ္လံ မလီနံ ရဇောဇလ္လံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သရီရ’’န္တိအာဒိ။ လဒ္ဓံ အာသနန္တိ နိသီဒိတုံ ယထာလဒ္ဓမာသနံ။ အကောပေတွာတိ အညတ္ထ အနုပဂန္တွာ။ တထာ စာဟ ‘‘တတ္ထေဝ နိသီဒနသီလော’’တိ။ ဧဝံ နိသီဒန္တော ဟိ တံ အကောပေန္တော နာမ ဟောတိ။ စတူသု မဟာဝိကဋေသု ဂူထမေဝိဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဂူထံ ဝုစ္စတီ’’တိ။ တဉှိ အာသယဝသေန ဝိရူပံ ကဋတ္တာ ‘‘ဝိကဋ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ သာယံ တတိယန္တိ သာယနှသမယသင်္ခါတံ တတိယသမယံ။ အဿာတိ ဥဒကောရောဟနာနုယောဂဿ။ ပါတောပဒမိဝ သာယံပဒံ နေပါတိကံ။ အနုသာရလောပေန ပန ‘‘သာယတတိယက’’န္တိပိ ပါဌော ဒိဿတိ။

ဧတ္ထ စ ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ယာဝ ‘‘ထုသောဒကံ ပိဝတီ’’တိ ဧတာနိ ဝတပဒါနိ ဧကဝါရာနိ, ‘‘ဧကာဂါရိကော ဝါ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပန နာနာဝါရာနိ, နာနာကာလိကာနိ ဝါ။ တထာ ‘‘သာကဘက္ခော ဝါ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ, ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေတိ, မသာဏာနိပိ ဓာရေတီ’’တိအာဒီနိ စ။ တထာ ဟေတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ, ပိ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဉ္စ ကတံ။ ပိ-သဒ္ဒေါပိ ဣဓ ဝိကပ္ပတ္ထော ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ပုရိမေသု ပန ဝတပဒေသု တဒုဘယမ္ပိ န ကတံ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေတီ’’တိအာဒိဝစနဿ, ‘‘ရဇောဇလ္လဓရောပိ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဥဒကောရောဟနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတီ’’တိ ဝစနဿ စ အဝိရောဓော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ။ အထ ဝါ ကိမေတ္ထ အဝိရောဓစိန္တာယ။ ဥမ္မတ္တကပစ္ဆိသဒိသော ဟိ တိတ္ထိယဝါဒေါ။ အပိစ ‘‘အစေလကော ဟောတီ’’တိ အာရဘိတွာ တပ္ပသင်္ဂေန သဗ္ဗမ္ပိ အညမညဝိရောဓမေဝ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ ဒဿေန္တေန တေန အစေလကဿပေန ‘‘သာဏာနိပိ ဓာရေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

တပေါပက္ကမနိရတ္ထကတာဝဏ္ဏနာ

၃၉၇။ သီလသမ္ပဒါဒီဟီတိ သီလသမ္ပဒါ, သမာဓိသမ္ပဒါ, ပညာသမ္ပဒါတိ ဣမာဟိ လောကုတ္တရာဟိ သမ္ပဒါဟိ။ ဝိနာတိ ဝိရဟိတတ္တာ, ဝိနာ ဝါ တာဟိ န ကဒါစိပိ သာမညံ ဝါ ဗြဟ္မညံ ဝါ သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ တေသံ တပေါပက္ကမာနံ နိရတ္ထကတံ ဒဿေန္တောတိ သပါဌသေသယောဇနာ။ ဒေါသဝေရဝိရဟိတန္တိ ဒေါသသင်္ခါတဝေရတော ဝိရဟိတံ။ ဣဒဉှိ ဒေါသဿ မေတ္တာယ ဥဇုပဋိပက္ခတော ဝုတ္တံ။ ယံ ပန အာစရိယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒေါသဂ္ဂဟဏေန ဝါ သဗ္ဗေပိ ဈာနပဋိပက္ခာ သံကိလေသဓမ္မာ ဂဟိတာ။ ဝေရဂ္ဂဟဏေန ပစ္စတ္ထိကဘူတာ သတ္တာ။ ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဒေါသရဟိတံ, တဒဂ္ဂေန ဝေရရဟိတ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၃၉၇), တဒေတံ ပါဠိယံ ဝေရသဒ္ဒဿေဝ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ တဒတ္ထမေဝ ဒဿေတုံ ဒေါသသဒ္ဒဿ ဝုတ္တတ္တာ ဝိစာရေတဗ္ဗံ။

၃၉၈။ ဧတ္တကမတ္တန္တိ နဂ္ဂစရိယာဒိမတ္တံ။ ပါကဋဘာဝေန ကာယတိ အတ္ထံ ဂမေတီတိ ပကတိ, လောကသိဒ္ဓဝါဒေါ။ တေနာဟ ‘‘ပကတိကထာ ဧသာ’’တိ။ ‘‘မတ္တာ သုခပရိစ္စာဂါ’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၂၉၀) ဝိယ မတ္တာသဒ္ဒေါ အပ္ပတ္တံ အန္တောနီတံ ကတွာ ပမာဏဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ’’တိအာဒိ။ တေန ပန ပမာဏေန ပဟာတဗ္ဗော ဧဝ ပဋိပတ္တိက္ကမော ပကရဏပ္ပတ္တော။ ဣမိနာ ‘‘တပေါပက္ကမေနာ’’တိ သဒ္ဒန္တရေန ဝါ အဓိဂတောတိ ဒဿေတိ ‘‘ပဋိပတ္တိက္ကမေနာ’’တိ ဣမိနာ။ တတောတိ တသ္မာ သာမညဗြဟ္မညဿ အပ္ပမတ္တကေနေဝ ပဋိပတ္တိက္ကမေန သုဒုက္ကရဘာဝတော။ ဣမံ ဟေတုသမ္ဗန္ဓံ သန္ဓာယ ‘‘ပဒသမ္ဗန္ဓေန သဒ္ဓိ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု။

၃၉၉။ အညထာတိ ယဒိ အစေလကဘာဝါဒိနာ သာမညံ ဝါ ဗြဟ္မညံ ဝါ အဘဝိဿ, ဧဝံ သတိ သုဝိဇာနောဝ သမဏော, သုဝိဇာနော ဗြာဟ္မဏော။ ယသ္မာ ပန တုမှေ ဣတော အညထာဝ သာမညံ, အညထာ ဗြဟ္မညံ ဝဒထ, တသ္မာ ဒုဇ္ဇာနောဝ သမဏော ဒုဇ္ဇာနော ဗြာဟ္မဏောတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဣဒံ သန္ဓာယာဟာ’’တိ။ တံ ပကတိဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ယံ ပုဗ္ဗေ ပါကတိကံ သာမညံ, ဗြဟ္မညဉ္စ ဟဒယေ ဌပေတွာ တေန အစေလကဿပေန ‘‘ဒုက္ကရံ သုဒုက္ကရ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဘဂဝတာ စ တမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ပကတိ ခေါ ဧသာ’’တိအာဒိ ဘာသိတံ, တမေဝ ဣဓ ပါကတိကသာမညဗြဟ္မညဝိသယံ ကထံ ပဋိသံဟရိတွာ။ သဘာဝတောဝ ပရမတ္ထတော ဧဝ သမဏဿ, ဗြာဟ္မဏဿ စ ဒုဇ္ဇာနဘာဝံ အာဝိကရောန္တော ပုနပိ ‘‘ပကတိ ခေါ’’တိအာဒိမာဟ။ တတြာပီတိ သမဏဗြာဟ္မဏဝါဒေပိ။ ပဒသမ္ဗန္ဓန္တိ ဟေတုပဒေန သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗာပရဝါကျသမ္ဗန္ဓံ။

သီလသမာဓိပညာသမ္ပဒါဝဏ္ဏနာ

၄၀၀-၁။ ပဏ္ဍိတောတိ ဟေတုသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓေန ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော။ ကထံ ဥဂ္ဂဟေသီတိ ပရိပက္ကဉာဏတ္တာ ဃဋေ ပဒီပေန ဝိယ အဗ္ဘန္တရေ သမုဇ္ဇလန္တေန ပညာဝေယျတ္တိယေန တတ္ထ တတ္ထ ဘဂဝတာ ဒေသိတမတ္ထံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော တံ ဒေသနံ ဥပဓာရေသိ။ ယသ္မာ ဥဂ္ဂဟေသိ, တသ္မာ…ပေ… ဝိဒိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ တဿ စာတိ ယော အစေလကော ဟောတိ, ယာဝ ဥဒကောရောဟနာနုယောဂမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ, တဿ စ။ တဿ စေတိ ဝါ ပဒစ္ဆေဒေါ, အဘာဝိတာ အသစ္ဆိကတာ ဟောတိ စေတိ ယောဇနာ။ တာ သမ္ပတ္တိယော ပုစ္ဆာမိ, ယာဟိ သမဏော စ ဗြာဟ္မဏော စ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော။ သီလသမ္ပဒါဒိဝိဇာနနတ္ထန္တိ သီလသမ္ပဒါဒိဝိဇာနနဟေတု။ ‘‘ကသ္မာ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ။ အထ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကာရဏေ။ ဧဝမီဒိသေသု။ သီလသမ္ပဒါယာတိ ဧတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ဥပလက္ခဏနိဒ္ဒေသော ဝါယံ, တေန ‘‘စိတ္တသမ္ပဒါယ, ပညာသမ္ပဒါယာ’’တိ ပဒဒွယံ သင်္ဂဏှာတိ။ တေနာဟ ‘‘သီလစိတ္တပညာသမ္ပဒါဟိ အညာ’’တိ။ ဣမေဟိ စ အသေက္ခသီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယံ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အရဟတ္တဖလမေဝါ’’တိ။ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတိ ‘‘အရဟတ္တဖလပရိယောသာန’’န္တိအာဒိနာ။ ဣဒဉှိ ကာကောလောကနမိဝ ဥဘယာပေက္ခဝစနံ။

သီဟနာဒကထာဝဏ္ဏနာ

၄၀၂။ အနုတ္တရန္တိ အနညသာဓာရဏတာယ, အနညသာဓာရဏတ္ထဝိသယတာယ စ အနုတ္တရံ။ မဟာသီဟနာဒန္တိ မဟန္တံ ဗုဒ္ဓသီဟနာဒံ။ အတိဝိယ အစ္စန္တဝိသုဒ္ဓတာယ ပရမဝိသုဒ္ဓံ။ ‘‘ပရမန္တိ ဥက္ကဋ္ဌံ။ တေနာဟ ‘ဥတ္တမ’န္တိ’’ အာစရိယေန ဝုတ္တံ, ဥက္ကဋ္ဌပရိယာယော စ ပရမသဒ္ဒေါ အတ္ထီတိ တဿာဓိပ္ပါယော။ သီလမေဝါတိ လောကိယသီလမတ္တတ္တာ သီလသာမညမေဝ။ ယထာ အနညသာဓာရဏံ ဘဂဝတော လောကုတ္တရသီလံ သဝါသနပဋိပက္ခဓမ္မဝိဒ္ဓံသနတော, ဧဝံ လောကိယသီလမ္ပိ အနညသာဓာရဏမေဝ တဒနုစ္ဆဝိကဘာဝေန ပဝတ္တတ္တာ။ ဧဝဉှိ ‘‘နာဟံ တတ္ထာ’’တိ ပါဠိဝစနံ ဥပပန္နံ ဟောတိ။ ‘‘ယာဝတာ ကဿပ အရိယံ ပရမံ သီလ’’န္တိ ဣဒံ ‘‘သီလဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တီ’’တိ ဧတ္ထ အာကာရဒဿနံ။ ‘‘ယဒိဒံ အဓိသီလ’’န္တိ ဣဒံ ပန ‘‘တတ္ထာ’’တိ ပဒဒွယေ အနိယမဝစနံ။ ‘‘ယဒိဒံ အဓိသီလ’’န္တိ စ လောကိယလောကုတ္တရဝသေန ဒုဝိဓမ္ပိ ဗုဒ္ဓသီလံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တ-သဒ္ဒေနပိ ဥဘယဿေဝ ပရာမသနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ သီလေပိ ပရမသီလေပီ’’တိအာဒိမာဟ။ သမသမန္တိ သမေန ဝိသေသနဘူတေန သီလေန သမန္တိ အတ္ထံ ဝိညာပေတုံ ‘‘မမ သီလသမေန သီလေန မယာ သမ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တသ္မိံ သီလေတိ ဒုဝိဓေပိ သီလေ။ ဣတိ ဣမန္တိ ဧဝံ ဣမံ သီလဝိသယံ။ ပဌမန္တိ ဥပ္ပတ္တိက္ကမတော ပဌမံ ပဝတ္တတ္တာ ပဌမဘူတံ။

တပတီတိ ကိလေသေ သန္တပ္ပတိ, ဝိဓမတီတိ အတ္ထော။ ‘‘တဒေဝါ’’တိ ဣမိနာ တုလျာဓိကရဏသမာသမာဟ။ ဇိဂုစ္ဆတီတိ ဟီဠေတိ လာမကတော ဌပေတိ။ အာရကာ ကိလေသေဟီတိ ကတွာ နိဒ္ဒေါသတ္တာ အရိယာ။ အာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေနာတိ အဋ္ဌာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန။ ဝိပဿနာဝီရိယသင်္ခါတာတိ ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တဝီရိယသင်္ခါတာ။ လောကိယမတ္တတ္တာ တပေါဇိဂုစ္ဆာဝ။ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ ဝီရိယသင်္ခါတာ တပေါဇိဂုစ္ဆာတိ အဓိကာရဝသေန သမ္ဗန္ဓော။ သဗ္ဗုက္ကဋ္ဌဘာဝတော ပရမာ နာမ။ ယထာ ယုဝိနော ဘာဝေါ ယောဗ္ဗနံ, ဧဝံ ဇိဂုစ္ဆိနော ဘာဝေါ ဇေဂုစ္ဆံ။ ယဒိဒံ အဓိဇေဂုစ္ဆန္တိ သီလေ ဝိယ လောကိယလောကုတ္တရဝသေန ဒုဝိဓမ္ပိ ဗုဒ္ဓဇေဂုစ္ဆံ။ တတ္ထာတိ ဇေဂုစ္ဆေပိ အဓိဇေဂုစ္ဆေပိ။ ကမ္မဿကတာပညာတိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္နံ, အတ္ထိ ယိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၁။၄၄၁၊ ဝိဘ။ ၇၉၃) နယပ္ပဝတ္တံ ဉာဏံ။ ယထာဟ ဝိဘင်္ဂေ –

‘‘တတ္ထ ကတရံ ကမ္မဿကတာဉာဏံ, အတ္ထိ ဒိန္နံ, အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ, အတ္ထိ ဟုတံ, အတ္ထိ သုကဋဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော…ပေ… ဌပေတွာ သစ္စာနုလောမိကံ ဉာဏံ သဗ္ဗာပိ သာသဝါ ကုသလာ ပညာ ကမ္မဿကတာဉာဏ’’န္တိ (ဝိဘ။ ၇၉၃)။

သဗ္ဗမ္ပိ ဟိ အကုသလံ အတ္တနော ဝါ ဟောတု, ပရဿ ဝါ, န သကံ နာမ။ ကသ္မာ? အတ္ထဘဉ္ဇနတော, အနတ္ထဇနနတော စ။ တထာ သဗ္ဗမ္ပိ ကုသလံ သကံ နာမ။ ကသ္မာ? အနတ္ထဘဉ္ဇနတော, အတ္ထဇနနတော စ။ ဧဝံ ကမ္မဿကဘာဝေ ပဝတ္တာ ပညာ ကမ္မဿကတာပညာ နာမ။ ဝိပဿနာပညာတိ မဂ္ဂသစ္စဿ, ပရမတ္ထသစ္စဿ စ အနုလောမနတော သစ္စာနုလောမိကသညိတာ ဝိပဿနာပညာ, လောကိယမတ္တတော ပညာဝ။ ဣတ္ထိလိင်္ဂဿ နပုံသကလိင်္ဂဝိပရိယာယော ဣဓ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော။ ယာယံ အဓိပညာတိ သီလေ ဝိယ လောကိယလောကုတ္တရဝသေန ဒုဝိဓာပိ ဗုဒ္ဓပညာ။ တတ္ထာတိ ပညာယပိ အဓိပညာယပိ။ ယထာရဟံ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတဘာဝတော ဝိမုတ္တိယေဝ နာမ။ မဂ္ဂဖလဝသေန ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနပဋိပ္ပဿမ္ဘနာနိ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယော။ အထ ဝါ သမ္မာဝါစာဒိဝိရတီနံ အဓိသီလဂ္ဂဟဏေန, သမ္မာဝါယာမဿ အဓိဇေဂုစ္ဆဂ္ဂဟဏေန, သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အဓိပညာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန သမ္မာသင်္ကပ္ပသတိသမာဓယော မဂ္ဂဖလပရိယာပန္နာ သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ နိဿရဏဝိမုတ္တိ ပန နိဗ္ဗာနမေဝ။ ယာ အယံ အဓိဝိမုတ္တီတိ သီလေ ဝုတ္တနယေန ဒုဝိဓာပိ အဓိဝိမုတ္တိ။ တတ္ထာတိ ဝိမုတ္တိယာပိ အဓိဝိမုတ္တိယာပိ။

၄၀၃။ ယံ ကိဉ္စိ ဇနဝိဝိတ္တဋ္ဌာနံ သုညာဂါရမိဓာဓိပ္ပေတံ။ တတ္ထ နဒန္တေန ဝိနာ အညော ဇနော နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကကောဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အဋ္ဌသု ပရိသာသူတိ ခတ္တိယပရိသာ, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိသမဏစာတုမဟာရာဇိကတာဝတိံသမာရဗြဟ္မပရိသာတိ ဣမာသု အဋ္ဌသု ပရိသာသု။

တဒတ္ထံ မဇ္ဈိမာဂမဝရေ မဟာသီဟနာဒသုတ္တပဒေန (မ။ နိ။ ၁။၁၅၀) သာဓေန္တော ‘‘စတ္တာရိမာနီ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဝေသာရဇ္ဇာနီတိ ဝိသာရဒဘာဝါ, ဉာဏပ္ပဟာနအန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မဒေသနာနိမိတ္တံ ကုတောစိပိ အသန္တဿနဘာဝါ နိဗ္ဘယဘာဝါတိ အတ္ထော။ ‘‘ဝေသာရဇ္ဇ’’န္တိ ဟိ စတူသု ဌာနေသု သာရဇ္ဇာဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နသောမနဿမယဉာဏဿေတံ နာမံ။ အညေဟိ ပန အသာဓာရဏတံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတဿ တထာဂတဝေသာရဇ္ဇာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ယထာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဝေသာရဇ္ဇာနိ ပုညုဿယသမ္ပတ္တိယာ အာဂတာနိ, တထာ အာဂတဝေသာရဇ္ဇာနီ’’တိ ဝါ ဒုတိယဿ တထာဂတသဒ္ဒဿ တုလျာဓိကရဏတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ။ အယံ အဋ္ဌကထာနယော။ နေရုတ္တိကာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘သမာသေ သိဒ္ဓေ သာမညတ္တာ, သညာသဒ္ဒတ္တာ စ တထာ ဝုတ္တ’’န္တိ။ အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဥတ္တမဋ္ဌာနံ။ သဗ္ဗညုတံ ပဋိဇာနနဝသေန အဘိမုခံ ဂစ္ဆန္တိ, အဋ္ဌပရိသံ ဥပသင်္ကမန္တီတိ ဝါ အာသဘာ, ဗုဒ္ဓါ, တေသံ ဌာနန္တိပိ အတ္ထော။

အပိစ တယော ပုင်္ဂဝါ – ဂဝသတဇေဋ္ဌကော ဥသဘော, ဂဝသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော။ ဝဇသတဇေဋ္ဌကော ဝါ ဥသဘော, ဝဇသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော။ ဧကဂါမခေတ္တေ ဝါ ဇေဋ္ဌော ဥသဘော, ဒွီသု ဂါမခေတ္တေသု ဇေဋ္ဌော ဝသဘော, သဗ္ဗဂဝသေဋ္ဌော သဗ္ဗတ္ထ ဇေဋ္ဌော သဗ္ဗပရိဿယသဟော သေတော ပါသာဒိကော မဟာဘာရဝဟော အသနိသတသဒ္ဒေဟိပိ အကမ္ပနီယော နိသဘောတိ။ နိသဘောဝ ဣဓ ‘‘ဥသဘော’’တိ အဓိပ္ပေတော။ ဣဒမ္ပိ ဟိ တဿ ပရိယာယဝစနံ။ ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ, ဣဒံ ပန အာသဘံ ဝိယာတိ အာသဘံ။ ယထေဝ ဟိ နိသဘသင်္ခါတော ဥသဘော ဥသဘဗလေန သမန္နာဂတော စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ တထာဂတောပိ ဒသတထာဂတဗလေန သမန္နာဂတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇပါဒေဟိ အဋ္ဌပရိသာပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ ပစ္စတ္ထိကေန ပစ္စာမိတ္တေန အကမ္ပိယော အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ။ ဧဝံ တိဋ္ဌမာနောဝ တံ အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဝိဇာနာတိ ဥပဂစ္ဆတိ န ပစ္စက္ခာတိ အတ္တနိ အာရောပေတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတီ’’တိ။

သီဟနာဒံ နဒတီတိ ‘‘သေဋ္ဌနာဒံ အဘီတနာဒံ နဒတီ’’တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။ အထ ဝါ သီဟနာဒသဒိသံ နာဒံ နဒတိ။ အယမတ္ထော ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ္တေ အာဂတေန သီဟနာဒသုတ္တေန (သံ။ နိ။ ၃။၇၈) ဒီပေတဗ္ဗော။ ယထာ ဝါ သီဟော မိဂရာဇာ ပရိဿယာနံ သဟနတော, ဂေါဏမဟိံ သမတ္တဝါရဏာဒီနံ ဟနနတော စ ‘‘သီဟော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ တထာဂတော မုနိရာဇာ လောကဓမ္မာနံ သဟနတော, ပရပ္ပဝါဒါနံ ဟနနတော စ ‘‘သီဟော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဧဝံ ဝုတ္တဿ သီဟဿ နာဒံ နဒတိ။ တတ္ထ ယထာ မိဂသီဟော သီဟဗလေန သမန္နာဂတော သဗ္ဗတ္ထ ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော သီဟနာဒံ နဒတိ, ဧဝံ တထာဂတသီဟော ဒသတထာဂတဗလေန သမန္နာဂတော အဋ္ဌသု ပရိသာသု ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော ‘‘ဣတိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၃။၇၈၊ အ။ နိ။ ၈။၂) နယေန နာနာဝိဓဒေသနာဝိလာသသမ္ပန္နံ သီဟနာဒံ နဒတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတီ’’တိ။

ပဉှံ အဘိသင်္ခရိတွာတိ ဉာတုမိစ္ဆိတံ အတ္ထံ အတ္တနော ဉာဏဗလာနုရူပံ အဘိသင်္ခရိတွာ။ တင်္ခဏညေဝါတိ ပုစ္ဆိတက္ခဏေယေဝ ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနေန ဝိဿဇ္ဇေတိ။ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ, အတ္ထဓမ္မာနုရူပဉ္စ ဝိဿဇ္ဇနတော စိတ္တံ ပရိတောသေတိယေဝ။ အဿာတိ သမဏဿ ဂေါတမဿ။ သောတဗ္ဗံ မညန္တီတိ အဋ္ဌက္ခဏဝဇ္ဇိတေန နဝမေန ခဏေန လဗ္ဘမာနတ္တာ ‘‘ယံ နော သတ္ထာ သာသတိ, တံ မယံ သောဿာမာ’’တိ အာဒရဘာဝဇာတာ မဟန္တေနေဝ ဥဿာဟေန သောတဗ္ဗံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ မညတိ။ ကလ္လစိတ္တာ မုဒုစိတ္တာတိ ပသာဒါဘိဝုဒ္ဓိယာ ဝိဂတုပက္ကိလေသတာယ ကလ္လစိတ္တာ မုဒုစိတ္တာ ဟောန္တိ။ မုဒ္ဓပ္ပသန္နာတိ တုစ္ဆပ္ပသန္နာ နိရတ္ထကပ္ပသန္နာ။ ပသန္နာကာရော နာမ ပသန္နေဟိ ကာတဗ္ဗသက္ကာရော, သော ဒုဝိဓော ဓမ္မာမိသပူဇာဝသေန, တတ္ထ အာမိသပူဇံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဏီတာနီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဓမ္မပူဇာ ပန ပါဠိယမေဝ ‘‘တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဣမိနာ ဒဿိတာ။ တထာဘာဝါယာတိ ယထာဘာဝါယ ယဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏဿ အတ္ထာယ ဓမ္မော ဒေသိတော, တထာဘာဝါယ။ တဒေဝတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိပူရဏတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ ဟိ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏပရိယောသာနာ, သာ စ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိ ယာယ အနုပုဗ္ဗိယာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာ, ပဋိပဇ္ဇန္တာနဉ္စ သတိ အဇ္ဈတ္တိကင်္ဂသမဝါယေ ဧကံသိကာ တဿာ ပါရိပူရီတိ တံ အနုပုဗ္ဗိံ ဒဿေန္တော ‘‘ကေစိ သရဏေသူ’’တိအာဒိမာဟ။ ယထာ ပူရေန္တာ ပူရေတုံ သက္ကောတိ နာမ, တထာ ပူရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာကာရေန ပန ပူရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဣမသ္မိံ ပနောကာသေတိ ‘‘ပဋိပန္နာ စ အာရာဓေန္တီ’’တိ သီဟနာဒကိစ္စပါရိပူရိဋ္ဌပနေ ပါဠိပဒေသေ။ သမောဓာနေတဗ္ဗာတိ သင်္ကလယိတဗ္ဗာ။ ဧကစ္စံ…ပေ… ပဿာမီတိ ဘဂဝတော ဧကော သီဟနာဒေါ အသာဓာရဏော အညေဟိ အပ္ပဋိဝတ္တိယော သေဋ္ဌနာဒေါ အဘီတနာဒေါတိ ကတွာ။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ အပရံ တပဿိန္တိ အဓိကာရော။ ပုရိမာနံ ဒသန္နန္တိ ‘‘ဧကစ္စံ တပဿိံ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တံ ပဿာမီ’’တိ ဝုတ္တသီဟနာဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘ဝိမုတ္တိယာ မယှံ သဒိသော နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တသီဟနာဒါ ပုရိမကာနံ ဒသန္နံ သီဟနာဒါနံ, နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ။ တေနာဟ ‘‘ဧကေကဿာ’’တိ။ ‘‘ပရိသာသု စ နဒတီ’’တိ အာဒယော ‘‘ပဋိပန္နာ စ မံ အာရာဓေန္တီ’’တိ ပရိယောသာနာ ဒသ ဒသ သီဟနာဒါ ပရိဝါရာ။ ‘‘ဧကစ္စံ တပဿိံ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တံ ပဿာမီ’’တိ ဟိ သီဟနာဒံ နဒန္တော ဘဂဝါ ပရိသာသု နဒတိ ဝိသာရဒေါ ဟုတွာ နဒတိ, တတ္ထ စ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ, ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဝိဿဇ္ဇနေန ပရဿ စိတ္တံ အာရာဓေတိ, သုတွာ သောတဗ္ဗံ မညန္တိ, သုတွာ စ ဘဂဝတော ပသီဒန္တိ, ပသန္နာ စ ပသန္နာကာရံ ကရောန္တိ, ယံ ပဋိပတ္တိံ ဒေသေတိ, တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇန္တိ, ပဋိပန္နာ စ မံ အာရာဓေန္တီတိ ဧဝံ ပရိဝါရေတွာ အတ္ထယောဇနာ သမ္ဘဝတိ။ အယမေဝ နယော သေသေသုပိ နဝသု။

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တာနံ သီဟနာဒါနံ သင်္ကလယိတွာ ဒဿနံ။ တေ ဒသာတိ ‘‘ပရိသာသု စ နဒတီ’’တိ အာဒယော ဒသ သီဟနာဒါ။ ပုရိမာနံ ဒသန္နန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ မူလဘူတာနံ ပုရိမကာနံ ဒသသီဟနာဒါနံ။ ပရိဝါရဝသေနာတိ မူလိံ ကတွာ ပစ္စေကံ ပရိဝါရဝသေန ယောဇိယမာနာ သတံ သီဟနာဒါ။ ပုရိမာ စ ဒသာတိ မူလမူလိယော ကတွာ ပရိဝါရဝသေန အယောဇိယမာနာ ပုရိမကာ စ ဒသာတိ ဧဝံ ဒသာဓိကံ သီဟနာဒသတံ ဟောတိ။ အညသ္မိံ ပန သုတ္တေတိ မဇ္ဈိမာဂမစူဠသီဟနာဒသုတ္တာဒိမှိ (မ။ နိ။ ၁။၁၉၃) တေနာတိ သင်္ချာမဟတ္တေန။ မဟာသီဟနာဒတ္တာ ဣဒံ သုတ္တံ ‘‘မဟာသီဟနာဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, န ပန မဇ္ဈိမနိကာယေ မဟာသီဟနာဒသုတ္တမိဝ စူဠသီဟနာဒသုတ္တမုပါဒါယာတိ အဓိပ္ပါယော။

တိတ္ထိယပရိဝါသကထာဝဏ္ဏနာ

၄၀၄။ ပဋိသေဓေတွာတိ တထာ ဘာဝါဘာဝဒဿနေန ပဋိက္ခိပိတွာ။ ယံ ဘဂဝါ ပါထိကဝဂ္ဂေ ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တေ (ဒီ။ နိ။ ၃။၅၇) ‘‘ဣဓ နိဂြောဓ တပဿီ’’တိအာဒိနာ ဥပက္ကိလေသဝိဘာဂံ, ပါရိသုဒ္ဓိဝိဘာဂဉ္စ ဒဿေန္တော သပရိသဿ နိဂြောဓပရိဗ္ဗာဇကဿ ပုရတော သီဟနာဒံ နဒတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ နဒိတပုဗ္ဗန္တိ ဥဒုမ္ဗရိကသုတ္တေ အာဂတနယေန ပုဗ္ဗေ နိဂြောဓပရိဗ္ဗာဇကဿ နဒိတံ။ တပဗြဟ္မစာရီတိ ဥတ္တမတပစာရီ, တပေန ဝါ ဝီရိယေန ဗြဟ္မစာရီ။ ဣဒန္တိ ‘‘ရာဇဂဟေ…ပေ… ပဉှံ အပုစ္ဆီ’’တိ ပါဠိယံ အာဂတဝစနံ။ အာစရိယေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၀၃) ပန ယထာဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ ပစ္စာမဋ္ဌံ။ ဧတ္ထ စ ကာမံ ယဒါ နိဂြောဓော ပဉှမပုစ္ဆိ, ဘဂဝါ စဿ ဝိဿဇ္ဇေသိ, န တဒါ ဘဂဝါ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟရတိ, ရာဇဂဟသမီပေယေဝ ဥဒုမ္ဗရိကာယ ဒေဝိယာ ဥယျာနေ ဝိဟရတိ တတ္ထေဝ တထာ ပုစ္ဆိတတ္တာ, ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ စ, တထာပိ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဘဂဝတော ဝိဟာရော န တာဝ ဝိစ္ဆိန္နော, တသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘တတြ မ’’န္တိအာဒိဝစနံ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တတြ ရာဇဂဟေ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟရန္တံ မ’’န္တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထမ္ပိ ‘‘ယံ တံ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဝိညာပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ’’တိ ဣဒံ တတ္ထ ကတဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဂိဇ္ဈကူဋေ မဟာဝိဟာရေ’’တိ ဣမိနာ။ ဥဒုမ္ဗရိကာယာတိ တန္နာမိကာယ။ ဥယျာနေတိ တတ္ထ ကတပရိဗ္ဗာဇကာရာမံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ နိဂြောဓော နာမ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော။ သန္ဓာနော နာမ ပဉ္စဥပါသကသတပရိဝါရော အနာဂါမိဥပါသကော။ ကထာသလ္လာပန္တိ ‘‘ယဂ္ဃေ ဂဟပတိ ဇာနေယျာသိ, ကေန သမဏော ဂေါတမော သဒ္ဓိံ သလ္လပတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၃။၅၃) သလ္လာပကထံ။ ပရန္တိ အတိသယတ္ထေ နိပါတော။ ဝိယာတိ ပဒပူရဏမတ္တေ ယထာ တံ ‘‘အတိဝိယာ’’တိ။ အန္ဓဗာလန္တိ ပညာစက္ခုနာ အန္ဓံ ဗာလဇနံ။ ယောဂေတိ နယေ, ဒုက္ခနိဿရဏူပါယေတိ အတ္ထော။

၄၀၅။ အနေနာတိ ဘဂဝတာ။ ခန္ဓကေတိ မဟာဝဂ္ဂေ ပဗ္ဗဇ္ဇခန္ဓကေ (မဟာဝ။ ၉၆) ယံ ပရိဝါသံ ပရိဝသတီတိ ယောဇနာ။ ‘‘ပုဗ္ဗေ အညတိတ္ထိယော ဘူတောတိ အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗော’’တိ (သာရတ္ထ။ ဋီ။ ၇၆) အာစရိယသာရိပုတ္တတ္ထေရေန ဝုတ္တံ။ ပဌမံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဂဟေတွာဝ ပရိဝသတီတိ အာဟ ‘‘သာမဏေရဘူမိယံ ဌိတော’’တိ။ တန္တိ ဒွီဟိ အာကာရေဟိ ဝုတ္တံ ပရိဝါသံ။ ပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ ‘‘အာကင်္ခတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, အာကင်္ခတိ ဥပသမ္ပဒ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ပဗ္ဗဇ္ဇဂ္ဂဟဏံ။ ‘‘ဥတ္တရိဒိရတ္တတိရတ္တံ သဟသေယျံ ကပ္ပေယျာ’’တိ (ပါစိ။ ၅၁) ဧတ္ထ ဒိရတ္တဂ္ဂဟဏံ ဝိယ ဝစနသိလိဋ္ဌတာဝသေနေဝ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ ပန သာမဏေရဘူမိယံ ဌိတေနေဝ ပရိဝသိတဗ္ဗံ, န ဂိဟိဘူတေန, တသ္မာ အပရိဝသိတွာယေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ လဘတိ။ န ဂါမပ္ပဝေသနာဒီနီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန နဝေသိယာဝိဓဝါထုလ္လကုမာရိကပဏ္ဍကဘိက္ခုနိဂေါစရတာ, သဗြဟ္မစာရီနံ ကိံ ကရဏီယေသု ဒက္ခာနလသာဒိတာ, ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီသု တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒတာ, ယဿ တိတ္ထာယတနတော ဣဓာဂတော, တဿ အဝဏ္ဏဘဏနေ အတ္တမနတာ, ဗုဒ္ဓါဒီနံ အဝဏ္ဏဘဏနေ အနတ္တမနတာ, ယဿ တိတ္ထာယတနတော ဣဓာဂတော, တဿ ဝဏ္ဏဘဏနေ အနတ္တမနတာ, ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝဏ္ဏဘဏနေ အတ္တမနတာတိ ဣမေသံ သတ္တဝတ္တာနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပူရေန္တေန ပရိဝသိတဗ္ဗန္တိ ယဒါ ပရိဝသတိ, တဒါ ပူရမာနေန ပရိဝသိတဗ္ဗံ။ အဋ္ဌဝတ္တပူရဏေနာတိ ယထာဝုတ္တာနံ အဋ္ဌန္နံ ဝတ္တာနံ ပူရဏေန။ ဧတ္ထာတိ ပရိဝါသေ, ဥပသမ္ပဒါယ ဝါ။ ဃံသိတွာ ကောဋ္ဋေတွာတိ အဇ္ဈာသယဝီမံသနဝသေန သုဝဏ္ဏံ ဝိယ ဃံသိတွာ ကောဋ္ဋေတွာ။ ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိ နိဒဿနမတ္တံ။ ဥပသမ္ပဒါပိ ဟိ တေန သင်္ဂယှတိ။

‘‘ဂဏမဇ္ဈေ နိသီဒိတွာတိ ဥပသမ္ပဒါကမ္မဿ ဂဏပ္ပဟောနကာနံ ဘိက္ခူနံ မဇ္ဈေ သံဃတ္ထေရော ဝိယ တဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ နိသီဒိတွာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၀၅) အာစရိယေန ဝုတ္တံ, ဣဒါနိ ပန ဗဟူသုပိ ပေါတ္ထကေသု ‘‘တံ နိသီဒါပေတွာ’’တိ ကာရိတဝသေန ပါဌော ဒိဿတိ။ အစိရမုပသမ္ပန္နဿ အဿာတိ အစိရူပသမ္ပန္နော, အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ဥပသမ္ပန္နော ဟုတွာ နစိရမေဝါ’’တိ အာဟ။ ကာယစိတ္တဝိဝေကာဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ ဥပဓိဝိဝေကတ္ထံ ပဋိပဇ္ဇနာဓိကာရတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယေန စေဝ စိတ္တေန စာ’’တိ။ ဝူပကဋ္ဌောတိ ဝိဝိတ္တော။ တာဒိသဿ သီလဝိသောဓနေ အပ္ပမာဒေါ အဝုတ္တသိဒ္ဓေါတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ အပ္ပမာဒမေဝ ဒဿေတိ။ ပေသိတစိတ္တောတိ နိဗ္ဗာနံ ပတိ ပေသိတစိတ္တော, တန္နိန္နော တပ္ပေါဏော တပ္ပဗ္ဘာရောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဧဝံဘူတော စ တထာ အနပေက္ခတာယ ဝိဿဇ္ဇိတကာယော နာမာတိ အဓိပ္ပါယမာဝိကာတုံ ‘‘ဝိဿဋ္ဌအတ္တဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ။ အတ္တာတိ စေတ္ထ စိတ္တံ ဝုစ္စတိ ရူပကာယဿ အဝိသယတ္တာ။ ယဿာတိ အရဟတ္တဖလဿ။ ဇာတိကုလပုတ္တာပိ အာစာရသမ္ပန္နာ ဧဝ အရဟတ္တာဓိဂမာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာပေက္ခာ ဟောန္တီတိ တေပိ ဇာတိကုလပုတ္တေ တေဟေဝ အာစာရကုလပုတ္တေဟိ ဧကသင်္ဂဟေ ကရောန္တော ‘‘အာစာရကုလပုတ္တာ’’တိ အာဟ။ ဣမိနာ ဟိ အာစာရသမ္ပန္နာ ဇာတိကုလပုတ္တာပိ သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ။ အာစာရသမ္ပန္နာနမေဝါဓိပ္ပေတဘာဝေါ စ ‘‘သမ္မဒေဝါ’’တိ သဒ္ဒန္တရေန ဝိညာယတိ။ ‘‘ဩတိဏ္ဏောမှိ ဇာတိယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟိ သံဝေဂပုဗ္ဗိကံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ သန္ဓာယ ‘‘သမ္မဒေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘ဟေတုနာဝ ကာရဏေနေဝါ’’တိ။ တတ္ထ ဟေတုနာတိ နယေန ဥပါယေန။ ကာရဏေနေဝါတိ တဗ္ဗိဝရဏဝစနံ။ တန္တိ အရဟတ္တဖလံ။ တဒေဝ ဟိ ‘‘အနုတ္တရံ ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာန’’န္တိ ဝတ္တုမရဟတိ အညေသံ တထာ အဘာဝတော။ ‘‘ယံတံသဒ္ဒါ နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ’’တိ သဒ္ဒနယေနပိ တဒတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ။ ‘‘ယဿတ္ထာယ…ပေ… ပဗ္ဗဇ္ဇန္တီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဿ တဿ အရဟတ္တဖလဿ အတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ ပဗ္ဗဇန္တိ, တသ္မာ အရဟတ္တဖလမိဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဝိညာယတီတိ အဓိပ္ပါယော။ နတ္ထိ ပရော ဇနော တထာ သစ္ဆိကရဏေ ပစ္စယော ယဿာတိ အပရပ္ပစ္စယော, တံ။ ဥပ-သဒ္ဒေါ ဝိယ သံ-သဒ္ဒေါပိ ဓာတုသဒ္ဒါနုဝတ္တကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါပုဏိတွာ’’တိ, ပတွာ အဓိဂန္တွာတိ အတ္ထော။ ဥပ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဓာတုသဒ္ဒါနုဝတ္တကော, သံ-သဒ္ဒေါ ပန ဓာတုဝိသေသကောတိ အာဟ ‘‘သမ္ပာဒေတွာ’’တိ, အသေက္ခာ သီလသမာဓိပညာယော နိပ္ဖါဒေတွာ, ပရိပူရေတွာဝါတိ အတ္ထော။

နိဋ္ဌာပေတုန္တိ နိဂမနဝသေန ပရိယောသာပေတုံ။ ‘‘ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ…ပေ… ဝိဟာသီ’’တိ ဣမိနာ ဧဝ ဟိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနာ ပရိယောသာပိတာ, တံ ပန နိဂမေတုံ ‘‘အညတရော…ပေ… အဟောသီ’’တိ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ ဝုတ္တံ။ ဧကတောဝ ဣဓ အညတရော, န ပန နာမဂေါတ္တာဒီဟိ အပါကဋတော။ အရဟန္တာနန္တိ ဥဗ္ဗာဟနေ စေတံ သာမိဝစနံ။ တထာ ဥဗ္ဗာဟိတတ္တာ စ တေသမဗ္ဘန္တရောတိ အတ္ထော အာပန္နောတိ အဓိပ္ပါယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဂဝတော’’တိအာဒိမာဟ။ ကေစိ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ – အရဟန္တာနန္တိ စေတံ သမ္ဗန္ဓေယေဝ သာမိဝစနံ, အတော စေတ္ထ သဟ ပါဌသေသေန အဓိပ္ပါယမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ။ ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယာ မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

မဟာသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗ္ဗာဇကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၄၀၆။ ဧဝံ မဟာသီဟနာဒသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, မဟာသီဟနာဒသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… သာဝတ္ထိယန္တိ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ ‘‘သာဝတ္ထိယ’’န္တိ ဣဒံ သမီပတ္ထေ ဘုမ္မန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သာဝတ္ထိံ ဥပနိဿာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, စီဝရာဒိပစ္စယပဋိဗဒ္ဓတာယ ဥပနိဿယံ ကတွာတိ အတ္ထော။ ဇေတော နာမ ရာဇကုမာရော, တေန ရောပိတတ္တာ သံဝဍ္ဎိတတ္တာ ပရိပါလိတတ္တာ ဇေတဿ ဝနံ ဥပဝနန္တိ အတ္ထမာဟ ‘‘ဇေတဿ ကုမာရဿ ဝနေ’’တိ။ သုဒတ္တော နာမ ဂဟပတိ အနာထာနံ ပိဏ္ဍဿ ဒါယကတ္တာ အနာထပိဏ္ဍိကော။ တေန ဇေတဿ ဟတ္ထတော အဋ္ဌာရသဟိရညကောဋိသန္ထရဏေန တံ ကိဏိတွာ အဋ္ဌာရသဟိရညကောဋီဟေဝ သေနာသနံ ကာရာပေတွာ အဋ္ဌာရသဟိရညကောဋီဟေဝ ဝိဟာရမဟံ နိဋ္ဌာပေတွာ ဧဝံ စတုပညာသဟိရညကောဋိပရိစ္စာဂေန သော အာရာမော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ နိယျာတိတော။ တေနာဟ ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကေန ဂဟပတိနာ အာရာမော ကာရိတော’’တိ။ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝါဒိဂုဏသမ္ပတ္တိယာ, ပါဏိနော နိဝါသဖာသုတာဒိနာ ဝါ ဝိသေသေန ပဗ္ဗဇိတာ တတော တတော အာဂမ္မ ရမန္တိ အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဟုတွာ နိဝသန္တိ ဧတ္ထာတိ အာရာမော။ အထ ဝါ ယထာဝုတ္တဂုဏသမ္ပတ္တိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဂတေပိ အတ္တနော အဗ္ဘန္တရေ အာနေတွာ ရမေတီတိ အာရာမော။

ဖောဋော ယဿ ပါဒေသု ဇာတောတိ ပေါဋ္ဌပါဒေါ။ ဖောဋော ပေါဋ္ဌောတိ ဟိ ပရိယာယော။ ပရိဗ္ဗာဇကော ဒုဝိဓော ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော, အစ္ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော စ။ တတ္ထ အစ္ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကောပိ အစေလကော အာဇီဝကောတိ ဒုဝိဓော။ တေသု အစေလကော သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နဂ္ဂေါ, အာဇီဝကော ပန ဥပရိ ဧကမေဝ ဝတ္ထံ ဥပကစ္ဆကန္တရေ ပဝေသေတွာ ပရိဟရတိ, ဟေဋ္ဌာ နဂ္ဂေါ။ အယံ ပန ဒုဝိဓောပေသ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော’’တိ, ဝတ္ထစ္ဆာယာဆာဒနပဗ္ဗဇ္ဇူပဂတတ္တာ ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကသင်္ချံ ဂတောတိ အတ္ထော။ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလောတိ မဟာဝိဘဝတာယ မဟာသာရတံ ပတ္တော ဗြာဟ္မဏော။ ဂဏာစရိယောတိ သာပေက္ခတာယ သမာသော။ သမယန္တိ သာမညနိဒ္ဒေသော, ဧကသေသနိဒ္ဒေသော ဝါ, တံ တံ သမယန္တိ အတ္ထော။ ပဝဒန္တီတိ ပကာရတော ဝဒန္တိ, အတ္တနာ အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတနိယာမေန ယထာ တထာ သမယံ ဝဒန္တီတိ အတ္ထော။ တာရုက္ခောတိ တဿ နာမံ။ ပဘုတိ သဒ္ဒေန တောဒေယျဇာဏုသောဏီသောဏဒဏ္ဍကူဋဒန္တာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ, အာဒိသဒ္ဒေန ပန ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကာဒိကေ။ တိန္ဒုကော နာမ ကာဠက္ခန္ဓရုက္ခော။ စီရန္တိ ပန္တိ။ တိန္ဒုကာ စီရံ ဧတ္ထ သန္တီတိ တိန္ဒုကစီရော။ တထာ ဧကာ သာလာ ဧတ္ထာတိ ဧကသာလကော။ ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဣတိ ကတွာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန။ ‘‘တသ္မိ’’န္တိအာဒိနာ ယထာပါဌံ ဝိဘတျန္တဒဿနံ။

အနေကာကာရာနဝသေသဉေယျတ္ထဝိဘာဂတော, အပရာပရုပ္ပတ္တိတော စ ဘဂဝတော ဉာဏံ လောကေ ပတ္ထဋမိဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗညုတညာဏံ ပတ္ထရိတွာ’’တိ, ယတော တဿ ဉာဏဇာလတာ ဝုစ္စတိ။ ဝေနေယျာနံ တဒန္တောဂဓဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝ။ ဝေနေယျသတ္တပရိဂ္ဂဏှနတ္ထံ သမန္နာဟာရေ ကတေ ပဌမံ နေသံ ဝေနေယျဘာဝေနေဝ ဥပဋ္ဌာနံ ဟောတိ, အထ သရဏဂမနာဒိဝသေန ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိ ဝီမံသီယတီတိ အာဟ ‘‘ကိန္နု ခေါ ဘဝိဿတီတိ ဥပပရိက္ခန္တော’’တိ။ နိရောဓန္တိ သညာနိရောဓံ။ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာနန္တိ တတော နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနံ သညုပ္ပတ္တိံ။ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏေန သံသန္ဒိတွာတိ ယထာ တေ နိရောဓံ, နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဗျာကရိံသု, ဗျာကရိဿန္တိ စ, တထာ ဗျာကရဏဝသေန သံသန္ဒိတွာ။ ကတိပါဟစ္စယေနာတိ ဒွီဟတီဟစ္စယေန။ ပါဠိယမေဝ ဟိ ဣမမတ္ထံ ဝက္ခတိ။ သရဏံ ဂမိဿတီတိ ‘‘သရဏ’’မိတိ ဂမိဿတိ။ ‘‘ဟတ္ထိသာရိပုတ္တောတိ ဟတ္ထိသာရိနော ပုတ္တော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၀၆) အာစရိယေန ဝုတ္တံ။ အဓုနာ ပန ‘‘စိတ္တော ဟတ္ထိသာရိပုတ္တော’’ တွေဝ ပါဌော ဒိဿတိ, စိတ္တော နာမ ဟတ္ထာစရိယဿ ပုတ္တောတိ အတ္ထော။

သုရတ္တဒုပဋ္ဋန္တိ ရဇနေန သမ္မာ ရတ္တံ ဒိဂုဏံ အန္တရဝါသကံ ပရိဝတ္တနဝသေန နိဝါသေတွာ။ ‘‘ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတံ ပရိက္ခိပိတွာ’’တိ ဣဒံ ပရိကပ္ပဝစနံ ‘‘တာဒိသော အတ္ထိ စေ, တံ ဝိယာ’’တိ။ မေဃဝဏ္ဏန္တိ ရတ္တမေဃဝဏ္ဏံ, သဉ္ဈာပဘာနုရဉ္ဇိတမေဃသင်္ကာသန္တိ အတ္ထော။ ပဌမေန စေတ္ထ သဏ္ဌာနသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ, ဒုတိယေန ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိံ။ ဧကံသဝရဂတန္တိ ဝါမံသဝရပ္ပဝတ္တံ။ တထာ ဟိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာယံ ဝင်္ဂီသသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကံသန္တိ စ ဝါမံသံ ပါရုပိတွာ ဌိတဿေတံ အဓိဝစနံ။ ယတော ယထာ ဝါမံသံ ပါရုပိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, တထာ စီဝရံ ကတွာတိ ဧဝမဿတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ [သု။ နိ။ အဋ္ဌ။ နိဂြောဓကပ္ပသုတ္တ (ဝင်္ဂီသသုတ္တ) ဝဏ္ဏနာ] တတ္ထ ဧတန္တိ ‘‘ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ’’တိ ဝစနံ။ ယတောတိ ယထာဝုတ္တဝစနဿ ပါရုပိတွာ ဌိတဿေဝ အဓိဝစနတ္တာ ဧဝမဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပစ္စဂ္ဃန္တိ ဧကံ ကတွာ အနဓိဋ္ဌိတကာလေ ပါဋေက္ကံ မဟဂ္ဃံ, ပစ္စဂ္ဃံ ဝါ အဘိနဝံ, အဗ္ဘုဏှေ တင်္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ အတ္ထော။ ပုရိမဉ္စေတ္ထ အတ္ထဝိကပ္ပံ ကေစိ န ဣစ္ဆတိ။ တထာ ဟိ အာစရိယေနေဝ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စဂ္ဃေတိ အဘိနဝေ, ပစ္စေကံ မဟဂ္ဃတာယ ပစ္စဂ္ဃေတိ ကေစိ, တံ န သုန္ဒရံ။ န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော မဟဂ္ဃံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ, ပရိဘုဉ္ဇန္တိ စာ’’တိ, ဣဓာပိ တေန ပစ္ဆိမောယေဝ အတ္ထဝိကပ္ပေါ ဂဟိတော။ အဘိနဝတာယ ‘‘ပစ္စဂ္ဃ’’န္တိ စ ဣဒံ အာဒိတော တထာ လဒ္ဓဝေါဟာရေန, အနညပရိဘောဂတာယ စ ဝုတ္တံ, တထာ ဝါ သတ္ထု အဓိဋ္ဌာနေန တံ ပတ္တံ သဗ္ဗကာလံ ‘‘ပစ္စဂ္ဃ’’န္တေွဝ ဝုစ္စတိ။ သေလမယပတ္တန္တိ မုဂ္ဂဝဏ္ဏသိလာမယံ စတုမဟာရာဇဒတ္တိယံ ပတ္တံ။ အယမေဝ ဟိ ဘဂဝတာ နိစ္စပရိဘုတ္တော ပတ္တော သမစိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာဒီသုပိ (အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၂။၂။၃၇) တထာ ဝုတ္တတ္တာ။

၄၀၇။ အတ္တနော ရုစိဝသေန အဇ္ဈာသယဝသေန, န ပရေဟိ ဥဿာဟိတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘အတိပ္ပဂဘာဝမေဝ ဒိသွာ’’တိ စ ဣဒံ ဘူတကထနံ န တာဝ ဘိက္ခာစရဏဝေလာ သမ္ပတ္တာတိ ဒဿနတ္ထံ။ ဘဂဝါ ဟိ တဒါ ကာလဿေဝ ဝိဟာရတော နိက္ခန္တော ‘‘ဝါသနာဘာဂိယာယ ဓမ္မဒေသနာယ ပေါဋ္ဌပါဒံ အနုဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ။ ပါဠိယံ အတိပ္ပဂေါ ခေါတိ ဧတ္ထ ‘‘ပဂေါ’’တိ ဣဒံ ကစ္စာယနမတေန ပ-ဣစ္စုပသဂ္ဂတော ဩ-ကာရဂ-ကာရာဂမနေ သိဒ္ဓံ။ ပ-သဒ္ဒေါယေဝ ပါတောအတ္ထံ ဝဒတိ။ အညေသံ ပန သဒ္ဒဝိဒူနံ မတေန ပါတောပဒမိဝ နေပါတိကံ။ တေနေဝ တတ္ထ တတ္ထ အဋ္ဌကထာသု (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၃။၁) ဝုတ္တံ ‘‘အတိပ္ပဂေါ ခေါတိ အတိဝိယ ပါတော’’တိ။ အပိစ ပဌမံ ဂစ္ဆတိ ဒိဝသဘာဝေန ပဝတ္တတီတိ ပဂေါတိ နိဗ္ဗစနံ ဣမိနာ ဒဿိတံ။ ဒုဝိဓော ခလုသဒ္ဒေါ ဝိယ ဟိ ပဂေါတိ သဒ္ဒေါ နာမနိပါတောပသဂ္ဂဝသေန တိဝိဓော။ ဧဝဉှိ ဣဓ ‘‘အတိပ္ပဂဘာဝမေဝ ဒိသွာ’’တိ ဝစနံ ဥပပန္နံ ဟောတိ။

ယံနူနာတိ ဧသ နိပါတော အညတ္ထ သံသယပရိဒီပနော, ဣဓ ပန သံသယပတိရူပကပရိဒီပနောဝ။ ကသ္မာ ‘‘သံသယပရိဒီပနေ’’တိ ဝုတ္တံ, နနု ဗုဒ္ဓါနံ သံသယော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနဉ္စာ’’တိအာဒိ။ သံသယော နာမ နတ္ထိ ဗောဓိမူလေ ဧဝ တဿ သမုဂ္ဃါဋိတတ္တာ။ ပရိဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂေါတိ အဓိပ္ပေတကိစ္စဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဝတ္တပရိဝိတက္ကော။ ဧသာတိ ‘‘ကရိဿာမ, န ကရိဿာမာ’’တိအာဒိကော ဧသ စိတ္တာစာရော သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ လဗ္ဘတိ သမ္ဘဝတိ ဝိစာရဏဝသေနေဝ ပဝတ္တနတော, န ပန သံသယဝသေန။ တေနာဟာတိ ယေနေသ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ လဗ္ဘတိ, တေန ဘဂဝါ ဧဝမာဟာတိ ဣမမေဝ ပါဠိံ ဣမဿ အတ္ထဿ သာဓကံ ကရောတိ။ အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – ယံနူနာတိ ပရိကပ္ပနေ နိပါတော။ ‘‘ဥပသင်္ကမေယျ’’န္တိ ကိရိယာပဒေန ဝုစ္စမာနောယေဝ ဟိ အတ္ထော အနေန ဇောတီယတိ။ တသ္မာ အဟံ ယံနူန ယဒိ ပန ဥပသင်္ကမေယျံ သာဓု ဝတာတိ ယောဇနာ။ ‘‘ယဒိ ပနာ’’တိ ဣဒမ္ပိ တေန သမာနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ယဒိ ပနာဟန္တိ အတ္ထော’’တိ။

၄၀၈။ အဿာတိ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာယ။ ဥဒ္ဓံဂမနဝသေနာတိ ဥန္နတဗဟုလတာယ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တနဝသေန။ ဒိသာသု ပတ္ထဋဝသေနာတိ ဝိပုလဘာဝေန ဘူတပရမ္ပရာယ သဗ္ဗဒိသာသု ပတ္ထရဏဝသေန။ ဧတ္ထ စ ပါဠိယံ ယထာ ဥန္နတပါယော သဒ္ဒေါ ဥန္နာဒေါ, ဧဝံ ဝိပုလဘာဝေန ဥပရူပရိ ပဝတ္တောပိ ဥန္နာဒေါယေဝါတိ တဒုဘယံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘ဥန္နာဒိနိယာ’’တိ ဝုတ္တံ, ပုန တဒုဘယမေဝ ဝိဘာဂံ ကတွာ ‘‘ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါယာ’’တိ။ အတော ပါဠိနယာနုရူပမေဝ အတ္ထံ ဝိဝရတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣဒါနိ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာယ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒတာကာရဏံ, တဿ စ ပဝတ္တိအာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘တေသဉှီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဗာလာတပေတိ အဘိနဝုဂ္ဂတသူရိယာတပေ။ ကာမဿာဒေါ နာမ ကာမဂုဏဿာဒေါ။ ဘဝဿာဒေါ နာမ ကာမရာဂါဒိသဟဂတော ဘဝေသု အဿာဒေါ။

သူရိယုဂ္ဂမနေ ခဇ္ဇောပနမိဝ နိပ္ပဘတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ခဇ္ဇောပနကူပမာ ဇာတာ’’တိ။ လာဘသက္ကာရောပိ နော ပရိဟီနောတိ အတ္ထော ဗာဝေရုဇာတကေန (ဇာ။ ၁။၄။၁၅၄) ဒီပေတဗ္ဗော။ ပရိသဒေါသောတိ ပရိသာယ ပဝတ္တဒေါသော။

၄၀၉။ သဏ္ဌပေသီတိ သညမနဝသေန သမ္မဒေဝ ဌပေသိ။ သဏ္ဌပနဉ္စေတ္ထ တိရစ္ဆာနကထာယ အညမညသ္မိံ အဂါရဝဿ စဇာပနဝသေန အာစာရသိက္ခာပနံ, ယထာဝုတ္တဒေါသဿ နိဂူဟနဉ္စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သိက္ခာပေသီ’’တိအာဒိ။ နန္တိ ပရိသံ။ အပ္ပသဒ္ဒန္တိ နိဿဒ္ဒံ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါဘာဝံ။ ‘‘ဧကော နိသီဒတီ’’တိအာဒိ အတ္ထာပတ္တိဒဿနံ။ ဝုဒ္ဓိန္တိ လာဘဂုဏဝုဒ္ဓိံ။ ပတ္ထယမာနောတိ ပတ္ထယနဟေတု။ မာနန္တေ ဟိ လက္ခဏေ, ဟေတုမှိ စ ဣစ္ဆန္တိ သဒ္ဒဝိဒူ။ ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘ပရိဗ္ဗာဇကာ ကိရာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ အပရဒ္ဓန္တိ အပရဇ္ဈိတံ။ နပ္ပမဇ္ဇန္တီတိ ပမာဒံ န အာပဇ္ဇန္တိ, န အဂါရဝံ ကရောန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

၄၁၀။ နော အာဂတေ အာနန္ဒောတိ အမှာကံ ဘဂဝတိ အာဂတေ အာနန္ဒော ပီတိ ဟောတိ။ ‘‘စိရဿံ ခေါ ဘန္တေ ဘဂဝါ ဣမံ ပရိယာယမကာသီ’’တိ ဝစနံ ပုဗ္ဗေပိ တတ္ထ အာဂတပုဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တဝစနမိဝ ဟောတီတိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ပရိဟရန္တော ‘‘ကသ္မာ အာဟာ’’တိအာဒိမာဟ။ ပိယသမုဒါစာရာတိ ပိယာလာပါ။ တသ္မာတိ တထာ ပိယသမုဒါစာရဿ ပဝတ္တနတော။ န ကေဝလံ အယမေဝ, အထ ခေါ အညေပိ ပဗ္ဗဇိတာ ယေဘုယျေန ဘဂဝတော အပစိတိံ ကရောန္တေဝါတိ တဒညေသမ္ပိ ဗာဟုလ္လကမ္မေန တဒတ္ထံ သာဓေတုံ ‘‘ဘဂဝန္တဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဥစ္စာကုလီနတာယာ’’တိ, မဟာသမ္မတရာဇတော ပဋ္ဌာယ အသမ္ဘိန္နခတ္တိယကုလတာယာတိ အတ္ထော။ တထာ ဟိ သောဏဒဏ္ဍေန ဝုတ္တံ ‘‘သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော ဥစ္စာကုလာ ပဗ္ဗဇိတော အသမ္ဘိန္နခတ္တိယကုလာ’’တိ, (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၀၄) တေန သာသနေ အပ္ပသန္နာနမ္ပိ ကုလဂါရဝေန ဘဂဝတိ အပစိတိံ ဒဿေတိ။ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ကာ နာမ ကထာတိ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ကီဒိသာ နာမ ကထာ။ ဝိပ္ပကတာတိ အာရဒ္ဓါ ဟုတွာ အပရိယောသိတာ။ ‘‘ကာ ကထာ ဝိပ္ပကတာ’’တိ ပန ဝဒန္တော အတ္ထတော တဿာ ပရိယောသာပနံ ပဋိဇာနာတိ နာမ။ ကာ ကထာတိ စ အဝိသေသစောဒနာ, တသ္မာ ယဿာ တဿာ သဗ္ဗဿာပိ ကထာယ ပရိယောသာပနံ ပဋိညာတံ ဟောတိ, တဉ္စ ပဋိဇာနနံ ပဒေသညုနော အဝိသံယန္တိ အာဟ ‘‘ယာဝ…ပေ… သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသီ’’တိ။ ဧသာတိ ပရိဗ္ဗာဇကပရိသာယ ကထိတာ ရာဇကထာဒိကာ။ နိဿာရာတိ နိရတ္ထကဘာဝေန သာရရဟိတာ။

အဘိသညာနိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

၄၁၁။ ‘‘တိဋ္ဌတေသာ’’တိ ဧတဿ အာပန္နမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သစေ’’တိအာဒိမာဟ။ သုကာရဏန္တိ သုန္ဒရံ အတ္ထာဝဟံ ဟိတာဝဟံ ကာရဏံ။ ယတ္ထာတိ အညတရိဿံ သာလာယံ။ နာနာတိတ္ထသင်္ခါတာသု လဒ္ဓီသု နိယုတ္တာတိ နာနာတိတ္ထိယာဏိယသဒ္ဒေန။ ဏိကသဒ္ဒေန ဝါ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ ယထာ ‘‘အန္တိယော’’တိ။ ‘‘အယံ ကိံ ဝဒတိ အယံ ကိံ ဝဒတီ’’တိ ကုတူဟလံ ကောလာဟလမေတ္ထ အတ္ထီတိ ကောတူဟလာ, သာ ဧဝ သာလာ ကောတူဟလသာလာတိ အာဟ ‘‘ကောတူဟလုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတော’’တိ။ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ ဓာတွတ္ထာနုဝတ္တနတော။ သညာသီသေနာယံ ဒေသနာ, တသ္မာ သညာသဟဂတာ သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ ဂယှန္တိ, တတ္ထ ပန စိတ္တံ ပဓာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တနိရောဓေ’’တိ။ ပဟာနဝသေန ပန အစ္စန္တနိရောဓဿ တေဟိ အနဓိပ္ပေတတ္တာ, အဝိသယတ္တာ စ ‘‘ခဏိကနိရောဓေ’’တိ အာဟ။ ကာမံ သောပိ တေသံ အဝိသယောဝ, အတ္ထတော ပန နိရောဓကထာ ဝုစ္စမာနာ တတ္ထေဝ တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ အတ္ထာပတ္တိမတ္တံ ပတိ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တဿာတိ အဘိသညာနိရောဓကထာယ။ ‘‘ကိတ္တိဃောသော’’တိ ‘အဟော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါ, ဘဝန္တရပဋိစ္ဆန္နမ္ပိ ကာရဏံ ဧဝံ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ဒဿေတိ, သာဝကေ စ ဧဒိသေ သံဝရသမာဒါနေ ပတိဋ္ဌာပေတီ’တိ ထုတိဃောသော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပတ္ထရတီတိ။ အာစရိယေန ဝုတ္တံ။ ဣဒါနိ ပန ‘‘သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဘဂဝတော ကထာကိတ္တိဃောသော ပတ္ထရတီ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ။ ပဋိဘာဂကိရိယန္တိ ပဠာသဝသေန ပဋိဘာဂဘူတံ ပယောဂံ။ ဘဝန္တရသမယန္တိ တတြ တတြ ဝုဋ္ဌာနသမယံ အဘူတပရိကပ္ပိတံ ကိဉ္စိ ဥဿာရိယဝတ္ထုံ အတ္တနော သမယံ ကတွာ ကထေန္တိ။ ကိဉ္စိဒေဝ သိက္ခာပဒန္တိ ‘‘ဧကမူလကေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဧတ္တကံ ဝေလံ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ နိသီဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝမာဒိကံ ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏံ သိက္ခာကောဋ္ဌာသံ ကတွာ ပညပေန္တိ။ နိရောဓကထန္တိ နိရောဓသမာပတ္တိကထံ။

တေသူတိ ကောတူဟလသာလာယံ သန္နိပတိတေသု နာနာတိတ္ထိယသမဏဗြာဟ္မဏေသု။ ဧကစ္စေတိ ဧကေ။ ပုရိမောတိ ‘‘အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ ပုရိသဿ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိပိ နိရုဇ္ဈန္တိပီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝါဒီ။ ဧတ္ထာတိ စတူသု ဝါဒီသု။ ယွာယံ ဣဓ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ သမာပတ္တိန္တိ အသညီဘဝါဝဟံ ဝါယောကသိဏပရိကမ္မံ, အာကာသကသိဏပရိကမ္မံ ဝါ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိံ, ပဉ္စမဇ္ဈာနသမာပတ္တိံ ဝါ။ နိရောဓေတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သညာနိရောဓေ။ ဟေတုံ အပဿန္တောတိ ယေန ဟေတုနာ အသညီဘဝေ သညာယ နိရောဓော သဗ္ဗသော အနုပ္ပါဒေါ, ယေန စ တတော စုတဿ ဣဓ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ သညာယ ဥပ္ပါဒေါ, တဒုဘယမ္ပိ ဟေတုံ အဝိသယတာယ အပဿန္တော။

ဒုတိယောတိ ‘‘သညာ ဟိ ဘော ပုရိသဿ အတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝါဒီ။ နန္တိ ပဌမဝါဒိံ။ နိသေဓေတွာတိ ‘‘န ခေါ ပန မေတံ ဘော ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ။ မိဂသိင်္ဂတာပသဿာတိ ဧဝံနာမကတာပသဿ။ တဿ ကိရ မတ္ထကေ မိဂသိင်္ဂါကာရေန ဒွေ စူဠာ ဥဋ္ဌဟိံသု, ‘‘ဣသိသိင်္ဂေါ’’တိပိ တဿ နာမံ။ အသညကဘာဝန္တိ မုဉ္ဆာပတ္တိယာ ကိရိယာမယသညာဝသေန ဝိဂတသညိဘာဝံ။ ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဝိသညီ ဟုတွာ’’တိ။ စတ္တာလီသနိပါတေ အာဂတနယေန မိဂသိင်္ဂတာပသဝတ္ထုံ သင်္ခေပတော ဒဿေတုံ ‘‘မိဂသိင်္ဂတာပသော ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ကိလေသာနံ သန္တာပနတော အတ္တန္တပေါ။ ဒုက္ကရတပတာယ ဃောရတပေါ တိဗ္ဗတပေါ။ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါပါဒနေန သဗ္ဗသော မိလာပိတစက္ခာဒိတိက္ခိန္ဒြိယတာယ ပရမဓိတိန္ဒြိယော။ သက္ကဝိမာနန္တိ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ သန္ဓာယာဟ။ တဉှိ တထာရူပပစ္စယာ ကဒါစိ ဥဏှံ, ကဒါစိ ထဒ္ဓံ, ကဒါစိ စလိတံ ဟောတိ။ ‘‘သက္က…ပေ… ပတ္ထေတီ’’တိ အယောနိသော စိန္တေတွာ ပေသေသိ။ ဘဂ္ဂေါတိ ဘဉ္ဇိတကုသလဇ္ဈာသယော, အဓုနာ ပန ‘‘လဂ္ဂေါ’’တိ ပါဌံ လိခန္တိ။ တေန ဒိဗ္ဗဖဿေနာတိ ဟတ္ထဂ္ဂဟဏမတ္တဒိဗ္ဗဖဿေန။ တန္တိ တထာ သညာပဋိလာဘံ။ ဧဝမာဟာတိ ဧဝံ ‘‘သညာ ဟိ ဘော ပုရိသဿ အတ္တာ’’တိအာဒိနာ အာကာရေန သညာနိရောဓမာဟ။ ဣမိနာဝ နယေန ဣတော ပရေသုပိ ဒွီသု ဌာနေသု ပါဠိမာဟရိတွာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

တတိယောတိ ‘‘သန္တိ ဟိ ဘော သမဏဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝါဒီ။ အာထဗ္ဗဏပယောဂန္တိ အာထဗ္ဗဏဝေဒဝိဟိတံ အာထဗ္ဗဏိကာနံ ဝိသညိဘာဝါပါဒနပ္ပယောဂံ။ ဥပကဍ္ဎနံ အာဟရဏံ။ အပကဍ္ဎနံ အပဟရဏံ။ အာထဗ္ဗဏံ ပယောဇေတွာတိ အာထဗ္ဗဏဝေဒေ အာဂတံ အဂ္ဂိဇုဟနပုဗ္ဗကံ မန္တပဒံ ပယောဇေတွာ သီသစ္ဆိန္နတာဒိဒဿနေန သညာနိရောဓမာဟ။ တဿာတိ ယဿ သီသစ္ဆိန္နတာဒိ ဒဿိတံ, တဿ။

စတုတ္ထောတိ ‘‘သန္တိ ဟိ ဘော ဒေဝတာ မဟိဒ္ဓိကာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝါဒီ။ ယက္ခဒါသီနန္တိ ဒေဝဒါသီနံ, ယာ ‘‘ယောဂဝတိယော’’တိပိ ဝုစ္စန္တိ, ယောဂိနိယောတိပိ ပါကဋာ။ မဒနိဒ္ဒန္တိ သုရာမဒနိမိတ္တကံ သုပနံ။ ဒေဝတူပဟာရန္တိ နစ္စနဂါယနာဒိနာ ဒေဝတာနံ ပူဇံ။ သုရာပါတိန္တိ ပါတိပုဏ္ဏံ သုရံ။ ဒိဝါတိ အတိဒိဝါ, ဥဿူရေတိ အတ္ထော။ တန္တိ တထာ သုပိတွာ ဝုဋ္ဌဟနံ။ သုတ္တကာလေ ဒေဝတာနံ သညာပကဍ္ဎနဝသေန နိရောဓံ သမာပန္နာ, ပဗုဒ္ဓကာလေ သညုပကဍ္ဎနဝသေန နိရောဓာ ဝုဋ္ဌိတာတိ မညမာနောတိ အဓိပ္ပါယော။

ဧဠမူဂကထာ ဝိယာတိ ဣမေသံ ပဏ္ဍိတမာနီနံ ကထာ အန္ဓဗာလကထာသဒိသီ။ စတ္တာရော နိရောဓေတိ အညမညဝိဓုရေ စတ္တာရောပိ နိရောဓေ။ ဧကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဧကသဘာဝေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ။ န ဗဟုနာတိ န စ အညမညဝိရုဒ္ဓေန ဗဟုဝိဓေန နာနာသဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ။ တေနာပိ ဧကေနာတိ ဧကသဘာဝဘူတေန တေနာပိ နိရောဓေန။ အညေနေဝါတိ တေဟိ ဝုတ္တာကာရတော အညာကာရေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ။ သောတိ ဧကသဘာဝဘူတော နိရောဓော။ အညတြ သဗ္ဗညုနာတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓံ ဌပေတွာ။ ဣဓာတိ ကောတူဟလသာလာယံ။ အယံ နိရောဓော အယံ နိရောဓောတိ ဒွိက္ခတ္တုံ ဗျာပနိစ္ဆာဝစနံ သတ္ထာ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန အနေကာကာရဝေါကာရံ နိရောဓံ ဝိဘာဝေဿတီတိ ဒဿနတ္ထံ ကတံ။ အဟော နူနာတိ ဧတ္ထ အဟောတိ အစ္ဆရိယေ နိပါတော, နူနာတိ အနုဿရဏေ။ တသ္မာ အဟော နူန ဘဂဝါတိ အနညသာဓာရဏဒေသနတ္တာ ဘဂဝါ နိရောဓမ္ပိ အဟော အစ္ဆရိယံ ကတွာ အာရာဓေယျ မညေတိ အဓိပ္ပါယော။ အဟော နူန သုဂတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ အစ္ဆရိယဝိဘာဝနတော ဧဝ စေတ္ထ ဒွိက္ခတ္တုံ အာမေဍိတဝစနံ။ အစ္ဆရိယတ္ထောပိ ဟေသ အဟောသဒ္ဒေါ အနုဿရဏမုခေနေဝ ပေါဋ္ဌပါဒေန ဂဟိတော။ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဿရဏတ္ထေ နိပါတဒွယ’’န္တိ။ တေနာတိ အနုဿရဏတ္ထမုခေန ပဝတ္တနတော။ ‘‘အဟော…ပေ… သုဂတော’’တိ ဝစနေန ဧတဒဟောသီတိ ယောဇနာ။ ‘‘ယံတံသဒ္ဒါ နိစ္စသမ္ဗန္ဓာ’’တိ သာဓိပ္ပါယံ ယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဧတေသ’’န္တိအာဒိမာဟ။ ကာလဒေသပုဂ္ဂလာဒိဝိဘာဂေန ဗဟုဘေဒတ္တာ ဣမေသံ နိရောဓဓမ္မာနန္တိ ဗဟုတ္တေ သာမိဝစနံ, ကုသလသဒ္ဒယောဂေ စေတံ ဘုမ္မတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကုသလော နိပုဏော ဆေကောတိ ပရိယာယဝစနမေတံ။ အဟော နူန ကထေယျာတိ အစ္ဆရိယံ ကတွာ ကထေယျ မညေ။ သော သုဂတောတိ သမ္ဗန္ဓော။ စိဏ္ဏဝသိတာယာတိ နိရောဓသမာပတ္တိယံ စိဏ္ဏဝသီဘာဝတ္တာ။ သဘာဝံ ဇာနာတီတိ နိရောဓသဘာဝံ ယာထာဝတော ဇာနာတိ။

အဟေတုကသညုပ္ပါဒနိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

၄၁၂။ ဃရမဇ္ဈေယေဝ ပက္ခလိတာတိ ယထာ ဃရတော ဗဟိ ဂန္တုကာမာ ပုရိသာ မဂ္ဂံ အနောတရိတွာ ဃရဝိဝရေ သမတလေ ဝိဝဋင်္ဂဏေ ဧဝ ပက္ခလနံ ပတ္တာ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ အတ္ထော။ အသာဓာရဏော ဟေတု, သာဓာရဏော ပစ္စယောတိ ဧဝမာဒိဝိဘာဂေါ အညတြ ဝုတ္တော, ဣဓ ပန တေန ဝိဘာဂေန ပယောဇနံ နတ္ထိ သညာယ အကာရဏဘာဝပဋိက္ခေပပရတ္တာ စောဒနာယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာရဏဿေဝ နာမ’’န္တိ။ ယံ ပန ပါဠိယံ ဝုတ္တံ ‘‘သဟေတူ ဟိ ပေါဋ္ဌပါဒ သပ္ပစ္စယာ ပုရိသဿ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိပိ နိရုဇ္ဈန္တိပီ’’တိ, တတ္ထ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဥပ္ပန္နာ ပန နိရုဇ္ဈန္တိယေဝ, န တိဋ္ဌန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘နိရုဇ္ဈန္တိပီ’’တိ ဝစနံ, န တု နိရောဓဿ သဟေတုသပစ္စယတာဒဿနတ္ထံ။ ဥပ္ပါဒေါယေဝ ဟိ သဟေတုကော, န နိရောဓော။ ယဒိ ဟိ နိရောဓောပိ သဟေတုကော သိယာ, တဿပိ ပုန နိရောဓေန ဘဝိတဗ္ဗံ အင်္ကုရာဒီနံ ပုန အင်္ကုရာဒိနာ ဝိယ, န စ တဿ ပုန နိရောဓော အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါဠိယာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အယဉ္စ နယော ခဏနိရောဓဝသေန ဝုတ္တော။ ယော ပန ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန သဗ္ဗသော အနုပ္ပါဒနိရောဓော, သော ‘‘သဟေတုကော’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော တထာရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ ဝိနာ အဘာဝတော။ တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘သိက္ခာ ဧကာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သိက္ခာ ဧကာ သညာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၄၁၂) တတော ဧဝ စ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၄၁၃) ဝုတ္တံ ‘‘သညာယ သဟေတုကံ ဥပ္ပါဒနိရောဓံ ဒီပေတု’’န္တိ။ ဧတဉှိ ပါဠိဝစနံ, အဋ္ဌကထာဝစနဉ္စ အနုပ္ပါဒနိရောဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သိက္ခာတိ ဟေတွတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ, ယ-ကာရလောပေါ ဝါ ‘‘သင်္ချာပိ တမှာ ဝနပတ္တာ ပက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၁၉၂) ဝိယ။ ဟေတုဘာဝေါ စဿာ ဥပရိ အာဝိ ဘဝိဿတိ။ ဧကသဒ္ဒေါ စ အညပရိယာယော, န သင်္ချာဝါစီ ‘‘ဣတ္ထေကေ သတော သတ္တဿာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၈၅-၉၁, ၉၄-၉၈၊ မ။ နိ။ ၃။၂၁) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သိက္ခာယ ဧကစ္စာ သညာ ဇာယန္တီ’’တိ။ သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော။

၄၁၃။ ဝိတ္ထာရေတုကမျတာတိ ဝိတ္ထာရေတုကာမတာယ။ ပုစ္ဆာဝသေနာတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာဝသေန, ဝိတ္ထာရေတုကမျတာပုစ္ဆာဝသေနာတိ ဝါ သမာသော။ ‘‘ပေါဋ္ဌပါဒဿေဝါယံ ပုစ္ဆာ’’တိ အာသင်္ကာယ ‘‘ဘဂဝါ အဝေါစာ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ။ သညာယ…ပေ… ဒီပေတုံ တာ ဒဿေန္တောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တတ္ထာတိ တဿံ ဥပရိ ဝက္ခမာနာယ ဒေသနာယ။ တတိယာတိ အဓိပညာသိက္ခာ အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘အယံ…ပေ… ဒေသိတောတိ ဧတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပဝသေန အာဂတာ။ ကသ္မာတိ စေ? ပရိယာပန္နတ္တာ, သဘာဝတော, ဥပကာရတော စ ယထာရဟံ ပညာက္ခန္ဓေ အဝရောဓတ္တာ သင်္ဂဟိတတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ တထာ ဟိ စူဠဝေဒလ္လသုတ္တေ ဝုတ္တံ ‘‘ယာ စာဝုသော ဝိသာခ သမ္မာဒိဋ္ဌိ, ယော စ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ, ဣမေ ဓမ္မာ ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၄၆၂) ကာမဉ္စေတ္ထ ဝုတ္တနယေန တိဿောပိ သိက္ခာ အာဂတာ, တထာပိ အဓိစိတ္တသိက္ခာယ ဧဝ အဘိသညာနိရောဓော ဒဿိတော။ ဣတရာ ပန တဿာ သမ္ဘာရဘာဝေန အာနီတာတိ အယမတ္ထော ပါဠိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။

ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါတိ ပဉ္စ ကာမကောဋ္ဌာသေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇနကရာဂေါ။ အသမုပ္ပန္နကာမစာရောတိ ဝတ္တမာနုပ္ပန္နတာဝသေန နသမုပ္ပန္နော ယော ကောစိ ကာမစာရော, ယာ ကာစိ လောဘုပ္ပတ္တိ။ အဓုနာ ပန ‘‘အသမုပ္ပန္နကာမရာဂေါ’’တိ ပါဌော, သော အယုတ္တောဝ အတ္ထတော ဝိရုဒ္ဓတ္တာ။ ကာမရာဂေါ စေတ္ထ ဝိသယဝသေန နိယမိတတ္တာ ကာမဂုဏာရမ္မဏောဝ လောဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ကာမစာရော ပန ဈာနနိကန္တိဘဝရာဂါဒိပ္ပဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ လောဘစာရော။ ကာမနဋ္ဌေန, ကာမေသု ပဝတ္တနဋ္ဌေန စ ကာမစာရော။ သဗ္ဗေပိ ဟိ တေဘူမကဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ။ ယသ္မာ ဥဘယေသမ္ပိ သဟစရဏဉာယေန ကာမသညာဘာဝေါ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ကာမသညာ’’တိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ တဒုဘယမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ အသမုပ္ပန္နကာမစာရတော ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ ဝိသေသဒဿနံ, အသမုပ္ပန္နကာမစာရဿေဝ ဝါ ဣဓာဓိပ္ပေတဘာဝဒဿနံ။ ကာမံ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါပိ အသမုပ္ပန္နော ဧဝ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါဋီယတိ, တသ္မိံ ပန သမုဂ္ဃါဋိတေပိ န သဗ္ဗော ရာဂေါ သမုဂ္ဃါဋံ ဂစ္ဆတိ တဿ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါဋိတတ္တာ။ တသ္မာ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဂ္ဂဟဏေန ဣတရဿ သဗ္ဗဿ ဂဟဏံ န ဟောတီတိ ဥဘယတ္ထသာဓာရဏေန ပရိယာယေန ဥဘယမေဝ သင်္ဂဟေတွာ ပါဠိယံ ကာမသညာဂ္ဂဟဏံ ကတံ, အတော တဒုဘယံ သရူပတော, ဝိသေသတော စ ဒဿေတွာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဘာဝတော ‘‘အသမုပ္ပန္နကာမစာရော ပန ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တသ္မာတိ အသမုပ္ပန္နကာမစာရဿေဝ ဣဓ ဝဋ္ဋနတော အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ။ တဿာတိ ပဌမဇ္ဈာနသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ။ သဒိသတ္တာတိ ကာမသညာဒိဘာဝေန သမာနတ္တာ, ဧတေန ပါဠိယံ ‘‘ပုရိမာ’’တိ ဣဒံ သဒိသကပ္ပနာဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ။ အနာဂတာ ဟိ ဣဓ ‘‘နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တာ အနုပ္ပါဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ တသ္မာ အနာဂတမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘အနုပ္ပန္နာဝ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဝိဝေကဇပီတိသုခသင်္ခါတာတိ ဝိဝေကဇပီတိသုခေဟိ သဟ အက္ခာတာ, န ဝိဝေကဇပီတိသုခါနီတိ အက္ခာတာ။ တံသမ္ပယုတ္တာ ဟိ သညာယေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, န ဝိဝေကဇပီတိသုခါနိ။ အထ ဝါ ဝိဝေကဇပီတိသုခကောဋ္ဌာသိကာတိ အတ္ထော။ သင်္ခါတသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ကောဋ္ဌာသတ္ထော ‘‘အဒိန္နံ ထေယျသင်္ခါတံ အာဒိယေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၈၉, ၉၁) ဝိယ။ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန နာနတ္ထသညာပဋိဃသညာဟိ နိပုဏတာယ သုခုမာ။ ဘူတတာယ သစ္စာ။ တဒေဝတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ဘူတာ’’တိ ဣမိနာ။ သုခုမဘာဝေန, ပရမတ္ထဘာဝေန စ အဝိပရီတသဘာဝါတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ဗျာသဝသေန ယထာပါဌမတ္ထံ ဒဿေတွာ သမာသဝသေနပိ ယထာပါဌမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ သမာသဗျာသဝသေန ဟိ ဒွိဓာ ပါဌော ဒိဿတိ။ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒာဒိဩဠာရိကင်္ဂပ္ပဟာနဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဘာဝနာနုဘာဝသိဒ္ဓါ, သညာယ သဏှသုခုမတာ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝိညာယတီတိ ဒဿေတိ။ ဘူတတာယာတိ သုခုမဘာဝေန, ပရမတ္ထဘာဝေန စ အဝိပရီတတာယ, ဝိဇ္ဇမာနတာယ ဝါ။ ဝိဝေကဇေဟီတိ နီဝရဏဝိဝေကတော ဇာတေဟိ။ ဣဒါနိ ဈာနသမင်္ဂီဝသေန ဝုတ္တဿ ဒုတိယပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ အဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု။

သမာပဇ္ဇနာဓိဋ္ဌာနံ ဝိယ ဝုဋ္ဌာနမ္ပိဈာနေ ပရိယာပန္နံ ဟောတိ ယထာ တံ ဓမ္မာနံ ဘင်္ဂက္ခဏော ဓမ္မေသု, အာဝဇ္ဇနပစ္စဝေက္ခဏာနိ ပန န ဈာနပရိယာပန္နာနိ, တသ္မာ ဈာနပရိယာပန္နမေဝ ဝသီကရဏံ ဂဟေတွာ ‘‘သမာပဇ္ဇန္တော, အဓိဋ္ဌဟန္တော, ဝုဋ္ဌဟန္တော စ သိက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ။ တေန…ပေ… ဈာနေနာတိ ဣဒမ္ပိ ‘‘သိက္ခာ’’တိ ဧတဿ သံဝဏ္ဏနာပဒံ။ တေနာတိ စ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ, ပဌမဇ္ဈာနေန ဟေတုနာတိ အတ္ထော။ ဟေတုဘာဝေါ စေတ္ထ ဈာနဿ ဝိဝေကဇပီတိသုခသုခုမသစ္စသညာယ ဥပ္ပတ္တိယာ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေါ။ ကာမသညာယ ပန နိရောဓဿ ဥပနိဿယပစ္စယဘာဝေါဝ။ သော စ ခေါ သုတ္တန္တပရိယာယေန။ တထာ စေဝ ဟေဋ္ဌာ သံဝဏ္ဏိတံ ‘‘တထာရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ ဝိနာ အဘာဝတော’’တိ ဧတေနုပါယေနာတိ ယွာယံ ပဌမဇ္ဈာနတပ္ပဋိပက္ခသညာဝသေန ‘‘သိက္ခာ ဧကာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သိက္ခာ ဧကာ သညာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဧတ္ထ နယော ဝုတ္တော, ဧတေန နယေန။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗဝါရေသု။

၄၁၄။ ဣဒါနိ အာကိဉ္စညာယတနပရမာယ ဧဝ သညာယ ဒဿနေ ကာရဏံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ။ ယသ္မာ ဣဒဉ္စ…ပေ… ဥဒ္ဓဋန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ကေသံ ပနိဒံ အင်္ဂတော သမ္မသနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌသမာပတ္တိယာ’’တိအာဒိ။ အင်္ဂတောတိ ဈာနင်္ဂတော။ ဣဒဉှိ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာယ လက္ခဏဝစနံ။ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနဉှိ ကရောန္တော သမာပတ္တိံ ပတွာ အင်္ဂတောဝ သမ္မသနံ ကရောတိ, န စ သညာ သမာပတ္တိယာ ကိဉ္စိ အင်္ဂံ ဟောတိ။ အထ စ ပနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒဉ္စ သညာ သညာတိ ဧဝံ အင်္ဂတော သမ္မသနံ ဥဒ္ဓဋ’’န္တိ, တသ္မာ လက္ခဏဝစနမေတံ။ အင်္ဂတောတိ ဝါ အဝယဝတောတိ အတ္ထော, အနုပဒဓမ္မတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကလာပတောတိ သမူဟတော။ ယသ္မာ ပနေတ္ထ သမာပတ္တိဝသေန တံတံသညာနံ ဥပ္ပါဒနိရောဓေ ဝုစ္စမာနေ အင်္ဂဝသေန သော ဝုတ္တော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဣဒဉ္စာ’’တိအာဒိနာ အင်္ဂတောဝ သမ္မသနံ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တသ္မာတိ သညာဝသေနေဝ အင်္ဂတော သမ္မသနဿ ဥဒ္ဓဋတ္တာ။ တဒေဝါတိ အာကိဉ္စညာယတနမေဝ, န နေဝသညာနာသညာယတနံ တတ္ထ ပဋုသညာဘာဝတော။

‘‘ယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ယတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယော နာမာ’’တိ ယထာ ‘‘အာဒိမှီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အာဒိတော’’တိ ဝုစ္စတိ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂယှမာနေ ယထာယုတ္တဝိဘတ္တိယာဝ တော-သဒ္ဒဿ လဗ္ဘနတော။ နာမ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ခေါ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ဝါစာသိလိဋ္ဌတာမတ္တံ။ သဿေဒန္တိ သကံ, အတ္တနာ အဓိဂတဈာနံ, တသ္မိံ သညာ သကသညာ, သာ ဧတဿတ္ထီတိ သကသညီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ပဌမဇ္ဈာနသညာယ သညဝါ’’တိ။ ဤကာရော စေတ္ထ ဥပရိ ဝုစ္စမာနနိရောဓပါဒကတာယ သာတိသယာယ ဈာနသညာယ အတ္ထိဘာဝဇောတကော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေန သညဂ္ဂံ ဖုသတီ’’တိအာဒိ။ တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ သကသညိတာဂ္ဂဟဏေန တသ္မိံ တသ္မိံ ဈာနေ သဗ္ဗသော သုစိဏ္ဏဝသီဘာဝေါ ဒီပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

လောကိယာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ, သာမိအတ္ထေ ဧဝ ဝါ။ ယဒဂ္ဂေန ဟိ တံ တေသု သေဋ္ဌံ, တဒဂ္ဂေန တေသမ္ပိ သေဋ္ဌန္တိ။ ဝိဘတ္တာဝဓိအတ္ထေ ဝါ သာမိဝစနံ။ ဧတ္ထ ပန ‘‘လောကိယာန’’န္တိ ဝိသေသနံ လောကုတ္တရသမာပတ္တီဟိ တဿ အသေဋ္ဌဘာဝတော ကတံ။ သေသံ ‘‘ကိစ္စကာရကသမာပတ္တီန’’န္တိ ပန ဝိသေသနံ အကိစ္စကာရကသမာပတ္တိတော တဿ အသေဋ္ဌဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အကိစ္စကာရကတာ စဿာ ‘‘ယထေဝ ဟိ တတ္ထ သညာ, ဧဝံ ဖဿာဒယောပီ’’တိ, ‘‘ယဒဂ္ဂေန ဟိ တတ္ထ ဓမ္မာ သင်္ခါရာဝသေသဘာဝပ္ပတ္တိယာ ပကတိဝိပဿကာနံ သမ္မသိတုံ အသက္ကုဏေယျရူပေန ဌိတာ, တဒဂ္ဂေန ဟေဋ္ဌိမသမာပတ္တိဓမ္မာ ဝိယ ပဋုကိစ္စကရဏသမတ္ထာပိ န ဟောန္တီ’’တိ စ အဋ္ဌကထာသု (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၂၈၇) ပဋုသညာကိစ္စာဘာဝဝစနတော ဝိညာယတိ။ သွာယမတ္ထော ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာယ နာမ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋီကာယ အာရုပ္ပကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ဋီ။ ၁။၂၈၆) အာစရိယေန သဝိသေသံ ဝုတ္တော, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကေစိ ပန ‘‘ယထာ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ သမာပတ္တိယော ဥပရိမာနံ ဥပရိမာနံ သမာပတ္တီနံ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ သာဓေန္တိ, န ဧဝံ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိ ကဿစိပိ အဓိဋ္ဌာနံ သာဓေတိ, တသ္မာ သာ အကိစ္စကာရိကာ ဣတရာ ကိစ္စကာရိကာ’’တိ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တံ တဿာပိ ဝိပဿနာစိတ္တပရိဒမနာဒီနံ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စသာဓနတော, တသ္မာ ပုရိမောယေဝ အတ္ထော ယုတ္တော။ ကသ္မာ စေတံ တေသမဂ္ဂန္တိ အာဟ ‘‘အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိယ’’န္တိအာဒိ။ ‘‘ဣတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘လောကိယာနံ…ပေ… အဂ္ဂတ္တာ’’တိ တဿတ္ထော ဝုတ္တော, ‘‘အဂ္ဂတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ဝါ နိဒဿနမေတံ။

ပကပ္ပေတီတိ သံဝိဒဟတိ။ ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တော ဟိ ဈာနသုခံ အတ္တနိ သံဝိဒဟတိ နာမ။ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာယူဟတိ သမ္ပိဏ္ဍေတိ။ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ဟိ သမုဒါယတ္ထော။ ယသ္မာ ပန နိကန္တိဝသေန စေတနာကိစ္စဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိ, တသ္မာ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘နိကန္တိံ…ပေ… နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣမာ အာကိဉ္စညာယတနသညာတိ ဣဒါနိ လဗ္ဘမာနာ အာကိဉ္စညာယတနသညာ။ တံသမတိက္ကမေနေဝ ဥပရိဈာနတ္ထာယ စေတနာဘိသင်္ခရဏသမ္ဘဝတော နိရုဇ္ဈေယျုံ။ အညာတိ အာကိဉ္စညာယတနသညာဟိ အညာ။ ဩဠာရိကာတိ တတော ထူလတရာ။ ကာ ပန တာတိ အာဟ ‘‘ဘဝင်္ဂသညာ’’တိ။ အာကိဉ္စညာယတနတော ဝုဋ္ဌာယ ဧဝ ဟိ ဥပရိဈာနတ္ထာယ စေတနာဘိသင်္ခရဏာနိ ဘဝေယျုံ, ဧဝဉ္စ အာကိဉ္စညာယတနသညာ နိရုဇ္ဈေယျုံ, ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဘဝင်္ဂဝသေန ဟောတိ, တတော ပရမ္ပိ ယာဝ ဥပရိဈာနသမာပဇ္ဇနံ, တာဝ အန္တရန္တရာ ဘဝင်္ဂသညာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တာ စ အာကိဉ္စညာယတနသညာဟိ ဩဠာရိကာတိ အဓိပ္ပါယော။

စေတေန္တောဝါတိ နေဝသညာနာသညာယတနဇ္ဈာနံ ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရေပိ သမာပဇ္ဇနဝသေန ပကပ္ပေန္တော ဧဝ။ န စေတေတီတိ တထာ ဟေဋ္ဌိမဈာနေသု ဝိယ ဝါ ပုဗ္ဗာဘောဂါဘာဝတော န ပကပ္ပေတိ နာမ။ ပုဗ္ဗာဘောဂဝသေန ဟိ ဈာနံ ပကပ္ပေန္တော ဣဓ ‘‘စေတေတီ’’တိ ဝုတ္တော။ အဘိသင်္ခရောန္တောဝါတိ တတ္ထ အပ္ပဟီနနိကန္တိကတာဝသေန အာယူဟန္တော ဧဝ။ နာဘိသင်္ခရောတီတိ တထာ ဟေဋ္ဌိမဈာနေသု ဝိယ ဝါ ပုဗ္ဗာဘောဂါဘာဝတော နာယူဟတိ နာမ။ ‘‘အဟမေတံ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေမိ ဥပသမ္ပာဒေမိ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဟိ ဧဝံ အဘိသင်္ခရဏံ တတ္ထ သာလယဿေဝ ဟောတိ, န အနာလယဿ, တသ္မာ ဧကဒွိစိတ္တက္ခဏိကမ္ပိ ဈာနံ ပဝတ္တေန္တော တတ္ထ အပ္ပဟီနနိကန္တိကတာယ ‘‘အဘိသင်္ခရောန္တော ဧဝါ’’တိ ဝုတ္တော။ ယသ္မာ ပနဿ တထာ ဟေဋ္ဌိမဈာနေသု ဝိယ ဝါ တတ္ထ ပုဗ္ဗာဘောဂေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘န အဘိသင်္ခရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုနော’’တိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ဝိဝရဏံ။ တတ္ထ ယသ္မာ ဣမဿ…ပေ… အတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘န စေတေတိ, နာဘိသင်္ခရောတီ’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော။ အာဘောဂသမန္နာဟာရောတိ အာဘောဂသင်္ခါတော, အာဘောဂဝသေန ဝါ စိတ္တဿ အာရမ္မဏာဘိမုခံ, အာရမ္မဏဿ ဝါ စိတ္တာဘိမုခံ အနွာဟာရော။ ‘‘သွာယမတ္ထော’’တိအာဒိနာ တဒေဝတ္ထံ ဥပမာယ ပဋိပါဒေတိ။ ပုတ္တဃရာစိက္ခဏေနာတိ ပုတ္တဃရဿ အာရောစနနယေန။

ဂန္တွာ အာဒါယ အာဂတန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ပစ္ဆာဘာဂေတိ အာသနသာလာယ ပစ္ဆိမဒိသာယံ ဌိတဿ ပိတုဃရဿ ပစ္ဆာဘာဂေ။ တတောတိ ပုတ္တဃရတော။ လဒ္ဓဃရမေဝါတိ ယတောနေန ဘိက္ခာ လဒ္ဓါ, တမေဝ ဃရံ ပုတ္တဂေဟမေဝ။ အာသနသာလာ ဝိယ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိ တတော ပိတုဃရပုတ္တဃရဋ္ဌာနိယာနံ နေဝသညာနာသညာယတနနိရောဓသမာပတ္တီနံ ဥပဂန္တဗ္ဗတော။ ပိတုဂေဟံ ဝိယ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိ အမနသိကာတဗ္ဗတော, မဇ္ဈေ ဌိတတ္တာ စ။ ပုတ္တဂေဟံ ဝိယ နိရောဓသမာပတ္တိ မနသိကာတဗ္ဗတော, ပရိယန္တေ ဌိတတ္တာ စ။ ပိတုဃရံ အမနသိကရိတွာတိ ပဝိသိတွာ သမတိက္ကန္တမ္ပိ ပိတုဃရံ အမနသိကရိတွာ။ ပုတ္တဃရဿေဝ အာစိက္ခဏံ ဝိယ ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗမ္ပိ နေဝသညာနာသညာယတနံ အမနသိကရိတွာ ပရတော နိရောဓသမာပတ္တတ္ထာယ ဧဝ မနသိကာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဧဝံ အမနသိကာရသာမညေန, မနသိကာရသာမညေန စ ဥပမောပမေယျတာ ဝုတ္တာ အာစိက္ခဏေနပိ မနသိကာရဿေဝ ဇောတနတော။ န ဟိ မနသိကာရေန ဝိနာ အာစိက္ခဏံ သမ္ဘဝတိ။

တာ ဈာနသညာတိ ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရေ ပဝတ္တာ နေဝသညာနာသညာယတနဈာနသညာ။ နိရောဓသမာပတ္တိယဉှိ ယထာရဟံ စတုတ္ထာရုပ္ပကုသလကိရိယဇဝနံ ဒွိက္ခတ္တုမေဝ ဇဝတိ, န တဒုတ္တရိ။ နိရုဇ္ဈန္တီတိ သရသဝသေနေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ, ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဗလေန ပန ဥပရိ အနုပ္ပါဒေါ။ ယထာ စ ဈာနသညာနံ, ဧဝံ ဣတရသညာနမ္ပီတိ အာဟ ‘‘အညာ စာ’’တိအာဒိ။ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလန္တိ အဓိပ္ပါယော။ သော ဧဝံ ပဋိပန္နော ဘိက္ခူတိ ယထာဝုတ္တေ သညဂ္ဂေ ဌိတဘာဝေန ပဋိပန္နော ဘိက္ခု, သော စ ခေါ အနာဂါမီ ဝါ အရဟာ ဝါ ဒွီဟိ ဖလေဟိ သမန္နာဂမော, တိဏ္ဏံ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ, သောဠသဝိဓာ ဉာဏစရိယာ, နဝဝိဓာ သမာဓိစရိယာတိ ဣမေသံ ဝသေန နိရောဓပဋိပါဒနပဋိပတ္တိံ ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော။ အနုပုဗ္ဗနိရောဓဝသေန စိတ္တစေတသိကာနံ အပ္ပဝတ္တိယေဝ သညာဝေဒနာသီသေန ‘‘သညာဝေဒယိတနိရောဓ’’န္တိ ဝုတ္တာ။ ဖုသတီတိ ဧတ္ထ ဖုသနံ နာမ ဝိန္ဒနံ ပဋိလဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ ‘‘ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတီ’’တိ ဣမိနာ။ အတ္ထတော ပန ဝုတ္တနယေန ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလံ စိတ္တစေတသိကာနံ သဗ္ဗသော အပ္ပဝတ္တိယေဝ။

နိရတ္ထကတာယ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ, တသ္မာ သညာ ဣစ္စေဝ အတ္ထော။ နိရောဓပဒေန အနန္တရိကံ ကတွာ သမာပတ္တိပဒေ ဝတ္တဗ္ဗေ တေသံ ဒွိန္နမန္တရေ သမ္ပဇာနပဒံ ဌပိတန္တိ အာဟ ‘‘နိရောဓပဒေန အန္တရိကံ ကတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနု…ပေ… အတ္ထော’’တိ, တေန အယုတ္တသမာသောယံ ယထာရုတပါဌောတိ ဒဿေတိ။ တတြာပီတိ တသ္မိံ ယထာပဒမနုပုဗ္ဗိဌပနေပိ အယံ ဝိသေသတ္ထောတိ ယောဇနာ။ သမ္ပဇာနန္တဿာတိ တံ တံ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ တတ္ထ သင်္ခါရာနံ သမ္မသနဝသေန ပဇာနန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ။ အန္တေတိ ယထာဝုတ္တာယ နိရောဓပဋိပါဒနပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနေ။ ဒုတိယဝိကပ္ပေ သမ္ပဇာနန္တဿာတိ သမ္ပဇာနကာရိနော, ဣမိနာ နိရောဓသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနကဿ ဘိက္ခုနော အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗပါဋိဟာရိကပညာယ သဒ္ဓိံ အတ္ထသာဓိကာ ပညာ ကိစ္စတော ဒဿိတာ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘ပဏ္ဍိတဿ ဘိက္ခုနော’’တိ။ ဝစနသေသာပေက္ခာ’ နပေက္ခတာ ဒွိန္နံ ဝိကပ္ပါနံ ဝိသေသော။

သံဝဏ္ဏနောကာသာနုပ္ပတ္တိတော နိရောဓသမာပတ္တိကထာ ကထေတဗ္ဗာ။ သဗ္ဗာကာရေနာတိ နိရောဓသမာပတ္တိယာ သရူပဝိသေသော, သမာပဇ္ဇနကော, သမာပဇ္ဇနဋ္ဌာနံ, သမာပဇ္ဇနကာရဏံ, သမာပဇ္ဇနာကာရောတိ ဧဝမာဒိနာ သဗ္ဗပ္ပကာရေန။ တတ္ထာတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၃၀၇) ကထိတတောဝါတိ ကထိတဋ္ဌာနတော ဧဝ, တေဝီသတိမပရိစ္ဆေဒတောတိ အတ္ထော, န ဣဓ တံ ဝဒါမ ပုနရုတ္တိဘာဝတော, ဂန္ထဂရုကဘာဝတော စာတိ အဓိပ္ပါယော။

ပါဠိယံ ဧဝံ ခေါ အဟန္တိ ဧတ္ထ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဥဂ္ဂဟိတာကာရဒဿနန္တိ ကတွာ။ ဧဝံ ပေါဋ္ဌပါဒါတိ ဧတ္ထ ပန သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထော တထေဝ အနုဇာနနန္တိ ကတွာ။ တေနာဟ ‘‘သုဥဂ္ဂတိတံ တယာ’တိ အနုဇာနန္တော’’တိ။

၄၁၅။ သညာ အဂ္ဂါ ဧတ္ထာတိ သညဂ္ဂံ, အာကိဉ္စညာယတနံ။ အဝသေသသမာပတ္တီသုပိ သညဂ္ဂံ အတ္ထီတိ ဧတ္ထ ပန သညဂ္ဂဘာဝေါ ‘‘သညဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တော, သညာယေဝ အဂ္ဂန္တိ တုလျာဓိကရဏသမာသော ဝါ။ ‘‘ပုထူ’’တိ အယံ လိင်္ဂဝိပလ္လာသော, နိကာရလောပေါ ဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟူနီ’’တိ။ ‘‘ယထာ’’တိ ဣမိနာ ကရဏပ္ပကာရသင်္ခါတော ပကာရဝိသေသော ဂဟိတော, န ပကာရသာမညန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ပထဝီကသိဏာဒီသူ’’တိအာဒိနာ။ ‘‘ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ တဗ္ဗိဝရဏံ။ ဈာနာနံ တာဝ ယုတ္တော ကရဏဘာဝေါ သညာနိရောဓဖုသနဿ သာဓကတမဘာဝတော, ကသိဏာနံ ပန ကထန္တိ? တေသမ္ပိ သော ယုတ္တော ဧဝ။ ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဈာနာနံ နိရောဓဖုသနဿ သာဓကတမဘာဝေါ, တဒဂ္ဂေန ကသိဏာနမ္ပိ တဒဝိနာဘာဝတော။ အနေကကရဏာပိ စ ကိရိယာ ဟောတိယေဝ ယထာ ‘‘အညေန မဂ္ဂေန ယာနေန ဒီပိကာယ ဂစ္ဆတီ’’တိ။

ဧကဝါရန္တိ သကိံ။ ပုရိမသညာနိရောဓန္တိ ကာမသညာနိရောဓံ, န ပန နိရောဓသမာပတ္တိသညိတံ သညာနိရောဓံ။ ဧကံ သညဂ္ဂန္တိ ဧကံ သညာဘူတံ အဂ္ဂံ, ဧကော သညဂ္ဂဘာဝေါ ဝါ ဟေဋ္ဌိမာယ သညာယ ဥက္ကဋ္ဌဘာဝတော။ သညာ စ သာ အဂ္ဂဉ္စာတိ ဟိ သညဂ္ဂံ, န သညာသု အဂ္ဂန္တိ။ ယထာ ပန သညာ အဂ္ဂေါ ဧတ္ထာတိ သညဂ္ဂံ, အာကိဉ္စညာယတနံ, ဧဝံ သေသဈာနမ္ပိ။ ယေန စ နိမိတ္တေန ဈာနံ ‘‘သညဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ သညာသင်္ခါတံ နိမိတ္တံ ဘာဝလောပေန, ဘာဝပ္ပဓာနေန ဝါ ဣဓာဓိပ္ပေတံ။ ဒွေ ဝါရေတိ ဒွိက္ခတ္တုံ။ သတသဟဿံ သညဂ္ဂါနီတိ မိဂပဒဝဠဉ္ဇနနိဒ္ဒေသော။ သေသကသိဏေသူတိ ကသိဏာနမေဝ ဂဟဏံ နိရောဓကထာယ အဓိကတတ္တာ, တတော ဧဝ စေတ္ထ ဈာနဂ္ဂဟဏေနပိ ကသိဏဇ္ဈာနာနိ ဧဝ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယထာ ‘‘ပထဝီကသိဏေန ကရဏဘူတေနာ’’တိ တဒါရမ္မဏိကံ ဈာနံ အနာမသိတွာ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေန ကရဏဘူတေနာ’’တိ တဒါရမ္မဏံ အနာမသိတွာ ဝဒတိ။ ‘‘ဣတီ’’တိအာဒိနာ တဒေဝတ္ထံ သင်္ဂဟေတွာ နိဂမနံ ကရောတိ။ သဗ္ဗမ္ပီတိ ဧကဝါရံ သမာပန္နဇ္ဈာနသညမ္ပိ။ သင်္ဂဟေတွာတိ သဉ္ဇာနနလက္ခဏေန တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော သင်္ဂဟံ ကတွာ, သမာပဇ္ဇနဝသေန, သဉ္ဇာနနလက္ခဏေန စ ဧကတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အပရာပရန္တိ ပုနပ္ပုနံ။ ဗဟူနိ သညဂ္ဂါနိ ဟောန္တိ။

၄၁၆။ ပဌမနယေ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန သညာဉာဏာနိ ဒဿိတာနိ။ ဒုတိယနယေ ပန ယသ္မာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂေန ဃဋေန္တဿ မဂ္ဂဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန သညာဉာဏာနိ ဒဿိတာနိ။ တတိယနယေ စ ယသ္မာ ပဌမနယော ဩဠာရိကော, ဒုတိယနယောပိ မိဿကောတိ တဒုဘယံ အသမ္ဘာဝေတွာ အစ္စန္တသုခုမဂမ္ဘီရံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ ဒဿေတုံ မဂ္ဂဖလဝသေန သညာဉာဏာနိ ဒဿိတာနိ။ တယောပေတေ နယာ မဂ္ဂသောဓနဝသေန ဒဿိတာ။

‘‘အယံ ပနေတ္ထ သာရော’’တိ ဝိဘာဝေတုံ တိပိဋကမဟာသိဝတ္ထေရဝါဒေါ အာဘတော။ တထာ ဟိ ‘‘အရဟတ္တဖလသညာယ ဥပ္ပါဒါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၄၁၆) ထေရဝါဒါနုကူလမေဝ ဥပရိ အတ္ထော သံဝဏ္ဏိတောတိ။ ဣမေ ဘိက္ခူတိ ပုရိမဝါဒိနော ဘိက္ခူ။ တဒါ ဒီဃနိကာယတန္တိံ ပရိဝတ္တန္တေ ဣမံ ဌာနံ ပတွာ ယထာဝုတ္တပဋိပါဋိယာ တယော နယေ ကထေန္တေ ဘိက္ခူ သန္ဓာယ ဧဝံ ထေရော ဝဒတိ။ နိရောဓံ ပုစ္ဆိတွာ တသ္မိံ ကထိတေ တဒနန္တရံ သညာဉာဏုပ္ပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော အတ္ထတော နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ နာမ။ နိရောဓတော စ ဝုဋ္ဌာနံ အရဟတ္တဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ သိယာ, အနာဂါမိဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝါ, တတ္ထ သညာ ပဓာနာ, တဒနန္တရဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ တဒုဘယံ နိဒ္ဓါရေန္တော ထေရော ‘‘ပေါဋ္ဌပါဒေါ ဟေဋ္ဌာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဘဂဝါတိ အာလပနဝစနံ။

ယထာ မဂ္ဂဝီထိယံ မဂ္ဂဖလဉာဏေသု ဥပ္ပန္နေသု နိယမတော မဂ္ဂဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ ဖလပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္ဆာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ’’န္တိ။ ‘‘ဣဒံ အရဟတ္တဖလ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ဥပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနံ။ အယမေဝ ပစ္စယော ဣဒပ္ပစ္စယော မ-ကာရဿ ဒ-ကာရံ ကတွာ။ ဒ-ကာရေနပိ ပကတိပဒမိစ္ဆန္တိ ကေစိ သဒ္ဒဝိဒူ။ သော ပန ထေရဝါဒေ န ဖလသမာဓိသညာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဖလသမာဓိသညာပစ္စယာ’’တိ, အရဟတ္တဖလသမာဓိသဟဂတသညာပစ္စယာတိ အတ္ထော။ ကိရာတိ အနုဿရဏတ္ထေ နိပါတော။ ယထာဓိဂတဓမ္မာနုဿရဏပက္ခိယာ ဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာ။ သမာဓိသီသေန စေတ္ထ သဗ္ဗံ အရဟတ္တဖလံ ဂဟိတံ သဟစရဏဉာယေန, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စဝေက္ခဏာယ အသမ္ဘဝေါတိ ပါဠိယံ ‘‘ဣဒပ္ပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝမိဓ ဒီဃဘာဏကာနံ မတေန ဖလပစ္စဝေက္ခဏာယ ဧကန္တိကတာ ဒဿိတာ။ စူဠဒုက္ခက္ခန္ဓသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘သာ ပန န သဗ္ဗေသံ ပရိပုဏ္ဏာ ဟောတိ။ ဧကော ဟိ ပဟီနကိလေသမေဝ ပစ္စဝေက္ခတိ, ဧကော အဝသိဋ္ဌကိလေသမေဝ, ဧကော မဂ္ဂမေဝ, ဧကော ဖလမေဝ, ဧကော နိဗ္ဗာနမေဝ။ ဣမာသု ပန ပဉ္စသု ပစ္စဝေက္ခဏာသု ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ နော လဒ္ဓုံ န ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၇၅), တဒေတံ မဇ္ဈိမဘာဏကာနံ မတေန ဝုတ္တံ။ အာဘိဓမ္မိကာ ပန ဝဒန္တိ –

‘‘မဂ္ဂံ ဖလဉ္စ နိဗ္ဗာနံ, ပစ္စဝေက္ခတိ ပဏ္ဍိတော၊

ဟီနေ ကိလေသေ သေသေ စ, ပစ္စဝေက္ခတိ ဝါ န ဝါ’’တိ။ (အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဋ္ဌကထာယံ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ဂဟဝိဘာဂေ ဝိသုဒ္ဓိဘေဒေ)၊

သညာအတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

၄၁၇။ ‘‘ဂါမသူကရော’’တိ ဣမိနာ ဝနသူကရမပနေတိ။ ဧဝဉှိ ဥပမာဝစနံ သူပပန္နံ ဟောတီတိ။ ဒေသနာယ သဏှဘာဝေန သာရမ္ဘမက္ခဣဿာဒိမလဝိသောဓနတော သုတမယဉာဏံ နှာပိတံ ဝိယ, သုခုမဘာဝေန အနုဝိလိတ္တံ ဝိယ, တိလက္ခဏဗ္ဘာဟတတာယ ကုဏ္ဍလာဒျာလင်္ကာရဝိဘူသိတံ ဝိယ စ ဟောတိ။ တဒနုပဝိသတော ဉာဏဿ, တထာဘာဝါ တံသမင်္ဂိနော စ ပုဂ္ဂလဿ တထာဘာဝါပတ္တိ, နိရောဓကထာယ နိဝေဒနဉ္စဿ သိရိသယနေ ပဝေသနသဒိသန္တိ အာဟ ‘‘သဏှသုခုမ…ပေ… အာရာပိတောပီ’’တိ။ တတ္ထာတိ တိဿံ နိရောဓကထာယံ။ မန္ဒဗုဒ္ဓိတာယ သုခံ န ဝိန္ဒန္တော အလဘန္တော, အဇာနန္တော ဝါ။ မလဝိဒူသိတတာယ ဂူထဋ္ဌာနသဒိသံ။ အတ္တနော လဒ္ဓိန္တိ အတ္တဒိဋ္ဌိံ။ အနုမတိံ ဂဟေတွာတိ အနုညံ ဂဟေတွာ ‘‘ဧဒိသော မေ အတ္တာ’’တိ အနုဇာနာပေတွာ, အတ္တနော လဒ္ဓိယံ ပတိဋ္ဌာပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

ပါဠိယံ ကံ ပနာတိ ဩဠာရိကော, မနောမယော, အရူပီတိ တိဏ္ဏံ အတ္တဝါဒါနံ ဝသေန တိဝိဓေသု အတ္တာနေသု ကတရံ အတ္တာနံ ပစ္စေသီတိ အတ္ထော။ ‘‘ဒေသနာယ သုကုသလော’’တိ ဣမိနာ ‘‘အဝဿံ မေ ဘဂဝါ လဒ္ဓိံ ဝိဒ္ဓံသေဿတီ’’တိ တဿ မနသိကာရံ ဒဿေတိ။ ပရိဟရန္တောတိ ဝိဒ္ဓံသနတော အပနေန္တော, အရူပီ အတ္တာတိ အတ္တနော လဒ္ဓိံ နိဂူဟန္တောတိ အဓိပ္ပါယော။ ပါဠိယံ ‘‘ဩဠာရိကံ ခေါ’’တိအာဒိမှိ ပရိဗ္ဗာဇကဝစနေ အယမဓိပ္ပါယော – ယသ္မာ စတုသန္တတိရူပပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တဝသေန ဂဟေတွာ ရူပီဘာဝတော ‘‘ဩဠာရိကော အတ္တာ’’တိ ပစ္စေတိ အတ္တဝါဒီ, အန္နပါနောပဋ္ဌာနတဉ္စဿ ပရိကပ္ပေတွာ ‘‘သဿတော’’တိ မညတိ, ရူပီဘာဝတော ဧဝ စ သညာယ အညတ္တံ ဉာယာဂတမေဝ, ယံ ဝေဒဝါဒိနော ‘‘အန္နမယော, ပါနမယော’’တိ စ ဒွိဓာ ဝေါဟရန္တိ, တသ္မာ ပရိဗ္ဗာဇကော တံ အတ္တဝါဒိမတံ အတ္တာနံ သန္ဓာယ ‘‘ဩဠာရိကံ ခေါ’’တိအာဒိမာဟာတိ။

‘‘ဩဠာရိကော စ ဟိ တေ ပေါဋ္ဌပါဒ အတ္တာ အဘဝိဿာ’’တိအာဒိမှိ ဘဂဝတော ဝစနေ စာယမဓိပ္ပါယော – ယဒိ အတ္တာ ရူပီ ဘဝေယျ, ဧဝံ သတိ ရူပံ အတ္တာ သိယာ, န စ သညီ သညာယ အရူပဘာဝတော, ရူပဓမ္မာနဉ္စ အသဉ္ဇာနနသဘာဝတ္တာ။ ရူပီ စ သမာနော ယဒိ တဝ မတေန နိစ္စော, သညာ စ အပရာပရံ ပဝတ္တနတော တတ္ထ တတ္ထ ဘိဇ္ဇတီတိ ဘေဒသဗ္ဘာဝတော အနိစ္စာ, ဧဝမ္ပိ ‘‘အညာ သညာ, အညော အတ္တာ’’တိ သညာယ အဘာဝတော အစေတနောဝ အတ္တာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧသ အတ္တာ န ကမ္မဿ ကာရကော, န စ ဖလဿ ဥပဘုဉ္ဇနကောတိ အာပန္နမေဝါတိ ဣမံ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘ဩဠာရိကော စာ’’တိအာဒိမာဟာတိ။ တတ္ထာတိ ‘‘ရူပီ အတ္တာ’’တိ ဝါဒေ။ ပစ္စာဂစ္ဆတောတိ သေသကိရိယာပေက္ခာယ ကမ္မတ္ထေယေဝ ဥပယောဂဝစနံ, ပစ္စာဂစ္ဆတောတိ စ ပစ္စာဂစ္ဆန္တဿ, ဇာနန္တဿ, ပဋိစ္စ ဝါဒေန ပဝတ္တဿာတိ ဝါ အတ္ထော။ ‘‘အညာ စ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အညာ စ သညာ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဥပ္ပါဒပုဗ္ဗကော နိရောဓော, န စ ဥပ္ပန္နံ အနိရုဇ္ဈနကံ နာမ အတ္ထီတိ စောဒနံ သောဓေတုံ ‘‘စတုန္နံ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သတိပိ နေသံ ဧကာလမ္ဗဏဝတ္ထုကဘာဝေ ဥပ္ပါဒနိရောဓာဓိကာရတ္တာ ဧကုပ္ပါဒနိရောဓဘာဝေါဝ ဝုတ္တော။ အပရာပရန္တိ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခ။

၄၁၈-၄၂၀။ ပါဠိယံ မနောမယန္တိ ဈာနမနသော ဝသေန မနောမယံ။ ယော ဟိ ဗာဟိရပစ္စယနိရပေက္ခော, သော မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တောတိ မနောမယော။ ရူပလောကေ နိဗ္ဗတ္တသရီရံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ ယံ ဝေဒဝါဒိနော ‘‘အာနန္ဒမယော, ဝိညာဏမယော’’တိ စ ဒွိဓာ ဝေါဟရန္တိ။ တတြာပီတိ ‘‘မနောမယော အတ္တာ’’တိ ဝါဒေပိ။ ဒေါသေ ဒိန္နေတိ ‘‘အညာဝ သညာ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဒေါသေ ဒိန္နေ အတ္တနော လဒ္ဓိံယေဝ ဝဒန္တော ‘‘အရူပိံ ခေါ’’တိအာဒိမာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဣဓာပိ ပုရိမဝါဒေ ဝုတ္တနယေန ‘‘ယဒိ အတ္တာ မနောမယော သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂီ အဟီနိန္ဒြိယော ဘဝေယျ, ဧဝံ သတိ ရူပံ အတ္တာ သိယာ, န စ သညီ သညာယ အရူပဘာဝတော’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဒေါသဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တမတ္ထဉှိ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘မနောမယော စ ဟိ တေ ပေါဋ္ဌပါဒါ’’တိအာဒိမဝေါစ။ ကသ္မာ ပနာယံ ပရိဗ္ဗာဇကော ပဌမံ ဩဠာရိကံ အတ္တာနံ ပဋိဇာနိတွာ တံ လဒ္ဓိံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန မနောမယံ အတ္တာနံ ပဋိဇာနာတိ? တမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇိတွာ ပုန အရူပိံ အတ္တာနံ ပဋိဇာနာတီတိ? ကာမဉ္စေတ္ထ ကာရဏံ ‘‘တတော သော အရူပီ အတ္တာတိ ဧဝံလဒ္ဓိကော သမာနောပိ…ပေ… အာဒိမာဟာ’’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ, တထာပိ ဣမေ တိတ္ထိယာ နာမ အနဝဋ္ဌိတစိတ္တာ ထုသရာသိမှိ နိခါတခါဏုကော ဝိယ စဉ္စလာတိ ကာရဏန္တရမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သညာ နပ္ပတိဋ္ဌာတီတိ အာရမ္မဏေ သဉ္ဇာနနဝသေန သညာ န ပတိဋ္ဌာတိ, အာရမ္မဏေ သညံ န ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သညာပတိဋ္ဌာနကာလေတိ ဧတ္ထာပိ အယံ နယော။

တတြာပီတိ ‘‘အရူပီ အတ္တာ’’တိ ဝါဒေပိ။ သညာယာတိ ပကတိသညာယ, ဧဝံ ဘဒန္တဓမ္မပါလတ္ထေရေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၁၈-၄၂၀) ဝုတ္တံ။ အညသ္မိံ တိတ္ထာယတနေ ဥပ္ပါဒနိရောဓန္တိ ဟိ သမ္ဗန္ဓော။ တေန ဝေဒိကာနံ မတေန နာနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာယ နာနာရမ္မဏာယ သညာယ ဥပ္ပါဒနိရောဓမိစ္ဆတီတိ ဒဿေတိ။ ကေစိ ပန ‘‘အာစရိယသညာယာ’’တိ ပဌန္တိ, တဒယုတ္တံ အတ္ထဿ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ, ထေရေန စ အနုဒ္ဓဋတ္တာ။ အပရာပရံ ပဝတ္တာယ သညာယ ဥပ္ပါဒဝယဒဿနတော ဥပ္ပါဒနိရောဓံ ဣစ္ဆတိ။ တထာပိ ‘‘သညာ သညာ’’တိ ပဝတ္တသမညံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ တဿ အဝိစ္ဆေဒံ ပရိကပ္ပေန္တော သဿတံ မညတိ။ တေနာဟ ‘‘အတ္တာနံ ပန သဿတံ မညတီ’’တိ။ တသ္မာတိ အပရာပရံ ပဝတ္တသညာယ နာမမတ္တေန သဿတံ မညနတော။ သညာယ ဥပ္ပါဒနိရောဓမတ္တေ အဋ္ဌတွာ တဒုတ္တရိ သဿတဂ္ဂါဟဿ ဂဟဏတော ဒေါသံ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပါယော။ တထေဝါတိ ယထာ ‘‘ရူပီ အတ္တာ, မနောမယော အတ္တာ’’တိ စ ဝါဒဒွယေ အတ္တနော အသညတာ, ဧဝဉ္စဿ ‘‘အစေတနတာ’’တိအာဒိဒေါသပ္ပသင်္ဂေါ ဒုန္နိဝါရော, တထေဝ ဣမသ္မိံ ဝါဒေပီတိ အတ္ထော။ မိစ္ဆာဒဿနေနာတိ အတ္တဒိဋ္ဌိသင်္ခါတေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသေန။ အဘိဘူတတ္တာတိ အနာဒိကာလဘာဝိတဘာဝေန အဇ္ဈောတ္ထဋတ္တာ, နိဝါရိတဉာဏစာရတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယေန သန္တတိဃနေန, သမူဟဃနေန စ ဝဉ္စိတော ဗာလော ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဓမ္မသမူဟံ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန ‘‘အတ္တာ’’တိ စ ‘‘နိစ္စော’’တိ စ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတိ, တံ ဧကတ္တသညိတံ သန္တတိဃနံ, သမူဟဃနဉ္စ ဝိနိဘုဇ္ဇ ယာထာဝတော ဇာနနံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေါ, သော စ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ တိတ္ထိယာနံ နတ္ထိ။ တသ္မာ အယမ္ပိ ပရိဗ္ဗာဇကော တာဒိသဿ ဉာဏပရိပါကဿ အဘာဝတော ဝုစ္စမာနမ္ပိ နာနတ္တံ နာညာသီတိ အာဟ ‘‘တံ နာနတ္တံ အဇာနန္တော’’တိ။ သညာ နာမာယံ နာနာရမ္မဏာ နာနာက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝေတိ စာတိ ဝေဒိကာနံ မတံ။ သညာယ ဥပ္ပါဒနိရောဓံ ပဿန္တောပိ သညာမယံ သညာဘူတံ အတ္တာနံ ပရိကပ္ပေတွာ ယထာဝုတ္တဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဘာဝတော နိစ္စမေဝ ကတွာ ဒိဋ္ဌိမညနာယ မညတိ။ တထာဘူတဿ စ တဿ သဏှသုခုမပရမဂမ္ဘီရဓမ္မတာ န ဉာယတေဝါတိ ဣဒံ ကာရဏံ ပဿန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အထဿ ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ။

ဒိဋ္ဌိအာဒီသု ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဒဿနံ အဘိနိဝိသနံ ဒိဋ္ဌိ။ တဿာ ဧဝ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ နိဇ္ဈာနဝသေန ခမနံ ခန္တိ။ တထာ ရောစနံ ရုစိ။ ‘‘အညထာယေဝါ’’တိအာဒိ တေသံ ဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿနံ။ တတ္ထ အညထာယေဝါတိ ယထာ အရိယဝိနယေ အန္တဒွယံ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမပဋိပဒါဝသေန ဒဿနံ ဟောတိ, တတော အညထာယေဝ။ အညဒေဝါတိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇတိ ခန္ဓာယတနာဒိ, တဿ စာပိ အနိစ္စတာဒိ, တတော အညဒေဝ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ အတ္တသဿတာဒိကံ တယာ ခမတေ စေဝ ရုစ္စတေ စာတိ အတ္ထော။ အာဘုသော ယုဉ္ဇနံ အာယောဂေါ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယုတ္တပယုတ္တတာ’’တိ။ ပဋိပတ္တိယာတိ ပရမတ္တစိန္တနာဒိပရိဗ္ဗာဇကပဋိပတ္တိယာ။ အာစရိယဿ ဘာဝေါ အာစရိယကံ, ယထာ တထာ ဩဝါဒါနုသာသနံ, တဒဿတ္ထီတိ အာစရိယကော ယထာ ‘‘သဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ ‘‘အညတ္ထာ’’တိအာဒိ။ အညသ္မိံ တိတ္ထာယတနေ တဝ အာစရိယဘာဝေါ အတ္ထီတိ ယောဇနာ။ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ သဟ ယောဇနာယ ယထာဝါကျံ ဒဿနံ။ ‘‘အယံ ပရမတ္ထော, အယံ သမ္မုတီ’’တိ ဣမဿ ဝိဘာဂဿ ဒုဗ္ဗိဘာဂတ္တာ ဒုဇ္ဇာနံ ဧတံ နာနတ္တံ။ ‘‘ယဇ္ဇေတံ ဒုဇ္ဇာနံ တာဝ တိဋ္ဌတု, အညံ ပနတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တထာ ပဋိပန္နတံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ပရိဗ္ဗာဇကော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အညော ဝါ သညာတောတိ သညာသဘာဝတော အညသဘာဝေါ ဝါ အတ္တာ ဟောတူတိ အတ္ထော။ အဓုနာ ပန ‘‘အညာ ဝါ သညာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ။ အဿာတိ အတ္တနော။

လောကီယတိ ဒိဿတိ, ပတိဋ္ဌဟတိ ဝါ ဧတ္ထ ပုညပါပံ, တဗ္ဗိပါကော စာတိ လောကော, အတ္တာ။ သော ဟိဿ ကာရကော, ဝေဒကော စာတိ ဣစ္ဆိတော။ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၁၊ ဥဒါ။ ၅၅) နယပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ။ န ဟေသ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအတ္ထနိဿိတော တဒသံဝတ္တနတော။ ယော ဟိ တံ သံဝတ္တနကော, သော ‘‘တံ နိဿိတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘေယျ ယထာ တံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရော။ ဧတေနေဝ နယေန န ဓမ္မနိဿိတတာပိ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗာ။ ဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိ အာဒိဗြဟ္မစရိယံ, တဒေဝ အာဒိဗြဟ္မစရိယကံ ယထာ ‘‘ဝိနယော ဧဝ ဝေနယိကော’’တိ (ပါရာ။ အဋ္ဌ။ ၈)။ တေနာဟ ‘‘သိက္ခတ္တယသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ။ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါကျံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏံ တဿ အဝဓာရဏဖလတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာဒိမတ္တ’’န္တိ။ တဒိဓ အဓိသီလသိက္ခာဝ။ သာ ဟိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတေ သာသနဗြဟ္မစရိယေ အာဒိဘူတာ, န အညတ္ထ ဝိယ အာဇီဝဋ္ဌမကာဒိ အာဒိဗြဟ္မစရိယကန္တိ ဒဿေတိ ‘‘အဓိသီလသိက္ခာမတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ။ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယာတိ ဥက္ကဏ္ဌိတဘာဝါယ။ ‘‘အဘိဇာနနာယာတိ ဉာတပရိညာဝသေန အဘိဇာနနတ္ထာယ။ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ တီရဏပဟာနပရိညာဝသေန သမ္ဗောဓနတ္ထာယာ’’တိ ဝဒန္တိ။ အပိစ အဘိဇာနနာယာတိ အဘိညာပညာဝသေန ဇာနနာယ။ တံ ပန ဝဋ္ဋဿ ပစ္စက္ခကရဏမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပစ္စက္ခကိရိယာယာ’’တိ။ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပဋိဝေဓတ္ထာယ။ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ သံသာရဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိဒါဝိရာဂနိရောဓုပသမာသံဝတ္တနံ ဝဋ္ဋန္တောဂဓတ္တာ, တဿ ဝဋ္ဋသမ္ဗန္ဓနတော စ။ တထာ အဘိညာသမ္ဗောဓနိဗ္ဗာနာသံဝတ္တနဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ကာမံ တဏှာပိ ဒုက္ခသဘာဝါ ဧဝ, တဿာ ပန သမုဒယဘာဝေန ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ‘‘တဏှံ ဌပေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပဘာဝနတောတိ ဥပ္ပါဒနတော။ ဒုက္ခံ ပဘာဝေန္တီပိ တဏှာ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယန္တရသဟိတာ ဧဝ ပဘာဝေတိ, န ကေဝလာတိ အာဟ ‘‘သပ္ပစ္စယာ’’တိ။ အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ။ န ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ခသမုဒယာ, ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေတိ ဟိ အပ္ပဝတ္တိ။ ဒုက္ခနိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ, တဒတ္ထဉ္စ သာ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါ။ မဂ္ဂပါတုဘာဝေါတိ မဂ္ဂသမုပ္ပါဒေါ။ ဖလသစ္ဆိကိရိယာတိ ဖလဿာဓိဂမဝသေန ပစ္စက္ခကရဏံ။ တံ အာကာရန္တိ တံ တုဏှီဘာဝသင်္ခါတံ ဂမနလိင်္ဂ အာရောစေန္တော ဝိယ, န ပန အဘိမုခံ အာရောစေတိ။

၄၂၁။ သမန္တတော နိဂ္ဂဏှနဝသေန တောဒနံ ဝိဇ္ဈနံ သန္နိတောဒကံ။ မနောဂဏာဒီနံ ဝိသေသနဿ နပုံသကလိင်္ဂေန နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဝါစာယ သန္နိတောဒကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘ဝစနပတောဒကေနာ’’တိ။ အထ ဝါ ‘‘ဝါစာယာ’’တိ ဣဒံ ‘‘သန္နိတောဒကေနာ’’တိ ဧတ္ထ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘ဝစနပတောဒကေနာ’’တိ ဟိ ဝစနေန ပတောဒကေနာတိ အတ္ထော, ‘‘ဝါစာယာ’’တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓေ သာမိဝစနံ။ ဝါစာယ သန္နိတောဒနကိရိယာယ သဇ္ဈဗ္ဘရိတမကံသူတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ‘‘သဇ္ဈဗ္ဘရိတ’’န္တိ ဧတဿ ‘‘သံ အဓိ အဘိ အရိဘ’’န္တိ ပဒစ္ဆေဒေါ, သမန္တတော ဘုသံ အရိတန္တိ အတ္ထော, သတမတ္တေဟိ တုတ္တကေဟိ ဝိယ ဝိဝိဓေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကဝါစာတောဒနေဟိ တုဒိံ သူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပရိ ဝိဇ္ဈိံသူ’’တိ။ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနန္တိ ပရမတ္ထသဘာဝတော ဥပလဗ္ဘမာနံ, န ပကတိအာဒိ ဝိယ အနုပလဗ္ဘမာနံ။ တစ္ဆန္တိ သစ္စံ။ တထန္တိ အဝိပရီတံ။ အတ္ထတော ဝေဝစနမေဝ တံ ပဒတ္တယံ။ နဝလောကုတ္တရဓမ္မေသူတိ ဝိသယေ ဘုမ္မံ, တေ ဓမ္မေ ဝိသယံ ကတွာ။ ဌိတသဘာဝန္တိ အဝဋ္ဌိတသဘာဝံ, တဒုပ္ပါဒကန္တိ အတ္ထော။ လောကုတ္တရဓမ္မနိယာမနိယတန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မသမ္ပာပနနိယာမေန နိယတံ။ ဣဒါနိ ပန ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မနိယာမတ’’န္တိ ပါဌော, သော န ပေါရာဏော အာစရိယေန အနုဒ္ဓဋတ္တာ။ ကသ္မာ ပနေသာ ပဋိပဒါ ဓမ္မဋ္ဌိတတာ ဓမ္မနိယာမတာတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါနဉှီ’’တိအာဒိ။ သာတိ ပဋိပဒါ။ ဧဒိသာတိ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရာ။

စိတ္တဟတ္ထိသာရိပုတ္တပေါဋ္ဌပါဒဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၄၂၂။ ဟတ္ထိံ သာရေတိ ဒမေတီတိ ဟတ္ထိသာရီ, ဟတ္ထာစရိယော။ သုခုမေသု အတ္ထန္တရေသူတိ ခန္ဓာယတနာဒီသု သုခုမဉာဏဂေါစရေသု ဓမ္မေသု။ အဘိဓမ္မိကော ကိရေသ။ ကုသလောတိ ပုဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ကတပရိစယတာယ ဆေကော။ တာဒိသေ စိတ္တေတိ ဂိဟိဘာဝစိတ္တေ။ ဣတရော ပန တံ သုတွာဝ န ဝိဗ္ဘမိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယမေဝ အဘိရမီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဂိဟိဘာဝေ အာနိသံသကထာယ ကထိတတ္တာတိ ဧတ္ထ သီလဝန္တဿ ဘိက္ခုနော တထာ ကထနေန ဝိဗ္ဘမနေ နိယောဇိတတ္တာ ဣဒါနိ သယမ္ပိ သီလဝါ ဧဝ ဟုတွာ ဆ ဝါရေ ဝိဗ္ဘမီတိ အဓိပ္ပါယော ဂဟေတဗ္ဗော။ ကမ္မသရိက္ခကေန ဟိ ကမ္မဖလေန ဘဝိတဗ္ဗံ။ ကထေန္တာနန္တိ အနာဒရေ သာမိဝစနံ။ မဟာသာဝကဿ ကထိတေတိ မဟာသာဝကဘူတေန မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရေန အပသာဒနဝသေန ကထိတေ, ကထနနိမိတ္တံ ပတိဋ္ဌံ လဒ္ဓုံ အသက္ကောန္တောတိ အတ္ထော။ ‘‘ဝိဗ္ဘမိတွာ ဂိဟီ ဇာတော’’တိ ဣဒံ သတ္တမဝါရမိဝ ဝုတ္တံ။ ဓမ္မပဒဋ္ဌကထာယံ (ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၁။၃ စိတ္တဟတ္ထတ္ထေရဝတ္ထု) ပန ကုဒါလပဏ္ဍိတဇာတကေ (ဇာ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၇ ကုဒ္ဒါလဇာတကဝဏ္ဏနာ) စ ဆက္ခတ္တုမေဝ ဝိဗ္ဘမနဝါရော ဝုတ္တော။ ဂိဟိသဟာယကောတိ ဂိဟိကာလေ သဟာယကော။ အပသက္ကန္တောပိ နာမာတိ အပိ နာမ အပသက္ကန္တော, ဂါရယှဝစနမေတံ။ ပဗ္ဗဇိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝဋ္ဋတိ။

၄၂၃။ ပညာစက္ခုနော နတ္ထိတာယာတိ သုဝုတ္တဒုရုတ္တသမဝိသမဒဿနသမတ္ထဿ ပညာစက္ခုနော အဘာဝေန။ ယာဒိသေန စက္ခုနာ သော ‘‘စက္ခုမာ’’တိ ဝုတ္တော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သုဘာသိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – ဧကံသိကာတိ ဧကန္တိကာ, နိဗ္ဗာနဝဟဘာဝေန နိစ္ဆိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပညတ္တာတိ ဝဝတ္ထပိတာ။ န ဧကံသိကာတိ န ဧကန္တိကာ နိဗ္ဗာနာဝဟဘာဝေန နိစ္ဆိတာ ဝဋ္ဋန္တောဂဓဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော။ အယမတ္ထော ဟိ ‘‘ကသ္မာ စေတေ ပေါဋ္ဌပါဒ မယာ ဧကံသိကာ ဓမ္မာ ဒေသိတာ ပညတ္တာ, ဧတေ ပေါဋ္ဌပါဒ အတ္ထသံဟိတာ…ပေ… နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိအာဒိသုတ္တပဒေဟိ သံသန္ဒတိ သမေတီတိ။

ဧကံသိကဓမ္မဝဏ္ဏနာ

၄၂၅။ ‘‘ကသ္မာ အာရဘီ’’တိ ကာရဏံ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘အနိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထ’’န္တိ ပယောဇနံ ဝိဿဇ္ဇိတံ။ ဖလေ ဟိ သိဒ္ဓေ ဟေတုပိ သိဒ္ဓေါ ဟောတီတိ, အယံ အာစရိယမတိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၂၅) အပရေ ပန ‘‘ဧဒိသေသု အတ္ထသဒ္ဒေါ ကာရဏေ ဝတ္တတိ, ဟေတွတ္ထေ စ ပစ္စတ္တဝစနံ, တသ္မာ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနန္တိ ဧတ္ထ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနကာရဏာ’’တိ အတ္ထမိစ္ဆန္တိ။ ပညာပိတနိဋ္ဌာယာတိ ပဝေဒိတဝိမုတ္တိမဂ္ဂဿ။ ဝဋ္ဋဒုက္ခပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ ဧတာယာတိ နိဋ္ဌာတိ ဟိ ဝိမုတ္တိ ဝုတ္တာ ‘‘ဂေါဋ္ဌာ ပဋ္ဌိတဂါဝေါ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၁၅၆) မဟာသီဟနာဒသုတ္တပဒေ ဝိယ ဌာ-သဒ္ဒဿ ဂတိအတ္ထေ ပဝတ္တနတော။ နိဋ္ဌာမဂ္ဂေါ စ ဣဓ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘နိဋ္ဌာ’’တိ အဓိပ္ပေတော။ တဿေဝ ဟိ နိယျာနိကတာ, အနိယျာနိကတာ စ ဝုစ္စတိ, န နိဋ္ဌာယ။ နိယျာတီတိ နိယျာနိကာ ယ-ကာရဿ က-ကာရံ ကတွာ။ အနီယသဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလံ ကတ္တုတ္ထာဘိဓာယကော, န နိယျာနိကာ အနိယျာနိကာ, တဿာ ဘာဝေါ တထာ။ နိယျာနံ ဝါ နိဂ္ဂမနံ နိဿရဏံ, ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ဝူပသမောတိ အတ္ထော, နိယျာနမေဝ နိယျာနိကံ, န နိယျာနိကံ အနိယျာနိကံ, သော ဧဝ ဘာဝေါ သဘာဝေါ အနိယျာနိကဘာဝေါ, တဿ ဒဿနတ္ထန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ။

‘‘သဗ္ဗေ ဟီ’’တိအာဒိ တဒတ္ထဝိဝရဏံ။ အမတံ နိဗ္ဗာနံ နိဋ္ဌမိတိ ပညပေတိ ယထာတိ သမ္ဗန္ဓော။ လောကထူပိကာဒိဝသေန နိဋ္ဌံ ပညပေန္တီတိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဝစနသာမညမတ္တံ ဂဟေတွာ တထာ ပညပေန္တိ။ လောကထူပိကာ နာမ ဗြဟ္မဘူမိ ဝုစ္စတိ လောကဿ ထူပိကသဒိသတာပရိကပ္ပနေန။ ကေစိ ပန ‘‘နေဝသညာနာသညာယတနဘူမိံ လောကထူပိကာ’’တိ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တံ အဋ္ဌကထာသု တထာ အဝစနတော။ အာဒိသဒ္ဒေန စေတ္ထ ‘‘အညော ပုရိသော, အညာ ပကတီ’’တိ ပကတိပုရိသန္တရာဝဗောဓော မောက္ခော, ဗုဒ္ဓိအာဒိဂုဏဝိနိမုတ္တဿ အတ္တနော အသကတ္တနိ အဝဋ္ဌာနံ မောက္ခော, ကာယဝိပတ္တိကတိ ဇာတိဗန္ဓာနံ အပဝဇ္ဇနဝသေန အပ္ပဝတ္တော မောက္ခော, ပရေန ပုရိသေန ပလောကတာ မောက္ခော, တံသမီပတာ မောက္ခော, တံသမာယောဂေါ မောက္ခောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တသ္မိံ တသ္မိဉှိ သမယေ နိဋ္ဌံ အပညပေန္တော နာမ နတ္ထိ။ ဗြာဟ္မဏာနံ ပဌမဇ္ဈာနဗြဟ္မလောကော နိဋ္ဌာ။ တတ္ထ ဟိ နေသံ နိစ္စာဘိနိဝေသော ယထာ တံ ဗကဿ ဗြဟ္မုနော, (မ။ နိ။ ၁။၅၀၁) ဝေခနသာဒိတာပသာနံ အာဘဿရာ, သဉ္စယာဒိပရိဗ္ဗာဇကာနံ သုဘကိဏှာ, အာဇီဝကာနံ ‘‘အနန္တမာနသော’’တိ ပရိကပ္ပိတော အသညီဘဝေါ။ ဣမသ္မိံ ပန သာသနေ အရဟတ္တံ နိဋ္ဌာ, သဗ္ဗေပိ စေတေ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဗြဟ္မလောကာဒီနိ အရဟတ္တမညနာယ ‘‘နိဗ္ဗာနံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဝစနသာမညမတ္တံ ဂဟေတွာ တထာ ပညပေန္တိ, န ပန ပရမတ္ထတော နေသံသမယေ နိဗ္ဗာနပညာပနဿ လဗ္ဘနတောတိ အာဟ ‘‘သာ စ န နိယျာနိကာ’’တိအာဒိ။ ယထာပညတ္တာတိ ယေန ယေန ပကာရေန ပညတ္တာ, ပညတ္တပ္ပကာရာ ဟုတွာတိ အတ္ထော။ န နိယျာတီတိ ‘‘ယေနာကာရေန နိဋ္ဌာ ပါပုဏီယတီ’’တိ တေဟိ ပဝေဒိတာ, တေနာကာရေန တဿာ အပတ္တဗ္ဗတာယ န နိယျာတိ။ ပဏ္ဍိတေဟိ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ‘‘နာယံ နိဋ္ဌာ ပဋိပဒါ ဝဋ္ဋဿ အနတိက္ကမနတော’’တိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပဋိက္ခိတ္တာ။ နိဝတ္တတီတိ ပဋိက္ခေပကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ တေဟိ ပညတ္တာ နိဋ္ဌာ ပဋိပဒါ န နိယျာတိ န ဂစ္ဆတိ, အညဒတ္ထု တံသမင်္ဂိနံ ပုဂ္ဂလံ သံသာရေ ဧဝ ပရိဗ္ဘမာပေန္တီ နိဝတ္တတိ, တသ္မာ ပဏ္ဍိတေဟိ ပဋိက္ခိတ္တာတိ အတ္ထော။ တန္တိ အနိယျာနိကဘာဝံ။

ဇာနံ, ပဿန္တိ စ ပုထုဝစနဝိပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဇာနန္တာ ပဿန္တာ’’တိ။ ဂစ္ဆန္တာဒိသဒ္ဒါနဉှိ ‘‘ယာ ပန ဘိက္ခုနီ ဇာနံ သဘိက္ခုကံ အာရာမံ အနာပုစ္ဆာ ပဝိသေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၁၀၂၄) လိင်္ဂဝသေန ဝိပရိယာယော, ဇာနန္တီတိ အတ္ထော။ ‘‘ယာစံ အဒဒမပ္ပိယော’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၃၄၆၊ ဇာ။ ၁။၇။၅၅) ဝိဘတ္တိဝသေန, ယာစန္တဿာတိ အတ္ထော။ ဣဓ ပန ပုထုဝစနဝသေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဓာနံ ဇာနနံ နာမ ပစ္စက္ခတော ဇာနနံ တဿ ဇေဋ္ဌဘာဝတော, ဒဿနမပ္ပဓာနံ တဿ သံသယာနုဗန္ဓတ္တာတိ အယံ ကမော ဝုတ္တော ‘‘ဇာနံ ပဿ’’န္တိ။ တေနေတ္ထ ဇာနနေန ဒဿနံ ဝိသေသေတိ။ ဧဝဉှိ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနိ ခေါ တသ္မိံ လောကေ မနုဿာနံ သရီရသဏ္ဌာနာဒီနီတိ ဧကတော အဓိပ္ပါယဒဿနံ သူပပန္နံ ဟောတိ။ အယဉှေတ္ထာဓိပ္ပါယော ‘‘ကိံ တုမှာကံ ဧကန္တသုခေ လောကေ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဒဿနံ အတ္ထီ’’တိ။ ဇာနန္တိ ဝါ တဿ လောကဿ အနုမာနဝိသယတံ ဝုစ္စတိ, ပဿန္တိ ပစ္စက္ခတော ဝိသယတံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘အပိ တုမှာကံ လောကော ပစ္စက္ခတော ဉာတော, ဥဒါဟု အနုမာနတော’’တိ။

ယသ္မာ ပန လောကေ ပစ္စက္ခဘူတော အတ္ထော ဣန္ဒြိယဂေါစရဘာဝေန ပါကဋော, တသ္မာ ပါကဋေန အတ္ထေန အဓိပ္ပါယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဒိဋ္ဌပဒေန ဝါ ဒဿနံ, တဒနုဂတဉ္စ ဇာနနံ ဂဟေတွာ တဒုဘယေနေဝ အတ္ထေန အဓိပ္ပါယံ ဝိဘာဝေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာနီတိ ဟိ ဒဿနေန, တဒနုဂတေန စ ဉာဏေန ဂဟိတပုဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သရီရသဏ္ဌာနာဒီနီ’’တိ သမရိယာဒဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ။ ‘‘အပ္ပါဋိဟီရကတ’’န္တိ အယံ အနုနာသိကလောပနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အပ္ပါဋိဟီရကံ တ’’န္တိ။ တံ ဝစနံ အပ္ပါဋိဟီရကံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ အပ္ပါဋိဟီရပဒေ အနုနာသိကလောပေါ, ‘‘ကတ’’န္တိ စ ဧကံ ပဒန္တိ ကေစိ, တဒယုတ္တံ သမာသသမ္ဘဝတော, အနုနာသိကလောပဿ စ အဝတ္တဗ္ဗတ္တာ။ ဧဝမေတ္ထ ဝဏ္ဏယန္တိ – ပဋိပက္ခဟရဏတော ပဋိဟာရိယံ, တဒေဝ ပါဋိဟာရိယံ။ အတ္တနာ ဥတ္တရဝိရဟိတဝစနံ။ ပါဋိဟာရိယမေဝေတ္ထ ‘‘ပါဋိဟီရက’’န္တိ ဝုတ္တံ ပရေဟိ ဝုစ္စမာနဥတ္တရေဟိ သဥတ္တရတ္တာ, န ပါဋိဟီရကန္တိ အပ္ပါဋိဟီရကံ။ ဝိရဟတ္ထော စေတ္ထ အ-သဒ္ဒေါ။ တေနာဟ ‘‘ပဋိဟရဏဝိရဟိတ’’န္တိ။ သဥတ္တရဉှိ ဝစနံ တေန ဥတ္တရဝစနေန ပဋိဟရီယတိ ဝိပရိဝတ္တီယတိ, တသ္မာ ဥတ္တရဝစနံ ပဋိဟရဏံ နာမ, တတော ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော။ တသ္မာ ဧဝ နိယျာနဿ ပဋိဟရဏမဂ္ဂဿ အဘာဝတော ‘‘အနိယျာနိက’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနိယျာနိက’’န္တိ။

၄၂၆။ ဝိလာသော ဣတ္ထိလီဠာ, ယော ‘‘သိင်္ဂါရဘာဝဇာ ကိရိယာ’’တိပိ ဝုစ္စတိ။ အာကပ္ပေါ ကေသဗန္ဓဝတ္ထဂ္ဂဟဏာဒိအာကာရဝိသေသော, ဝေသသံဝိဓာနံ ဝါ။ အာဒိသဒ္ဒေန ဟာဝါဒီနံ သင်္ဂဟော။ ဟာဝါတိ ဟိ စာတုရိယံ ဝုစ္စတိ။

တယောအတ္တပဋိလာဘဝဏ္ဏနာ

၄၂၈။ အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အတ္တဘာဝပဋိလာဘော’’တိ။ ကထံ ဒဿေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဩဠာရိကတ္တဘာဝပဋိလာဘေနာ’’တိအာဒိ။ ကာမဘဝံ ဒဿေတိ ဣတရဘဝဒွယတ္တဘာဝတော ဩဠာရိကတ္တာ။ ရူပဘဝံ ဒဿေတိ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဟုတွာ ရူပီဘာဝေန ဥပလဗ္ဘနတော။ အရူပဘဝံ ဒဿေတိ အရူပီဘာဝေန ဥပလဗ္ဘနတော။ သံကိလေသိကာ ဓမ္မာ နာမ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါ တဒဘာဝေ ကဿစိ သံကိလေသဿ အသမ္ဘဝတော။ ဝေါဒါနိယာ ဓမ္မာ နာမ သမထဝိပဿနာ တာသံ ဝသေန သဗ္ဗသော စိတ္တဝေါဒါနဿ သိဇ္ဈနတော။

၄၂၉။ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ အသမုစ္ဆေဒေ သတိ န ကဒါစိပိ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဝါ ပါရိပူရီ, ဝေပုလ္လံ ဝါ သမ္ဘဝတိ, သမုစ္ဆေဒေ ပန သတိ သမ္ဘဝတီတိ မဂ္ဂဖလပညာနမေဝ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တာ ဟိ သကိံ ပရိပုဏ္ဏာပိ အပရိဟီနဓမ္မတ္တာ ပရိပုဏ္ဏာ ဧဝ ဘဝန္တိ။ တရုဏပီတီတိ ဥပ္ပန္နမတ္တာ အလဒ္ဓါသေဝနာ ဒုဗ္ဗလပီတိ။ ဗလဝတုဋ္ဌီတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိယာ လဒ္ဓါသေဝနာ ဥပရိဝိသေသာဓိဂမဿ ပစ္စယဘူတာ ထိရတရာ ပီတိ။ ဣဒါနိ သင်္ခေပတော ပိဏ္ဍတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကိံ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ယံ ဝိဟာရံ သယံ…ပေ… ဝိဟရိဿတီတိ အဝေါစုမှာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံ ဝိဟာရံ ‘‘သံကိလေသိကဝေါဒါနိယဓမ္မာနံ ပဟာနာဘိဝုဒ္ဓိနိဋ္ဌံ ပညာယ ပါရိပူရိဝေပုလ္လဘူတံ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အပရပ္ပစ္စယေန ဉာဏေန ပစ္စက္ခတော သမ္ပာဒေတွာ ဝိဟရိဿတီ’’တိ ကထယိမှာတိ။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဝိဟာရေ။ တဿာတိ ဩဝါဒကရဿ ဘိက္ခုနော။ ဧဝံ ဝိဟရတောတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဝိဟရဏဟေတု, ဝိဟရန္တဿ ဝါ။ တန္နိမိတ္တံ ပါမောဇ္ဇံ, ပမောဒပ္ပဘဝါ ပီတိ, တပ္ပစ္စယဘူတံ ပဿဒ္ဓိဒွယံ, တထာ သူပဋ္ဌိတာ သတိ, ဥက္ကံသဂတတာယ ဥတ္တမဉာဏံ။ သုခေါ စ ဝိဟာရော ဘဝိဿတီတိ ယောဇနာ။ ကာယစိတ္တပဿဒ္ဓီ ဟိ ‘‘ပဿဒ္ဓီ’’တိ ဝုတ္တာ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော။ ‘‘နာမကာယပဿဒ္ဓီ’’တိပိ ပဌန္တိ, တဒယုတ္တမေဝ ပဿဒ္ဓိဒွယဿ အဝိနာဘာဝတော။ ကသ္မာ ပနေသ သုခေါ ဝိဟာရောတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဝိဟာရေသူ’’တိအာဒိ, သဗ္ဗေသုပိ ဣရိယာပထဝိဟာရာဒီသု သန္တပဏီတတာယ ဣမဿေဝ သုခတ္တာ ‘‘သုခေါ ဝိဟာရော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကထံ သုခေါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပသန္တော ပရမမဓုရော’’တိ။

ပဌမဇ္ဈာနေ ပဋိလဒ္ဓမတ္တေ ဟီနဘာဝတော ပီတိ ဒုဗ္ဗလာ ပါမောဇ္ဇပက္ခိကာ, သုဘာဝိတေ ပန တသ္မိံ ပဂုဏေ သာ ပဏီတာ ဗလဝဘာဝတော ပရိပုဏ္ဏကိစ္စာ ပီတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနေ ပါမောဇ္ဇာဒယော ဆပိ ဓမ္မာ လဗ္ဘန္တီ’’တိ။ ပါမောဇ္ဇံ နိဝတ္တတီတိ ဒုဗ္ဗလပီတိသင်္ခါတံ ပါမောဇ္ဇံ ဆသု ဓမ္မေသု နိဝတ္တတိ ဟာယတိ။ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခောဘဝိရဟိတေန ဟိ စတုက္ကနယဝိဘတ္တေ ဒုတိယဇ္ဈာနေ သဗ္ဗဒါ ပီတိ ဗလဝတီ ဧဝ ဟောတိ, န ပဌမဇ္ဈာနေ ဝိယ ကဒါစိ ဒုဗ္ဗလာတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ။ ပီတိ နိဝတ္တတိ တပ္ပဟာနေနေဝ တတိယဇ္ဈာနဿ လဗ္ဘနတော။ ‘‘သုခေါ ဝိဟာရော’’တိ ဣမိနာ သမာဓိ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘တထာ စတုတ္ထေ’’တိ။ ယေ ပန ‘‘သုခေါ ဝိဟာရော’တိ ဧတေန သုခံ ဂဟိတ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ မတေန သန္တဝုတ္တိတာယ ဥပေက္ခာပိ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ‘‘သုခ’’မိစ္စေဝ ဘာသိတာတိ (ဝိဘ။ အဋ္ဌ။ ၂၃၂၊ ဝိသုဒ္ဓိ။ ၂။၆၄၄၊ မဟာနိ။ အဋ္ဌ။ ၂၇၊ ပဋိ။ မ။ အဋ္ဌ။ ၁၀၅) ကတွာ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣမသ္မိံယေဝ ဒီဃနိကာယေ (ဒီ။ နိ။ ၁။၄၃၂၊ ၃။၁၆၆, ၃၅၈) အာဂတံ အနေကဓာ ဒေသနာနယမုဒ္ဓရိတွာ ဣဓ ဒေသိတနယံ နိယမေတုံ ‘‘ဣမေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သုဒ္ဓ…ပေ… ကထိတန္တိ ဥပရိမဂ္ဂံ အကထေတွာ ကေဝလံ ဝိပဿနာပါဒကမေဝ ဈာနံ ကထိတံ။ စတူဟိ…ပေ… ကထိတာတိ ဝိပဿနာပါဒကဘာဝေန ဈာနာနိ ကထေတွာ တတော ပရံ ဝိပဿနာပုဗ္ဗကာ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ ကထိတာ။ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ ကထိတာတိ ပဌမဇ္ဈာနိကာဒိကာ ဖလသမာပတ္တိယော အကထေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဧဝ ဖလသမာပတ္တိ ကထိတာ။ ပီတိဝေဝစနမေဝ ကတွာတိ ဒွိန္နံ ပီတီနံ ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပါဒေ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ပါမောဇ္ဇံ ပီတိဝေဝစနမေဝ ကတွာ, တဒုဘယံ အဘေဒတော ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပီတိသုခါနံ အပရိစ္စတ္တတ္တာ, ‘‘သုခေါ ဝိဟာရော’’တိ စ သာတိသယဿ သုခဝိဟာရဿ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဒုတိယဇ္ဈာနိကဖလသမာပတ္တိ နာမ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကာမံ ပဌမဇ္ဈာနေပိ ပီတိသုခါနိ လဗ္ဘန္တိ, တာနိ ပန ဝိတက္ကဝိစာရပရိက္ခောဘေန န တတ္ထ သန္တပဏီတာနိ, ဣဓ စ သန္တပဏီတာနေဝ အဓိပ္ပေတာနိ, တသ္မာ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာ ဧဝ ဖလသမာပတ္တိ ဂဟိတာ, န ပဌမဇ္ဈာနိကာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၄၃၂-၄၃၇။ ဝိဘာဝနတ္ထောတိ ပကာသနတ္ထော သရူပတော နိရူပနတ္ထော ‘‘န သမဏော ဂေါတမော ဗြာဟ္မဏေ ဇိဏ္ဏေ …ပေ… အဘိဝါဒေတိ ဝါ ပစ္စုဋ္ဌေတိ ဝါ အာသနေန ဝါ နိမန္တေတီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၈။၁၁၊ ပါရာ။ ၂) ဝိယ။ တေနာဟ ‘‘အယံ သော’’တိအာဒိ။ ‘‘အယံ အတ္တပဋိလာဘော သော ဧဝါ’’တိ ဧဝံ သရူပတော ဝိဘာဝေတွာ ပကာသေတွာ။ အယန္တိ ဟိ ဘဂဝတာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ အတ္တပဋိလာဘံ အာသန္နပစ္စက္ခဘာဝေန ပစ္စာမသတိ, သောတိ ပန ပရေဟိ ပုစ္ဆိယမာနံ ပရမ္မုခဘာဝေန။ န နံ ဧဝံ ဝဒါမာတိ ဧတ္ထ နန္တိ ဩဠာရိကမတ္တပဋိလာဘံ။ သပ္ပါဋိဟီရကတန္တိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပရေဟိ စောဒိတဝစနပဋိဟာရကံ သဥတ္တရဝစနံ သပ္ပါဋိဟီရကန္တိ ဟိ အယမေဝ ဝိသေသော။ တုစ္ဆောတိ မုသာ အဘူတော။ သောတိ မနောမယော, အရူပေါ ဝါ အတ္တပဋိလာဘော။ သွေဝါတိ သော ဧဝ ဩဠာရိကော အတ္တပဋိလာဘော။ တသ္မိံ သမယေ သစ္စော ဟောတီတိ တသ္မိံ ပစ္စုပ္ပန္နသမယေ ဝိဇ္ဇမာနော ဟောတိ။ အတ္တပဋိလာဘောတွေဝ နိယျာတေသီတိ အတ္တပဋိလာဘသဒ္ဒေန တထာ ဧဝ ပရိယောသာပေသိ, န ပန နံ ‘‘အတ္တပဋိလာဘော’’တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီတိ ပညတ္တိံ သရူပတော နီဟရိတွာ ဒဿေသီတိ အဓိပ္ပါယော။ ရူပါဒယော စေတ္ထ ဓမ္မာတိ ရူပဝေဒနာဒယော ဧဝ ဧတ္ထ လောကေ သဘာဝဓမ္မာ။ နာမမတ္တမေတန္တိ ရူပါဒိကေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဥပါဒါယ နာမပညတ္တိမတ္တမေတံ ‘‘အတ္တပဋိလာဘော’’တိ။ ဧဝရူပါ ဝေါဟာရာတိ ‘‘ဩဠာရိကော အတ္တပဋိလာဘော’’တိအာဒိဝေါဟာရာ။ နာမပညတ္တိဝသေနာတိ နာမဘူတပညတ္တိမတ္တဝသေန။ ‘‘အတ္တပဋိလာဘော’တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတီ’’တိ နိယျာတနတ္ထံ။

၄၃၈။ ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာတိ ရူပါဒိကေ ဥပါဒါယ ပညတ္တိမတ္တမေတံ အတ္တပဋိလာဘောတိ ဣမမတ္ထံ ‘‘ယသ္မိံ စိတ္တ သမယေ’’တိအာဒိနာ ဝတွာ။ ပဋိပုစ္ဆိတွာတိ ယထာ ပရေ ပုစ္ဆေယျုံ, တထာ ကာလဝိဘာဂတော ပဋိပဒါနိ ပုစ္ဆိတွာ။ ဝိနယနတ္ထန္တိ ယထာပုစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ ဉာပနဝသေန ဝိနယနတ္ထာယ။ ယေ တေ အတီတာ ဓမ္မာတိ အတီတသမယေ အတီတတ္တပဋိလာဘဿ ဥပါဒါနဘူတာ ရူပါဒယော ဓမ္မာ။ တေ ဧတရဟိ နတ္ထိ နိရုဒ္ဓတ္တာ။ တတော ဧဝ ‘‘အဟေသု’’န္တိ သင်္ချံ ဂတာ။ တသ္မာတိ ဥပါဒါနဿ အတီတသ္မိံယေဝ သမယေ လဗ္ဘနတော။ သောပီတိ တဒုပါဒါနော မေ အတ္တပဋိလာဘောပိ။ တသ္မိံယေဝ သမယေတိ အတီတေ ဧဝ သမယေ။ သစ္စော အဟောသီတိ ဘူတော ဝိဇ္ဇမာနော ဝိယ အဟောသိ။ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ အနာဂတာနဉ္စေဝပစ္စုပ္ပန္နာနဉ္စ ရူပါဒိဓမ္မာနံ ဥပါဒါနဘူတာနံ။ တဒါ အဘာဝါတိ တသ္မိံ အတီတသမယေ အဘာဝါ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ။ တဒုပါဒါနဘူတော အနာဂတော, ပစ္စုပ္ပန္နော စ အတ္တပဋိလာဘော တသ္မိံ အတီတ သမယေ မောဃော တုစ္ဆော မုသာ နတ္ထီတိ အတ္ထော။ အတ္ထတောတိ ပညတ္တိအတ္ထတော။ နာမမတ္တမေဝါတိ သမညာမတ္တမေဝ။ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ အတ္တပဋိလာဘံ ပဋိဇာနာတိ။

‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ ယေ တေ အနာဂတာ ဓမ္မာ, တေ ဧတရဟိ နတ္ထိ, ‘‘ဘဝိဿန္တီ’’တိ ပန သင်္ချံ ဂတာ, တသ္မာ သောပိ မေ အတ္တပဋိလာဘော တသ္မိံယေဝ သမယေ သစ္စော ဘဝိဿတိ။ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ပန ဓမ္မာနံ တဒါ အဘာဝါ တသ္မိံ သမယေ ‘‘မောဃော အတီတော, မောဃော ပစ္စုပ္ပန္နော’’တိ ဧဝံ အတ္ထတော နာမမတ္တမေဝ အတ္တပဋိလာဘံ ပဋိဇာနာတိ။ ယေ ဣမေ ပစ္စုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ, တေ ဧတရဟိ ‘‘အတ္ထီ’’တိ သင်္ချံ ဂတာ, တသ္မာ ယွာယံ မေ အတ္တပဋိလာဘော, သော ဣဒါနိ သစ္စော ဟောတိ။ အတီတာနာဂတာနံ ပန ဓမ္မာနံ အဓုနာ အဘာဝါ ဧတရဟိ ‘‘မောဃော အတီတော, မောဃော အနာဂတော’’တိ ဧဝံ အတ္ထတော နာမမတ္တမေဝ အတ္တပဋိလာဘံ ပဋိဇာနာတီတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ။

၄၃၉-၄၄၃။ သံသန္ဒိတုန္တိ သမာနေတုံ။ ဂဝါတိ ဂါဝိတော။ တတ္ထာတိ ခီရာဒီသု ပဉ္စဂေါရသေသု။ ယသ္မိံ သမယေ ခီရံ ဟောတီတိ ယသ္မိံ ကာလေ ဘူတုပါဒါယသညိတံ ဥပါဒါနဝိသေသံ ဥပါဒါယ ခီရပညတ္တိ ဟောတိ။ န တသ္မိံ…ပေ… ဂစ္ဆတိ ခီရပညတ္တိဥပါဒါနဿ ဘူတုပါဒါယရူပဿ ဒဓိအာဒိပညတ္တိယာ အနုပါဒါနတော။ ပဋိနိယတဝတ္ထုကာ ဟိ ဧတာ လောကသမညာ။ တေနာဟ ‘‘ယေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိ။ သင်္ခါယတိ ကထီယတိ ဧတာယာတိ သင်္ခါ။ အတ္တံ နီဟရိတွာ ဥစ္စန္တိ ဝဒန္တိ ဧတာယာတိ နိရုတ္တိ။ တံ တဒတ္ထံ နမန္တိ သတ္တာ ဧတေနာတိ နာမံ, တထာ ဝေါဟရန္တိ ဧတေနာတိ ဝေါဟာရော, ပညတ္တိယေဝ။ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ’’တိအာဒိနာ ခီရေ ဝုတ္တနယံ ဒဓိအာဒီသုပိ ‘‘ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ အတိဒိသတိ။

သမနုဇာနနမတ္တကာနီတိ ‘‘ဣဒံ ခီရံ, ဣဒံ ဒဓီ’’တိအာဒိနာ တာဒိသေသု ဘူတုပါဒါယရူပဝိသေသေသု လောကေ ပရမ္ပရာဂတံ ပညတ္တိံ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ သမနုဇာနနံ ဝိယ ပစ္စယဝိသေသဝိသိဋ္ဌံ ရူပါဒိခန္ဓသမူဟံ ဥပါဒါယ ‘‘ဩဠာရိကော အတ္တပဋိလာဘော’’တိ စ ‘‘မနောမယော အတ္တပဋိလာဘော’’တိ စ ‘‘အရူပေါ အတ္တပဋိလာဘော’’တိ စ တထာ တထာ သမနုဇာနနမတ္တကာနိ, န စ တဗ္ဗိနိမုတ္တော ဥပါဒါနတော အညော ကောစိ ပရမတ္ထတော အတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ နိရုတ္တိမတ္တကာနီတိ သဒ္ဒနိရုတ္တိယာ ဂဟဏူပါယမတ္တကာနိ။ ‘‘သတ္တော ဖဿော’’တိအာဒိနာ ဟိ သဒ္ဒဂ္ဂဟဏုတ္တရကာလံ တဒနုဝိဒ္ဓပဏ္ဏတ္တိဂ္ဂဟဏမုခေနေဝ တဒတ္ထာဝဗောဓော။ တထာ စာဟု –

‘‘ပဌမံ သဒ္ဒံ သောတေန, တီတံ ဒုတိယစေတသာ၊

နာမံ တတိယစိတ္တေန, အတ္ထံ စတုတ္ထစေတသာ’’တိ။ (မဏိသာရမဉ္ဇုသာဋီကာယံ ပစ္စယသင်္ဂဟဝိဘာဂေပိ)၊

ဝစနပထမတ္တကာနီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ။ နိရုတ္တိယေဝ ဟိ အညေသမ္ပိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိမာပဇ္ဇန္တာနံ ကာရဏဋ္ဌေန ဝစနပထော။ ဝေါဟာရမတ္တကာနီတိ တထာ တထာ ဝေါဟာရမတ္တကာနိ။ နာမပဏ္ဏတ္တိမတ္တကာနီတိ တဿေဝ ပရိယာယော, တံတံနာမပညာပနမတ္တကာနီတိ အတ္ထော။ သဗ္ဗမေတန္တိ ‘‘အတ္တပဋိလာဘော’’တိ ဝါ ‘‘သတ္တော’’တိ ဝါ ‘‘ပေါသော’’တိ ဝါ သဗ္ဗမေတံ ဝေါဟာရမတ္တကံ။ ကသ္မာတိ စေ, ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သုညောတိ ပရမတ္ထတော ဝိဝိတ္တော။

ယဇ္ဇေဝံ ကသ္မာ စေသာ ဗုဒ္ဓေဟိပိ ဝုစ္စတီတိ စောဒနံ သောဓေန္တော ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ။ သမ္မုတိယာ ဝေါဟာရဿ ကထနံ သမ္မုတိကထာ။ ပရမတ္ထဿ သဘာဝဓမ္မဿ ကထနံ ပရမတ္ထကထာ။ ပရမတ္ထသန္နိဿိတကထာဘာဝတော အနိစ္စာဒိကထာပိ ‘‘ပရမတ္ထကထာ’’တိ ဝုတ္တာ။ ပရမတ္ထဓမ္မောယေဝ ဟိ ‘‘အနိစ္စော, ဒုက္ခော’’တိ စ ဝုစ္စတိ, န သမ္မုတိဓမ္မော။

‘‘အနိစ္စာ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ, ဒုက္ခာနတ္တာ စ သင်္ခတာ၊

နိဗ္ဗာနဉ္စေဝ ပညတ္တိ, အနတ္တာ ဣတိ နိစ္ဆယာ’’ တိ။ (ပရိ။ ၂၅၇) –

ဝစနတော ပနေသ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ခန္ဓာဒိပညတ္တိ ပန တဇ္ဇာပညတ္တိ ဝိယ ပရမတ္ထသန္နိဿယာ, အာသန္နတရာ စ, ပုဂ္ဂလပညတ္တိအာဒယော ဝိယ န ဒူရေ, တသ္မာ ခန္ဓာဒိကထာပိ ‘‘ပရမတ္ထကထာ’’တိ ဝုတ္တာ, ခန္ဓာဒိသီသေန ဝါ တဒုပါဒါနသဘာဝဓမ္မာ ဧဝ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ နနု စ သဘာဝဓမ္မာပိ သမ္မုတိမုခေနေဝ ဒေသနမာရောဟန္တိ, န ပရမတ္ထမုခေန, တသ္မာ သဗ္ဗာပိ ဒေသနာ သမ္မုတိကထာဝ သိယာတိ? နယိဒမေဝံ ကထေတဗ္ဗဓမ္မဝိဘာဂေန ကထာဝိဘာဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, န စ သဒ္ဒေါ ကေနစိ ပဝတ္တိနိမိတ္တေန ဝိနာ အတ္ထံ ပကာသေတီတိ။

ကသ္မာ စေဝံ ဒုဗ္ဗိဓာ ဗုဒ္ဓါနံ ကထာ ပဝတ္တတီတိ အနုယောဂံ ကာရဏဝိဘာဝနေန ပရိဟရိတုံ ‘‘တတ္ထ ယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အတ္ထံ ဝိဇာနိတုံ စတုသစ္စံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဝဋ္ဋတော နိယျာတုံ အရဟတ္တသင်္ခါတံ ဇယဂ္ဂါဟံ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ။ ယသ္မာ ပရမတ္ထကထာယ ဧဝ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော, အရိယသစ္စကထာ စ သိခါပ္ပတ္တာ ဒေသနာ, တသ္မာ ဝိနေယျပုဂ္ဂလဝသေန အာဒိတော သမ္မုတိကထံ ကထေန္တောပိ ဘဂဝါ ပရတော ပရမတ္ထကထံယေဝ ကထေတီတိ အာဟ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိ။ ‘‘အာဒိတောဝ သမ္မုတိကထံ ကထေတီ’’တိ ဟိ ဝဒန္တော ပရတော ပရမတ္ထကထမ္ပိ ကထေတီတိ ဒီပေတိ, ဣတရတ္ထ ပန ‘‘အာဒိတောဝ ကထေတီ’’တိ အဝဒန္တော သဗ္ဗတ္ထပီတိ။ ‘‘တထာ’’တိအာဒိနာ ကထာဒွယကထနေ ပရိယာယန္တရံ ဝိဘာဝေတိ။ ဗောဓေတွာတိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ တထာ တထာ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဇာနာပေတွာ, ဣမိနာ ပန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ – ကတ္ထစိ သမ္မုတိကထာပုဗ္ဗိကာ ပရမတ္ထကထာ ဟောတိ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန, ကတ္ထစိ ပရမတ္ထကထာပုဗ္ဗိကာ သမ္မုတိကထာ, ဣတိ ဝိနေယျဒမ္မကုသလဿ သတ္ထု ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန တထာ တထာ ဒေသနာ ပဝတ္တတီတိ။ သဗ္ဗတ္ထ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မတံ အဝိဇဟန္တော ဧဝ သမ္မုတိမနုဝတ္တတိ, သမ္မုတိံ အပရိစ္စဇန္တောယေဝ ဓမ္မတံ ဝိဘာဝေတိ, နံ တတ္ထ အဘိနိဝေသာတိဓာဝနာနိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဇနပဒနိရုတ္တိံ နာဘိနိဝိသေယျ, သမညံ နာတိဓာဝေယျာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၃၉-၄၄၃)။

ပဌမံ သမ္မုတိကထာကထနံ ပန ဝေနေယျဝသေန ယေဘုယျေန ဗုဒ္ဓါနမာစိဏ္ဏန္တိ တံ ကာရဏေန သဒ္ဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘ပကတိယာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ။ လူခါကာရာတိ ဝေနေယျာနမနဘိသမ္ဗုဇ္ဈနဝသေန လူခသဒိသာ။ နနု စ သမ္မုတိ နာမ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ အဘူတာ, တံ ကထံ ဗုဒ္ဓါ ကထေန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မုတိကထံ ကထေန္တာပီ’’တိအာဒိ။ သစ္စမေဝါတိ တထမေဝ။ သဘာဝမေဝါတိ သမ္မုတိဘာဝေန တံသဘာဝမေဝ။ တေနာဟ ‘‘အမုသာဝါ’’တိ။ ပရမတ္ထဿ ပန သစ္စာဒိဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။

ကော ပနိမေသံ သမ္မုတိပရမတ္ထဓမ္မာနံ ဝိသေသောတိ? ယသ္မိံ ဘိန္နေ, ဗုဒ္ဓိယာ ဝါ အဝယဝဝိနိဗ္ဘောဂေ ကတေ န တံသညာ, သော ဃဋပဋာဒိပ္ပဘေဒေါ သမ္မုတိ, တဗ္ဗိပရိယာယတော ပရမတ္ထော။ န ဟိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝေ အယံ နယော လဗ္ဘတိ။ ဧဝံ သန္တေပိ ဝုတ္တနယေန သမ္မုတိ စ သစ္စသဘာဝါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသီ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသီတိ နာနာဒေသဘာသာကုသလော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနမတ္ထသံဝဏ္ဏနကော အာစရိယော ဝိယ နာနာဝိဓသမ္မုတိပရမတ္ထကုသလော ဘဂဝါ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဒုဝေယေဝ သစ္စာနိ အက္ခာသီတိ အတ္ထော။ တံ သရူပတော, ပရိမာဏတော စ ဒဿေတိ ‘‘သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ, တတိယံ နူပလဗ္ဘတီ’’တိ ဣမိနာ။ ဝဒတံ ဝရောတိ သဗ္ဗေသံ ဝဒန္တာနံ ဝရော။ လောကသင်္ကေတမတ္တသိဒ္ဓါ သမ္မုတိ။ ပရမော ဥတ္တမော အဝိပရီတော ယထာဘူတသဘာဝေါ ပရမတ္ထော။

ဣဒါနိ နေသံ သစ္စသဘာဝံ သဟ ကာရဏေန ဒဿေတုံ ‘‘သင်္ကေတဝစန’’န္တိ ဂါထာ ဝုတ္တာ။ ယသ္မာ လောကသမ္မုတိကာရဏံ, တသ္မာ သင်္ကေတဝစနံ သစ္စံ, ယသ္မာ စ ဓမ္မာနံ ဘူတလက္ခဏံ, တသ္မာ ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စန္တိ ယောဇနာ။ လောကသမ္မုတိကာရဏန္တိ ဟိ သင်္ကေတဝစနဿ သစ္စဘာဝေ ကာရဏဒဿနံ, လောကသိဒ္ဓါ သမ္မုတိ သင်္ကေတဝစနဿ အဝိသံဝါဒနတာယ ကာရဏန္တိ အတ္ထော, ဝိသံဝါဒနာဘာဝတော သင်္ကေတဝစနံ သစ္စန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဓမ္မာနံ ဘူတလက္ခဏန္တိ စ ပရမတ္ထဝစနဿ သစ္စဘာဝေ ကာရဏဒဿနံ။ သဘာဝဓမ္မာနံ ယော ဘူတော အဝိပရီတော သဘာဝေါ, တဿ လက္ခဏံ အင်္ဂနံ ဉာပနန္တိ အတ္ထော, ယာထာဝတော အဝိသံဝါဒနဝသေန ပဝတ္တနတော ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စန္တိ အဓိပ္ပါယော။ အနင်္ဂဏသုတ္တဋီကာယံ ပန အာစရိယေနေဝ နိဿက္ကဝစနေန ပဒမုလ္လိင်္ဂေတွာ ‘‘လောကသမ္မုတိကာရဏာတိ လောကသမညံ နိဿာယ ပဝတ္တနတော။ ဓမ္မာနန္တိ သဘာဝဓမ္မာနံ။ ဘူတကာရဏာတိ ယထာဘူတသဘာဝံ နိဿာယ ပဝတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ။

အညတ္ထ ပန –

‘‘တသ္မာ ဝေါဟရကုသလဿ, လောကနာထဿ သတ္ထုနော၊

သမ္မုတိံ ဝေါဟရန္တဿ, မုသာဝါဒေါ န ဇာယတီ’’တိ။ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၅၇၊ အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၇၀၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၂၄) –

အယမ္ပိ ဂုဏပရိဒီပနီ ဂါထာ ဒိဿတိ။ တတ္ထ တသ္မာတိ သစ္စဿ ဒုဝိဓတ္တာ, သင်္ကေတဝစနဿ ဝါ သစ္စဘာဝတော။ သမ္မုတိံ ဝေါဟရန္တဿာတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော သတ္တော’’တိအာဒိနာ လောကသမညံ ကထေန္တဿ မုသာဝါဒေါ နာမ န ဇာယတီတိ အတ္ထော။ အပိစ ‘‘အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလ ကထံ ကထေတိ ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ, ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထံ, ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ, အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ, ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထံ, ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ, လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထဉ္စာ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၅၇၊ အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၇၀၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၂၄၊ ကထာ။ အနုဋီ။ ၁) တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တကာရဏမ္ပိ အာဟရိတွာ ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗံ။

ယဒိ တထာဂတော ပရမတ္ထသစ္စံ သမ္မဒေဝ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ဌိတောပိ လောကသမညာဘူတံ သမ္မုတိသစ္စံ ဂဟေတွာဝ ဝဒတိ, ဧဝဉ္စေတ္ထ ကော လောကိယမဟာဇနေဟိ ဝိသေသောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဟီ’’တိအာဒိ, အယံ ပါဠိယံ သမ္ဗန္ဓော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – လောကိယမဟာဇနော အပ္ပဟီနပရာမာသတ္တာ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ပရာမသန္တော ဝေါဟရတိ။ တထာဂတော ပန သဗ္ဗသော ပဟီနပရာမာသတ္တာ အပရာမသန္တောဝ ယသ္မာ လောကသမညာဟိ ဝိနာ လောကိယော အတ္ထော လောကေန ဒုဗ္ဗိညေယျော, တသ္မာ တာဟိ တံ ဝေါဟရတိ။ တထာ ဝေါဟရန္တော စ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန ဝေနေယျသတ္တေ ပရမတ္ထသစ္စေ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ။ ဒေသနံ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာယ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသပဋိသညုတ္တာယ ဝဋ္ဋကထာယ ဝိနိဝတ္တေတွာ ဝိဝေစေတွာ။ အရဟတ္တနိကူဋေန နိဋ္ဌာပေသီတိ ‘‘အပရာမသ’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန တဏှာမာနပရာမာသပ္ပဟာနကိတ္တနေန တပ္ပဟာယကအရဟတ္တသင်္ခါတနိကူဋေန ဒေသနံ ပရိယောသာပေသိ။ ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

သုဘမာဏဝကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၄၄၄။ ဧဝံ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ သုဘသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ သုဘသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… သာဝတ္ထိယန္တိ သုဘသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ အနုနာသိကလောပေန ‘‘အစိရ ပရိနိဗ္ဗုတေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘အစိရံ ပရိနိဗ္ဗုတေ’’တိ ဣမိနာ ယထာ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ ‘‘အပ္ပါဋိဟီရက တံ ဘာသိတံ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ, အစိရံ ပရိနိဗ္ဗုတဿ အဿာတိ ဝါ အစိရပရိနိဗ္ဗုတော ယထာ ‘‘အစိရပက္ကန္တော, မာသဇာတော’’တိ။ အတ္ထမတ္တံ ပန ဒဿေတုံ ဧဝံ ဝုတ္တံ။ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေတိ စ သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝဿ စိရကာလတာပဋိက္ခေပေန အာသန္နတာမတ္တံ ဒဿိတံ, ကာလပရိစ္ဆေဒေါ ပန န ဒဿိတောတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ပရိနိဗ္ဗာနတော’’တိအာဒိမာဟ။ ဝိသာခပုဏ္ဏမိတော ဥဒ္ဓံ ယာဝ ဇေဋ္ဌပုဏ္ဏမီ, တာဝ ကာလံ သန္ဓာယ ‘‘မာသမတ္တေ’’တိ ဝုတ္တံ။ မတ္တသဒ္ဒေန ပန တဿ ကာလဿ ကိဉ္စိ အသမ္ပုဏ္ဏတံ ဇောတေတိ။ တုဒိသညိတော ဂါမော နိဝါသော ဧတဿာတိ တောဒေယျော။ တံ ပနေသ ယသ္မာ သောဏဒဏ္ဍော (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၀၀) ဝိယ စမ္ပံ, ကူဋဒန္တော (ဒီ။ နိ။ ၁။၃၂၃) ဝိယ စ ခါဏုမတံ အဇ္ဈာဝသတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တဿ အဓိပတိတ္တာ’’တိ, ဣဿရဘာဝတောတိ အတ္ထော။ အယမ္ပိ ဟိ ရညော ပသေနဒိကောသလဿ ပုရောဟိတဗြာဟ္မဏော။ ပုတ္တမ္ပိ အာဟာတိ သုဘံ မာဏဝမ္ပိ ဩဝဒန္တော အာဟ။

အဉ္ဇနာနန္တိ အက္ခိအဉ္ဇနတ္ထာယ ဃံသိတအဉ္ဇနာနံ။ ဝမ္မိကာနန္တိ ကိမိသမာဟဋဝမ္မိကာနံ သဉ္စယံ ဒိသွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ မဓူနန္တိ မက္ခိကမဓူနံ။ သမာဟာရန္တိ မကရန္ဒသန္နိစယံ။ ပဏ္ဍိတော ဃရမာဝသေတိ ယသ္မာ အပ္ပတရပ္ပတရေပိ ဂယှမာနေ ဘောဂါ ခီယန္တိ, အပ္ပတရပ္ပတရေပိ စ သဉ္စိယမာနေ ဝဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တမုပမတ္တယံ ပညာယ ဒိသွာ ဝိညုဇာတိကော ကိဉ္စိပိ ဝယမကတွာ အာယမေဝ ဥပ္ပါဒေန္တော ဃရေဝသေ ဃရာဝါသမနုတိဋ္ဌေယျာတိ လောဘာဒေသိတပဋိပတ္တိံ ဥပဒိသတိ။

အဒါနမေဝ သိက္ခာပေတွာ သိက္ခာပနဟေတု လောဘာဘိဘူတတာယ တသ္မိံယေဝ ဃရေ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ လောဘဝသိကဿ ဟိ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, ‘‘ဇနဝသဘော နာမ ယက္ခော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁၅၀) ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ပုဗ္ဗပရိစယေန အတိဝိယ ပိယာယတိ။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ သန္နိဝါသေနာ’’တိအာဒိ (ဇာ။ ၁။၂။၁၇၄)။ နိက္ခန္တေတိ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ဗဟိ နိဂ္ဂတေ။ သုဘံ မာဏဝံ အနုဂ္ဂဏှိတုကာမော ဧကကောဝ ဘဂဝါ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ။ ဘုက္ကာရန္တိ ‘‘ဘု ဘူ’’တိ သုနခသဒ္ဒကရဏံ။ ‘‘ဘော ဘော’’တိ ဗြာဟ္မဏသမုဒါစာရေန ပရိဘဝိတွာ ပရိဘဝနဟေတု။ ‘‘ဘောဝါဒိ နာမ သော ဟောတိ, သစေ ဟောတိ သကိဉ္စနော’’တိ (ဓ။ ပ။ ၃၉၆၊ သု။ နိ။ ၆၂၅) ဟိ ဝုတ္တံ။ နနု စ ဟေဋ္ဌာ ‘‘အဒါနမေဝ သိက္ခာပေတွာ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အာဟ, ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ပုဗ္ဗေပိ မံ ‘ဘော ဘော’တိ ပရိဘဝိတွာ သုနခေါ ဇာတော’’တိ ဝဒတီတိ? တထာ နိဗ္ဗတ္တိယာ တဒုဘယသာဓာရဏဖလတ္တာ။ အာနိသံသဖလဉှိ သာဓာရဏကမ္မေနပိ ဇာတံ, န ဝိပါကဖလံ ဝိယ ဧကကမ္မေနေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဝီစိံ ဂမိဿသိ ကတောကာသဿ ကမ္မဿ ပဋိဗာဟိတုမသက္ကုဏေယျဘာဝတော။ ‘‘ဇာနာတိ မံ သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ။ ဥဒ္ဓနန္တရေတိ စုလ္လိကန္တရေ။ နန္တိ သုနခံ။

တံ ပဝတ္တိန္တိ ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တကာရဏံ။ ဗြာဟ္မဏစာရိတ္တဿ အပရိဟာပိတတံ သန္ဓာယ, တထာ ပိတရံ ဥက္ကံသေန္တော ‘‘ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အာဟ။ မုခါရုဠှန္တိ သယံပဋိဘာနဝသေန မုခမာရုဠှံ။ တံ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆီတိ ‘‘သုတမေတံ ဘော ဂေါတမ မယှံ ပိတာ သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ တုမှေဟိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကိမိဒံ သစ္စံ ဝါ အသစ္စံ ဝါ’’တိ ပုစ္ဆိ။ တထေဝ ဝတွာတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ သုနခဿ ဝုတ္တံ, တထေဝ ဝတွာ။ အဝိသံဝါဒနတ္ထန္တိ သစ္စာပနတ္ထံ, ‘‘တောဒေယျဗြာဟ္မဏော သုနခေါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ ဝစနဿ အဝိသံဝါဒနေန အတ္တနော အဝိသံဝါဒိဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အပ္ပေါဒကန္တိ အပ္ပကေန ဥဒကေန သမ္ပာဒိတံ။ မဓုပါယာသန္တိ သာဒုရသံ, မဓုယောဇိတံ ဝါ ပါယာသံ။ တထာ အကာသိ, ယထာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ။ ‘‘သဗ္ဗံ ဒဿေသီတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန သော သုနခေါ တံ သဗ္ဗံ နေတွာ ဒဿေသိ, န ဇာတိဿရတာယ။ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ဘုက္ကရဏံ ပန ပုရိမဇာတိသိဒ္ဓဝါသနာဝသေနာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၄၄) ဧဝံ အာစရိယေန ဝုတ္တံ။ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ပန စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုနခေါ ‘ဉာတောမှိ ဣမိနာ’တိ ရောဒိတွာ ‘ဟုံ ဟု’န္တိ ကရောန္တော ဓနနိဓာနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပါဒေန ပထဝိံ ခဏိတွာ သညံ အဒါသီ’’တိ (မ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၃။၂၈၉) ဇာတိဿရာကာရမာဟ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ။

‘‘ဘဝပဋိစ္ဆန္နံ နာမ ဧဝရူပံ သုနခပဋိသန္ဓိအန္တရံ ပါကဋံ သမဏဿ ဂေါတမဿ, အဒ္ဓါ ဧသ သဗ္ဗညူ’’တိ ဘဂဝတိ ပသန္နစိတ္တော။ အင်္ဂဝိဇ္ဇာပါဌကော ကိရေသ။ တေနဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘ဣမံ ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ ကတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ, တတော သော စုဒ္ဒသ ပဉှေ အဘိသင်္ခရိတွာ ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုဒ္ဒသ ပဉှေ ပုစ္ဆိတွာ’’တိ။ တတ္ထ စုဒ္ဒသ ပဉှေတိ ‘‘ဒိဿန္တိ ဟိ ဘော ဂေါတမ မနုဿာ အပ္ပါယုကာ, ဒိဿန္တိ ဒီဃာယုကာ။ ဒိဿန္တိ ဗဝှါဗာဓာ, အပ္ပါဗာဓာ။ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ, ဝဏ္ဏဝန္တော။ အပ္ပေသက္ခာ, မဟေသက္ခာ။ အပ္ပဘောဂါ, မဟာဘောဂါ။ နီစကုလီနာ, ဥစ္စာကုလီနာ။ ဒိဿန္တိ ဒုပ္ပညာ, ဒိဿန္တိ ပညဝန္တော။ ကော နု ခေါ ဘော ဂေါတမ ဟေတု ကော ပစ္စယော, ယေန မနုဿာနံယေဝ သတံ မနုဿဘူတာနံ ဒိဿန္တိ ဟီနပဏီတတာ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၂၈၉) ဣမေ စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တေ အာဂတေ စုဒ္ဒသ ပဉှေ။ ‘‘ကမ္မဿကာ မာဏဝ သတ္တာ ကမ္မဒါယာဒါ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၃။၂၈၉) သင်္ခေပတော, ဝိတ္ထာရတော စ ဝိဿဇ္ဇနပရိယောသာနေ ဘဂဝန္တံ သရဏံ ဂတော။ အင်္ဂသုဘတာယ ‘‘သုဘော’’ တိဿ နာမံ။ မာဏဝေါတိ ပန မဟလ္လကကာလေပိ တရုဏဝေါဟာရေန နံ ဝေါဟရတိ။ အတ္တနော ဘောဂဂါမတောတိ တုဒိဂါမတော အာဂန္တွာ တင်္ခဏိကံ ဝသတိ။ တေနေဝ ပါဠိယံ ‘‘ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။

၄၄၅။ ‘‘ဧကာ စ မေ ကင်္ခါ အတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ ဥပရိ ပုစ္ဆိယမာနဿ ပဉှဿ ပဂေဝ တေန အဘိသင်္ခတဘာဝံ ဒဿေတိ။ မာဏဝကန္တိ ခုဒ္ဒကမာဏဝံ ‘‘ဧကပုတ္တကော, (မ။ နိ။ ၂။၂၉၆, ၃၅၃၊ ပါရာ။ ၂၆) ပိယပုတ္တကော’’တိအာဒီသု ဝိယ က-သဒ္ဒဿ ခုဒ္ဒကတ္ထေ ပဝတ္တနတော။ ဝိသဘာဂဝေဒနာတိ ဒုက္ခဝေဒနာ။ သာ ဟိ ကုသလကမ္မနိဗ္ဗတ္တေ အတ္တဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဝေဒနာပဋိပက္ခဘာဝတော ‘‘ဝိသဘာဂဝေဒနာ’’တိ စ ကာယံ ဂါဠှာ ဟုတွာ ဗာဓနတော ပီဠနတော ‘‘အာဗာဓော’’တိ စ ဝုစ္စတိ။ ကီဒိသာ ပန သာတိ အာဟ ‘‘ယာ ဧကဒေသေ’’တိအာဒိ။ ဧကဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာတိ သရီရေကဒေသေ ဥဋ္ဌဟိတွာပိ အပရိဝတ္တိဘာဝကရဏတော အယပဋ္ဋေန အာဗန္ဓိတွာ ဝိယ ဂဏှာတိ, ဣမိနာ ဗလဝရောဂေါ အာဗာဓော နာမာတိ ဒဿေတိ။ ကိစ္ဆဇီဝိတကရောတိ အသုခဇီဝိတာဝဟော, ဣမိနာ ဒုဗ္ဗလော အပ္ပမတ္တကော ရောဂေါ အာတင်္ကော နာမာတိ ဒဿေတိ။ ဥဋ္ဌာနန္တိ သယနနိသဇ္ဇာဒိတော ဥဋ္ဌဟနံ, တေန ယထာ တထာ အပရာပရံ သရီရဿ ပရိဝတ္တနံ ဝဒတိ။ ဂရုကန္တိ ဘာရိယံ အကိစ္စသိဒ္ဓိကံ။ ဂိလာနဿေဝ ကာယေ ဗလံ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ လဟုဋ္ဌာနေန စေတ္ထ ဂေလညာဘာဝေါ ပုစ္ဆိတော။ ဟေဋ္ဌာ စတူဟိ ပဒေဟိ အဖာသုဝိဟာရာဘာဝံ ပုစ္ဆိတွာပိ ဣဒါနိ ပုန ဖာသုဝိဟာရဘာဝံ ပုစ္ဆတိ, တေန သဝိသေသော ဧတ္ထ ဖာသုဝိဟာရော ပုစ္ဆိတောတိ ဝိညာယတိ။ အသတိပိ ဟိ အတိသယတ္ထဇောတနေ သဒ္ဒေ အတ္ထာပတ္တိတော အတိသယတ္ထော လဗ္ဘတေဝ ယထာ ‘‘အဘိရူပဿ ကညာ ဒါတဗ္ဗာ’’တိ။ တေနာဟ ‘‘ဂမနဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ။ ပုရိမံ အာဏာပနဝစနံ, ဣဒံ ပန ပုစ္ဆိတဗ္ဗာကာရဒဿနန္တိ အယမိမေသံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတိ ‘‘အထဿာ’’တိအာဒိနာ။

၄၄၇။ ကာလော နာမ ဥပသင်္ကမနဿ ယုတ္တပတ္တကာလော, သမယော နာမ တဿေဝ ပစ္စယသာမဂ္ဂီ, အတ္ထတော ပနေသ တဇ္ဇံ သရီရဗလဉ္စေဝ တပ္ပစ္စယပရိဿယာဘာဝေါ စ။ ဥပါဒါနံ နာမ ဉာဏေန တေသံ ဂဟဏံ သလ္လက္ခဏန္တိ အာဟ ‘‘ပညာယာ’’တိအာဒိ။ ‘‘သွေ ဂမနကာလော ဘဝိဿတီ’’တိ ဣမိနာ ကာလံ, ‘‘ကာယေ’’တိအာဒိနာ သမယဉ္စ သရူပတော ဒဿေတိ။ ဖရိဿတီတိ ဖရဏဝသေန ဌဿတိ။

၄၄၈။ စေတိယရဋ္ဌေတိ စေတိရဋ္ဌေ။ ယ-ကာရေန ဟိ ပဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ။ ‘‘စေတိရဋ္ဌတော အညံ ဝိသုံယေဝေကံ ရဋ္ဌ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ။ ‘‘ယသ္မာ မရဏံ နာမ တာဒိသာနံ ဒသဗလာနံ ရောဂဝသေနေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ယေန ရောဂေန တံ ဇာတံ, တဿ သရူပပုစ္ဆာ, ကာရဏပုစ္ဆာ, မရဏဟေတုကစိတ္တသန္တာပပုစ္ဆာ, တဿ စ သန္တာပဿ သဗ္ဗလောကသာဓာရဏတာ, တထာ မရဏဿ စ အပ္ပဋိကရဏတာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ မရဏပဋိသညုတ္တံ သမ္မောဒနီယံ ကထံ ကထေသီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘော အာနန္ဒာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ကော နာမာ’’တိအာဒိနာ ဟိ ရောဂံ ပုစ္ဆတိ, ‘‘ကိံ ဘဂဝါ ပရိဘုဉ္ဇီ’’တိ ဣမိနာ ကာရဏံ, ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ စိတ္တသန္တာပံ, ‘‘သတ္ထာ နာမာ’’တိအာဒိနာ တဿ သဗ္ဗလောကသာဓာရဏတံ, ‘‘ဧကာ ဒါနီ’’တိအာဒိနာ မရဏဿ အပ္ပဋိကရဏတံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ မဟာဇာနီတိ မဟာဟာနိ။ ယတြာတိ ယေန ကာရဏေန ပရိနိဗ္ဗုတော, တေန ကော ဒါနိ အညော မရဏာ မုစ္စိဿတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဣဒါနီတိ စ အတ္တနော မနသိကာရံ ပတိ ဝေါဟာရမတ္တေန ဝုတ္တံ။ လဇ္ဇိဿတီတိ လဇ္ဇာ ဝိယ ဘဝိဿတိ, ဝိဇ္ဇိဿတီတိ အတ္ထော။ ပီတဘေသဇ္ဇာနုရူပံ အာဟာရဘောဇနံ ပေါရာဏာစိဏ္ဏန္တိ အာဟ ‘‘ပီတ…ပေ… ဒတွာ’’တိ။

ဟုတွာတိ ပါဌသေသော သန္တိကာဝစရဘာဝဿ ဝိသေသနတော။ မာရော ပါပိမာ ဝိယ န ရန္ဓဂဝေသီ, ဥတ္တရမာဏဝေါ ဝိယ စ န ဝီမံသနာဓိပ္ပါယော, အပိ တု ခလု ဥပဋ္ဌာကော ဟုတွာ သန္တိကာဝစရောတိ ဟိ ဝိသေသေတိ။ န ရန္ဓဂဝေသီတိ န ဆိဒ္ဒဂဝေသီ။ ယေသု ဓမ္မေသူတိ ဝိမောက္ခုပါယေသု နိယျာနိကဓမ္မေသု။ ဓရန္တီတိ အဓုနာ တိဋ္ဌန္တိ, ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော။

၄၄၉။ အတ္ထတော ပယုတ္တတာယ သဒ္ဒပယောဂဿ သဒ္ဒပဗန္ဓလက္ခဏာနိ တီဏိ ပိဋကာနိ တဒတ္ထဘူတေဟိ သီလာဒီဟိ တီဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ သင်္ဂယှန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တီဏိ ပိဋကာနိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟေတွာ’’တိ။ သင်္ခိတ္တေန ကထိတန္တိ ‘‘တိဏ္ဏံ ခေါ မာဏဝ ခန္ဓာန’’န္တိ ဧဝံ ဂဏနတော, သာမညတော စ သင်္ခေပေနေဝ ကထိတံ။ ‘‘ကတမေသံ တိဏ္ဏ’’န္တိ အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာယေဝ, န ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ။ မာဏဝဿေဝ ဟိ အယံ ပုစ္ဆာ, န ထေရဿာတိ အာဟ ‘‘မာဏဝေါ’’တိအာဒိ။ အညတ္ထ ပန ဤဒိသေသု ဌာနေသု ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာယေဝ ဒိဿတိ, န အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ။ ဣဓ ပန အဋ္ဌကထာယံ ဧဝံ ဝုတ္တံ, တဒေတံ အဋ္ဌကထာပမာဏတော ပစ္စေတဗ္ဗံ။ တဒါ ပဝတ္တမာနဉှိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ အဋ္ဌကထမ္ပိ သင်္ဂဟမာရောပိံသု။ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာဘာဝေ ပနဿ ထေရဿေဝ ဝစနတာ သိယာ။

သီလက္ခန္ဓဝဏ္ဏနာ

၄၅၀-၄၅၃။ သီလက္ခန္ဓဿာတိ ဧတ္ထ ပဒတ္ထဝိပလ္လာသကာရီ ဣတိသဒ္ဒေါ လုတ္တော, အတ္ထနိဒ္ဒေသော ဝိယ သဒ္ဒနိဒ္ဒေသော ဝါ, ယထာရုတော စ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒျတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန ‘‘အရိယဿ သမာဓိက္ခန္ဓဿ…ပေ… ပတိဋ္ဌပေသီ’’တိ အယံ ပါဌော ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘တေသု ဒဿိတေသူ’’တိ, တေသု တီသု ခန္ဓေသု ဥဒ္ဒေသဝသေန ဒဿိတေသူတိ အတ္ထော။ ဘဂဝတာ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ သာမညဖလာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၉၄) ဒေသိတနယေနေဝ, တေန ဣမဿ သုတ္တဿ ဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝံ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သာသနေ န သီလမေဝ သာရောတိ အရိယမဂ္ဂသာရေ ဘဂဝတော သာသနေ ယထာဒဿိတံ သီလံ သာရော ဧဝ န ဟောတိ သာရဝတော မဟတော ရုက္ခဿ ပပဋိကဋ္ဌာနိကတ္တာ။ အဋ္ဌာနပယုတ္တော ဟိ ဧဝသဒ္ဒေါ ယထာဌာနေ န ယောဇေတဗ္ဗော။ ယဇ္ဇေဝံ ကသ္မာ တမိဓ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ကေဝလ’’န္တိအာဒိ။ ဈာနာဒိဥတ္တရိမနုဿဓမ္မေ အဓိဂန္တုကာမဿ အဓိဋ္ဌာနမတ္တံ တတ္ထ အပ္ပတိဋ္ဌိတဿ တေသမသမ္ဘဝတော။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော’’တိအာဒိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃, ၁၉၂၊ ပေဋကော။ ၂၂) အထ ဝါ သာသနေ န သီလမေဝ သာရောတိ ကာမဉ္စေတ္ထ သာသနေ မဂ္ဂဖလသီလသင်္ခါတံ လောကုတ္တရသီလမ္ပိ သာရမေဝ, တထာပိ န သီလက္ခန္ဓော ဧဝ သာရော ဟောတိ, အထ ခေါ သမာဓိက္ခန္ဓောပိ ပညာက္ခန္ဓောပိ သာရော ဧဝါတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ ယထာပယုတ္တေန ဧဝသဒ္ဒေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, ပုရိမောယေဝ ပနတ္ထော ယုတ္တတရော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣတော ဥတ္တရီ’’တိအာဒိ။ အညမ္ပိ ကတ္တဗ္ဗန္တိ သေသခန္ဓဒွယံ။

သမာဓိက္ခန္ဓဝဏ္ဏနာ

၄၅၄။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ထေရော သမာဓိက္ခန္ဓံ ပုဋ္ဌောပိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒိကေ ဝိဿဇ္ဇေသိ, နနု ဧဝံ သန္တေ အညံ ပုဋ္ဌော အညံ ဗျာကရောန္တော အမ္ဗံ ပုဋ္ဌော လဗုဇံ ဗျာကရောန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ဤဒိသီ စောဒနာ ဣဓ အနောကာသာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကထဉ္စ…ပေ… အာရဘီ’’တိ အာဟ, တေနေတ္ထ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒယောပိ သမာဓိဥပကာရကတံ ဥပါဒါယ သမာဓိက္ခန္ဓပက္ခိကဘာဝေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဒဿေတိ။ ယေ တေ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒယောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဒေသနာနန္တရံ အဘိညာဒေသနာယ အဝသရောတိ ကတွာ ရူပဇ္ဈာနာနေဝ အာဂတာနိ, န အရူပဇ္ဈာနာနိ။ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနပါဒိကာ ဟိ သပရိဘဏ္ဍာ ဆပိ အဘိညာယော။ ယသ္မာ ပန လောကိယာဘိညာယော ဣဇ္ဈမာနာ အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု စုဒ္ဒသဝိဓေန စိတ္တပရိဒမနေန ဝိနာ န ဣဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ အဘိညာသု ဒေသိယမာနာသု အရူပဇ္ဈာနာနိပိ ဒေသိတာနေဝ ဟောန္တိ နာနန္တရိကဘာဝတော။ တေနာဟ ‘‘အာနေတွာ ပန ဒီပေတဗ္ဗာနီ’’တိ, ဝုတ္တနယေန ဒေသိတာနေဝ ကတွာ သံဝဏ္ဏကေဟိ ပကာသေတဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာဝ အရူပဇ္ဈာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ စတုတ္ထဇ္ဈာနမေဝ ဟိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ‘‘အရူပဇ္ဈာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ။

၄၇၁-၄၈၀။ န စိတ္တေကဂ္ဂတာမတ္တကေနေဝါတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဌာနာဌာနပယုတ္တဿ ဧဝသဒ္ဒဿာနုရူပမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ လောကိယသမာဓိက္ခန္ဓဿ ပန အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘န စိတ္တေကဂ္ဂတာ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အရိယော သမာဓိက္ခန္ဓောတိ ဧတ္ထ ဟိ အရိယသဒ္ဒေါ သုဒ္ဓမတ္တပရိယာယောဝ, န လောကုတ္တရပရိယာယော။ ယထာ စေတ္ထ, တထာ အရိယော သီလက္ခန္ဓောတိ ဧတ္ထာပိ။ ဣတောတိ ပညာက္ခန္ဓတော, သော စ ဥက္ကဋ္ဌတော အရဟတ္တဖလပရိယာပန္နော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တပရိယောသာန’’န္တိအာဒိ။ လောကိယာဘိညာပဋိသမ္ဘိဒါဟိ ဝိနာပိ ဟိ အရဟတ္တေ အဓိဂတေ ‘‘နတ္ထေဝ ဥတ္တရိကရဏီယ’’န္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ယဒတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ, တဿ သိဒ္ဓတ္တာ။ ဣဓ ပန လောကိယာဘိညာယောပိ အာဂတာယေဝ။ သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

သုဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၁။ ကေဝဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ကေဝဋ္ဋဂဟပတိပုတ္တဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၄၈၁။ ဧဝံ သုဘသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ ကေဝဋ္ဋသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, သုဘသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ ကေဝဋ္ဋသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… နာဠန္ဒာယန္တိ ကေဝဋ္ဋသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ ပါဝါရိကဿာတိ ဧဝံနာမကဿ သေဋ္ဌိနော။ အမ္ဗဝနေတိ အမ္ဗရုက္ခဗဟုလေ ဥပဝနေ။ တံ ကိရ သော သေဋ္ဌိ ဘဂဝတော အနုစ္ဆဝိကံ ဂန္ဓကုဋိံ, ဘိက္ခုသံဃဿ စ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနကုဋိမဏ္ဍပါဒီနိ သမ္ပာဒေတွာ ပါကာရပရိက္ခိတ္တံ ဒွါရကောဋ္ဌကသမ္ပန္နံ ကတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ နိယျာတေသိ, ပုရိမဝေါဟာရေန ပနေသ ဝိဟာရော ‘‘ပါဝါရိကမ္ဗဝန’’န္တေွဝ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ကေဝဋ္ဋော’’ တိဒံ နာမမတ္တံ။ ‘‘ကေဝဋ္ဋေဟိ သံရက္ခိတတ္တာ, တေသံ ဝါ သန္တိကေ သမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ’’တိ ကေစိ။ ဂဟပတိပုတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ကာမဉ္စေသ တဒါ ဂဟပတိဋ္ဌာနေ ဌိတော, ပိတု ပနဿ အစိရကာလကတတာယ ပုရိမသမညာယ ‘‘ဂဟပတိပုတ္တော’’တွေဝ ဝေါဟရီယတိ။ တေနာဟ ‘‘ဂဟပတိမဟာသာလော’’တိ, မဟာဝိဘဝတာယ မဟာသာရော ဂဟပတီတိ အတ္ထော, ရ-ကာရဿ ပန လ-ကာရံ ကတွာ ‘‘မဟာသာလော’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပလိဗုဒ္ဓေါ’’တိ (စူဠနိ။ ၁၅၊ မိ။ ပ။ ၆။၃။၇၊ ဇာ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃။၁၀၂) သဒ္ဓေါ ပသန္နောတိ ပေါထုဇ္ဇနိကသဒ္ဓါဝသေန ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော, တတောယေဝ ရတနတ္တယပ္ပသန္နော။ ကမ္မကမ္မဖလသဒ္ဓါယ ဝါ သဒ္ဓေါ, ရတနတ္တယပ္ပသာဒဗဟုလတာယ ပသန္နော။ သဒ္ဓါဓိကတ္တာယေဝါတိ တထာစိန္တာယ ဟေတုဝစနံ, သဒ္ဓါဓိကော ဟိ ဥမ္မာဒပ္ပတ္တော ဝိယ ဟောတိ။

သမိဒ္ဓါတိ သမ္မဒေဝ ဣဒ္ဓါ, ဝိဘဝသမ္ပတ္တိယာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ သမ္ပုဏ္ဏာ, အာကိဏ္ဏာ ဗဟူ မနုဿာ ဧတ္ထာတိ အတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘အံသကူဋေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ဧဟိ တွံ ဘိက္ခု အနွဒ္ဓမာသံ, အနုမာသံ, အနုသံဝစ္ဆရံ ဝါ မနုဿာနံ ပသာဒါယ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ကရောဟီ’’တိ ဧကဿ ဘိက္ခုနော အာဏာပနမေဝ သမာဒိသနံ, တံ ပန တသ္မိံ ဌာနေ ဌပနံ နာမာတိ အာဟ ‘‘ဌာနန္တရေ ဌပေတူ’’တိ။ ဥတ္တရိမနုဿာနန္တိ ပကတိမနုဿေဟိ ဥတ္တရိတရာနံ ဥတ္တမပုရိသာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဈာယီနံ, အရိယာနဉ္စ။ ဓမ္မတောတိ အဓိဂမဓမ္မတော, ဈာနာဘိညာမဂ္ဂဖလဓမ္မတောတိ အတ္ထော, နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ နိဿက္ကဝစနံ။ တတော ဟိ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ နိဒ္ဓါရေတိ။ ဧဝံ ဥတ္တရိသဒ္ဒံ မနုဿသဒ္ဒေန ဧကပဒံ ကတွာ ဣဒါနိ ပါဋိဟာရိယသဒ္ဒေန သမ္ဗဇ္ဈိတဗ္ဗံ ဝိသုမေဝ ပဒံ ကရောန္တော ‘‘ဒသကုသလသင်္ခါတတော ဝါ’’တိအာဒိမာဟ။ မနုဿဓမ္မတောတိ ပကတိမနုဿဓမ္မတော။ ပဇ္ဇလိတပဒီပေါတိ ပဇ္ဇလန္တပဒီပေါ။ တေလသ္နေဟန္တိ တေလသေစနံ။ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိဝတ္ထုသ္မိန္တိ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိနော စန္ဒနပတ္တဒါနဝတ္ထုမှိ (စူဠဝ။ ၂၅၂)။ သိက္ခာပဒံ ပညာပေသီတိ ‘‘န ဘိက္ခဝေ ဂိဟီနံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတဗ္ဗံ။ ယော ဒဿေယျ, အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (စူဠဝ။ ၂၅၂) ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိပဋိက္ခေပကံ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ ပညပေသိ။

၄၈၂။ ဂုဏသမ္ပတ္တိတော အစာဝနံ သန္ဓာယ ဧတံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ ‘‘န ဂုဏဝိနာသနေနာ’’တိ ဣမိနာ။ တေနာဟ ‘‘သီလဘေဒ’’န္တိအာဒိ။ ဝိသဟန္တော နာမ နတ္ထီတိ နိဝါရိတဋ္ဌာနေ ဥဿဟန္တော နာမ နတ္ထိ။ ဧဝမ္ပိ ဣမိနာ ကာရဏန္တရေနာယံ ဥဿဟန္တောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ ဝိဿာသိကော, တသ္မာ ဝိဿာသံ ဝဍ္ဎေတွာတိ ယောဇနာ။ ဝဍ္ဎေတွာတိ စ ဗြူဟေတွာ, ဝိဘူတံ ပါကဋံ ကတွာတိ အတ္ထော။

ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဝဏ္ဏနာ

၄၈၃-၄။ အာဒီနဝန္တိ ဒေါသံ။ ကထံ တေန ကတာ, ကတ္ထ ဝါ ဥပ္ပန္နာတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ကိရာ’’တိအာဒိ။ ဧကေနာတိ ဂန္ဓာရေန နာမ ဣသိနာဝ။ ဧဝဉှိ ပုဗ္ဗေနာပရံ သံသန္ဒတီတိ။ ဂန္ဓာရီ နာမေသာ ဝိဇ္ဇာ စူဠဂန္ဓာရီ, မဟာဂန္ဓာရီတိ ဒုဝိဓာ ဟောတိ။ တတ္ထ စူဠဂန္ဓာရီ နာမ တိဝဿတော ဩရံ မတသတ္တာနံ ဥပပန္နဋ္ဌာနဇာနနာ ဝိဇ္ဇာ။ ဝင်္ဂီသဝတ္ထု (သံ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၂၂၀၊ အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၂၁၂) စေတ္ထ သာဓကံ။ မဟာဂန္ဓာရီ နာမ တဿ စေဝ ဇာနနာ, တဒုတ္တရိ စ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏကမ္မဿ သာဓိကာ ဝိဇ္ဇာ။ ယေဘုယျေန ဟေသာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏကိစ္စံ သာဓေတိ။ တဿာ ကိရ ဝိဇ္ဇာယ သာဓကော ပုဂ္ဂလော တာဒိသေ ဒေသေ, ကာလေ စ မန္တံ ပရိဇပ္ပေတွာ ဗဟုဓာပိ အတ္တာနံ ဒဿေတိ, ဟတ္ထိအာဒီနိပိ ဒဿေတိ, အဒဿနီယောပိ ဟောတိ, အဂ္ဂိထမ္ဘမ္ပိ ကရောတိ, ဇလထမ္ဘမ္ပိ ကရောတိ, အာကာသေပိ အတ္တာနံ ဒဿေတိ, သဗ္ဗံ ဣန္ဒဇာလသဒိသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဋ္ဋောတိ ဒုက္ခိတော ဗာဓိတော။ တေနာဟ ‘‘ပီဠိတော’’တိ။

အာဒေသနာပါဋိဟာရိယဝဏ္ဏနာ

၄၈၅။ ကာမံ ‘‘စေတသိက’’န္တိ ဣဒံ ယေ စေတသိ နိယုတ္တာ စိတ္တေန သမ္ပယုတ္တာ, တေသံ သာဓာရဏဝစနံ, သာဓာရဏေ ပန ဂဟိတေ စိတ္တဝိသေသော ဒဿိတော နာမ ဟောတိ။ သာမညဇောတနာ စ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတိ, တသ္မာ စေတသိကပဒဿ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သောမနဿဒေါမနဿံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ အာဟ။ သောမနဿဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တဒေကဋ္ဌာ ရာဂါဒယော, သဒ္ဓါဒယော စ ဓမ္မာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ဒေါမနဿဂ္ဂဟဏေန ဒေါသာဒယော။ ဝိတက္ကဝိစာရာ ပန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ။ ပိ-သဒ္ဒဿ ဝတ္တဗ္ဗသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော သုဝိညေယျောတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တဝ မနော’’တိ, ဣမိနာ ပကာရေန တဝ မနော ပဝတ္တောတိ အတ္ထော။ ကေန ပကာရေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သောမနဿိတော ဝါ’’တိအာဒိ။ ‘‘ဧဝမ္ပိ တေ မနော’’တိ ဣဒံ သောမနဿိတတာဒိမတ္တဒဿနံ, န ပန ယေန သောမနဿိတော ဝါ ဒေါမနဿိတော ဝါ, တံ ဒဿနန္တိ တံ စိတ္တံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘ဣတိပိ တေ စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဣတိသဒ္ဒေါ စေတ္ထ နိဒဿနတ္ထော ‘‘အတ္ထီတိ ခေါ ကစ္စာန အယမေကော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၂။၁၅၊ ၃။၉၀) ဝိယ။ တေနာဟ ‘‘ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အတ္ထ’’န္တိ။ ပိ-သဒ္ဒေါ ဣဓာပိ ဝုတ္တသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော။ ပရဿ စိန္တံ မနတိ ဇာနာတိ ဧတာယာတိ စိန္တာမဏိ န-ကာရဿ ဏ-ကာရံ ကတွာ, သာ ဧဝ ပုဗ္ဗပဒမန္တရေန မဏိကာ။ စိန္တာ နာမ န စိတ္တေန ဝိနာ ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ပရေသံ စိတ္တံ ဇာနာတီ’’တိ။ ‘‘တဿာ ကိရ ဝိဇ္ဇာယ သာဓကော ပုဂ္ဂလော တာဒိသေ ဒေသေ, ကာလေ စ မန္တံ ပရိဇပ္ပိတွာ ယဿ စိတ္တံ ဇာနိတုကာမော, တဿ ဒိဋ္ဌသုတာဒိဝိသေသသဉ္ဇာနနမုခေန စိတ္တာစာရံ အနုမိနန္တော ကထေတီ’’တိ ကေစိ။ ‘‘ဝါစံ နိစ္ဆရာပေတွာ တတ္ထ အက္ခရသလ္လက္ခဏဝသေန ကထေတီ’’တိ အပရေ။ သာ ပန ဝိဇ္ဇာ ပဒကုသလဇာတကေန (ဇာ။ ၁။၉။၄၉ အာဒယော) ဒီပေတဗ္ဗာ။

အနုသာသနီပါဋိဟာရိယဝဏ္ဏနာ

၄၈၆။ ပဝတ္တေန္တာတိ ပဝတ္တနကာ ဟုတွာ, ပဝတ္တနဝသေန ဝိတက္ကေထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧဝန္တိ ဟိ ယထာနုသိဋ္ဌာယ အနုသာသနိယာ ဝိဓိဝသေန, ပဋိသေဓဝသေန စ ပဝတ္တိအာကာရပရာမသနံ, သာ စ အနုသာသနီ သမ္မာဝိတက္ကာနံ, မိစ္ဆာဝိတက္ကာနဉ္စ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနဝသေန တတ္ထ အာနိသံသဿ, အာဒီနဝဿ စ ဝိဘာဝနတ္ထံ ပဝတ္တတိ။ အနိစ္စသညမေဝ, န နိစ္စသညံ။ ပဋိယောဂီနိဝတ္တနတ္ထဉှိ ဧဝ-ကာရဂ္ဂဟဏံ။ ဣဓာပိ ဧဝံ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော, ပယောဇနဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဣဒံ-ဂဟဏေပိ ဧသေဝ နယော။ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂန္တိ နိဒဿနမတ္တံ တဒညရာဂဿ စေဝ ဒေါသာဒီနဉ္စ ပဟာနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ, တပ္ပဟာနဿ စ တဒညရာဂါဒိခေပနဿ ဥပါယဘာဝတော ဒုဋ္ဌလောဟိတဝိမောစနဿ ပုဗ္ဗဒုဋ္ဌမံသခေပနူပါယတာ ဝိယ။ လောကုတ္တရဓမ္မမေဝါတိ အဝဓာရဏံ ပဋိပက္ခဘာဝတော သာဝဇ္ဇဓမ္မနိဝတ္တနပရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဿာဓိဂမူပါယာနိသံသဘူတာနံ တဒညေသံ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ နာနန္တရိကဘာဝတော။ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယန္တိ ဒဿေတိ ဣဒ္ဓိယေဝ ပါဋိဟာရိယန္တိ ကတွာ။ သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။

ပါဋိဟာရိယပဒဿ ပန ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ပဌမဗောဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ နိဒါနဝဏ္ဏနာ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော, ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ။ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ အဋ္ဌင်္ဂဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ, တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ။ သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ, တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ။ အထ ဝါ ဘဂဝတော စေဝ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ, တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ။ တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန, ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ။ ‘‘ပဋီ’’တိ ဝါ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ, အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိ (သု။ နိ။ ၉၈၅၊ စူဠနိ။ ၄) ပါရာယနသုတ္တပဒေ ဝိယ, တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ, အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတုပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ, ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ နာမ ဘဝန္တိ, ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ။ ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ, မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော, တတ္ထ ဇာတံ, တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ, တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ, ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဝါ ပရသန္တာနေ ပသာဒါဒီနံ ပဋိပက္ခဿ ကိလေသဿ ဟရဏတော ဝုတ္တနယေန ပါဋိဟာရိယံ။ သတတံ ဓမ္မဒေသနာတိ သဗ္ဗကာလံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဒေသနာ။

ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယေနာတိ သဟာဒိယောဂေ ကရဏဝစနံ, တေန သဒ္ဓိံ အာစိဏ္ဏန္တိ အတ္ထော။ ဣတရတ္ထာပိ ဧသ နယော။ ဓမ္မသေနာပတိဿ အာစိဏ္ဏန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တမတ္ထံ ခန္ဓကဝတ္ထုနာ သာဓေန္တော ‘‘ဒေဝဒတ္တေ’’တိအာဒိမာဟ။ ဂယာသီသေတိ ဂယာဂါမဿ အဝိဒူရေ ဂယာသီသနာမကော ဟတ္ထိကုမ္ဘသဒိသော ပိဋ္ဌိပါသာဏော အတ္ထိ, ယတ္ထ ဘိက္ခုသဟဿဿပိ ဩကာသော ဟောတိ, တသ္မိံ ပိဋ္ဌိပါသာဏေ။ ‘‘စိတ္တာစာရံ ဉတွာ’’တိ ဣမိနာ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတိ, ‘‘ဓမ္မံ ဒေသေသီ’’တိ ဣမိနာ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ, ‘‘ဝိကုဗ္ဗနံ ဒဿေတွာ’’တိ ဣမိနာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ။ မဟာနာဂါတိ မဟာခီဏာသဝါ အရဟန္တော။ ‘‘နာဂေါ’’တိ ဟိ အရဟတော အဓိဝစနံ နတ္ထိ အာဂု ပါပမေတဿာတိ ကတွာ။ ယထာဟ သဘိယသုတ္တေ –

‘‘အာဂုံ န ကရောတိ ကိဉ္စိ လောကေ,

သဗ္ဗသံယောဂေ ဝိသဇ္ဇ ဗန္ဓနာနိ၊

သဗ္ဗတ္ထ န သဇ္ဇတီ ဝိမုတ္တော,

နာဂေါ တာဒိ ပဝုစ္စတေ တထတ္တာ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၅၂၇၊ မဟာနိ။ ၈၀၊ စူဠနိ။ ၂၇, ၁၃၉)၊

အဋ္ဌကထာယံ ပနေတ္ထ ‘‘ဓမ္မသေနာပတိဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု။ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အရဟတ္တဖလေ’’တိ (ဒီ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၄၈၆) ဝုတ္တံ။ သံဃဘေဒကက္ခန္ဓကပါဠိယံ ပန ‘‘အထ ခေါ တေသံ ဘိက္ခူနံ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တေန အာဒေသနာပါဋိဟာရိယာနုသာသနိယာ, အာယသ္မတာ စ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနေန ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယာနုသာသနိယာ ဩဝဒိယမာနာနံ အနုသာသိယမာနာနံ ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒိ ‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’န္တိ’’ (စူဠဝ။ ၃၄၅) ဥဘိန္နမ္ပိ ထေရာနံ ဓမ္မဒေသနာယ တေသံ ဓမ္မစက္ခုပဋိလာဘောဝ ဒဿိတော, တယိဒံ ဝိသဒိသဝစနံ ဒီဃဘာဏကာနံ, ခန္ဓကဘာဏကာနဉ္စ မတိဘေဒေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သင်္ဂါဟကဘာသိတာ ဟိ အယံ ပါဠိ, အဋ္ဌကထာ စ တေဟေဝ သင်္ဂဟမာရောပိတာ, အပိစ ပါဠိယံ ဥပရိမဂ္ဂဖလမ္ပိ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ တံ ဗြဟ္မာယုသုတ္တေ, (မ။ နိ။ ၂။၃၄၃) စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ္တေ (မ။ နိ။ ၃။၄၁၆) စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

‘‘အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ ပန ဗုဒ္ဓါနံ သတတံ ဓမ္မဒေသနာ’’တိ သာတိသယတာယ ဝုတ္တံ။ သဥပါရမ္ဘာနိ ယထာဝုတ္တေန ပတိရူပကေန ဥပါရမ္ဘိတဗ္ဗတော။ သဒေါသာနိ ပရာရောပိတဒေါသသမုစ္ဆိန္ဒနဿ အနုပါယဘာဝတော။ သဒေါသတ္တာ ဧဝ အဒ္ဓါနံ န တိဋ္ဌန္တိ စိရကာလဋ္ဌာယီနိ န ဟောန္တိ။ အဒ္ဓါနံ အတိဋ္ဌနတော န နိယျန္တီတိ ဖလေန ဟေတုနော အနုမာနံ။ အနိယျာနိကတာယ ဟိ တာနိ အနဒ္ဓနိယာနိ။ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ အနုပါရမ္ဘံ ဝိသုဒ္ဓိပ္ပဘဝတော, ဝိသုဒ္ဓိနိဿယတော စ။ တတောယေဝ နိဒ္ဒေါသံ။ န ဟိ တတ္ထ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓာဒိဒေါသသမ္ဘဝေါ အတ္ထိ။ နိဒ္ဒေါသတ္တာ ဧဝ အဒ္ဓါနံ တိဋ္ဌတိ ပရပ္ပဝါဒဝါတေဟိ, ကိလေသဝါတေဟိ စ အနုပဟန္တဗ္ဗတော။ အဒ္ဓါနံ တိဋ္ဌနတော နိယျာတီတိ ဣဓာပိ ဖလေန ဟေတုနော အနုမာနံ။ နိယျာနိကတာယ ဟိ တံ အဒ္ဓနိယံ။ တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တကာရဏတော, တေန စ ဥပါရမ္ဘာဒိံ, အနုပါရမ္ဘာဒိဉ္စာတိ ဥဘယံ ယထာက္ကမံ ဥဘယတ္ထ ဂါရယှပါသံသဘာဝါနံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ။

ဘူတနိရောဓေသကဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၄၈၇။ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ယသ္မာ မဟာဘူတပရိယေသကော ဘိက္ခု ပုရိမေသု ဒွီသု ပါဋိဟာရိယေသု ဝသိပ္ပတ္တော သုကုသလောပိ သမာနော မဟာဘူတာနံ အပရိသေသနိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ နာဝဗုဇ္ဈိ, တသ္မာ တဒုဘယာနိ နိယျာနာဝဟတ္တာဘာဝတော အနိယျာနိကာနီတိ တေသံ အနိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထံ။ နိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယံ တက္ကရဿ ဧကန္တတော နိယျာနာဝဟန္တိ တဿေဝ နိယျာနိကဘာဝဒဿနတ္ထံ။

ဧဝံ ဧတိဿာ ဒေသနာယ မုချပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနုသင်္ဂိကပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ နိယျာနမေဝ ဟိ ဧတိဿာ ဒေသနာယ မုချပယောဇနံ တဿ တဒတ္ထဘာဝတော။ ဗုဒ္ဓါနံ ပန မဟန္တဘာဝေါ အနုသင်္ဂိကပယောဇနံ အတ္ထာပတ္တိယာဝ ဂန္တဗ္ဗတော။ ကီဒိသော နာမေသ ဘိက္ခူတိ အာဟ ‘‘ယော မဟာဘူတေ’’တိအာဒိ။ ပရိယေသန္တောတိ အပရိယေသံ နိရုဇ္ဈနဝသေန မဟာဘူတေ ဂဝေသန္တော, တေသံ အနဝသေသနိရောဓံ ဝီမံသန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိစရိတွာတိ ဓမ္မတာယ စောဒိယမာနော ပရိစရိတွာ။ ဓမ္မတာသိဒ္ဓံ ကိရေတံ, ယဒိဒံ တဿ ဘိက္ခုနော တထာ ဝိစရဏံ ယထာ အဘိဇာတိယံ မဟာပထဝိကမ္ပာဒိ။ ဝိဿဇ္ဇောကာသန္တိ ဝိဿဇ္ဇဋ္ဌာနံ, ‘‘ဝိဿဇ္ဇကရ’’န္တိပိ ပါဌော, ဝိဿဇ္ဇကန္တိ အတ္ထော။ တသ္မာတိ ဗုဒ္ဓမေဝ ပုစ္ဆိတွာ နိက္ကင်္ခတ္တာ, တဿေဝ ဝိဿဇ္ဇိတုံ သမတ္ထတာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ မဟန္တဘာဝပ္ပကာသနတ္ထန္တိ သဒေဝကေ လောကေ အနညသာဓာရဏဿ ဗုဒ္ဓါနံ မဟန္တဘာဝဿ မဟာနုဘာဝတာယ ဒီပနတ္ထံ။ ဣဒဉ္စ ကာရဏန္တိ ‘‘သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ဧဒိသော ဧကော ဘိက္ခု တဒါနုဘာဝပ္ပကာသကော ဟောတီ’’တိ ဣမမ္ပိ ကာရဏံ။

ကတ္ထာတိ နိမိတ္တေ ဘုမ္မံ, ကသ္မိံ ဌာနေ ကာရဏဘူတေတိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ အာဂမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကိံ အာရမ္မဏံ ပစ္စယဘူတံ အဓိဂန္တွာ အဓိဂမနဟေတူတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ကိံ ပတ္တဿာ’’တိ။ ကိမာရမ္မဏံ ပတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ နိရုဇ္ဈန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော, ဟေတုဂဗ္ဘဝိသေသနမေတံ။ တေတိ မဟာဘူတာ။ အပ္ပဝတ္တိဝသေနာတိ ပုန အနုပ္ပဇ္ဇနဝသေန။ သဗ္ဗာကာရေနာတိ ဝစနတ္ထလက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာန-သမုဋ္ဌာနကလာပစုဏ္ဏနာနတ္တေကတ္တဝိနိဗ္ဘောဂါ- ဝိနိဗ္ဘောဂသဘာဂ-ဝိသဘာဂအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရသင်္ဂဟပစ္စယသမန္နာဟာရပစ္စယဝိဘာဂါကာရတော, သသမ္ဘာရသင်္ခေပသသမ္ဘာရဝိဘတ္တိသလက္ခဏသင်္ခေပသလက္ခဏဝိဘတ္တိအာကာရတော စာတိ သဗ္ဗေန အာကာရေန။

၄၈၈။ ဒိဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမင်္ဂီဘူတာ ဟုတွာ ဝိစရန္တိ, ကီဠန္တိ, ဇောတေန္တိ စာတိ ဒေဝါ, ဒေဝလောကာ။ တေ ယန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ ဧတေနာတိ ဒေဝယာနိယော ယထာ ‘‘နိယျာနိကာ’’တိ (ဓ။ သ။ ဒုကမာတိကာ ၉၇) ဧတ္ထ အနီယသဒ္ဒေါ ကတွတ္ထေ, တထာ ဣဓ ကရဏတ္ထေတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တေန ဟေသာ’’တိအာဒိ။ ဝသံ ဝတ္တေန္တောတိ ဧတ္ထ ဝသဝတ္တနံ နာမ ယထိစ္ဆိတဋ္ဌာနဂမနံ။ တန္တိ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ။ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော ဧတေသံ ဣဿရာတိ စာတုမဟာရာဇိကာ။ ကသ္မာ ပနေသ သမီပေ ဌိတံ သဒေဝကလောကပဇ္ဇောတံ ဘဂဝန္တံ အပုစ္ဆိတွာ ဒူရေ ဒေဝေ ဥပသင်္ကမီတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘သမီပေ ဌိတ’’န္တိအာဒိနာ။ ‘‘ယေ ဒေဝါ မဂ္ဂဖလလာဘိနော, တေပိ တမတ္ထံ ဧကဒေသေန ဇာနေယျုံ, ဗုဒ္ဓဝိသယော ပနာယံ ပဉှော ပုစ္ဆိတော’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘န ဇာနာမာ’’တိ အာဟံသု။ တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဝိသယေ’’တိအာဒိ။ န လဗ္ဘာတိ န သက္ကာ, အဇ္ဈောတ္ထရဏံ နာမေတ္ထ ပုစ္ဆာယ နိဗ္ဗာဓနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ပုစ္ဆတီ’’တိ။ ‘‘ဟတ္ထတော မောစေဿာမာ’’တိ ဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တံ, ဟန္ဒ နံ ဒူရမပနေဿာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အဘိက္ကန္တတရာတိ ဧတ္ထ အဘိသဒ္ဒေါ အတိသဒ္ဒတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အတိက္ကန္တတရာ’’တိ, ရူပသမ္ပတ္တိယာ စေဝ ပညာပဋိဘာနာဒိဂုဏေဟိ စ အမှေ အဘိဘုယျ ပရေသံ ကာမနီယတရာတိ အတ္ထော။ ပဏီတတရာတိ ဥဠာရတရာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥတ္တမတရာ’’တိ။

၄၉၁-၄၉၃။ သဟဿက္ခော ပန သက္ကော အဘိသမေတာဝီ အာဂတဖလော ဝိညာတသာသနော, သော ကသ္မာ တံ ဘိက္ခုံ ဥပါယေန နိယျောဇေသီတိ အနုယောဂမပနေတိ ‘‘အယံ ပန ဝိသေသော’’တိအာဒိနာ။

ခဇ္ဇောပနကန္တိ ရတ္တိံ ဇလန္တံ ခုဒ္ဒကကိမိံ။ ဓမန္တော ဝိယာတိ မုခဝါတံ ဒေန္တော ဝိယ။ အတ္ထိ စေဝါတိ ဧဒိသော မဟာဘူတပရိယေသကော ပုဂ္ဂလော နာမ ဝိဇ္ဇမာနော ဧဝ ဘဝေယျ, မယာ အပေသိတောယေဝ ပစ္ဆာ ဇာနိဿတီတိ အဓိပ္ပါယော။ တတောတိ တထာ စိန္တနတော ပရံ။ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဒေဝယာနိယသဒိသောဝ။ ‘‘ဒေဝယာနိယမဂ္ဂေါတိ ဝါ…ပေ… အဘိညာဉာဏန္တိ ဝါ သဗ္ဗမေတံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿေဝ နာမ’’န္တိ ဣဒံ ပါဠိယံ, အဋ္ဌကထာသု စ တတ္ထ တတ္ထ အာဂတရုဠှိနာမဝသေန ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗာသုပိ ဟိ အဘိညာသု ဒေဝယာနိယမဂ္ဂါဒိဧကစိတ္တက္ခဏိကအပ္ပနာဒိနာမံ ယထာရဟံ သမ္ဘဝတိ။

၄၉၄။ အာဂမနပုဗ္ဗဘာဂေ နိမိတ္တန္တိ ဗြဟ္မုနော အာဂမနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥပ္ပဇ္ဇနကနိမိတ္တံ။ ဥဒယတော ပုဗ္ဗဘာဂေတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော။ ဣမေတိ ဗြဟ္မကာယိကာ။ ဝေယျာကရဏေနာတိ ဗျာကရဏေန။ အနာရဒ္ဓစိတ္တောတိ အနာရာဓိတစိတ္တော အတုဋ္ဌစိတ္တော။ ဝါဒန္တိ ဒေါသံ။ ဝိက္ခေပန္တိ ဝါစာယ ဝိဝိဓာ ခေပနံ။

၄၉၅။ ကုဟကတ္တာတိ ဝုတ္တနယေန အဘူတတော အညေသံ ဝိမှာပေတုကာမတ္တာ။ ‘‘ဂုဟကတ္တာ’’တိ ပဌိတွာ ဂုယှိတုကာမတ္တာတိ အတ္ထမ္ပိ ဝဒန္တိ ကေစိ။

တီရဒဿီသကုဏူပမာဝဏ္ဏနာ

၄၉၇။ ပဒေသေနာတိ ဧကဒေသေန, ဥပါဒိန္နကေန သတ္တသန္တာနပရိယာပန္နေနာတိ အတ္ထော။ အနုပါဒိန္နကေပီတိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓေပိ။ နိပ္ပဒေသတောတိ အနဝသေသတော။ တသ္မာတိ တထာ ပုစ္ဆိတတ္တာ, ပုစ္ဆာယ အယုတ္တဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ပုစ္ဆာမူဠှဿာတိ ပုစ္ဆိတုမဇာနနတော ပုစ္ဆာယ သမ္မူဠှဿ။ ဝိတထပဉှော ဟိ ‘‘ပုစ္ဆာမူဠှော’’တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘မဂ္ဂမူဠှော’’တိ။ ပုစ္ဆာယ ဒေါသံ ဒဿေတွာတိ တေန ကတပုစ္ဆာယ ပုစ္ဆိတာကာရေ ဒေါသံ ဝိဘာဝေတွာ။ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနန္တိ တထာ သိက္ခာပိတာယ အဝိတထပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနံ။ ယသ္မာ ဝိဿဇ္ဇနံ နာမ ပုစ္ဆာနုရူပံ, ပုစ္ဆာသဘာဂေန ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတော, န စ တထာဂတာ ဝိရဇ္ဈိတွာ ကတပုစ္ဆာနုရူပံ ဝိရဇ္ဈိတွာဝ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, အတ္ထသဘာဂတာယ စ ဝိဿဇ္ဇနဿ ပုစ္ဆကာ တဒတ္ထံ အနဝဗုဇ္ဈန္တာ သမ္မုယှန္တိ, တသ္မာ ပုစ္ဆံ သိက္ခာပေတွာ အဝိတထပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနံ ဗုဒ္ဓါနမာစိဏ္ဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တေနာဟ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ။ ဒုဝိညာပယောတိ ယထာဝုတ္တကာရဏေန ဒုဝိညာပေတဗ္ဗော။

၄၉၈။ န ပတိဋ္ဌာတီတိ ပစ္စယံ ကတွာ န ပတိဋ္ဌဟတိ။ ‘‘ကတ္ထာ’’တိ ဣဒံ နိမိတ္တေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ကိံ အာဂမ္မာ’’တိ။ အပ္ပတိဋ္ဌာတိ အပ္ပစ္စယာ, သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သမုစ္ဆိန္နကာရဏာတိ အတ္ထော။ ဥပါဒိန္နံယေဝါတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓမေဝ။ ယသ္မာ ဧကဒိသာဘိမုခံ သန္တာနဝသေန ဗဟုဓာ သဏ္ဌိတေ ရူပပ္ပဗန္ဓေ ဒီဃသညာ, တမုပါဒါယ တတော အပ္ပကံ သဏ္ဌိတေ ရဿသညာ, တဒုဘယဉ္စ ဝိသေသတော ရူပဂ္ဂဟဏမုခေန ဂယှတိ, တသ္မာ ‘‘သဏ္ဌာနဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အပ္ပပရိမာဏေ ရူပသံဃာတေ အဏုသညာ, တဒုပါဒါယ တတော မဟတိ ထူလသညာ, ဣဒမ္ပိ ဒွယံ ဝိသေသတော ရူပဂ္ဂဟဏမုခေန ဂယှတီတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာပီ’’တိအာဒိ။ ‘‘ပိ-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ‘သဏ္ဌာနဝသေန ဥပါဒါရူပံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ ဝဏ္ဏမတ္တမေဝ ကထိတန္တိ ဣမမတ္ထံ သမုစ္စိနာတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ဟေတ္ထ ရူပါယတနပရိယာယောဝ။ သုဘန္တိ သုန္ဒရံ, ဣဋ္ဌန္တိ အတ္ထော။ အသုဘန္တိ အသုန္ဒရံ, အနိဋ္ဌန္တိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ပနေဝံ ကထိတ’’န္တိ။ ဒီဃံ ရဿံ အဏုံ ထူလံ သုဘာသုဘန္တိ တီသုပိ ဌာနေသု ရူပါယတနမုခေန ဥပါဒါရူပဿေဝ ဂဟဏံ ဘူတရူပါနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘ကတ္ထ အာပေါ စ ပထဝီ, တေဇော ဝါယော န ဂါဓတီ’’တိ ဟိ ဘူတရူပါနိ ဝိသုံ ဂယှန္တိ။ နာမန္တိ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓစတုက္ကံ။ တဉှိ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနတော, နာမကရဏတော စ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဟေဋ္ဌာ ‘‘ဒီဃံ ရဿ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ ဣဓ ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပသညာယ ဂဟိတန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဒီဃာဒိဘေဒ’’န္တိ ဣမိနာ။ အာဒိသဒ္ဒေန အာပါဒီနဉ္စ သင်္ဂဟော။ ယသ္မာ ဝါ ဒီဃာဒိသမညာ န ရူပါယတနဝတ္ထုကာဝ, အထ ခေါ ဘူတရူပဝတ္ထုကာပိ။ တထာ ဟိ သဏ္ဌာနံ ဖုသနမုခေနပိ ဂယှတိ, တသ္မာ ဒီဃရဿာဒိဂ္ဂဟဏေန ဘူတရူပမ္ပိ ဂယှတေဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဝိညာပေတုံ ‘‘ဒီဃာဒိဘေဒံ ရူပ’’ မိစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ ကိံ အာဂမ္မာတိ ကိံ အဓိဂန္တွာ ကိဿ အဓိဂမနဟေတု။ ‘‘ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ ဣဒံ အနုပ္ပါဒနိရောဓံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ခဏနိရောဓန္တိ အာဟ ‘‘အသေသမေတံ နပ္ပဝတ္တတီ’’တိ။

၄၉၉။ တတြ ဝေယျာကရဏံ ဘဝတီတိ အနုသန္ဓိဝစနမတ္တံ စုဏ္ဏိယပါဌံ ဝတွာ ဝေယျာကရဏဝစနဘူတံ ဝိညာဏန္တိအာဒိံ သိလောကမာဟာတိ အဓိပ္ပါယော။ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ ဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဉာတဗ္ဗံ, သဗ္ဗဉာဏုတ္တမေန အရိယမဂ္ဂဉာဏေန ပစ္စက္ခတော ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနဿေတံ နာမ’’န္တိ။ နိဒဿီယတေတိ နိဒဿနံ, စက္ခုဝိညေယျံ, န နိဒဿနံ အနိဒဿနံ, အစက္ခုဝိညေယျန္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ နိဒဿနံ ဝါ ဥပမာ, တဒေတဿ နတ္ထီတိ အနိဒဿနံ။ န ဟိ နိဗ္ဗာနဿ နိစ္စဿ ဧကဘူတဿ အစ္စန္တပဏီတသဘာဝဿ သဒိသံ နိဒဿနံ ကုတောစိ လဗ္ဘတီတိ။ ယံ အဟုတွာ သမ္ဘောတိ, ဟုတွာ ပဋိဝေတိ, တံ သင်္ခတံ ဥဒယဝယန္တေဟိ သအန္တံ, အသင်္ခတဿ ပန နိဗ္ဗာနဿ နိစ္စဿ တေ ဥဘောပိ အန္တာ န သန္တိ, တတော ဧဝ နဝဘာဝါပဂမသင်္ခါတာ ဇရတာပိ တဿ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပါဒန္တော ဝါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ဥပ္ပါဒန္တောတိ ဥပ္ပါဒါဝတ္ထာ။ ဝယန္တောတိ ဘင်္ဂါဝတ္ထာ။ ဌိတဿ အညထတ္တန္တောတိ ဇရတာ ဝုတ္တာ။ အဝသေသဂ္ဂဟဏေန ဌိတာဝတ္ထာ အနုညာတာ ဟောတိ။ တိတ္ထဿာတိ ပါနတိတ္ထဿ။ တတ္ထ နိဗ္ဗစနံ ဒဿေတိ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိနာ။ ပပန္တီတိ ပကာရေန ပိဝန္တိ။ တထာ ဟိ အာစရိယေန ဝုတ္တံ ‘‘ပပန္တိ ဧတ္ထာတိ ပပန္တိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထ ဟိ ပပန္တိ ပါနတိတ္ထ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၄၉၉) နိရုတ္တိနယေန, ယထာရုတလက္ခဏေန ဝါ ပ-ကာရဿ ဘ-ကာရော ကတော။ သဗ္ဗတောတိ သဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနမုခတော။ တေနာဟ ‘‘အဋ္ဌတိံသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ယေန ယေန မုခေနာ’’တိ။ အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – ပကာရေန ဘာသနံ ဇောတနံ ပဘာ, သဗ္ဗတော ပဘာ အဿာတိ သဗ္ဗတောပဘံ, ကေနစိ အနုပက္ကိလိဋ္ဌတာယ သမန္တတော ပဘဿရံ ဝိသုဒ္ဓန္တိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနေတိ နိမိတ္တေ ဘုမ္မံ ဒဿေတိ ‘‘ဣဒံ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မာ’’တိ ဣမိနာ။ ယေန နိဗ္ဗာနမဓိဂတံ, တံ သန္တတိပရိယာပန္နာနံယေဝ ဣဓ အနုပ္ပါဒနိရောဓော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါဒိန္နကဓမ္မဇာတံ နိရုဇ္ဈတိ, အပ္ပဝတ္တံ ဟောတီ’’တိ။

တတ္ထာတိ ယဒေတံ ‘‘ဝိညာဏဿ နိရောဓေနာ’’တိ ပဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ။ ဝိညာဏံ ဥဒ္ဓရတိ တဿ ဝိဘဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ။ စရိမကဝိညာဏန္တိ အရဟတော စုတိစိတ္တသင်္ခါတံ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တံ။ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏန္တိ ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရစိတ္တံ။ ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတီတိ ဧတသ္မိံ နိဗ္ဗာနေ ဧတံ နာမရူပံ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ နိရုဇ္ဈတိ။ တေနာဟ ‘‘ဝိဇ္ဈာတ…ပေ… ဘာဝံ ယာတီ’’တိ။ ဝိဇ္ဈာတဒီပသိခါ ဝိယာတိ နိဗ္ဗုတဒီပသိခါ ဝိယ။ ‘‘အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿာပီ’’တိအာဒိနာ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုမုခေန အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုမေဝ ဝဒတိ နာမရူပဿ အနဝသေသတော ဥပရုဇ္ဈနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနုပ္ပါဒဝသေန ဥပရုဇ္ဈတီ’’တိ။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေနာတိ ကတ္တရိ, ကရဏေ ဝါ ကရဏဝစနံ, နိရောဓေနာတိ ပန ဟေတုမှိ။ ဧတ္ထာတိ နိဗ္ဗာနေ။ သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ ကေဝဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

ကေဝဋ္ဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၂။ လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

လောဟိစ္စဗြာဟ္မဏဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၅၀၁။ ဧဝံ ကေဝဋ္ဋသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ လောဟိစ္စသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, ကေဝဋ္ဋသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ လောဟိစ္စသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… ကောသလေသူတိ လောဟိစ္စသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ သာလဝတိကာတိ ကာရဏမန္တရေန ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန တဿ ဂါမဿ နာမံ။ ဂါမဏိကာဘာဝေနာတိ ကေစိ။ ဝတိယာတိ ကဏ္ဋကသာခါဒိဝတိယာ။ လောဟိတော နာမ တဿ ကုလေ ပုဗ္ဗပုရိသော, တဗ္ဗံသဝသေန လောဟိတဿ အပစ္စံ လောဟိစ္စောတိ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေါတ္တတော အာဂတနာမံ။

၅၀၂။ ‘‘ကိဉှိ ပရော ပရဿ ကရိဿတီ’’တိ ပရာနုကမ္ပာ ဝိရဟိတတ္တာ လာမကံ။ န တု ဥစ္ဆေဒသဿတာနံ အညတရဿာတိ အာဟ ‘‘န ပနာ’’တိအာဒိ။ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဟိ လဒ္ဓိမတ္တံ အဓိပ္ပေတံ, အညထာ ဥစ္ဆေဒသဿတဂ္ဂါဟဝိနိမုတ္တော ကောစိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော နာမ နတ္ထီတိ တေသမညတရံ သိယာ။ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ မနသိ, ဝစသိ စ ဥပ္ပန္နတာသာဓာရဏဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘န ကေဝလဉ္စာ’’တိအာဒိနာ။ သော ကိရ…ပေ… ဘာသတိယေဝါတိ စ တဿာ လဒ္ဓိယာ လောကေ ပါကဋဘာဝံ ဝဒတိ။ ယသ္မာ ပန အတ္တတော အညော ပရော ဟောတိ, တသ္မာ ယထာ အနုသာသကတော အနုသာသိတဗ္ဗော ပရော, ဧဝံ အနုသာသိတဗ္ဗတောပိ အနုသာသကောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကိံ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ စေတ္ထ ‘‘ကရိဿတီ’’တိ အနာဂတကာလဝစနံ, အနာဂတေပိ ဝါ တေန တဿ ကာတဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ဒဿနတ္ထံ။ ကုသလံ ဓမ္မန္တိ အနဝဇ္ဇဓမ္မံ နိက္ကိလေသဓမ္မံ, ဝိမောက္ခဓမ္မန္တိ အတ္ထော။ ‘‘ပရေသံ ဓမ္မံ ကထေဿာမီ’’တိ တေဟိ အတ္တာနံ ပရိဝါရာပေတွာ ဝိစရဏံ ကိမတ္ထိယံ, အာသယဝုဒ္ဓဿပိ အနုရောဓေန ဝိနာ တံ န ဟောတိ, တသ္မာ အတ္တနာ…ပေ… ဝိဟာတဗ္ဗန္တိ ဝဒတိ။ တေနာဟ ‘‘ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ပါပကံ လောဘဓမ္မံ ဝဒါမီ’’တိ။

၅၀၄။ ‘‘ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ ပုလ္လိင်္ဂိကဿပိ အတ္ထဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂသမညာတိ ဒဿေတိ။ သောတိ လောဟိစ္စဗြာဟ္မဏော။ ဘာရောတိ ဘဂဝတော ပရိသဗာဟုလ္လတ္တာ, အတ္တနော စ ဗဟုကိစ္စကရဏီယတ္တာ ဂရု ဒုက္ကရံ။

၅၀၈။ ကထာဖာသုကတ္ထန္တိ ကထာသုခတ္ထံ, သုခေန ကထံ ကထေတုဉ္စေဝ သောတုဉ္စာတိ အတ္ထော။ အယံ ဥပါသကောတိ ရောသိကနှာပိတံ အာဟ။ အပ္ပေဝ နာမ သိယာတိ ဧတ္ထ ပီတိဝသေန အာမေဍိတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ တံ ‘‘ဗုဒ္ဓဂဇ္ဇိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဘဂဝါ ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဝိသေသတော ပီတိသောမနဿဇာတော ဟောတိ, တသ္မာ ပီတိဝသေန ပဌမံ ဂဇ္ဇတိ, ဒုတိယမ္ပိ အနုဂဇ္ဇတိ။ ကိံ ဝိသေသံ ဂဇ္ဇနမနုဂဇ္ဇနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အယ’’န္တိအာဒိ။ အာဒေါ ဘာသနံ အလ္လာပေါ, သညောဂေ ပရေ ရဿော။ တဒုတ္တရိ သဟ ဘာသနံ သလ္လာပေါ။

လောဟိစ္စဗြာဟ္မဏာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

၅၀၉။ သမုဒယသဉ္ဇာတီတိ အာယုပ္ပါဒေါတိ အာဟ ‘‘ဘောဂုပ္ပါဒေါ’’တိ။ တတောတိ သာလဝတိကာယ။ လာဘန္တရာယကရောတိ ဓနဓညလာဘဿ အန္တရာယကရော။ အနုပုဗ္ဗော ကပိ-သဒ္ဒေါ အာကင်္ခနတ္ထောတိ ဒဿေတိ ‘‘ဣစ္ဆတီ’’တိ ဣမိနာ။ အယံ အဋ္ဌကထာတော အပရော နယော – သာတိသယေန ဟိတေန အနုကမ္ပကော အနုဂ္ဂဏှနကော ဟိတာနုကမ္ပီတိ။ သမ္ပဇ္ဇတီတိ အာသေဝနလာဘေန နိပ္ပဇ္ဇတိ, ဗလဝတီ ဟောတိ အဝဂ္ဂဟာတိ အတ္ထော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိယတာ ဟောတီ’’တိ။

၅၁၀-၅၁၁။ ဒုတိယံ ဥပပတ္တိန္တိ ‘‘နနု ရာဇာ ပသေနဒိကောသလော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ဒုတိယံ ဥပပတ္တိံ ဌာနံ ယုတ္တိံ။ ကာရဏဉှိ ဘဂဝါ ဥပမာမုခေန ဒဿေတိ, ဣမာယ စ ဥပပတ္တိယာ တုမှေ စေဝ အညေ စာတိ လောဟိစ္စမ္ပိ အန္တောကတွာ သံဝေဇနံ ကတံ ဟောတိ။ ယေ စ ဣမေ ကုလပုတ္တာ ဒိဗ္ဗာ ဂဗ္ဘာ ပရိပါစေန္တီတိ ယောဇနာ။ ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ, ဉာဏပရိပါကဿ ဝါ အဘာဝေန အသက္ကောန္တာ။ ကမ္မပဒေန အတုလျာဓိကရဏတ္တာ ပရိပါစေန္တိ ကိရိယာယ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသေန ဥပယောဂတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ။ ယေ ပန ‘‘ပရိပစ္စန္တီ’’တိ ကမ္မရူပေန ပဌန္တိ, တေသံ မတေ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသေန ပယောဇနံ နတ္ထိ ကမ္မကတ္တုဘာဝတော, အတ္ထော ပနဿ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ဝုတ္တနယေန ဒါနာဒိပုညဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အဟိတာနုကမ္ပာဒိတာ စ တဿ တံသမင်္ဂီသတ္တဝသေန ဟောတိ။ ဒိဝိ ဘဝါတိ ဒိဗ္ဗာ။ ဂဗ္ဘေန္တိ ပရိပစ္စနဝသေန အတ္တနိ ပဗန္ဓေန္တီတိ ဂဗ္ဘာ, ဒေဝလောကာ။ ‘‘ဆန္နံ ဒေဝလောကာန’’န္တိ နိဒဿနဝစနမေတံ။ ဗြဟ္မလောကဿာပိ ဟိ ဒိဗ္ဗဂဗ္ဘဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဟေတုကတ္တာ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဘာဝနံ ဘာဝယမာနာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ။ ‘‘ဒေဝလောကဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပူရယမာနာ’’တိ ဝတွာ တံ ပဋိပဒံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒါနံ ဒဒမာနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဘဝန္တိ ဧတ္ထ ယထာရုစိ သုခသမပ္ပိတာတိ ဘဝါ, ဝိမာနာနိ။ ဒေဝဘာဝါဝဟတ္တာ ဒိဗ္ဗာ။ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဗ္ဘာ။ ဒါနာဒယော ဒေဝလောကသံဝတ္တနိက ပုညဝိသေသာ။ ဒိဗ္ဗာ ဘဝါတိ ဣဓ ဒေဝလောကပရိယာပန္နာ ဥပပတ္တိဘဝါ အဓိပ္ပေတာ။ တဒါဝဟော ဟိ ကမ္မဘဝေါ ပုဗ္ဗေ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ဒေဝလောကေ ဝိပါကက္ခန္ဓာ’’တိ။

တယောစောဒနာရဟဝဏ္ဏနာ

၅၁၃။ အနိယာမိတေနေဝါတိ အနိယမိတေနေဝ, ‘‘တွံ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိကော, ဧဝံ သတ္တာနံ အနတ္ထဿ ကာရကော’’တိ ဧဝံ အနုဒ္ဒေသိကေနေဝ။ သဗ္ဗလောကပတ္ထဋာယ လဒ္ဓိယာ သမုပ္ပဇ္ဇနတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဥဂ္ဂတံ။ မာနန္တိ ‘‘အဟမေတံ ဇာနာမိ, အဟမေတံ ပဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ပဏ္ဍိတမာနံ။ ဘိန္ဒိတွာတိ ဝိဓမေတွာ, ဇဟာပေတွာတိ အတ္ထော။ တယော သတ္ထာရေတိ အသမ္ပာဒိတအတ္တဟိတော အနောဝါဒကရသာဝကော စ အသမ္ပာဒိတအတ္တဟိတော ဩဝါဒကရသာဝကော စ သမ္ပာဒိတအတ္တဟိတော အနောဝါဒကရသာဝကော စေတိ ဣမေ တယော သတ္ထာရေ။ စတုတ္ထော ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ န စောဒနာရဟော, တသ္မာ ‘‘တံ တေန ပုစ္ဆိတော ဧဝ ကထေဿာမီ’’တိ စောဒနာရဟေဝ တယော သတ္ထာရေ ပဌမံ ဒဿေတိ, ပစ္ဆာ စတုတ္ထံ သတ္ထာရံ။ ကာမဉ္စေတ္ထ စတုတ္ထော သတ္ထာ ဧကော အဒုတိယော အနညသာဓာရဏော, တထာပိ သော ယေသံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာနံ ဝသေန ‘‘ဓမ္မမယော ကာယော’’တိ ဝုစ္စတိ, တေသံ သမုဒါယဘူတောပိ တေ ဂုဏာဝယဝေ သတ္ထုဋ္ဌာနိယေ ကတွာ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ‘‘အယမ္ပိ ခေါ လောဟိစ္စ သတ္ထာ’’တိ အဘာသိ။

အညာတိ ယ-ကာရလောပနိဒ္ဒေသော ‘‘သယံ အဘိညာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၂၈, ၃၇၊ မ။ နိ။ ၁။၁၅၄, ၄၄၄) ဝိယ, တဒတ္ထေ စေတံ သမ္ပဒါနဝစနန္တိ ဒဿေတိ ‘‘အညာယာ’’တိအာဒိနာ။ သာဝကတ္တံ ပဋိဇာနိတွာ ဌိတတ္တာ ဧကဒေသေနဿ သာသနံ ကရောန္တီတိ အာဟ ‘‘နိရန္တရံ တဿ သာသနံ အကတွာ’’တိ။ ဥက္ကမိတွာ ဥက္ကမိတွာတိ ကဒါစိ တထာ ကရဏံ, ကဒါစိ တထာ အကရဏဉ္စ သန္ဓာယ ဝိစ္ဆာဝစနံ, ယဒိစ္ဆိတံ ကရောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော။ ပဋိက္ကမန္တိယာတိ အနဘိရတိယာ အဂါရဝေန အပဂစ္ဆန္တိယာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္ဆန္တိယာ’’တိအာဒိ။ ဧကာယာတိ အဒုတိယာယ ဣတ္ထိယာ, သမ္ပယောဂန္တိ မေထုနဓမ္မသမာယောဂံ။ ဧကော ဣစ္ဆေယျာတိ အဒုတိယော ပုရိသော သမ္ပယောဂံ ဣစ္ဆေယျာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော။ ဩသက္ကနာဒိမုခေန ဣတ္ထိပုရိသသမ္ဗန္ဓနိဒဿနံ ဂေဟဿိတာဂေဟဿိတအပေက္ခဝသေန တဿ သတ္ထုနော သာဝကေသု ပဋိပတ္တိဒဿနတ္ထံ။ အတိဝိရတ္တဘာဝတော ဒဋ္ဌုမ္ပိ အနိစ္ဆမာနံ ပရမ္မုခိံ ဌိတံ ဣတ္ထိံ။ လောဘေနာတိ ပရိဝါရံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကလာဘသက္ကာရလောဘေန။ ဤဒိသောတိ ဧဝံသဘာဝေါ သတ္ထာ။ ယေနာတိ လောဘဓမ္မေန။ တတ္ထ သမ္ပာဒေဟီတိ တသ္မိံ ပဋိပတ္တိဓမ္မေ ပတိဋ္ဌိတံ ကတွာ သမ္ပာဒေဟိ။ ကာယဝင်္ကာဒိဝိဂမေန ဥဇုံ ကရောဟိ။

၅၁၄။ သဿရူပကာနိ တိဏာနီတိ သဿသဒိသာနိ နီဝါရာဒိတိဏာနိ။

၅၁၅။ ဧဝံ စောဒနံ အရဟတီတိ ဝုတ္တနယေန သာဝကေသု အပ္ပေါဿုက္ကဘာဝါပါဒနေ နိယောဇနဝသေန စောဒနံ အရဟတိ, န ပဌမော ဝိယ ‘‘ဧဝရူပေါ တဝ လောဘဓမ္မော’’တိအာဒိနာ, န စ ဒုတိယော ဝိယ ‘‘အတ္တာနမေဝ တာဝ တတ္ထ သမ္ပာဒေဟီ’’တိအာဒိနာ။ ကသ္မာ? သမ္ပာဒိတအတ္တဟိတတာယ တတိယဿ။

နစောဒနာရဟသတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၅၁၆။ န စောဒနာရဟောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ စောဒနာရဟတာ နာမ သတ္ထုဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ သာဝကဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ ဥဘယဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ ဝါ ဟောတိ, တယိဒံ သဗ္ဗမ္ပိ ဣမသ္မိံ သတ္ထရိ နတ္ထိ, တသ္မာ န စောဒနာရဟောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အဿဝါတိ ပဋိဿဝါ။

၅၁၇။ မယာ ဂဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာတိ သဗ္ဗသော အနဝဇ္ဇေ အနုပဝဇ္ဇေ သမ္မာပဋိပန္နေ, ပရေသဉ္စ သမ္မဒေဝ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေန္တေ သတ္ထရိ အဘူတဒေါသာရောပနဝသေန မိစ္ဆာဂဟိတာယ နိရယဂါမိနိယာ ပါပဒိဋ္ဌိယာ။ နရကပပါတန္တိ နရကသင်္ခါတံ မဟာပပါတံ။ ပပတန္တိ ဧတ္ထာတိ ဟိ ပပါတော။ ဓမ္မဒေသနာဟတ္ထေနာတိ ဓမ္မဒေသနာသင်္ခါတေန ဟတ္ထေန။ သဂ္ဂမဂ္ဂထလေတိ သဂ္ဂဂါမိမဂ္ဂဘူတေ ပုညဓမ္မထလေ, စာတုမဟာရာဇိကာဒိသဂ္ဂသောတာပတ္တိအာဒိမဂ္ဂသင်္ခါတေ ဝါ ထလေ။ သေသံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

လောဟိစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၃။ တေဝိဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၁၈။ ဧဝံ လောဟိစ္စသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတွာ ဣဒါနိ တေဝိဇ္ဇသုတ္တံ သံဝဏ္ဏေန္တော ယထာနုပုဗ္ဗံ သံဝဏ္ဏနောကာသဿ ပတ္တဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ, လောဟိစ္စသုတ္တဿာနန္တရံ သင်္ဂီတဿ သုတ္တဿ တေဝိဇ္ဇသုတ္တဘာဝံ ဝါ ပကာသေတုံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… ကောသလေသူတိ တေဝိဇ္ဇသုတ္တ’’န္တိ အာဟ။ နာမန္တိ နာမမတ္တံ။ ဒိသာဝါစီသဒ္ဒတော ပယုဇ္ဇမာနော ဧနသဒ္ဒေါ အဒုရတ္ထေ ဣစ္ဆိတော, တပ္ပယောဂေန စ ပဉ္စမိယတ္ထေ သာမိဝစနံ, တသ္မာ ‘‘ဥတ္တရေနာ’’တိ ပဒေန အဒူရတ္ထဇောတနံ, ပဉ္စမိယတ္ထေ စ သာမိဝစနံ ဒဿေတုံ ‘‘မနသာကဋတော အဝိဒူရေ ဥတ္တရပဿေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ဒိသာဝါစီသဒ္ဒတော ပဉ္စမီဝစနဿ အဒူရတ္ထဇောတနတော အဒူရတ္ထံ ဒဿေတုံ ဧနသဒ္ဒေန ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ကေစိ, သတ္တမိယတ္ထေ စေတံ တတိယာဝစနံ ‘‘ပုဗ္ဗေန ဂါမံ ရမဏီယ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ။ ‘‘အက္ခရစိန္တကာ ပန ဧန-သဒ္ဒယောဂေ အဝဓိဝါစိနိ ပဒေ ဥပယောဂဝစနံ ဣစ္ဆန္တိ, အတ္ထော ပန သာမိဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတော, တသ္မာ ဣဓ သာမိဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၅၁၈) အယံ အာစရိယမတိ။ တရုဏအမ္ဗရုက္ခသဏ္ဍေတိ တရုဏမ္ဗရုက္ခသမူဟေ။ ရုက္ခသမုဒါယဿ ဟိ ဝနသမညာ။

၅၁၉။ ကုလစာရိတ္တာဒိသမ္ပတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန မန္တဇ္ဈေနာဘိရူပတာဒိသမ္ပတ္တိံ သင်္ဂဏှာတိ။ တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒေသေ, ကုလေ ဝါ။ တေ နိဝါသဋ္ဌာနေန ဝိသေသေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ။ မန္တသဇ္ဈာယကရဏတ္ထန္တိ အာထဗ္ဗဏမန္တာနံ သဇ္ဈာယကရဏတ္ထံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အညေသံ ဗဟူနံ ပဝေသနံ နိဝါရေတွာ’’တိ။ နဒီတီရေတိ အစိရဝတိယာ နဒိယာ တီရေ။

မဂ္ဂါမဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

၅၂၀။ ဇင်္ဃစာရန္တိ စင်္ကမေန, ဣတော စိတော စ ဝိစရဏံ။ သော ဟိ ဇင်္ဃာသု ကိလမထဝိနောဒနတ္ထံ စရဏတော ‘‘ဇင်္ဃဝိဟာရော, ဇင်္ဃစာရော’’တိ စ ဝုတ္တော။ တေနာဟ ပါဠိယံ ‘‘အနုစင်္ကမန္တာနံ အနုဝိစရန္တာန’’န္တိ။ စုဏ္ဏမတ္တိကာဒိ နှာနီယသမ္ဘာရော။ တေန ဝုတ္တန္တိ ဥဘောသုပိ အနုစင်္ကမနာနုဝိစရဏာနံ လဗ္ဘနတော ဧဝံ ဝုတ္တံ။ မဂ္ဂေါ စေတ္ထ ဗြဟ္မလောကဂမနူပါယပဋိပဒါဘူတော ဥဇုမဂ္ဂေါ။ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဥဇုကံ မဂ္ဂတိ ဥပဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ ဟိ မဂ္ဂေါ, တဒညော အမဂ္ဂေါ, အ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဝုဒ္ဓိအတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တထာ ဟိ ‘‘ကတမံ နု ခေါ’’တိအာဒိနာ မဂ္ဂမေဝ ဒဿေတိ။ ပဋိပဒန္တိ ဗြဟ္မလောကဂါမိမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ။

အဉ္ဇသာယနောတိ ဥဇုမဂ္ဂဿ ဝေဝစနံ ပရိယာယဒွယဿ အတိရေကတ္ထဒီပနတော ယထာ ‘‘ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ။ ဒုတိယဝိကပ္ပေ အဉ္ဇသသဒ္ဒေါ ဥဇုကပရိယာယော။ နိယျာတီတိ နိယျာနိယော, သော ဧဝ နိယျာနိကောတိ ဒဿေတိ ‘‘နိယျာယန္တော’’တိ ဣမိနာ။ နိယျာနိကော နိယျာတီတိ စ ဧကန္တနိယျာနံ ဝုတ္တံ, ဂစ္ဆန္တော ဟုတွာ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော။ ကသ္မာ မဂ္ဂေါ ‘‘နိယျာတီ’’တိ ဝုတ္တော, နနွေသ ဂမနေ အဗျာပါရောတိ? သစ္စံ။ ယသ္မာ ပနဿ နိယျာတု-ပုဂ္ဂလဝသေန နိယျာနဘာဝေါ လဗ္ဘတိ, တသ္မာ နိယျာယန္တပုဂ္ဂလဿ ယောနိသော ပဋိပဇ္ဇနဝသေန နိယျာယန္တော မဂ္ဂေါ ‘‘နိယျာတီ’’တိ ဝုတ္တော။ ကရောတီတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပါဒေတိ။ တထာ ဥပ္ပါဒေန္တောယေဝ ဟိ တံ ပဋိပဇ္ဇတိ နာမ။ သဟ ဗျေတိ ဝတ္တတီတိ သဟဗျော, သဟဝတ္တနကော, တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဘာဝါယာ’’တိ။ သဟဘာဝေါတိ စ သလောကတာ, သမီပတာ ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တထာ စာဟ ‘‘ဧကဋ္ဌာနေ ပါတုဘာဝါယာ’’တိ။ သကမေဝါတိ အတ္တနော အာစရိယေန ပေါက္ခရသာတိနာ ကထိတမေဝ။ ထောမေတွာတိ ‘‘အယမေဝ ဥဇုမဂ္ဂေါ အယမဉ္ဇသာယနော’’တိအာဒိနာ ပသံသိတွာ။ တထာ ပဂ္ဂဏှိတွာ။ ဘာရဒွါဇောပိ သကမေဝ အတ္တနော အာစရိယေန တာရုက္ခေန ကထိတမေဝ အာစရိယဝါဒံ ထောမေတွာ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဝိစရတီတိ ယောဇနာ။ တေန ဝုတ္တန္တိ ယထာ တထာ ဝါ အဘိနိဝိဋ္ဌဘာဝေန ပါဠိယံ ဝုတ္တံ။

၅၂၁-၅၂၂။ အနိယျာနိကာဝါတိ အပ္ပါဋိဟာရိကာဝ, အညမညဿ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒဿေတွာ အဝိပရီတတ္ထဒဿနတ္ထံ ဥတ္တရရဟိတာ ဧဝါတိ အတ္ထော။ တုလန္တိ မာနပတ္ထတုလံ။ အညမညဝါဒဿ အာဒိတောဝ ဝိရုဒ္ဓဂ္ဂဟဏံ ဝိဂ္ဂဟော, သွေဝ ဝိဝဒနဝသေန အပရာပရံ ဥပ္ပန္နော ဝိဝါဒေါတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော’’တိအာဒိ။ ဒုဝိဓောပိ ဧသောတိ ဝိဂ္ဂဟော, ဝိဝါဒေါတိ ဒွိဓာ ဝုတ္တောပိ ဧသော ဝိရောဓော။ နာနာအာစရိယာနံ ဝါဒတောတိ နာနာရုစိကာနံ အာစရိယာနံ ဝါဒဘာဝတော။ နာနာဝါဒေါ နာနာဝိဓော ဝါဒေါတိ ကတွာ, အဓုနာ ပန ‘‘နာနာအာစရိယာနံ ဝါဒေါ နာနာဝါဒေါ’’တိ ပါဌော။

၅၂၃။ ဧကဿာပီတိ တုမှေသု ဒွီသု ဧကဿာပိ။ ဧကသ္မိန္တိ သကဝါဒပရဝါဒေသု ဧကသ္မိမ္ပိ။ သံသယော နတ္ထီတိ ‘‘မဂ္ဂေါ နု ခေါ, န မဂ္ဂေါ’’တိ ဝိစိကိစ္ဆာ နတ္ထိ, အဉ္ဇသာနဉ္ဇသာဘာဝေ ပန သံသယော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧသ ကိရာ’’တိအာဒိ ဧဝံ သတီတိ ယဒိ သဗ္ဗတ္ထ မဂ္ဂသညိနော, ဧဝံ သတိ ‘‘ကိသ္မိံ ဝေါ ဝိဂ္ဂဟော’’တိ ဘဂဝါ ပုစ္ဆတိ။ ဣတိသဒ္ဒေန စေတ္ထ အာဒျတ္ထေန ဝိဝါဒေါ, နာနာဝါဒေါ စ သင်္ဂဟိတော။

၅၂၄။ ‘‘ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဥဇုကံ မဂ္ဂတိ ဥပဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ မဂ္ဂေါ, ဥဇုမဂ္ဂေါ။ တဒညော အမဂ္ဂေါ, အ-သဒ္ဒေါ ဝါ ဝုဒ္ဓိအတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။ အနုဇုမဂ္ဂေတိ ဧတ္ထာပိ အ-သဒ္ဒေါ ဝုဒ္ဓိအတ္ထော စ ယုဇ္ဇတိ။ တမေဝ ဝတ္ထုန္တိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗြာဟ္မဏာနံ မဂ္ဂဿ မဂ္ဂဘာဝသင်္ခါတံ, သကမဂ္ဂဿ ဥဇုမဂ္ဂဘာဝသင်္ခါတဉ္စ ဝတ္ထုံ။ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ နာနာအာစရိယေဟိ ဝုတ္တမဂ္ဂါ, ယေ ပါဠိယံ ‘‘အဒ္ဓရိယာ ဗြာဟ္မဏာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ။ အယမေတ္ထ ပါဠိအတ္ထော – အဒ္ဓရော နာမ ယညဝိသေသော, တဒုပယောဂိဘာဝတော အဒ္ဓရိယာနိ ဝုစ္စန္တိ ယဇူနိ, တာနိ သဇ္ဈာယန္တီတိ အဒ္ဓရိယာ, ယဇုဝေဒိနော။ တိတ္တိရိနာ နာမ ဣသိနာ ကတာ မန္တာတိ တိတ္တိရာ, တေ သဇ္ဈာယန္တီတိ တိတ္တိရိယာ, ယဇုဝေဒိနော ဧဝ။ ယဇုဝေဒသာခါ ဟေသာ, ယဒိဒံ တိတ္တိရန္တိ။ ဆန္ဒော ဝုစ္စတိ ဝိသေသတော သာမဝေဒေါ, တံ သရေန ကာယန္တီတိ ဆန္ဒောကာ, သာမဝေဒိနော။ ‘‘ဆန္ဒောဂါ’’တိပိ တတိယက္ခရေန ပဌန္တိ, သော ဧဝတ္ထော။ ဗဟဝေါ ဣရိယော ထောမနာ ဧတ္ထာတိ ဗဝှါရိ, ဣရုဝေဒေါ, တံ အဓီယန္တီတိ ဗဝှါရိဇ္ဈာ။

ဗဟူနီတိ ဧတ္ထာယံ ဥပမာသံသန္ဒနာ – ယထာ တေ နာနာမဂ္ဂါ ဧကံသတော တဿ ဂါမဿ ဝါ နိဂမဿ ဝါ ပဝေသာယ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဗြာဟ္မဏေဟိ ပညာပိယမာနာပိ နာနာမဂ္ဂါ ဧကံသတော ဗြဟ္မလောကူပဂမနာယ ဗြဟ္မုနာ သဟဗျတာယ ဟောန္တီတိ။

၅၂၅။ ပဋိဇာနိတွာ ပစ္ဆာ နိဂ္ဂယှမာနာ အဝဇာနန္တီတိ ပုဗ္ဗေ နိဒ္ဒေါသတံ သလ္လက္ခမာနာ ပဋိဇာနိတွာ ပစ္ဆာ သဒေါသဘာဝေန နိဂ္ဂယှမာနာ ‘‘နေတံ မမ ဝစန’’န္တိ အဝဇာနန္တိ, န ပဋိဇာနန္တီတိ အတ္ထော။

၅၂၇-၅၂၉။ တေ တေဝိဇ္ဇာတိ တေဝိဇ္ဇကာ တေ ဗြာဟ္မဏာ။ ဧဝသဒ္ဒေန ဉာပိတော အတ္ထော ဣဓ နတ္ထီတိ ဝ-ကာရော ဂဟိတော, သော စ အနတ္ထကောဝါတိ ဒဿေတိ ‘‘အာဂမသန္ဓိမတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ, ဝဏ္ဏာဂမေန ပဒန္တရသန္ဓိမတ္တံ ကတန္တိ အတ္ထော။ အန္ဓပဝေဏီတိ အန္ဓပန္တိ။ ‘‘ပဏ္ဏာသသဋ္ဌိ အန္ဓာ’’တိ ဣဒံ တဿာ အန္ဓပဝေဏိယာ မဟတော ဂစ္ဆဂုမ္ဗဿ အနုပရိဂမနယောဂျတာဒဿနံ။ ဧဝဉှိ တေ ‘‘သုစိရံ ဝေလံ မယံ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ သညိနော ဟောန္တိ။ အန္ဓာနံ ပရမ္ပရသံသတ္တဝစနေန ယဋ္ဌိဂါဟကဝိရဟတာ ဒဿိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယဋ္ဌိဂါဟကေနာ’’တိအာဒိ။ တဒုဒါဟရဏံ ဒဿေန္တေန ‘‘ဧကော ကိရာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ အနုပရိဂန္တွာတိ ကဉ္စိ ကာလံ အနုက္ကမေန သမန္တတော ဂန္တွာ။ ကစ္ဆန္တိ ကစ္ဆဗန္ဓဒုဿကဏ္ဏံ။ ‘‘ကစ္ဆံ ဗန္ဓန္တီ’’တိအာဒီသု (စူဠဝ။ အဋ္ဌ။ ၂၈၀၊ ဝိ။ သင်္ဂ။ အဋ္ဌ။ ၃၄။၄၂) ဝိယ ဟိ ကစ္ဆသဒ္ဒေါ နိဗ္ဗသနဝိသေသပရိယာယော။ အပိစ ကစ္ဆန္တိ ဥပကစ္ဆကဋ္ဌာနံ။ ‘‘သမ္ဗာဓော နာမ ဥဘော ဥပကစ္ဆကာ မုတ္တကရဏ’’န္တိအာဒီသု (ပါစိ။ ၈၀၀) ဝိယ ဟိ ကာယေကဒေသဝါစကော ကစ္ဆသဒ္ဒေါ။ စက္ခုမာတိ ယဋ္ဌိဂါဟကံ ဝဒတိ။ ‘‘ပုရိမော’’တိအာဒိ ယထာဝုတ္တက္ကမေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ နာမကညေဝါတိ အတ္ထာဘာဝတော နာမမတ္တမေဝ, တံ ပန ဘာသိတံ တေဟိ သာရသညိတမ္ပိ နာမမတ္တတာယ အသာရဘာဝတော နိဟီနမေဝါတိ အတ္ထမတ္တံ ဒဿေတိ ‘‘လာမကံယေဝါ’’တိ ဣမိနာ။

၅၃၀။ ယောတိ ဗြဟ္မလောကော။ ယတောတိ ဘုမ္မတ္ထေ နိဿက္ကဝစနံ။ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌနတော ဝိသေသပရာမသနံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မိံ ကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ဥဂ္ဂမနကာလေ’’တိအာဒိနာ ပကရဏာဓိဂတမာဟ။ အာယာစန္တီတိ ဥဂ္ဂမနံ ပတ္ထေန္တိ။ ကသ္မာ? လောကဿ ဗဟုကာရဘာဝတော။ တထာ ထောမနာဒီသု။ သောမ္မောတိ သီတလော။ အယံ ကိရ ဗြာဟ္မဏာနံ လဒ္ဓိ ‘‘ပုဗ္ဗေဗြာဟ္မဏာနမာယာစနာယ စန္ဒိမသူရိယာ’ဂန္တွာ လောကေ ဩဘာသံ ကရောန္တီ’’တိ။

၅၃၂။ ဣဓ ပန ကိံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဣမသ္မိံ ပန အပ္ပစ္စက္ခဘူတဿ ဗြဟ္မုနော သဟဗျတာယ မဂ္ဂဒေသနေ တေဝိဇ္ဇာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထိ, ယေ ပစ္စက္ခဘူတာနမ္ပိ စန္ဒိမသူရိယာနံ သဟဗျတာယ မဂ္ဂံ ဒေသေတုံ န သက္ကောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘ယတ္ထာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဣဓာ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပစ္စာမသတိ။

အစိရဝတီနဒီဥပမာကထာဝဏ္ဏနာ

၅၄၂။ သမဘရိတာတိ သမ္ပုဏ္ဏာ။ တတော ဧဝ ကာကပေယျာ။ ပါရာတိ ပါရိမတီရ, အာလပနမေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အမ္ဘော’’တိ ဝုတ္တံ။ အပါရန္တိ ဩရိမတီရံ။ ဧဟီတိ အာဂစ္ဆာဟိ။ ဝတာတိ ဧကံသေန။ အထ ဂမိဿသိ, ဧဝံ သတိ ဧဟီတိ ယောဇနာ။ ‘‘အတ္ထိမေ’’တိအာဒိ အဝှါနကာရဏံ။

၅၄၄။ ပဉ္စသီလ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ ယမနိယမာဒိဗြာဟ္မဏဓမ္မာနံ တဒန္တောဂဓဘာဝတော။ တဗ္ဗိပရီတာတိ ပဉ္စသီလာဒိဝိပရီတာ ပဉ္စဝေရာဒယော။ ဣန္ဒန္တိ ဣန္ဒနာမကံ ဒေဝပုတ္တံ, သက္ကံ ဝါ။ ‘‘အစိရဝတိယာ တီရေ နိသိန္နော’’တိ ဣမိနာ ယဿာ တီရေ နိသိန္နော, တဒေဝ ဥပမံ ကတွာ အာဟရတိ ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာတိ ဒဿေတိ။ ‘‘ပုနပီ’’တိ ဝတွာ ‘‘အပရမ္ပီ’’တိ ဝစနံ ဣတရာယပိ နဒီဥပမာယ သင်္ဂဏှနတ္ထံ။

၅၄၆။ ကာမယိတဗ္ဗဋ္ဌေနာတိ ကာမနီယဘာဝေန။ ဗန္ဓနဋ္ဌေနာတိ ကာမယိတဗ္ဗတော သတ္တာနံ စိတ္တဿ အာဗန္ဓနဘာဝေန။ ကာမဉ္စာယံ ဂုဏသဒ္ဒေါ အတ္ထန္တရေသုပိ ဒိဋ္ဌပယောဂေါ, တေသံ ပနေတ္ထ အသမ္ဘဝတော ပါရိသေသဉာယေန ဗန္ဓနဋ္ဌောယေဝ ယုတ္တောတိ ဒဿေတုံ အယမတ္ထုဒ္ဓါရော အာရဒ္ဓေါ။ အဟတာနန္တိ အဓောတာနံ အဘိနဝါနံ။ ဧတ္ထာတိ ခန္ဓကပါဠိပဒေ ပဋလဋ္ဌောတိ ပဋလသဒ္ဒဿ, ပဋလသင်္ခါတော ဝါ အတ္ထော။ ဂုဏဋ္ဌောတိ ဂုဏသဒ္ဒဿ အတ္ထော နာမ။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ အစ္စေန္တီတိ အတိက္ကမ္မ ပဝတ္တန္တိ။ ဧတ္ထာတိ သောမနဿဇာတကပါဠိပဒေ။ ဒက္ခိဏာတိ တိရစ္ဆာနဂတေ ဒါနစေတနာ။ ဧတ္ထာတိ ဒက္ခိဏဝိဘင်္ဂသုတ္တပဒေ (မ။ နိ။ ၃။၃၇၉) မာလာဂုဏေတိ မာလာဒါမေ။ ဧတ္ထာတိ သတိပဋ္ဌာန- (ဒီ။ နိ။ ၂။၃၇၈၊ မ။ နိ။ ၁။၁၀၉) ဓမ္မပဒပါဠိပဒေသု, (ဓ။ ပ။ ၅၃) နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ ကောဋ္ဌာသာပဓာနသီလာဒိသုက္ကာဒိသမ္ပဒါဇိယာသုပိ ပဝတ္တနတော။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ဂုဏော ပဋလရာသာနိသံသေ ကောဋ္ဌာသဗန္ဓနေ၊

သီလသုက္ကာဒျပဓာနေ, သမ္ပဒါယ ဇိယာယ စာ’’တိ။

ဧသေဝါတိ ဗန္ဓနဋ္ဌော ဧဝ။ န ဟိ ရူပါဒီနံ ကာမေတဗ္ဗဘာဝေ ဝုစ္စမာနေ ပဋလဋ္ဌော ယုဇ္ဇတိ တထာ ကာမေတဗ္ဗတာယ အနဓိပ္ပေတတ္တာ။ ရာသဋ္ဌာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ ပါရိသေသတော ပန ဗန္ဓနဋ္ဌောဝ ယုဇ္ဇတိ။ ယဒဂ္ဂေန ဟိ နေသံ ကာမေတဗ္ဗတာ, တဒဂ္ဂေန ဗန္ဓနဘာဝေါတိ။

ကောဋ္ဌာသဋ္ဌောပိ စေတ္ထ ယုဇ္ဇတေဝ စက္ခုဝိညေယျာဒိကောဋ္ဌာသဘာဝေန နေသံ ကာမေတဗ္ဗတော။ ကောဋ္ဌာသေ စ ဂုဏသဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘ဒိဂုဏံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ။

‘‘အသင်္ချေယျာနိ နာမာနိ, သဂုဏေန မဟေသိနော၊

ဂုဏေန နာမမုဒ္ဓေယျံ, အပိ နာမသဟဿတော’’တိ။ (ဓ။ သ။ အဋ္ဌ။ ၁၃၁၃၊ ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ၅၃၊ ပဋိ။ မ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၇၆) –

အာဒီသု ပန သမ္ပဒါဋ္ဌော ဂုဏသဒ္ဒေါ, သောပိ ဣဓ န ယုဇ္ဇတီတိ အနုဒ္ဓဋော။

ဒဿနမေဝ ဣဓ ဝိဇာနနန္တိ အာဟ ‘‘ပဿိတဗ္ဗာ’’တိ။ ‘‘သောတဝိညာဏေန သောတဗ္ဗာ’’တိအာဒိအတ္ထံ ‘‘ဧတေနုပါယေနာ’’တိ အတိဒိသတိ။ ဂဝေသိတာပိ ‘‘ဣဋ္ဌာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တေ ဣဓ နာဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယိဋ္ဌာ ဝါ ဟောန္တု မာ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣစ္ဆိတာ ဧဝ ဟိ ဣဓ ဣဋ္ဌာ, တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာ’’တိ, သုခါရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော။ ကာမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ။ ဣဋ္ဌဘာဝေန မနံ အပ္ပယန္တိ ဝဍ္ဎေန္တီတိ မနာပါ။ ပိယဇာတိကာတိ ပိယသဘာဝါ။ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ အတ္တာနမာရမ္မဏံ ကတွာ။ ကမ္မဘူတေ အာရမ္မဏေ သတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တံ ကာရဏဘာဝေန နိဒဿေန္တော ‘‘ရာဂုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတာ’’တိ အာဟ။

ဂေဓေနာတိ လောဘေန။ အဘိဘူတာ ဟုတွာ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ ယောဇနာ။ မုစ္ဆာကာရန္တိ မောဟနာကာရံ။ အဓိဩသန္နာတိ အဓိဂယှ အဇ္ဈောသာယ အဝသန္နာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဩဂါဠှာ’’တိ။ သာနန္တိ အဝသာနံ။ ပရိနိဋ္ဌာနပ္ပတ္တာတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပနဝသေန ပရိနိဋ္ဌာနံ ဥယျာတာ။ အာဒီနဝန္တိ ကာမပရိဘောဂေ သမ္ပတိ, အာယတိဉ္စ ဒေါသံ အပဿန္တာ။ ဃာသစ္ဆာဒနာဒိသမ္ဘောဂနိမိတ္တသံကိလေသတော နိဿရန္တိ အပဂစ္ဆန္တိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ, ယောနိသော ပစ္စဝေက္ခိတွာ တေသံ ပရိဘောဂပညာ။ တဒဘာဝတော အနိဿရဏပညာတိ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒမေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ။ ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂဝိရဟိတာတိ ယထာဝုတ္တပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန ပရိဘောဂတော ဝိရဟိတာ။

၅၄၈-၉။ အာဝရန္တီတိ ကုသလဓမ္မုပ္ပတ္တိံ အာဒိတော ဝါရေန္တိ။ နိဝါရေန္တီတိ နိရဝသေသတော ဝါရယန္တိ။ ဩနန္ဓန္တီတိ ဩဂါဟန္တာ ဝိယ ဆာဒေန္တိ။ ပရိယောနန္ဓန္တီတိ သဗ္ဗသော ဆာဒေန္တိ။ အာဝရဏာဒီနံ ဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တာနံ အာဝရဏာဒိအတ္ထာနံ ဝသေန။ တေ ဟိ အာသေဝနဗလဝတာယ ပုရိမပုရိမေဟိ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာ ဒဠှတရတမာဒိဘာဝပ္ပတ္တာ။

သံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

၅၅၀။ ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေ သတိ ပုရိသဿ ပဉ္စကာမဂုဏပရိဂ္ဂဟော ပရိပုဏ္ဏော ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန သပရိဂ္ဂဟော’’တိ။ ‘‘ဣတ္ထိပရိဂ္ဂဟေန အပရိဂ္ဂဟော’’တိ စ ဣဒံ တေဝိဇ္ဇဗြာဟ္မဏေသု ဒိဿမာနပရိဂ္ဂဟာနံ ဒုဋ္ဌုလ္လတမပရိဂ္ဂဟာဘာဝဒဿနံ။ ဧဝံ ဘူတာနံ တေဝိဇ္ဇာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ ကာ ဗြဟ္မုနာ သံသန္ဒနာ, ဗြဟ္မာ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အပရိဂ္ဂဟောတိ။ ဝေရစိတ္တေန အဝေရော, ကုတော ဧတဿ ဝေရပယောဂေါတိ အဓိပ္ပါယော။ စိတ္တဂေလညသင်္ခါတေနာတိ စိတ္တုပ္ပါဒဂေလညသညိတေန, ဣမိနာ တဿ ရူပကာယဂေလညဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ။ ဗျာပဇ္ဈေနာတိ ဒုက္ခေန။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာဒီဟီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန တဒေကဋ္ဌာ သံကိလေသဓမ္မာ သင်္ဂယှန္တိ။ အတောယေဝေတ္ထ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာဘာဝတော’’တိ တဒုဘယာဘာဝမတ္တဟေတုဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ။ အပ္ပဋိပတ္တိဟေတုဘူတာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ သတိ န ကဒါစိ စိတ္တံ ပုရိသဿ ဝသေ ဝတ္တတိ, ပဟီနာယ ပန တာယ သိယာ စိတ္တဿ ပုရိသဝသေ ဝတ္တနန္တိ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာယာ’’တိအာဒိ။ စိတ္တဂတိကာတိ စိတ္တဝသိကာ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တန္တီ’’တိ။ န တာဒိသောတိ ဗြာဟ္မဏာ ဝိယ န စိတ္တဝသိကော ဟောတိ, အထ ခေါ ဝသီဘူတဈာနာဘိညတာယ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတီတိ ဝသဝတ္တီ။

၅၅၂။ ဗြဟ္မလောကမဂ္ဂေတိ ဗြဟ္မလောကဂါမိမဂ္ဂေ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗေ, ပညာပေတဗ္ဗေ ဝါ, တံ ပညပေန္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ ဥပဂန္တွာတိ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိယာ ဥပသင်္ကမိတွာ, ပဋိဇာနိတွာ ဝါ။ သမတလန္တိ သညာယာတိ မတ္ထကေ ဧကင်္ဂုလံ ဝါ ဥပဍ္ဎင်္ဂုလံ ဝါ သုက္ခတာယ သမတလန္တိ သညာယ။ ပင်္ကံ ဩတိဏ္ဏာ ဝိယာတိ အနေကပေါရိသံ မဟာပင်္ကံ ဩတိဏ္ဏာ ဝိယ။ အနုပ္ပဝိသန္တီတိ အပါယမဂ္ဂံ ဗြဟ္မလောကမဂ္ဂသညာယ ဩဂါဟန္တိ။ တတော ဧဝ သံသီဒိတွာ ဝိသာဒံ ပါပုဏန္တိ။ ဧဝန္တိ ‘‘သမတလ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန။ သံသီဒိတွာတိ နိမုဇ္ဇိတွာ။ မရီစိကာယာတိ မိဂတဏှိကာယ ကတ္တုဘူတာယ။ ဝဉ္စေတွာတိ နဒီသဒိသံ ပကာသနေန ဝဉ္စေတွာ။ ဝါယမာနာတိ ဝါယမမာနာ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော။ သုက္ခတရဏံ မညေ တရန္တီတိ သုက္ခနဒီတရဏံ တရန္တိ မညေ။ အဘိန္နေပိ ဘေဒဝစနမေတံ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ တေဝိဇ္ဇာ အမဂ္ဂမေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဥပဂန္တွာ သံသီဒန္တိ, တသ္မာ။ ယထာ တေတိ တေ ‘‘သမတလ’’န္တိ သညာယ ပင်္ကံ ဩတိဏ္ဏာ သတ္တာ ဟတ္ထပါဒါဒီနံ သံဘဉ္ဇနံ ပရိဘဉ္ဇနံ ပါပုဏန္တိ ယထာ။ ဣဓေဝ စာတိ ဣမသ္မိဉ္စ အတ္တဘာဝေ။ သုခံ ဝါ သာတံ ဝါ န လဘန္တီတိ ဈာနသုခံ ဝါ ဝိပဿနာသာတံ ဝါ န လဘန္တိ, ကုတော မဂ္ဂသုခံ ဝါ နိဗ္ဗာနသာတံ ဝါတိ အဓိပ္ပါယော။ မဂ္ဂဒီပကန္တိ ‘‘မဂ္ဂဒီပက’’ မိစ္စေဝ တေဟိ အဘိမတံ။ တေဝိဇ္ဇကန္တိ တေဝိဇ္ဇတ္ထဉာပကံ။ ပါဝစနန္တိ ပကဋ္ဌဝစနသမ္မတံ ပါဌံ။ တေဝိဇ္ဇာနံ ဗြာဟ္မဏာနန္တိ သမ္ဗန္ဓေ သာမိဝစနံ။ ဣရိဏန္တိ အရညာနိယာ ဣဒံ အဓိဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အဂါမကံ မဟာရည’’န္တိ။ အနုပဘောဂရုက္ခေဟီတိ မိဂရုရုအာဒီနမ္ပိ အနုပဘောဂါရဟေဟိ ကိံ ပက္ကာဒိဝိသရုက္ခေဟိ။ ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဝနေ။ ပရိဝတ္တိတုမ္ပိ န သက္ကာ ဟောန္တိ မဟာကဏ္ဋကဂစ္ဆဂဟနတာယ။ ဉာတီနံ ဗျသနံ ဝိနာသော ဉာတိဗျသနံ။ ဧဝံ ဘောဂသီလဗျသနေသုပိ။ ရောဂေါ ဧဝ ဗျသတိ ဝိဗာဓတီတိ ရောဂဗျသနံ။ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဗျသနေပိ။

၅၅၄။ နနု ဇာတသဒ္ဒေနေဝ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါတိ စောဒနမပနေတိ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိနာ။ ဇာတော ဟုတွာ သံဝဍ္ဎိတော ဇာတသံဝဍ္ဎောတိ အာစရိယေန (ဒီ။ နိ။ ဋီ။ ၁။၅၅၄) ဝုတ္တံ, ဇာတော စ သော သံဝဍ္ဎော စာတိ ဇာတသံဝဍ္ဎောတိ ပန ယုဇ္ဇတိ ဝိသေသနပရနိပါတတ္တာ။ န သဗ္ဗသော ပစ္စက္ခာ ဟောန္တိ ပရိစယာဘာဝတော။ စိရနိက္ခန္တောတိ နိက္ခန္တော ဟုတွာ စိရကာလော။ စိရံ နိက္ခန္တဿ အဿာတိ ဟိ စိရနိက္ခန္တော။ ‘‘ဇာတသံဝဍ္ဎော’’တိ ပဒဒွယေန အတ္ထဿ ပရိပုဏ္ဏာဘာဝတော ‘‘တမေန’’န္တိ ကမ္မပဒံ ‘‘တာဝဒေဝ အဝသဋ’’န္တိ ပုန ဝိသေသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဒန္ဓာယိတတ္တန္တိ ဝိဿဇ္ဇနေ မန္ဒတ္တံ သဏိကဝုတ္တိ, တံ ပန သံသယဝသေန စိရာယနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကင်္ခါဝသေန စိရာယိတတ္တ’’န္တိ။ ဝိတ္ထာယိတတ္တန္တိ သာရဇ္ဇိတတ္တံ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိတ္ထာယိတတ္တံ နာမ ထမ္ဘိတတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ထဒ္ဓဘာဝဂ္ဂဟဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အပ္ပဋိဟတဘာဝံ ဒဿေတိ တဿေဝ အနာဝရဏဉာဏဘာဝတော။ နနွေတမ္ပိ အန္တရာယပဋိဟတံ သိယာတိ အာသင်္ကံ ပရိဟရတိ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ။ မာရာဝဋ္ဋနာဒိဝသေနာတိ ဧတ္ထ စက္ခုမောဟမုစ္ဆာကာလာဒိ သင်္ဂယှတိ။ န သက္ကာ တဿ ကေနစိ အန္တရာယော ကာတုံ စတူသု အနန္တရာယိကဓမ္မေသု ပရိယာပန္နဘာဝတော။

၅၅၅။ ဥဣစ္စုပသဂ္ဂယောဂေ လုမ္ပသဒ္ဒေါ, လုပိသဒ္ဒေါ ဝါ ဥဒ္ဓရဏတ္ထော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓရတူ’’တိ။ ဥပသဂ္ဂဝိသေသေန ဟိ ဓာတုသဒ္ဒါ အတ္ထဝိသေသဝုတ္တိနော ဟောန္တိ ယထာ ‘‘အာဒါန’’န္တိ။ ပဇာသဒ္ဒေါ ပကရဏာဓိဂတတ္တာ ဒါရကဝိသယောတိ အာဟ ‘‘ဗြာဟ္မဏဒါရက’’န္တိ။

ဗြဟ္မလောကမဂ္ဂဒေသနာဝဏ္ဏနာ

၅၅၆-၇။ ‘‘အပုဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗတာကာရဏံ ဒီပေတိ။ ယဿ အတိသယေန ဗလံ အတ္ထိ, သော ဗလဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗလသမ္ပန္နော’’တိ။ သင်္ခံ ဓမေတီတိ သင်္ခဓမကော, သင်္ခံ ဓမယိတွာ တတော သဒ္ဒပဝတ္တကော။ ‘‘ဗလဝါ’’တိအာဒိဝိသေသနံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘ဒုဗ္ဗလော ဟီ’’တိအာဒိ။ ဗလဝတော ပန သင်္ခသဒ္ဒေါတိ သမ္ဗန္ဓော။ အပ္ပနာဝ ဝဋ္ဋတိ ပဋိပက္ခတော သမ္မဒေဝ စေတသော ဝိမုတ္တိဘာဝတော, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော။

ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ ကာမာဝစရံ ဝုစ္စတိ ပမာဏကရာနံ သံကိလေသဓမ္မာနံ အဝိက္ခမ္ဘနတော။ တထာ ဟိ တံ ဗြဟ္မဝိဟာရပုဗ္ဗဘာဂဘူတံ ပမာဏံ အတိက္ကမိတွာ ဩဒိဿကာနောဒိဿကဒိသာဖရဏဝသေန ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကာ။ ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ပန ရူပါရူပါဝစရံ အပ္ပမာဏကတံ ကမ္မံ နာမ။ တေနာဟ ‘‘တဉှီ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ အရူပါဝစရေ ဩဒိဿကာနောဒိဿကဝသေန ဖရဏံ န လဗ္ဘတိ, တထာ ဒိသာဖရဏဉ္စ။ ကေစိ ပန ‘‘တံ အာဂမနဝသေန လဗ္ဘတီ’’တိ ဝဒန္တိ, တဒယုတ္တံ။ န ဟိ ဗြဟ္မဝိဟာရနိဿန္ဒော အာရုပ္ပံ, အထ ခေါ ကသိဏနိဿန္ဒော, တသ္မာ ယံ သုဘာဝိတံ ဝသီဘာဝံ ပါပိတံ အာရုပ္ပံ, တံ အပ္ပမာဏကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘ယံ ဝါ သာတိသယံ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာယ အဘိသင်္ခတေန သန္တာနေန နိဗ္ဗတ္တိတံ, ယဉ္စ ဗြဟ္မဝိဟာရသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သမာပန္နံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ, တံ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဖရဏပမာဏဝသေန အပ္ပမာဏကတ’’န္တိ အပရေ။ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ။

ရူပါဝစရာရူပါဝစရကမ္မေတိ ရူပါဝစရကမ္မေ စ အရူပါဝစရကမ္မေ စ သတိ။ န ဩဟီယတိ န တိဋ္ဌတီတိ ကတူပစိတမ္ပိ ကာမာဝစရကမ္မံ ယထာဓိဂတေ မဟဂ္ဂတဇ္ဈာနေ အပရိဟီနေ တံ အဘိဘဝိတွာ ပဋိဗာဟိတွာ သယံ ဩဟီယကံ ဟုတွာ ပဋိသန္ဓိံ ဒါတုံ သမတ္ထဘာဝေ န တိဋ္ဌတိ။ ‘‘န အဝသိဿတီ’’တိ ဧတဿ ဟိ အတ္ထဝစနံ ‘‘န ဩဟီယတီ’’တိ, တဒေတံ ‘‘န အဝတိဋ္ဌတီ’’တိ ဧတဿ ဝိသေသဝစနံ, ပရိယာယဝစနံ ဝါ။ တေနာဟ ‘‘ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ။ လဂ္ဂိတုန္တိ အာဝရိတုံ နိသေဓေတုံ။ ဌာတုန္တိ ပဋိဗလံ ဟုတွာ ပတိဋ္ဌာတုံ။ ဖရိတွာတိ ပဋိဖရိတွာ။ ပရိယာဒိယိတွာတိ တဿ သာမတ္ထိယံ ခေပေတွာ။ ဩကာသံ ဂဟေတွာတိ ဝိပါကဒါနောကာသံ ဂဟေတွာ, ဣမိနာ ‘‘လဂ္ဂိတုံ ဝါ ဌာတုံ ဝါ’’တိ ဝစနမေဝ ဝိတ္ထာရေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိ အတ္ထာပတ္တိဒဿနံ။ ကမ္မဿ ပရိယာဒိယနံ နာမ တဿ ဝိပါကုပ္ပါဒနံ နိသေဓေတွာ အတ္တနော ဝိပါကုပ္ပါဒနမေဝါတိ အာဟ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိ။ တဿာတိ ကာမာဝစရကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ။ သယမေဝါတိ ရူပါရူပါဝစရကမ္မမေဝ။ ဗြဟ္မသဟဗျတံ ဥပနေတိ အသတိ တာဒိသာနံ စေတောပဏိဓိဝိသေသေတိ အဓိပ္ပါယော။ တိဿဗြဟ္မာဒီနံ ဝိယ ဟိ မဟာပုညာနံ စေတောပဏိဓိဝိသေသေန မဟဂ္ဂတကမ္မံ ပရိတ္တကမ္မဿ ဝိပါကံ န ပဋိဗာဟတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အထ မဟဂ္ဂတဿ ဂရုကကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ ပရိတ္တံ လဟုကကမ္မံ ကထမတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတီတိ? တီသုပိ ကိရ ဝိနယဂဏ္ဌိပဒေသု ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘နိကန္တိဗလေနေဝ ဈာနံ ပရိဟာယတိ, တတော ပရိဟီနဈာနတ္တာ ပရိတ္တကမ္မံ လဒ္ဓေါကာသ’’န္တိ။ ကေစိ ပန ဝဒန္တိ ‘‘အနီဝရဏာဝတ္ထာယ နိကန္တိယာ ဈာနဿ ပရိဟာနိ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ။ ဣဒမေတ္ထ ယုတ္တတရကာရဏံ – အသတိပိ မဟဂ္ဂတကမ္မုနော ဝိပါကပဋိဗာဟနသမတ္ထေ ပရိတ္တကမ္မေ ‘‘ဣဇ္ဈတိ ဘိက္ခဝေ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ သီလဿာ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၁။၅၀၄၊ သံ။ နိ။ ၄။၃၅၂၊ အ။ နိ။ ၈။၃၅) ဝစနတော ကာမဘဝေ စေတောပဏိဓိ မဟဂ္ဂတကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ ပရိတ္တကမ္မုနော ဝိပါကောကာသံ ကရောတီတိ။ ဧဝံ မေတ္တာဒိဝိဟာရီတိ ဝုတ္တနယေန အပ္ပနာပတ္တာနံ မေတ္တာဒီနံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ ဝသေန ဝိဟာရီ။

၅၅၉။ ပဌမမုပနိဓာယ ဒုတိယံ, ကိမေတံ, ယမုပနိဓီယတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမမေဝါ’’တိအာဒိ။ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကေ သင်္ဂီတန္တိ အဇ္ဈာဟရိတွာ သမ္ဗန္ဓော။ ပုနပ္ပုနံ သရဏဂမနံ ဒဠှတရံ, မဟပ္ဖလတရဉ္စ, တသ္မာ ဒုတိယမ္ပိ သရဏဂမနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ကတိပါဟစ္စယေနာတိ ဒွီဟတီဟစ္စယေန။ ပဗ္ဗဇိတွာတိ သာမဏေရပဗ္ဗဇ္ဇံ ဂဟေတွာ။ အဂ္ဂညသုတ္တမ္ပိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၁၁၂) အမုံယေဝ ဝါသေဋ္ဌမာရဗ္ဘ ကထေသိ, နာညန္တိ ဉာပေတုံ ‘‘အဂ္ဂညသုတ္တေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ အာဂတနယေန ဥပသမ္ပဒဉ္စေဝ အရဟတ္တဉ္စ အလတ္ထုံ ပဋိလဘိံသူတိ အတ္ထော။ ယမေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တဒေတံ သုဝိညေယျမေဝ။

ဣတိ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ ပရမသုခုမဂမ္ဘီရဒုရနုဗောဓတ္ထပရိဒီပနာယ သုဝိမလဝိပုလပညာဝေယျတ္တိယဇနနာယ အဇ္ဇဝမဒ္ဒဝသောရစ္စသဒ္ဓါသတိဓိတိဗုဒ္ဓိခန္တိဝီရိယာဒိဓမ္မသမင်္ဂိနာ သာဋ္ဌကထေ ပိဋကတ္တယေ အသင်္ဂါသံဟီရဝိသာရဒဉာဏစာရိနာ အနေကပ္ပဘေဒသကသမယသမယန္တရဂဟနဇ္ဈောဂါဟိနာ မဟာဂဏိနာ မဟာဝေယျာကရဏေန ဉာဏာဘိဝံသဓမ္မသေနာပတိနာမထေရေန မဟာဓမ္မရာဇာဓိရာဇဂရုနာ ကတာယ သာဓုဝိလာသိနိယာ နာမ လီနတ္ထပကာသနိယာ တေဝိဇ္ဇသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပကာသနာ။

တေဝိဇ္ဇသုတ္တသံဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

တတြိဒံ သာဓုဝိလာသိနိယာ သာဓုဝိလာသိနိတ္တသ္မိံ ဟောတိ –

ဗျဉ္ဇနဉ္စေဝ အတ္ထော စ, ဝိနိစ္ဆယော စ သဗ္ဗထာ၊

သာဓကေန ဝိနာ ဝုတ္တော, နတ္ထိ စေတ္ထ ယတော တတော။

သမ္ပဿတံ သုဓီမတံ, သာဓူနံ စိတ္တတောသနံ၊

ကရောတိ ဝိဝိဓံ သာယံ, တေန သာဓုဝိလာသိနီတိ။

နိဂမနကထာ

ဧတ္တာဝတာ စ –

သဒ္ဓမ္မေ ပါဋဝတ္ထာယ, သာသနဿ စ ဝုဒ္ဓိယာ၊

ဝဏ္ဏနာ ယာ သမာရဒ္ဓါ, သီလက္ခန္ဓကထာယ သာ။

သာဓုဝိလာသိနီ နာမ, သဗ္ဗသော ပရိနိဋ္ဌိတာ၊

ပဏ္ဏာသာယ သာဓိကာယ, ဘာဏဝါရပ္ပမာဏတော။

အနေကသေတိဘိန္ဒော ယော, အနန္တဗလဝါဟနော၊

သိရီပဝရာဒိနာမော, ရာဇာ နာနာရဋ္ဌိဿရော။

ဇမ္ဗုဒီပတလေ ရမ္မေ, မရမ္မဝိသယေ အကာ၊

တမ္ဗဒီပရဋ္ဌေ ပုရံ, အမရပုရနာမကံ။

မဏ္ဍလာစလသာမန္တံ, ဧရာဝတီနဒိဿိတံ၊

နာနာဇနာနမာဝါသံ, ဟေမပါသာဒလင်္ကတံ။

တတြာဘိသေကပတ္တော သော, ရဇ္ဇံ ကာရေသိ ဓမ္မတော၊

ရာဇာဂါရမဟာထူပံ, အကာသိ သမ္ပသာဒနံ။

ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယဉ္စ, ပဟာယ ဇိနသာသနံ၊

ဝိသောဓေသိ ယထာဘူတံ, သတတံ ဒဠှမာနသော။

တေနေဝ ကာရိတေ ရမ္မေ, ဆာယူဒကသမပ္ပိတေ၊

ဒွိပါကာရပရိက္ခိတ္တေ, ဘာဝနာဘိရတာရဟေ။

မဟာမုနိသမညာ ယာ, သမ္ဗုဒ္ဓသမ္မုခါ ကတာ၊

ပဋိမာ တံပါသာဒမှာ, ဥဇုအာသန္နဒက္ခိဏေ။

အသောကာရာမအာရာမေ, ပဉ္စဘူမိမဟာလယေ၊

ရတနဘူမိကိတ္တိ ဝှယေ, ဓမ္မပါသာဒလင်္ကတေ။

တထာ ဒက္ခိဏဒေဝိယာ, နဂရသမီပေ ကတေ၊

ပုဗ္ဗုတ္တရေ ဇယဘူမိ-ကိတ္တာဘိဓာနကေပိ စ။

တထေဝုတ္တရဒေဝိယာ, နဂရဗ္ဘန္တရေ ကတေ၊

သောဏ္ဏဂုဟထူပန္တိကေ, ပရိမာဏကနာမကေ။

တထာ စ ဥပရာဇေန, ကတေ နဂရပစ္ဆိမေ၊

မဟာဂုဟထူပန္တိကေ, မင်္ဂလာဝါသနာမကေ။

ဣတိ သောဏ္ဏဝိဟာရေသု, ဝသံနေကေသု ဝါရတော၊

သက္ကတော သဗ္ဗရာဇူနံ, တိက္ခတ္တုံ လဒ္ဓလဉ္ဆနော။

ဉာဏာဘိဝံသဓမ္မသေနာပတီတိ သုဝိချာတော၊

ဒွေဝိဘင်္ဂါဒိဓာရဏာ, ဥပဇ္ဈာစရိယတံ ပတ္တော။

လင်္ကာဒီပါဂတာနမ္ပိ, ပရဒီပနိဝါသိနံ၊

ဘိက္ခူနံ ဝါစကော ဓမ္မံ, ပဋိပတ္တိံ နိယောဇကော။

ယံ နိဿာယ ဝိသောဓေသိ, သာသနံ ဧသ ဘူပတိ၊

အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နံ, သော’ကာသိ ဝဏ္ဏနံ ဣမံ။

သမ္ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာနာ, ပဉ္စတာလီသကေ’ဒ္ဓကေ၊

တိသတေ ဒွိသဟဿေ စ, သမ္ပတ္တေ သာ သုနိဋ္ဌိတာ။

ပေဋကာလင်္ကာရဝှယံ, နေတ္တိသံဝဏ္ဏနံ သုဘံ၊

ဣမဉ္စ သင်္ခရောန္တေန, ယံ ပုညံ ပသုတံ မယာ။

အညမ္ပိ တေန ပုညေန, ပတွာန ဗောဓိမုတ္တမံ၊

တာရယိတွာ ဗဟူ သတ္တေ, မောစေယျံ ဘဝဗန္ဓနာ။

သဒါ ရက္ခန္တု ရာဇာနော, ဓမ္မေနေဝ ပဇံ ဣမံ၊

နိရတာ ပုညကမ္မေသု, ဇောတေန္တု ဇိနသာသနံ။

ဣမေ စ ပါဏိနော သဗ္ဗေ, သဗ္ဗဒါ နိရုပဒ္ဒဝါ၊

နိစ္စံ ကလျာဏသင်္ကပ္ပါ, ပပ္ပေါန္တု အမတံ ပဒန္တိ။

ဣတိ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယ

သာဓုဝိလာသိနီ နာမ အဘိနဝဋီကာ သမတ္တာ။

သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂအဘိနဝဋီကာ နိဋ္ဌိတာ။