ထေရဂါထာ-အဋ္ဌကထာ (ပ)

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ထေရဂါထာ-အဋ္ဌကထာ

(ပဌမော ဘာဂေါ)

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ဂန္ထာရမ္ဘကထာ

မဟာကာရုဏိကံ နာထံ, ဉေယျသာဂရပါရဂုံ၊

ဝန္ဒေ နိပုဏဂမ္ဘီရ-ဝိစိတြနယဒေသနံ။

ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ, ယေန နိယျန္တိ လောကတော၊

ဝန္ဒေ တမုတ္တမံ ဓမ္မံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ။

သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော, ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု ယော၊

ဝန္ဒေ အရိယသံဃံ တံ, ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ။

ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ, ဣတိ ယံ ရတနတ္တယေ၊

ဟတန္တရာယော သဗ္ဗတ္ထ, ဟုတွာဟံ တဿ တေဇသာ။

ယာ တာ သုဘူတိအာဒီဟိ, ကတကိစ္စေဟိ တာဒိဟိ၊

ထေရေဟိ ဘာသိတာ ဂါထာ, ထေရီဟိ စ နိရာမိသာ။

ဥဒါနနာဒဝိဓိနာ, ဂမ္ဘီရာ နိပုဏာ သုဘာ၊

သုညတာပဋိသံယုတ္တာ, အရိယဓမ္မပ္ပကာသိကာ။

ထေရဂါထာတိ နာမေန, ထေရီဂါထာတိ တာဒိနော၊

ယာ ခုဒ္ဒကနိကာယမှိ, သင်္ဂါယိံသု မဟေသယော။

တာသံ ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ, ဩဂါဟေတဗ္ဗဘာဝတော၊

ကိဉ္စာပိ ဒုက္ကရာ ကာတုံ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ မယာ။

သဟသံဝဏ္ဏနံ ယသ္မာ, ဓရတေ သတ္ထု သာသနံ၊

ပုဗ္ဗာစရိယသီဟာနံ, တိဋ္ဌတေဝ ဝိနိစ္ဆယော။

တသ္မာ တံ အဝလမ္ဗိတွာ, ဩဂါဟေတွာန ပဉ္စပိ၊

နိကာယေ ဥပနိဿာယ, ပေါရာဏဋ္ဌကထာနယံ။

သုဝိသုဒ္ဓံ အသံကိဏ္ဏံ, နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ၊

မဟာဝိဟာရဝါသီနံ, သမယံ အဝိလောမယံ။

ယာသံ အတ္ထော ဒုဝိညေယျော, အနုပုဗ္ဗိကထံ ဝိနာ၊

တာသံ တဉ္စ ဝိဘာဝေန္တော, ဒီပယန္တော ဝိနိစ္ဆယံ။

ယထာဗလံ ကရိဿာမိ, အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ သုဘံ၊

သက္ကစ္စံ ထေရဂါထာနံ, ထေရီဂါထာနမေဝ စ။

ဣတိ အာကင်္ခမာနဿ, သဒ္ဓမ္မဿ စိရဋ္ဌိတိံ၊

တဒတ္ထံ ဝိဘဇန္တဿ, နိသာမယထ သာဓဝေါတိ။

ကာ ပနေတာ ထေရဂါထာ ထေရီဂါထာ စ, ကထဉ္စ ပဝတ္တာတိ, ကာမဉ္စာယမတ္ထော ဂါထာသု ဝုတ္တောယေဝ ပါကဋကရဏတ္ထံ ပန ပုနပိ ဝုစ္စတေ – တတ္ထ ထေရဂါထာ တာဝ သုဘူတိတ္ထေရာဒီဟိ ဘာသိတာ။ ယာ ဟိ တေ အတ္တနာ ယထာဓိဂတံ မဂ္ဂဖလသုခံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကာစိ ဥဒါနဝသေန, ကာစိ အတ္တနော သမာပတ္တိဝိဟာရပစ္စဝေက္ခဏဝသေန, ကာစိ ပုစ္ဆာဝသေန, ကာစိ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝဝိဘာဝနဝသေန အဘာသိံသု, တာ သဗ္ဗာ သင်္ဂီတိကာလေ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘ထေရဂါထာ’’ဣစ္စေဝ ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ သင်္ဂီတာ။ ထေရီဂါထာ ပန ထေရိယော ဥဒ္ဒိဿ ဒေသိတာ။

တာ ပန ဝိနယပိဋကံ, သုတ္တန္တပိဋကံ အဘိဓမ္မပိဋကန္တိ တီသု ပိဋကေသု သုတ္တန္တပိဋကပရိယာပန္နာ။ ဒီဃနိကာယော, မဇ္ဈိမနိကာယော, သံယုတ္တနိကာယော, အင်္ဂုတ္တရနိကာယော, ခုဒ္ဒကနိကာယောတိ ပဉ္စသု နိကာယေသု ခုဒ္ဒကနိကာယပရိယာပန္နာ, သုတ္တံ, ဂေယျံ, ဝေယျာကရဏံ, ဂါထာ, ဥဒါနံ, ဣတိဝုတ္တကံ, ဇာတကံ, အဗ္ဘုတဓမ္မံ, ဝေဒလ္လန္တိ နဝသု သာသနင်္ဂေသု ဂါထင်္ဂသင်္ဂဟံ ဂတာ။

‘‘ဒွါသီတိ ဗုဒ္ဓတော ဂဏှိံ, ဒွေသဟဿာနိ ဘိက္ခုတော၊

စတုရာသီတိသဟဿာနိ, ယေ မေ ဓမ္မာ ပဝတ္တိနော’’တိ။

ဧဝံ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ပဋိညာတေသု စတုရာသီတိယာ ဓမ္မက္ခန္ဓသဟဿေသု ကတိပယဓမ္မက္ခန္ဓသင်္ဂဟံ ဂတာ။

တတ္ထ ထေရဂါထာ တာဝ နိပါတတော ဧကနိပါတော ဧကုတ္တရဝသေန ယာဝ စုဒ္ဒသနိပါတာတိ စုဒ္ဒသနိပါတော သောဠသနိပါတော ဝီသတိနိပါတော တိံသနိပါတော စတ္တာလီသနိပါတော ပညာသနိပါတော သဋ္ဌိနိပါတော သတ္တတိနိပါတောတိ ဧကဝီသတိနိပါတသင်္ဂဟာ။ နိပါတနံ နိက္ခိပနန္တိ နိပါတော။ ဧကော ဧကေကော ဂါထာနံ နိပါတော နိက္ခေပေါ ဧတ္ထာတိ ဧကနိပါတော။ ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

တတ္ထ ဧကနိပါတေ ဒွါဒသ ဝဂ္ဂါ။ ဧကေကသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ဒသ ဒသ ကတွာ ဝီသုတ္တရသတံ ထေရာ, တတ္တိကာ ဧဝ ဂါထာ။ ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ဝီသုတ္တရသတံ ထေရာ, ကတကိစ္စာ အနာသဝါ၊

ဧကကမှိ နိပါတမှိ, သုသင်္ဂီတာ မဟေသိဘီ’’တိ။

ဒုကနိပါတေ ဧကူနပညာသ ထေရာ, အဋ္ဌနဝုတိ ဂါထာ၊ တိကနိပါတေ သောဠသ ထေရာ, အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂါထာ၊ စတုက္ကနိပါတေ တေရသ ထေရာ, ဒွေပညာသ ဂါထာ၊ ပဉ္စကနိပါတေ ဒွါဒသ ထေရာ, သဋ္ဌိ ဂါထာ၊ ဆက္ကနိပါတေ စုဒ္ဒသ ထေရာ, စတုရာသီတိ ဂါထာ၊ သတ္တကနိပါတေ ပဉ္စ ထေရာ, ပဉ္စတိံသ ဂါထာ၊ အဋ္ဌကနိပါတေ တယော ထေရာ, စတုဝီသတိ ဂါထာ၊ နဝကနိပါတေ ဧကော ထေရော, နဝ ဂါထာ၊ ဒသနိပါတေ သတ္တ ထေရာ, သတ္တတိ ဂါထာ၊ ဧကာဒသနိပါတေ ဧကော ထေရော, ဧကာဒသ ဂါထာ၊ ဒွါဒသနိပါတေ ဒွေ ထေရာ, စတုဝီသတိ ဂါထာ၊ တေရသနိပါတေ ဧကော ထေရော, တေရသ ဂါထာ၊ စုဒ္ဒသနိပါတေ ဒွေ ထေရာ, အဋ္ဌဝီသတိ ဂါထာ၊ ပန္နရသနိပါတော နတ္ထိ, သောဠသနိပါတေ ဒွေ ထေရာ, ဒွတ္တိံသ ဂါထာ၊ ဝီသတိနိပါတေ ဒသ ထေရာ, ပဉ္စစတ္တာလီသာဓိကာနိ ဒွေ ဂါထာသတာနိ၊ တိံသနိပါတေ တယော ထေရာ, သတံ ပဉ္စ စ ဂါထာ၊ စတ္တာလီသနိပါတေ ဧကော ထေရော, ဒွေစတ္တာလီသ ဂါထာ၊ ပညာသနိပါတေ ဧကော ထေရော, ပဉ္စပညာသ ဂါထာ၊ သဋ္ဌိနိပါတေ ဧကော ထေရော, အဋ္ဌသဋ္ဌိ ဂါထာ၊ သတ္တတိနိပါတေ ဧကော ထေရော, ဧကသတ္တတိ ဂါထာ။ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ပန ဒွေသတာနိ စတုသဋ္ဌိ စ ထေရာ, သဟဿံ တီဏိ သတာနိ သဋ္ဌိ စ ဂါထာတိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

‘‘သဟဿံ ဟောန္တိ တာ ဂါထာ, တီဏိ သဋ္ဌိ သတာနိ စ၊

ထေရာ စ ဒွေ သတာ သဋ္ဌိ, စတ္တာရော စ ပကာသိတာ’’တိ။

ထေရီဂါထာ ပန ဧကနိပါတော ဧကုတ္တရဝသေန ယာဝ နဝနိပါတာတိ နဝနိပါတော ဧကာဒသနိပါတော, ဒွါဒသနိပါတော, သောဠသနိပါတော, ဝီသတိနိပါတော, တိံသနိပါတော, စတ္တာလီသနိပါတော, မဟာနိပါတောတိ သောဠသနိပါတသင်္ဂဟာ။ တတ္ထ ဧကနိပါတေ အဋ္ဌာရသ ထေရိယော, အဋ္ဌာရသေဝ ဂါထာ၊ ဒုကနိပါတေ ဒသ ထေရိယော, ဝီသတိ ဂါထာ၊ တိကနိပါတေ အဋ္ဌ ထေရိယော, စတုဝီသတိ ဂါထာ၊ စတုက္ကနိပါတေ ဧကာ ထေရီ, စတဿော ဂါထာ၊ ပဉ္စကနိပါတေ ဒွါဒသ ထေရိယော သဋ္ဌိ ဂါထာ၊ ဆက္ကနိပါတေ အဋ္ဌ ထေရိယော အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂါထာ၊ သတ္တနိပါတေ တိဿော ထေရိယော, ဧကဝီသတိ ဂါထာ၊ အဋ္ဌ နိပါတတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သောဠသနိပါတာ ဧကေကာ ထေရိယော တံတံနိပါတပရိမာဏာ ဂါထာ၊ ဝီသတိနိပါတေ ပဉ္စ ထေရိယော, အဋ္ဌာရသသတဂါထာ၊ တိံသနိပါတေ ဧကာ ထေရီ, စတုတ္တိံသ ဂါထာ၊ စတ္တာလီသနိပါတေ ဧကာ ထေရီ, အဋ္ဌစတ္တာလီသ ဂါထာ၊ မဟာနိပါတေပိ ဧကာ ထေရီ, ပဉ္စသတ္တတိ ဂါထာ။ ဧဝမေတ္ထ နိပါတာနံ ဂါထာဝဂ္ဂါနံ ဂါထာနဉ္စ ပရိမာဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

နိဒါနဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နပရိမာဏာသု ပနေတာသု ထေရဂါထာ အာဒိ။ တတ္ထာပိ –

‘‘သီဟာနံဝ နဒန္တာနံ, ဒါဌီနံ ဂိရိဂဗ္ဘရေ၊

သုဏာထ ဘာဝိတတ္တာနံ, ဂါထာ အတ္ထူပနာယိကာ’’တိ။

အယံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန တေသံ ထေရာနံ ထောမနတ္ထံ ဘာသိတာ ဂါထာ အာဒိ။ တတ္ထ သီဟာနန္တိ သီဟသဒ္ဒေါ ‘‘သီဟော, ဘိက္ခဝေ, မိဂရာဇာ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၄။၃၃) မိဂရာဇေ အာဂတော။ ‘‘အထ ခေါ သီဟော သေနာပတိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၅။၃၄) ပညတ္တိယံ။ ‘‘သီဟောတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၅။၉၉၊ ၁၀။၂၁) တထာဂတေ။ တတ္ထ ယထာ တထာဂတေ သဒိသကပ္ပနာယ အာဂတော, ဧဝံ ဣဓာပိ သဒိသကပ္ပနာဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော, တသ္မာ သီဟာနံဝါတိ သီဟာနံ ဣဝ။ သန္ဓိဝသေန သရလောပေါ ‘‘ဧဝံသ တေ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၂၂) ဝိယ။ တတ္ထ ဣဝါတိ နိပါတပဒံ။ သုဏာထာတိ အာချာတပဒံ။ ဣတရာနိ နာမပဒါနိ။ သီဟာနံဝါတိ စ သမ္ဗန္ဓေ သာမိဝစနံ။ ကာမဉ္စေတ္ထ သမ္ဗန္ဓီ သရူပတော န ဝုတ္တော, အတ္ထတော ပန ဝုတ္တောဝ ဟောတိ။ ယထာ ဟိ ‘‘ဩဋ္ဌဿေဝ မုခံ ဧတဿာ’’တိ ဝုတ္တေ ဩဋ္ဌဿ မုခံ ဝိယ မုခံ ဧတဿာတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘သီဟာနံဝါ’’တိ ဝုတ္တေ သီဟာနံ နာဒေါ ဝိယာတိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ။ တတ္ထ မုခသဒ္ဒသန္နိဓာနံ ဟောတီတိ စေ, ဣဓာပိ ‘‘နဒန္တာန’’န္တိ ပဒသန္နိဓာနတော, တသ္မာ သီဟာနံဝါတိ နိဒဿနဝစနံ။ နဒန္တာနန္တိ တဿ နိဒဿိတဗ္ဗေန သမ္ဗန္ဓဒဿနံ။ ဒါဌီနန္တိ တဗ္ဗိသေသနံ။ ဂိရိဂဗ္ဘရေတိ တဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဒဿနံ။ သုဏာထာတိ သဝနေ နိယောဇနံ။ ဘာဝိတတ္တာနန္တိ သောတဗ္ဗဿ ပဘဝဒဿနံ။ ဂါထာတိ သောတဗ္ဗဝတ္ထုဒဿနံ။ အတ္ထုပနာယိကာတိ တဗ္ဗိသေသနံ။ ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘သီဟာနံ နဒန္တာနံ ဒါဌီန’’န္တိ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန အာဂတံ, လိင်္ဂံ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ‘‘သီဟီန’’န္တိအာဒိနာ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေနာပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧကသေသဝသေန ဝါ သီဟာ စ သီဟိယော စ သီဟာ, တေသံ သီဟာနန္တိအာဒိနာ သာဓာရဏာ ဟေတာ တိဿော နိဒါနဂါထာ ထေရဂါထာနံ ထေရီဂါထာနဉ္စာတိ။

တတ္ထ သဟနတော ဟနနတော စ သီဟော။ ယထာ ဟိ သီဟဿ မိဂရညော ဗလဝိသေသယောဂတော သရဘမိဂမတ္တဝရဝါရဏာဒိတောပိ ပရိဿယော နာမ နတ္ထိ, ဝါတာတပါဒိပရိဿယမ္ပိ သော သဟတိယေဝ, ဂေါစရာယ ပက္ကမန္တောပိ တေဇုဿဒတာယ မတ္တဂန္ဓဟတ္ထိဝနမဟိံသာဒိကေ သမာဂန္တွာ အဘီရူ အဆမ္ဘီ အဘိဘဝတိ, အဘိဘဝန္တော စ တေ အညဒတ္ထု ဟန္တွာ တတ္ထ မုဒုမံသာနိ ဘက္ခယိတွာ သုခေနေဝ ဝိဟရတိ, ဧဝမေတေပိ မဟာထေရာ အရိယဗလဝိသေသယောဂေန သဗ္ဗေသမ္ပိ ပရိဿယာနံ သဟနတော, ရာဂါဒိသံကိလေသဗလဿ အဘိဘဝိတွာ ဟနနတော ပဇဟနတော တေဇုဿဒဘာဝေန ကုတောစိပိ အဘီရူ အဆမ္ဘီ ဈာနာဒိသုခေန ဝိဟရန္တီတိ သဟနတော ဟနနတော စ သီဟာ ဝိယာတိ သီဟာ။ သဒ္ဒတ္ထတော ပန ယထာ ကန္တနတ္ထေန အာဒိအန္တဝိပလ္လာသတော တက္ကံ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဟိံသနဋ္ဌေန သီဟော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တထာ သဟနဋ္ဌေန။ ပိသောဒရာဒိပက္ခေပေန နိရုတ္တိနယေန ပန ဝုစ္စမာနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။

အထ ဝါ ယထာ မိဂရာဇာ ကေသရသီဟော အတ္တနော တေဇုဿဒတာယ ဧကစာရီ ဝိဟရတိ, န ကဉ္စိ သဟာယံ ပစ္စာသီသတိ, ဧဝမေတေပိ တေဇုဿဒတာယ ဝိဝေကာဘိရတိယာ စ ဧကစာရိနောတိ ဧကစရိယဋ္ဌေနပိ သီဟာ ဝိယာတိ သီဟာ, တေနာဟ – ဘဂဝါ ‘‘သီဟံဝေကစရံ နာဂ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၁။၃၀၊ သု။ နိ။ ၁၆၈)။

အထ ဝါ အသန္တာသနဇဝပရက္ကမာဒိဝိသေသယောဂတော သီဟာ ဝိယာတိ သီဟာ, ဧတေ မဟာထေရာ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အသနိယာ ဖလန္တိယာ န သန္တသန္တိ, ကတမေဝ ဒွေ? ဘိက္ခု စ ခီဏာသဝေါ သီဟော စ မိဂရာဇာ’’တိ (အ။ နိ။ ၂။၆၀)။

ဇဝေါပိ သီဟဿ အညေဟိ အသာဓာရဏော, တထာ ပရက္ကမော။ တထာ ဟိ သော ဥသဘသတမ္ပိ လင်္ဃိတွာ ဝနမဟိံသာဒီသု နိပတတိ, ပေါတကောပိ သမာနော ပဘိန္နမဒါနမ္ပိ မတ္တဝရဝါရဏာနံ ပဋိမာနံ ဘိန္ဒိတွာ ဒန္တကဠီရံဝ ခါဒတိ။ ဧတေသံ ပန အရိယမဂ္ဂဇဝေါ ဣဒ္ဓိဇဝေါ စ အညေဟိ အသာဓာရဏော, သမ္မပ္ပဓာနပရက္ကမော စ နိရတိသယော။ တသ္မာ သီဟာနံဝါတိ သီဟသဒိသာနံ ဝိယ။ သီဟဿ စေတ္ထ ဟီနူပမတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, အစ္စန္တဝိသိဋ္ဌဿ သဟနာဒိအတ္ထဿ ထေရေသွေဝ လဗ္ဘနတော။

နဒန္တာနန္တိ ဂဇ္ဇန္တာနံ။ ဂေါစရပရက္ကမတုဋ္ဌိဝေလာဒီသု ဟိ ယထာ သီဟာ အတ္တနော အာသယတော နိက္ခမိတွာ ဝိဇမ္ဘိတွာ သီဟနာဒံ အဘီတနာဒံ နဒန္တိ, ဧဝံ ဧတေပိ ဝိသယဇ္ဈတ္တပစ္စဝေက္ခဏဥဒါနာဒိကာလေသု ဣမံ အဘီတနာဒံ နဒိံသု။ တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သီဟာနံဝ နဒန္တာန’’န္တိ။ ဒါဌီနန္တိ ဒါဌာဝန္တာနံ။ ပသဋ္ဌဒါဌီနံ, အတိသယဒါဌာနန္တိ ဝါ အတ္ထော။ ယထာ ဟိ သီဟာ အတိဝိယ ဒဠှာနံ တိက္ခာနဉ္စ စတုန္နံ ဒါဌာနံ ဗလေန ပဋိပက္ခံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော မနောရထံ မတ္ထကံ ပူရေန္တိ, ဧဝမေတေပိ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂဒါဌာနံ ဗလေန အနာဒိမတိ သံသာရေ အနဘိဘူတပုဗ္ဗပဋိပက္ခံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော မနောရထံ မတ္ထကံ ပါပေသုံ။ ဣဓာပိ ဒါဌာ ဝိယာတိ ဒါဌာတိ သဒိသကပ္ပနာဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဂိရိဂဗ္ဘရေတိ ပဗ္ဗတဂုဟာယံ, သမီပတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ။ ‘‘ဂိရိဂဝှရေ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ။ ပဗ္ဗတေသု ဝနဂဟနေ ဝနသဏ္ဍေတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ပန နေသံ ဝိရောစနဋ္ဌာနဒဿနဉ္စေဝ သီဟနာဒဿ ယောဂျဘူမိဒဿနဉ္စ။ နဒန္တာနံ ဂိရိဂဗ္ဘရေတိ ယောဇနာ။ ယထာ ဟိ သီဟာ ယေဘုယျေန ဂိရိဂဗ္ဘရေ အညေဟိ ဒုရာသဒတာယ ဇနဝိဝိတ္တေ ဝသန္တာ အတ္တနော ဒဿနေန ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ခုဒ္ဒကမိဂသန္တာသဿ ပရိဟရဏတ္ထံ ဂေါစရဂမနေ သီဟနာဒံ နဒန္တိ, ဧဝမေတေပိ အညေဟိ ဒုရာသဒဂိရိဂဗ္ဘရသဒိသေဝ သုညာဂါရေဝသန္တာ ဂုဏေဟိ ခုဒ္ဒကာနံ ပုထုဇ္ဇနာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိပရိတ္တာသပရိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဝက္ခမာနဂါထာသင်္ခါတံ အဘီတနာဒံ နဒိံသု။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သီဟာနံဝ နဒန္တာနံ, ဒါဌီနံ ဂိရိဂဗ္ဘရေ’’တိ။

သုဏာထာတိ သဝနာဏတ္တိကဝစနံ, တေန ဝက္ခမာနာနံ ဂါထာနံ သန္နိပတိတာယ ပရိသာယ သောတုကာမတံ ဥပ္ပါဒေန္တော သဝနေ အာဒရံ ဇနေတိ, ဥဿာဟံ သမုဋ္ဌာပေန္တော ဂါရဝံ ဗဟုမာနဉ္စ ဥပဋ္ဌပေတိ။ အထ ဝါ ‘‘သီဟာန’’န္တိအာဒီနံ ပဒါနံ သဒိသကပ္ပနာယ ဝိနာ မုချဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တသ္မာ ဒဠှတိက္ခဘာဝေန ပသဋ္ဌာတိသယဒါဌတာယ ဒါဌီနံ ဂိရိဂဗ္ဘရေ နဒန္တာနံ သီဟဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇန္တာနံ သီဟာနံ မိဂရာဇူနံ ဝိယ တေသံ အဘီတနာဒသဒိသာ ဂါထာ သုဏာထာတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘ယထာ သီဟနာဒံ နဒန္တာနံ သီဟာနံ မိဂရာဇူနံ ကုတောစိပိ ဘယာဘာဝတော သော အဘီတနာဒေါ တဒညမိဂသန္တာသကရော, ဧဝံ ဘာဝိတတ္တာနံ အပ္ပမတ္တာနံ ထေရာနံ သီဟနာဒသဒိသိယော သဗ္ဗသော ဘယဟေတူနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ အဘီတနာဒဘူတာ, ပမတ္တဇနသန္တာသကရာ ဂါထာ သုဏာထာ’’တိ။

ဘာဝိတတ္တာနန္တိ ဘာဝိတစိတ္တာနံ။ စိတ္တဉှိ ‘‘အတ္တာ ဟိ ကိရ ဒုဒ္ဒမော (ဓ။ ပ။ ၁၅၉) ယော ဝေ ဌိတတ္တော တသရံဝ ဥဇ္ဇူ’’တိ (သု။ နိ။ ၂၁၇) စ ‘‘အတ္တသမ္မာပဏိဓီ’’တိ (ခု။ ပါ။ ၅။၄၊ သု။ နိ။ ၂၆၃) စ ဧဝမာဒီသု အတ္တာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ အဓိစိတ္တာနုယောဂေန သမထဝိပဿနာဘိဝဍ္ဎိတစိတ္တာနံ သမထဝိပဿနာဘာဝနာမတ္ထကံ ပါပေတွာ ဌိတာနန္တိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဘာဝိတတ္တာနန္တိ ဘာဝိတသဘာဝါနံ, သဘာဝဘူတသီလာဒိဘာဝိတာနန္တိ အတ္ထော။ ဂီယတီတိ ဂါထာ, အနုဋ္ဌုဘာဒိဝသေန ဣသီဟိ ပဝတ္တိတံ စတုပ္ပဒံ ဆပ္ပဒံ ဝါ ဝစနံ။ အညေသမ္ပိ တံသဒိသတာယ တထာ ဝုစ္စန္တိ။ အတ္တတ္ထာဒိဘေဒေ အတ္ထေ ဥပနေန္တိ တေသု ဝါ ဥပနိယျန္တီတိ အတ္ထူပနာယိကာ။

အထ ဝါ ဘာဝိတတ္တာနန္တိ ဘာဝိတတ္တာဘာဝါနံ, အတ္တဘာဝေါ ဟိ အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စတိ, သော စ တေဟိ အပ္ပမာဒဘာဝနာယ အနဝဇ္ဇဘာဝနာယ ဘာဝိတော သမ္မဒေဝ ဂုဏဂန္ဓံ ဂါဟာပိတော။ တေန တေသံ ကာယဘာဝနာ သီလဘာဝနာ စိတ္တဘာဝနာ ပညာဘာဝနာတိ စတုန္နမ္ပိ ဘာဝနာနံ ပရိပုဏ္ဏဘာဝံ ဒဿေတိ။ ‘‘ဘာဝနာ’’တိ စ သမ္ဗောဓိပဋိပဒါ ဣဓာဓိပ္ပေတာ။ ယာယံ သစ္စသမ္ဗောဓိ အတ္ထိ, သာ ဒုဝိဓာ အဘိသမယတော တဒတ္ထတော စ။ သမ္ဗောဓိ ပန တိဝိဓာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိ သာဝကသမ္ဗောဓီတိ။ တတ္ထ သမ္မာ သာမံ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဇ္ဈနတော ဗောဓနတော စ သမ္မာသမ္ဗောဓိ။ သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ မဂ္ဂဉာဏံ မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ တေနာဟ –

‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု သာမံ သစ္စာနိ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိ, တတ္ထ စ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော ဗလေသု စ ဝသီဘာဝ’’န္တိ (မဟာနိ။ ၁၉၂၊ စူဠနိ။ ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇၊ ပဋိ။ မ။ ၁။၁၆၁)။

ဗောဓနေယျဗောဓနတ္ထော ဟိ ဗလေသု ဝသီဘာဝေါ။ ပစ္စေကံ သယမေဝ ဗောဓီတိ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိ, အနနုဗုဒ္ဓေါ သယမ္ဘူဉာဏေန သစ္စာဘိသမယောတိ အတ္ထော။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနဉှိ သယမ္ဘူဉာဏတာယ သယမေဝ ပဝတ္တမာနောပိ သစ္စာဘိသမယော သာနုဗုဒ္ဓေါ အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ သစ္စာဘိသမယဿ ဟေတုဘာဝတော။ ဣမေသံ ပန သော ဧကဿာပိ သတ္တဿ သစ္စာဘိသမယဟေတု န ဟောတိ။ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာယ သဝနန္တေ ဇာတာတိ သာဝကာ။ သာဝကာနံ သစ္စာဘိသမယော သာဝကသမ္ဗောဓိ။ တိဝိဓာပေသာ တိဏ္ဏံ ဗောဓိသတ္တာနံ ယထာသကံ အာဂမနီယပဋိပဒါယ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ သတိပဋ္ဌာနာဒီနံ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဘာဝနာပါရိပူရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဣတရာဘိသမယာနံ တဒဝိနာဘာဝတော။ န ဟိ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန ဝိနာ ဘာဝနာဘိသမယော သမ္ဘဝတိ, သတိ စ ဘာဝနာဘိသမယေ ပဟာနာဘိသမယော ပရိညာဘိသမယော စ သိဒ္ဓေါယေဝ ဟောတီတိ။

ယဒါ ဟိ မဟာဗောဓိသတ္တော ပရိပူရိတဗောဓိသမ္ဘာရော စရိမဘဝေ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ – ‘‘န တာဝိမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, ယာဝ န မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စိဿတီ’’တိ ပဋိညံ ကတွာ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော အသမ္ပတ္တာယ ဧဝ သဉ္ဈာဝေလာယ မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ ပုရိမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန အနေကာကာရဝေါကာရေ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓေ အနုဿရိတွာ မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝိသောဓနေန စုတူပပါတဉာဏအနာဂတံသဉာဏာနိ အဓိဂန္တွာ ပစ္ဆိမယာမေ ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော ဇာယတိ စ ဇီယတိ စ မီယတိ စ စဝတိ စ ဥပပဇ္ဇတိ စ, အထ စ ပနိမဿ ဒုက္ခဿ နိဿရဏံ နပ္ပဇာနာတိ ဇရာမရဏဿာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ။ နိ။ ၂။၅၇) ဇရာမရဏတော ပဋ္ဌာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသိတွာ မဟာဂဟနံ ဆိန္ဒိတုံ နိသဒသိလာယံ ဖရသုံ နိသေန္တော ဝိယ ကိလေသဂဟနံ ဆိန္ဒိတုံ လောကနာထော ဉာဏဖရသုံ တေဇေန္တော ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမာယ ဝိပဿနံ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တော အန္တရန္တရာ နာနာသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ ယထာဝဝတ္ထာပိတေ နာမရူပေ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာဝသေန အနေကာကာရဝေါကာရသင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန သမ္မသနဝါရံ ဝိတ္ထာရေတွာ တတ္ထ မဟာဝဇိရဉာဏသင်္ခါတေ ဝိပဿနာဉာဏေ တိက္ခေ သူရေ ပသန္နေ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝေန ပဝတ္တမာနေ ယဒါ တံ မဂ္ဂေန ဃဋေတိ, တဒါ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿံ ခေပေန္တော အဂ္ဂမဂ္ဂက္ခဏေ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂစ္ဆတိ နာမ, အဂ္ဂဖလက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ အဓိဂတော နာမ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒယောပိ တဿ တဒါ ဟတ္ထဂတာယေဝ ဟောန္တီတိ အယံ တာဝ အဘိသမယတော သမ္မာသမ္ဗောဓိပဋိပဒါ။ တဒတ္ထတော ပန မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တုသိတဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တံ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ။ တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နံ စရိယာပိဋကဝဏ္ဏနာယံ ဝိတ္ထာရတော ဝုတ္တမေဝါတိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ။

ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာပိ ပစ္စေကဗောဓိယာ ကတာဘိနီဟာရာ အနုပုဗ္ဗေန သမ္ဘတပစ္စေကသမ္ဗောဓိသမ္ဘာရာ တာဒိသေ ကာလေ စရိမတ္တဘာဝေ ဌိတာ ဉာဏဿ ပရိပါကဂတဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတံ သံဝေဂနိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သဝိသေသံ ဘဝါဒီသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ သယမ္ဘူဉာဏေန ပဝတ္တိ ပဝတ္တိဟေတုံ နိဝတ္တိ နိဝတ္တိဟေတုဉ္စ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘သော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတနယေန စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဗြူဟေန္တာ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ သင်္ခါရေ ပရိမဒ္ဒန္တာ အနုက္ကမေန ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂစ္ဆန္တာ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈန္တိ နာမ, အဂ္ဂဖလက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ နာမ ဟုတွာ သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျာ ဟောန္တိ။

သာဝကာ ပန သတ္ထု သဗြဟ္မစာရိနော ဝါ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနကထံ သုတွာ တသ္မိံယေဝ ခဏေ ကာလန္တရေ ဝါ တဇ္ဇံ ပဋိပတ္တိံ အနုတိဋ္ဌန္တာ ဃဋေန္တာ ဝါယမန္တာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ, ယဒိ ဝါ ပဋိပဒါယ ဝဍ္ဎန္တိယာ, သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပသိဒ္ဓိအဂ္ဂသာဝကဘူမိယာ ဝါ ကေဝလံ ဝါ အဂ္ဂမဂ္ဂက္ခဏေ သာဝကသမ္ဗောဓိံ အဓိဂစ္ဆန္တိ နာမ။ တတော ပရံ သာဝကဗုဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တိ သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျာ။ ဧဝံ တာဝ အဘိသမယတော ပစ္စေကသမ္ဗောဓိ သာဝကသမ္ဗောဓိ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

တဒတ္ထတော ပန ယထာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပါနံ သတသဟဿဉ္စ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ မဇ္ဈိမပရိစ္ဆေဒေန အဋ္ဌ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပါနံ သတသဟဿဉ္စ, ဥပရိမပရိစ္ဆေဒေန သောဠသ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပါနံ သတသဟဿဉ္စ ဧတေ စ ဘေဒါ ပညာဓိကသဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ပညာဓိကာနဉှိ သဒ္ဓါ မန္ဒာ ဟောတိ ပညာ တိက္ခာ, တတော စ ဥပါယကောသလ္လဿ ဝိသဒနိပုဏဘာဝေန နစိရဿေဝ ပါရမိယော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ။ သဒ္ဓါဓိကာနံ ပညာ မဇ္ဈိမာ ဟောတီတိ တေသံ နာတိသီဃံ နာတိသဏိကံ ပါရမိယော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ။ ဝီရိယာဓိကာနံ ပန ပညာ မန္ဒာ ဟောတီတိ တေသံ စိရေနေဝ ပါရမိယော ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ။ န ဧဝံ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနံ။ တေသဉှိ သတိပိ ပညာဓိကဘာဝေ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပါနံ သတသဟဿဉ္စ ဗောဓိသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, န တတော ဩရံ။ သဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကာပိ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒတော ပရံ ကတိပယေ ဧဝ ကပ္ပေ အတိက္ကမိတွာ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈန္တိ, န တတိယံ အသင်္ချေယျန္တိ။ သာဝကဗောဓိသတ္တာနံ ပန ယေသံ အဂ္ဂသာဝကဘာဝါယ အဘိနီဟာရော, တေသံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပါနံ သတသဟဿဉ္စ သမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ။ ယေသံ မဟာသာဝကဘာဝါယ, တေသံ ကပ္ပါနံ သတသဟဿမေဝ, တထာ ဗုဒ္ဓဿ မာတာပိတူနံ ဥပဋ္ဌာကဿ ပုတ္တဿ စ။ တတ္ထ ယထာ –

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဟေတု သတ္ထာရဒဿနံ၊

ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဂုဏသမ္ပတ္တိ, အဓိကာရော စ ဆန္ဒတာ၊

အဋ္ဌဓမ္မသမောဟာနာ, အဘိနီဟာရော သမိဇ္ဈတီ’’တိ။ (ဗု။ ဝံ။ ၂။၅၉) –

ဧဝံ ဝုတ္တေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ ကတပဏိဓာနာနံ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ မဟာဘိနီဟာရတော ပဘုတိ သဝိသေသံ ဒါနာဒီသု ယုတ္တပ္ပယုတ္တာနံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဝေဿန္တရဒါနသဒိသံ မဟာဒါနံ ဒေန္တာနံ တဒနုရူပသီလာဒိကေ သဗ္ဗပါရမိဓမ္မေ အာစိနန္တာနမ္ပိ ယထာဝုတ္တကာလပရိစ္ဆေဒံ အသမ္ပတွာ အန္တရာ

ဧဝ ဗုဒ္ဓဘာဝပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထိ။ ကသ္မာ? ဉာဏဿ အပရိပစ္စနတော။ ပရိစ္ဆိန္နကာလေ နိပ္ဖါဒိတံ ဝိယ ဟိ သဿံ ဗုဒ္ဓဉာဏံ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနေဝ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇန္တံ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တံ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတီတိ ဧဝံ –

‘‘မနုဿတ္တံ လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ, ဝိဂတာသဝဒဿနံ၊

အဓိကာရော ဆန္ဒတာ ဧတေ, အဘိနီဟာရကာရဏာ’’တိ။ (သု။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ) –

ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ ကတာဘိနီဟာရာနံ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တာနံ ‘‘အဓိကာရော ဆန္ဒတာ’’တိ ဒွင်္ဂသမန္နာဂတာယ ပတ္ထနာယ ဝသေန ကတပဏိဓာနာနံ သာဝကဗောဓိသတ္တာနဉ္စ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တကာလပရိစ္ဆေဒံ အသမ္ပတွာ အန္တရာ ဧဝ ပစ္စေကသမ္ဗောဓိယာ ယထာဝုတ္တသာဝကသမ္ဗောဓိယာ စ အဓိဂမော နတ္ထိ။ ကသ္မာ? ဉာဏဿ အပရိပစ္စနတော။ ဣမေသမ္ပိ ဟိ ယထာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ဒါနာဒိပါရမီဟိ ပရိဗြူဟိတာ ပညာပါရမီ အနုက္ကမေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ ပရိပါကံ ဂစ္ဆန္တီ ဗုဒ္ဓဉာဏံ ပရိပူရေတိ, ဧဝံ ဒါနာဒီဟိ ပရိဗြူဟိတာ အနုပုဗ္ဗေန ယထာရဟံ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တီ ပရိပါကံ ဂစ္ဆန္တီ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ သာဝကဗောဓိဉာဏဉ္စ ပရိပူရေတိ။ ဒါနပရိစယေန ဟေတေ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ အလောဘဇ္ဈာသယတာယ သဗ္ဗတ္ထ အသင်္ဂမာနသာ အနပေက္ခစိတ္တာ ဟုတွာ, သီလပရိစယေန သုသံဝုတကာယဝါစတာယ သုပရိသုဒ္ဓကာယဝစီကမ္မန္တာ ပရိသုဒ္ဓါဇီဝါ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာ ဘောဇနေ မတ္တညုနော ဟုတွာ ဇာဂရိယာနုယောဂေန စိတ္တံ သမာဒဟန္တိ, သွာယံ တေသံ ဇာဂရိယာနုယောဂေါ ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဧဝံ ပန ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ အဓိကာရသမ္ပတ္တိယာ အပ္ပကသိရေနေဝ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စာဘိညာ ဆဠဘိညာ အဓိဋ္ဌာနဘူတာ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ စ ဟတ္ထဂတာယေဝ ဟောန္တိ။ ဝီရိယာဒယော ပန တဒန္တောဂဓာ ဧဝ။ ယဉှိ ပစ္စေကဗောဓိယာ သာဝကဗောဓိယာ ဝါ အတ္ထာယ ဒါနာဒိပုညသမ္ဘရဏေ အဗ္ဘုဿဟနံ, ဣဒံ ဝီရိယံ။ ယံ တဒနုပရောဓဿ သဟနံ, အယံ ခန္တိ။ ယံ ဒါနသီလာဒိသမာဒါနာဝိသံဝါဒနံ, ဣဒံ သစ္စံ။ သဗ္ဗတ္ထမေဝ အစလသမာဓာနာဓိဋ္ဌာနံ, ဣဒံ အဓိဋ္ဌာနံ။ ယာ ဒါနသီလာဒီနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတေသု သတ္တေသု ဟိတေသိတာ, အယံ မေတ္တာ။ ယံ သတ္တာနံ ကတဝိပ္ပကာရေသု အဇ္ဈုပေက္ခနံ, အယံ ဥပေက္ခာတိ။ ဧဝံ ဒါနသီလဘာဝနာသု သီလသမာဓိပညာသု စ သိဇ္ဈမာနာသု ဝီရိယာဒယော သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ။ သာယေဝ ပစ္စေကဗောဓိအတ္ထာယ သာဝကဗောဓိအတ္ထာယ စ ဒါနာဒိပဋိပဒါ တေသံ ဗောဓိသတ္တာနံ သန္တာနဿ ဘာဝနတော ပရိဘာဝနတော ဘာဝနာ နာမ။ ဝိသေသတော ဒါနသီလာဒီဟိ သွာဘိသင်္ခတေ သန္တာနေ ပဝတ္တာ သမထဝိပဿနာပဋိပဒါ, ယတော တေ ဗောဓိသတ္တာ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရသမုဒါဂမသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ပဉ္စိမေ, အာနန္ဒ, အာနိသံသာ ပုဗ္ဗယောဂါဝစရေ။ ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓာနန္ဒ, ပုဗ္ဗယောဂါဝစရော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စ အညံ အာရာဓေတိ, နော စေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ပဋိကစ္စ အညံ အာရာဓေတိ, အထ မရဏကာလေ အညံ အာရာဓေတိ, အထ ဒေဝပုတ္တော သမာနော အညံ အာရာဓေတိ, အထ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝေ ခိပ္ပါဘိညော ဟောတိ, အထ ပစ္ဆိမေ ကာလေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ (သု။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ)။

ဣတိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါဘူတာယ ပါရမိတာပရိဘာဝိတာယ သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ နိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါဘူတာယ အဘိသမယသင်္ခါတာယ မဂ္ဂဘာဝနာယ စ ဘာဝိတတ္တဘာဝါ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာ ဘာဝိတတ္တာ နာမ။ တေသု ဣဓ ဗုဒ္ဓသာဝကာ အဓိပ္ပေတာ။

ဧတ္ထ စ ‘‘သီဟာနံဝါ’’တိ ဣမိနာ ထေရာနံ သီဟသမာနဝုတ္တိတာဒဿနေန အတ္တနော ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘဝနီယတံ, တေ စ အဘိဘုယျ ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ။ ‘‘သီဟာနံဝ နဒန္တာနံ…ပေ… ဂါထာ’’တိ ဣမိနာ ထေရဂါထာနံ သီဟနာဒသဒိသတာဒဿနေန တာသံ ပရဝါဒေဟိ အနဘိဘဝနီယတံ, တေ စ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ။ ‘‘ဘာဝိတတ္တာန’’န္တိ ဣမိနာ တဒုဘယဿ ကာရဏံ ဝိဘာဝေတိ။ ဘာဝိတတ္တဘာဝေန ထေရာ ဣဓ သီဟသဒိသာ ဝုတ္တာ, တေသဉ္စ ဂါထာ သီဟနာဒသဒိသိယော။ ‘‘အတ္ထူပနာယိကာ’’တိ ဣမိနာ အဘိဘဝနေ ပယောဇနံ ဒဿေတိ။ တတ္ထ ထေရာနံ ပဋိပက္ခော နာမ သံကိလေသဓမ္မော, တဒဘိဘဝေါ တဒင်္ဂိဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေဟိ သဒ္ဓိံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ။ တသ္မိံ သတိ ပဋိပဿဒ္ဓီပ္ပဟာနံ နိဿရဏပ္ပဟာနဉ္စ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ, ယတော တေ ဘာဝိတတ္တာတိ ဝုစ္စန္တိ။ မဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ အရိယာ အပ္ပမာဒဘာဝနံ ဘာဝေန္တိ နာမ, အဂ္ဂဖလက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဘာဝိတတ္တာ နာမာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။

တေသု တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန နေသံ သီလသမ္ပဒါ ဒဿိတာ, ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန သမာဓိသမ္ပဒါ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန ပညာသမ္ပဒါ, ဣတရေန တာသံ ဖလံ ဒဿိတံ။ သီလေန စ တေသံ ပဋိပတ္တိယာ အာဒိကလျာဏတာ ဒဿိတာ, ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ? သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ’’ (သံ။ နိ။ ၅။၃၆၉), ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ’’ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃၊ ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁), ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏ’’န္တိ (ဓ။ ပ။ ၁၈၃၊ ဒီ။ နိ။ ၂။၉၀) စ ဝစနတော သီလံ ပဋိပတ္တိယာ အာဒိကလျာဏံဝ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိဂုဏာဝဟတ္တာ။ သမာဓိနာ မဇ္ဈေကလျာဏတာ ဒဿိတာ, ‘‘စိတ္တံ ဘာဝယံ’’, ‘‘ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ’’တိ စ ဝစနတော သမာဓိပဋိပတ္တိယာ မဇ္ဈေကလျာဏောဝ, ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိဂုဏာဝဟတ္တာ။ ပညာယ ပရိယောသာနကလျာဏတာ ဒဿိတာ, ‘‘သစိတ္တပရိယောဒပနံ’’ (ဓ။ ပ။ ၁၈၃၊ ဒီ။ နိ။ ၂။၉၀), ‘‘ပညံ ဘာဝယ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃၊ ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁) စ ဝစနတော ပညာ ပဋိပတ္တိယာ ပရိယောသာနံဝ, ပညုတ္တရတော ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သာဝ ကလျာဏာ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု တာဒိဘာဝါဝဟတ္တာ။

‘‘သေလော ယထာ ဧကဃနော, ဝါတေန န သမီရတိ၊ (မဟာဝ။ ၂၄၄)၊

ဧဝံ နိန္ဒာပသံသာသု, န သမိဉ္ဇန္တိ ပဏ္ဍိတာ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၈၁) –

ဟိ ဝုတ္တံ။

တထာ သီလသမ္ပဒါယ တေဝိဇ္ဇဘာဝေါ ဒဿိတော။ သီလသမ္ပတ္တိဉှိ နိဿာယ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏန္တိ။ သမာဓိသမ္ပဒါယ ဆဠဘိညာဘာဝေါ။ သမာဓိသမ္ပတ္တိဉှိ နိဿာယ ဆဠဘိညာ ပါပုဏန္တိ။ ပညာသမ္ပဒါယ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒါဘာဝေါ။ ပညာသမ္ပဒဉှိ နိဿာယ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ ပါပုဏန္တိ။ ဣမိနာ တေသံ ထေရာနံ ကေစိ တေဝိဇ္ဇာ, ကေစိ ဆဠဘိညာ, ကေစိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

တထာ သီလသမ္ပဒါယ တေသံ ကာမသုခါနုယောဂသင်္ခါတဿ အန္တဿ ပရိဝဇ္ဇနံ ဒဿေတိ။ သမာဓိသမ္ပဒါယ အတ္တကိလမထာနုယောဂသင်္ခါတဿ, ပညာသမ္ပဒါယ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ သေဝနံ ဒဿေတိ။ တထာ သီလသမ္ပဒါယ တေသံ ဝီတိက္ကမပ္ပဟာနံ ကိလေသာနံ ဒဿေတိ။ သမာဓိသမ္ပဒါယ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ, ပညာသမ္ပဒါယ အနုသယပ္ပဟာနံ ဒဿေတိ။ သီလသမ္ပဒါယ ဝါ ဒုစ္စရိတသံကိလေသဝိသောဓနံ, သမာဓိသမ္ပဒါယ တဏှာသံကိလေသဝိသောဓနံ, ပညာသမ္ပဒါယ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဝိသောဓနံ ဒဿေတိ။ တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန ဝါ နေသံ အပါယသမတိက္ကမော ဒဿိတော။ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနေန ကာမဓာတုသမတိက္ကမော, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေန သဗ္ဗဘဝသမတိက္ကမော ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

‘‘ဘာဝိတတ္တာန’’န္တိ ဝါ ဧတ္ထ သီလဘာဝနာ, စိတ္တဘာဝနာ ပညာဘာဝနာတိ တိဿော ဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကာယဘာဝနာယ တဒန္တောဂဓတ္တာ။ သီလဘာဝနာ စ ပဋိပတ္တိယာ အာဒီတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသံ။ ယထာ ပန သီဟနာဒံ ပရေ မိဂဂဏာ န သဟန္တိ, ကုတော အဘိဘဝေ, အညဒတ္ထု သီဟနာဒေါဝ တေ အဘိဘဝတိ ဧဝမေဝ အညတိတ္ထိယဝါဒါ ထေရာနံ ဝါဒေ န သဟန္တိ, ကုတော အဘိဘဝေ, အညဒတ္ထု ထေရဝါဒါဝ တေ အဘိဘဝန္တိ။ တံ ကိဿ ဟေတု? ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၂၇၇-၂၇၉) ‘‘နိဗ္ဗာနဓာတူ’’တိ စ ပဝတ္တနတော။ န ဟိ ဓမ္မတော သက္ကာ ကေနစိ အညထာ ကာတုံ အပ္ပဋိဝတ္တနီယတော။ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော အာဝိဘဝိဿတိ။ ဧဝမေတ္ထ သင်္ခေပေနေဝ ပဌမဂါထာယ အတ္ထဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဒုတိယဂါထာယံ ပန အယံ သမ္ဗန္ဓဒဿနမုခေန အတ္ထဝိဘာဝနာ။ တတ္ထ ယေသံ ထေရာနံ ဂါထာ သာဝေတုကာမော, တေ သာဓာရဏဝသေန နာမတော ဂေါတ္တတော ဂုဏတော စ ကိတ္တေတုံ ‘‘ယထာနာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အသာဓာရဏတော ပန တတ္ထ တတ္ထ ဂါထာသွေဝ အာဝိဘဝိဿတိ။ တတ္ထ ယထာနာမာတိ ယံယံနာမာ, သုဘူတိ မဟာကောဋ္ဌိကောတိအာဒိနာ နယေန နာမဓေယျေန ပညာတာတိ အတ္ထော။ ယထာဂေါတ္တာတိ ယံယံဂေါတ္တာ, ဂေါတမော ကဿပေါတိအာဒိနာ နယေန ကုလပဒေသေန ယာယ ယာယ ဇာတိယာ ပညာတာတိ အတ္ထော။ ယထာဓမ္မဝိဟာရိနောတိ ယာဒိသဓမ္မဝိဟာရိနော, ပရိယတ္တိပရမတာယံ အဋ္ဌတွာ ယထာနုရူပံ သမာပတ္တိဝိဟာရိနော ဟုတွာ ဝိဟရိံသူတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ယထာဓမ္မဝိဟာရိနောတိ ယထာဓမ္မာ ဝိဟာရိနော စ, ယာဒိသသီလာဒိဓမ္မာ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒီသု အဘိဏှသော ဝိဟရမာနာ ယာဒိသဝိဟာရာ စာတိ အတ္ထော။ ယထာဓိမုတ္တာတိ ယာဒိသအဓိမုတ္တိကာ သဒ္ဓါဓိမုတ္တိပညာဓိမုတ္တီသု ယံယံအဓိမုတ္တိကာ သုညတမုခါဒီသု ဝါ ယထာ ယထာ နိဗ္ဗာနံ အဓိမုတ္တာတိ ယထာဓိမုတ္တာ။ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အဓိမုတ္တာနံ, အတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ အာသဝါ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၂၂၆) ဟိ ဝုတ္တံ။ ဥဘယဉ္စေတံ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အရဟတ္တပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေယေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တမဓိမုစ္စနံ, န ပရတော။ တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘အဿဒ္ဓေါ အကတညူ စ, သန္ဓိစ္ဆေဒေါ စ ယော နရော’’တိအာဒိ။ (ဓ။ ပ။ ၉၇)။

‘‘ယထာဝိမုတ္တာ’’တိ ဝါ ပါဌော, ပညာဝိမုတ္တိဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တီသု ယံယံဝိမုတ္တိကာတိ အတ္ထော။ သပ္ပညာတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိပညာယ ပါရိဟာရိကပညာယ ဘာဝနာပညာယ စာတိ တိဝိဓာယပိ ပညာယ ပညဝန္တော။ ဝိဟရိံသူတိ တာယ ဧဝ သပ္ပညတာယ ယထာလဒ္ဓေန ဖာသုဝိဟာရေနေဝ ဝသိံသု။ အတန္ဒိတာတိ အနလသာ, အတ္တဟိတပဋိပတ္တိယံ ယထာဗလံ ပရဟိတပဋိပတ္တိယဉ္စ ဥဋ္ဌာနဝန္တောတိ အတ္ထော။

ဧတ္ထ စ ပန နာမဂေါတ္တဂ္ဂဟဏေန တေသံ ထေရာနံ ပကာသပညာတဘာဝံ ဒဿေတိ။ ဓမ္မဝိဟာရဂ္ဂဟဏေန သီလသမ္ပဒံ သမာဓိသမ္ပဒဉ္စ ဒဿေတိ။ ‘‘ယထာဓိမုတ္တာ သပ္ပညာ’’တိ ဣမိနာ ပညာသမ္ပဒံ။ ‘‘အတန္ဒိတာ’’တိ ဣမိနာ သီလသမ္ပဒါဒီနံ ကာရဏဘူတံ ဝီရိယသမ္ပဒံ ဒဿေတိ။ ‘‘ယထာနာမာ’’တိ ဣမိနာ တေသံ ပကာသနနာမတံ ဒဿေတိ။ ‘‘ယထာဂေါတ္တာ’’တိ ဣမိနာ သဒ္ဓါနုသာရီဓမ္မာနုသာရီဂေါတ္တသမ္ပတ္တိသမုဒါဂမံ, ‘‘ယထာဓမ္မဝိဟာရိနော’’တိအာဒိနာ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ သမ္ပတ္တိသမုဒါဂမံ, ‘‘အတန္ဒိတာ’’တိ ဣမိနာ ဧဝံ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိယံ ဌိတာနံ ပရဟိတပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ။

အထ ဝါ ‘‘ယထာနာမာ’’တိ ဣဒံ တေသံ ထေရာနံ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျဒဿနံ သမညာမတ္တကိတ္တနတော။ ‘‘ယထာဂေါတ္တာ’’တိ ဣဒံ ကုလပုတ္တဘာဝဒဿနံ ကုလာပဒေသ ကိတ္တနတော။ တေန နေသံ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝံ ဒဿေတိ။ ‘‘ယထာဓမ္မဝိဟာရိနော’’တိ ဣဒံ စရဏသမ္ပတ္တိဒဿနံ သီလသံဝရာဒီဟိ သမင်္ဂီဘာဝဒီပနတော။ ‘‘ယထာဓိမုတ္တာ သပ္ပညာ’’တိ ဣဒံ နေသံ ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိဒဿနံ အာသဝက္ခယပရိယောသာနာယ ဉာဏသမ္ပတ္တိယာ အဓိဂမပရိဒီပနတော။ ‘‘အတန္ဒိတာ’’တိ ဣဒံ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တီနံ အဓိဂမူပါယဒဿနံ။ ‘‘ယထာနာမာ’’တိ ဝါ ဣမိနာ တေသံ ပကာသနနာမတံယေဝ ဒဿေတိ။ ‘‘ယထာဂေါတ္တာ’’တိ ပန ဣမိနာ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ။ န ဟိ သမ္မာအပ္ပဏိဟိတတ္တနော ပုဗ္ဗေ စ အကတပုညဿ သဒ္ဓါနုသာရီဓမ္မာနုသာရိနော ဂေါတ္တသမ္ပတ္တိသမုဒါဂမော သမ္ဘဝတိ။ ‘‘ယထာဓမ္မဝိဟာရိနော’’တိ ဣမိနာ တေသံ ပုရိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ။ န ဟိ အပ္ပတိရူပေ ဒေသေ ဝသတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ စ တာဒိသာ ဂုဏဝိသေသာ သမ္ဘဝန္တိ။ ‘‘ယထာဓိမုတ္တာ’’တိ ဣမိနာ သဒ္ဓမ္မသဝနသမ္ပဒါသမာယောဂံ ဒဿေတိ။ န ဟိ ပရတောဃောသေန ဝိနာ သာဝကာနံ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓော သမ္ဘဝတိ။ ‘‘သပ္ပညာ အတန္ဒိတာ’’တိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တဿ ဂုဏဝိသေသဿ အဗျဘိစာရိဟေတုံ ဒဿေတိ ဉာယာရမ္ဘဒဿနတော။

အပရော နယော – ‘‘ယထာဂေါတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ ဂေါတ္တကိတ္တနေန တေသံ ထေရာနံ ယောနိသောမနသိကာရသမ္ပဒံ ဒဿေတိ ယထာဝုတ္တဂေါတ္တသမ္ပန္နဿ ယောနိသောမနသိကာရသမ္ဘဝတော။ ‘‘ယထာဓမ္မဝိဟာရိနော’’တိ ဧတ္ထ ဓမ္မဝိဟာရဂ္ဂဟဏေန သဒ္ဓမ္မသဝနသမ္ပဒံ ဒဿေတိ သဒ္ဓမ္မသဝနေန ဝိနာ တဒဘာဝတော။ ‘‘ယထာဓိမုတ္တာ’’တိ ဣမိနာ မတ္ထကပ္ပတ္တံ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပဒံ ဒဿေတိ။ ‘‘သပ္ပညာ’’တိ ဣမိနာ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ပဇာနကာရိတံ။ ‘‘အတန္ဒိတာ’’တိ ဣမိနာ ဝုတ္တနယေန အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိံ ပရိပူရေတွာ ဌိတာနံ ပရေသံ ဟိတသုခါဝဟာယ ပဋိပတ္တိယံ အကိလာသုဘာဝံ ဒဿေတိ။ တထာ ‘‘ယထာဂေါတ္တာ’’တိ ဣမိနာ နေသံ သရဏဂမနသမ္ပဒါ ဒဿိတာ သဒ္ဓါနုသာရီဂေါတ္တကိတ္တနတော။ ‘‘ယထာဓမ္မဝိဟာရိနော’’တိ ဣမိနာ သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော။ ‘‘ယထာဓိမုတ္တာ သပ္ပညာ’’တိ ဣမိနာ ပညက္ခန္ဓာဒယော။ သရဏဂမနဉ္စ သာဝကဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈေ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဒဿနေန သဗ္ဗေပိ သာဝကဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ။

ဤဒိသီ ပန ဂုဏဝိဘူတိ ယာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ တေဟိ အဓိဂတာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ဝိပဿိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု တေသု အရညရုက္ခမူလပဗ္ဗတာဒီသု ဝိဝိတ္တသေနာသနေသု။ တတ္ထ တတ္ထာတိ ဝါ တသ္မိံ တသ္မိံ ဥဒါနာဒိကာလေ။ ဝိပဿိတွာတိ သမ္ပဿိတွာ။ နာမရူပဝဝတ္ထာပနပစ္စယပရိဂ္ဂဟေဟိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယော သမ္ပာဒေတွာ ကလာပသမ္မသနာဒိက္ကမေန ပဉ္စမံ ဝိသုဒ္ဓိံ အဓိဂန္တွာ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ မတ္ထကံ ပါပနဝသေန ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ ဖုသိတွာတိ ပတွာ သစ္ဆိကတွာ။ အစ္စုတံ ပဒန္တိ နိဗ္ဗာနံ။ တဉှိ သယံ အစဝနဓမ္မတ္တာ အဓိဂတာနံ အစ္စုတိဟေတုဘာဝတော စ နတ္ထိ ဧတ္ထ စုတီတိ ‘‘အစ္စုတံ’’။ သင်္ခတဓမ္မေဟိ အသမ္မိဿဘာဝတာယ တဒတ္ထိကေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ စ ‘‘ပဒ’’န္တိ စ ဝုစ္စတိ။ ကတန္တန္တိ ကတဿ အန္တံ။ ယော ဟိ တေဟိ အဓိဂတော အရိယမဂ္ဂေါ, သော အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပါဒိတတ္တာ ကတော နာမ။ တဿ ပန ပရိယောသာနဘူတံ ဖလံ ကတန္တောတိ အဓိပ္ပေတံ။ တံ ကတန္တံ အဂ္ဂဖလံ။ အထ ဝါ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ နိပ္ဖါဒိတတ္တာ ကတာ နာမ သင်္ခတဓမ္မာ, တန္နိဿရဏဘာဝတော ကတန္တော နိဗ္ဗာနံ။ တံ ကတန္တံ။ ပစ္စဝေက္ခန္တာတိ ‘‘အဓိဂတံ ဝတ မယာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ဣဒံ အရိယဖလံ, အဓိဂတာ အသင်္ခတာ ဓာတူ’’တိ အရိယဖလနိဗ္ဗာနာနိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနေန ပဋိပတ္တိံ အဝေက္ခမာနာ။ အထ ဝါ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓဝသေန ယံ အရိယေန ကရဏီယံ ပရိညာဒိသောဠသဝိဓံ ကိစ္စံ အဂ္ဂဖလေ ဌိတေန နိပ္ဖါဒိတတ္တာ ပရိယောသာပိတတ္တာ ကတံ နာမ, ဧဝံ ကတံ တံ ပစ္စဝေက္ခန္တာ။ ဧတေန ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ ဒဿိတံ။ ပုရိမနယေန ပန ဣတရပစ္စဝေက္ခဏာနီတိ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ ဒဿိတာနိ ဟောန္တိ။

ဣမမတ္ထန္တိ ဧတ္ထ ဣမန္တိ သကလော ထေရထေရီဂါထာနံ အတ္ထော အတ္တနော ဣတရေသဉ္စ တတ္ထ သန္နိပတိတာနံ ဓမ္မသင်္ဂါဟကမဟာထေရာနံ ဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနတာယ အာသန္နော ပစ္စက္ခောတိ စ ကတွာ ဝုတ္တံ။ အတ္ထန္တိ ‘‘ဆန္နာ မေ ကုဋိကာ’’တိအာဒီဟိ ဂါထာဟိ ဝုစ္စမာနံ အတ္တူပနာယိကံ ပရူပနာယိကံ လောကိယလောကုတ္တရပဋိသံယုတ္တံ အတ္ထံ။ အဘာသိသုန္တိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ကထေသုံ, တံဒီပနိယော ဣဒါနိ မယာ ဝုစ္စမာနာ တေသံ ဘာဝိတတ္တာနံ ဂါထာ အတ္တူပနာယိကာ သုဏာထာတိ ယောဇနာ။ တေ စ မဟာထေရာ ဧဝံ ကထေန္တာ အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိပကာသနီဟိ ဂါထာဟိ သာသနဿ ဧကန္တနိယျာနိကဝိဘာဝနေန ပရေပိ တတ္ထ သမ္မာပဋိပတ္တိယံ နိယောဇေန္တီတိ ဧတမတ္ထံ ဒီပေတိ အာယသ္မာ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော, တထာ ဒီပေန္တော စ ဣမာဟိ ဂါထာဟိ တေသံ ထောမနံ တာသဉ္စ တေသံ ဝစနဿ နိဒါနဘာဝေန ဌပနံ ဌာနဂတမေဝါတိ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

နိဒါနဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁။ ဧကကနိပါတော

၁။ ပဌမဝဂ္ဂေါ

၁။ သုဘူတိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ဆန္နာ မေ ကုဋိကာတိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာနံ ထေရဂါထာနံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဟောတိ။ သာ ပနာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ တာသံ တာသံ ဂါထာနံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ပကာသေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ သုဝိညေယျာ စ။ တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ပကာသေတွာ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမာတိ။

တတ္ထ ဆန္နာ မေ ကုဋိကာတိဂါထာယ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဝုစ္စတေ – ဣတော ကိရ ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ အနုပ္ပန္နေယေဝ ပဒုမုတ္တရေ ဘဂဝတိ လောကနာထေ ဟံသဝတီနာမကေ နဂရေ အညတရဿ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလဿ ဧကော ပုတ္တော ဥပ္ပဇ္ဇိ။ တဿ ‘‘နန္ဒမာဏဝေါ’’တိ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော တယော ဝေဒေ ဥဂ္ဂဏှိတွာ တတ္ထ သာရံ အပဿန္တော အတ္တနော ပရိဝါရဘူတေဟိ စတုစတ္တာလီသာယ မာဏဝကသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗတပါဒေ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ စ အဘိညာယော နိဗ္ဗတ္တေသိ။ အန္တေဝါသိကာနမ္ပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိ။ တေပိ န စိရေနေဝ ဈာနလာဘိနော အဟေသုံ။

တေန စ သမယေန ပဒုမုတ္တရော ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဟံသဝတီနဂရံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တော ဧကဒိဝသံ ပစ္စူသသမယေ လောကံ ဝေါလောကေန္တော နန္ဒတာပသဿ အန္တေဝါသိကဇဋိလာနံ အရဟတ္တူပနိဿယံ နန္ဒတာပသဿ စ ဒွီဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ သာဝကဋ္ဌာနန္တရဿ ပတ္ထနံ ဒိသွာ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အညံ ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ သီဟော ဝိယ ဧကစရော နန္ဒတာပသဿ အန္တေဝါသိကေသု ဖလာဖလတ္ထာယ ဂတေသု ‘‘ဗုဒ္ဓဘာဝံ မေ ဇာနာတူ’’တိ ပဿန္တဿေဝ နန္ဒတာပသဿ အာကာသတော ဩတရိတွာ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာသိ။ နန္ဒတာပသော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဉ္စေဝ လက္ခဏပါရိပူရိဉ္စ ဒိသွာ လက္ခဏမန္တေ သမ္မသိတွာ ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော နာမ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသန္တော ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ, ပဗ္ဗဇန္တော လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ သဗ္ဗညူ ဗုဒ္ဓေါ ဟောတိ။ အယံ ပုရိသာဇာနီယော နိဿံသယံ ဗုဒ္ဓေါတိ ဉတွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ, ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ, အာသနံ ပညာပေတွာ, အဒါသိ။ နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ။ နန္ဒတာပသောပိ အတ္တနော အနုစ္ဆဝိကံ အာသနံ ဂဟေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ။

တသ္မိံ သမယေ စတုစတ္တာလီသသဟဿဇဋိလာ ပဏီတပဏီတာနိ ဩဇဝန္တာနိ ဖလာဖလာနိ ဂဟေတွာ အာစရိယဿ သန္တိကံ သမ္ပတ္တာ ဗုဒ္ဓါနဉ္စေဝ အာစရိယဿ စ နိသိန္နာသနံ ဩလောကေန္တာ အာဟံသု – ‘‘အာစရိယ, မယံ ‘ဣမသ္မိံ လောကေ တုမှေဟိ မဟန္တတရော နတ္ထီ’တိ ဝိစရာမ, အယံ ပန ပုရိသော တုမှေဟိ မဟန္တတရော မညေ’’တိ။ နန္ဒတာပသော, ‘‘တာတာ, ကိံ ဝဒေထ, သာသပေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌသဋ္ဌိသတသဟဿယောဇနုဗ္ဗေဓံ သိနေရုံ ဥပမေတုံ ဣစ္ဆထ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေန သဒ္ဓိံ မာ မံ ဥပမိတ္ထာ’’တိ အာဟ။ အထ တေ တာပသာ ‘‘သစေ အယံ ဩရကော အဘဝိဿ, န အမှာကံ အာစရိယော ဧဝံ ဥပမံ အာဟရေယျ, ယာဝ မဟာ ဝတာယံ ပုရိသာဇာနီယော’’တိ ပါဒေသု နိပတိတွာ သိရသာ ဝန္ဒိံသု။ အထ တေ အာစရိယော အာဟ – ‘‘တာတာ, အမှာကံ ဗုဒ္ဓါနံ အနုစ္ဆဝိကော ဒေယျဓမ္မော နတ္ထိ, ဘဂဝါ စ ဘိက္ခာစာရဝေလာယံ ဣဓာဂတော, တသ္မာ မယံ ယထာဗလံ ဒေယျဓမ္မံ ဒဿာမ, တုမှေ ယံ ယံ ပဏီတံ ဖလာဖလံ အာနီတံ, တံ တံ အာဟရထာ’’တိ ဝတွာ အာဟရာပေတွာ ဟတ္ထေ ဓောဝိတွာ သယံ တထာဂတဿ ပတ္တေ ပတိဋ္ဌာပေသိ။ သတ္ထာရာ ဖလာဖလေ ပဋိဂ္ဂဟိတမတ္တေ ဒေဝတာ ဒိဗ္ဗောဇံ ပက္ခိပိံသု။ တာပသော ဥဒကမ္ပိ သယမေဝ ပရိဿာဝေတွာ အဒါသိ။ တတော ဘောဇနကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ နိသိန္နေ သတ္ထရိ သဗ္ဗေ အန္တေဝါသိကေ ပက္ကောသိတွာ သတ္ထု သန္တိကေ သာရဏီယံ ကထံ ကထေန္တော နိသီဒိ။ သတ္ထာ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အာဂစ္ဆတူ’’တိ စိန္တေသိ။ ဘိက္ခူ သတ္ထု စိတ္တံ ဉတွာ သတသဟဿမတ္တာ ခီဏာသဝါ အာဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု။

နန္ဒတာပသော အန္တေဝါသိကေ အာမန္တေသိ – ‘‘တာတာ, ဗုဒ္ဓါနံ နိသိန္နာသနမ္ပိ နီစံ, သမဏသတသဟဿဿပိ အာသနံ နတ္ထိ, တုမှေဟိ အဇ္ဇ ဥဠာရံ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ သက္ကာရံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ, ပဗ္ဗတပါဒတော ဝဏ္ဏဂန္ဓသမ္ပန္နာနိ ပုပ္ဖါနိ အာဟရထာ’’တိ။ အစိန္တေယျတ္တာ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ မုဟုတ္တေနေဝ ဝဏ္ဏဂန္ဓသမ္ပန္နာနိ ပုပ္ဖါနိ အာဟရိတွာ ဗုဒ္ဓါနံ ယောဇနပ္ပမာဏံ ပုပ္ဖါသနံ ပညာပေသုံ။ အဂ္ဂသာဝကာနံ တိဂါဝုတံ, သေသဘိက္ခူနံ အဍ္ဎယောဇနိကာဒိဘေဒံ, သံဃနဝကဿ ဥသဘမတ္တံ အဟောသိ။ ဧဝံ ပညတ္တေသု အာသနေသု နန္ဒတာပသော တထာဂတဿ ပုရတော အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဌိတော, ‘‘ဘန္တေ, မယှံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဣမံ ပုပ္ဖါသနံ အဘိရုဟထာ’’တိ အာဟ။ နိသီဒိ ဘဂဝါ ပုပ္ဖါသနေ။ ဧဝံ နိသိန္နေ သတ္ထရိ သတ္ထု အာကာရံ ဉတွာ ဘိက္ခူ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိံသု။ နန္ဒတာပသော မဟန္တံ ပုပ္ဖဆတ္တံ ဂဟေတွာ တထာဂတဿ မတ္ထကေ ဓာရေန္တော အဋ္ဌာသိ။ သတ္ထာ ‘‘တာပသာနံ အယံ သက္ကာရော မဟပ္ဖလော ဟောတူ’’တိ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိ။ သတ္ထု သမာပန္နဘာဝံ ဉတွာ ဘိက္ခူပိ သမာပဇ္ဇိံသု။ တထာဂတေ သတ္တာဟံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသိန္နေ အန္တေဝါသိကာ ဘိက္ခာစာရကာလေ သမ္ပတ္တေ ဝနမူလဖလာဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေသကာလေ ဗုဒ္ဓါနံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ တိဋ္ဌန္တိ။ နန္ဒတာပသော ပန ဘိက္ခာစာရမ္ပိ အဂန္တွာ ပုပ္ဖဆတ္တံ ဓာရေန္တော သတ္တာဟံ ပီတိသုခေနေဝ ဝီတိနာမေတိ။

သတ္ထာ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာယ အရဏဝိဟာရိအင်္ဂေန ဒက္ခိဏေယျင်္ဂေန စာတိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ဧကံ သာဝကံ ‘‘ဣသိဂဏဿ ပုပ္ဖါသနာနုမောဒနံ ကရောဟီ’’တိ အာဏာပေသိ။ သော စက္ကဝတ္တိရညော သန္တိကာ ပဋိလဒ္ဓမဟာလာဘော မဟာယောဓော ဝိယ တုဋ္ဌမာနသော အတ္တနော ဝိသယေ ဌတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သမ္မသိတွာ အနုမောဒနံ အကာသိ။ တဿ ဒေသနာဝသာနေ သတ္ထာ သယံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ ဒေသနာပရိယောသာနေ သဗ္ဗေ စတုစတ္တာလီသသဟဿတာပသာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု။ သတ္ထာ ‘‘ဧထ, ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ။ တေသံ တာဝဒေဝ ကေသမဿု အန္တရဓာယိ။ အဋ္ဌ ပရိက္ခာရာ ကာယေ ပဋိမုက္ကာဝ အဟေသုံ သဋ္ဌိဝဿတ္ထေရာ ဝိယ သတ္ထာရံ ပရိဝါရယိံသု။ နန္ဒတာပသော ပန ဝိက္ခိတ္တစိတ္တတာယ ဝိသေသံ နာဓိဂစ္ဆိ။ တဿ ကိရ အရဏဝိဟာရိတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သောတုံ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘အဟော ဝတာဟမ္ပိ အနာဂတေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဣမိနာ သာဝကေန လဒ္ဓဓုရံ လဘေယျ’’န္တိ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ။ သော တေန ပရိဝိတက္ကေန မဂ္ဂဖလပဋိဝေဓံ ကာတုံ နာသက္ခိ။ တထာဂတံ ပန ဝန္ဒိတွာ သမ္မုခေ ဌတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, ယေန ဘိက္ခုနာ ဣသိဂဏဿ ပုပ္ဖါသနာနုမောဒနာ ကတာ, ကော နာမာယံ တုမှာကံ သာသနေ’’တိ။ ‘‘အရဏဝိဟာရိအင်္ဂေ ဒက္ခိဏေယျအင်္ဂေ စ ဧတဒဂ္ဂံ ပတ္တော ဧသော ဘိက္ခူ’’တိ။ ‘‘ဘန္တေ, ယွာယံ မယာ သတ္တာဟံ ပုပ္ဖဆတ္တံ ဓာရေန္တေန သက္ကာရော ကတော, တေန အဓိကာရေန န အညံ သမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေမိ, အနာဂတေ ပန ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ အယံ ထေရော ဝိယ ဒွီဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော သာဝကော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနမကာသိ။

သတ္ထာ ‘‘သမိဇ္ဈိဿတိ နု, ခေါ ဣမဿ တာပသဿ ပတ္ထနာ’’တိ အနာဂတံသဉာဏံ ပေသေတွာ ဩလောကေန္တော ကပ္ပသတသဟဿံ အတိက္ကမိတွာ သမိဇ္ဈနကဘာဝံ ဒိသွာ နန္ဒတာပသံ အာဟ – ‘‘န တေ အယံ ပတ္ထနာ မောဃာ ဘဝိဿတိ, အနာဂတေ ကပ္ပသတသဟဿံ အတိက္ကမိတွာ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သန္တိကေ သမိဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဝတွာ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော အာကာသံ ပက္ခန္ဒိ။ နန္ဒတာပသော ယာဝ စက္ခုပထသမတိက္ကမာ သတ္ထာရံ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ဥဒ္ဒိဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ အဋ္ဌာသိ။ သော အပရဘာဂေ ကာလေန ကာလံ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏိ။ အပရိဟီနဇ္ဈာနောဝ ကာလင်္ကတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော။ တတော ပန စုတော အပရာနိပိ ပဉ္စ ဇာတိသတာနိ ပဗ္ဗဇိတွာ အာရညကော အဟောသိ။ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေပိ ပဗ္ဗဇိတွာ အာရညကော ဟုတွာ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေသိ။ ဧတံ ကိရ ဝတ္တံ အပရိပူရေတွာ မဟာသာဝကဘာဝံ ပါပုဏန္တာ နာမ နတ္ထိ။ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပန အာဂမဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သော ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေတွာ ကာလင်္ကတွာ ကာမာဝစရဒေဝလောကေ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၃။၁၅၁) –

‘‘ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ, နိသဘော နာမ ပဗ္ဗတော၊

အဿမော သုကတော မယှံ, ပဏ္ဏသာလာ သုမာပိတာ။

‘‘ကောသိယော နာမ နာမေန, ဇဋိလော ဥဂ္ဂတာပနော၊

ဧကာကိယော အဒုတိယော, ဝသာမိ နိသဘေ တဒါ။

‘‘ဖလံ မူလဉ္စ ပဏ္ဏဉ္စ, န ဘုဉ္ဇာမိ အဟံ တဒါ၊

ပဝတ္တံဝ သုပါတာဟံ, ဥပဇီဝါမိ တာဝဒေ။

‘‘နာဟံ ကောပေမိ အာဇီဝံ, စဇမာနောပိ ဇီဝိတံ၊

အာရာဓေမိ သကံ စိတ္တံ, ဝိဝဇ္ဇေမိ အနေသနံ။

‘‘ရာဂူပသံဟိတံ စိတ္တံ, ယဒါ ဥပ္ပဇ္ဇတေ မမ၊

သယံဝ ပစ္စဝေက္ခာမိ, ဧကဂ္ဂေါ တံ ဒမေမဟံ။

‘‘ရဇ္ဇသေ ရဇ္ဇနီယေ စ, ဒုဿနီယေ စ ဒုဿသေ၊

မုယှသေ မောဟနီယေ စ, နိက္ခမဿု ဝနာ တုဝံ။

‘‘ဝိသုဒ္ဓါနံ အယံ ဝါသော, နိမ္မလာနံ တပဿိနံ၊

မာ ခေါ ဝိသုဒ္ဓံ ဒူသေသိ, နိက္ခမဿု ဝနာ တုဝံ။

‘‘အဂါရိကော ဘဝိတွာန, ယဒါ ပုတ္တံ လဘိဿသိ၊

ဥဘောပိ မာ ဝိရာဓေသိ, နိက္ခမဿု ဝနာ တုဝံ။

‘‘ဆဝါလာတံ ယထာ ကဋ္ဌံ, န ကွစိ ကိစ္စကာရကံ၊

နေဝ ဂါမေ အရညေ ဝါ, န ဟိ တံ ကဋ္ဌသမ္မတံ။

‘‘ဆဝါလာတူပမော တွံ သိ, န ဂိဟီ နာပိ သညတော၊

ဥဘတော မုတ္တကော အဇ္ဇ, နိက္ခမဿု ဝနာ တုဝံ။

‘‘သိယာ နု ခေါ တဝ ဧတံ, ကော ပဇာနာတိ တေ ဣဒံ၊

သဒ္ဓါဓုရံ ဝဟိသိ မေ, ကောသဇ္ဇဗဟုလာယ စ။

‘‘ဇိဂုစ္ဆိဿန္တိ တံ ဝိညူ, အသုစိံ နာဂရိကော ယထာ၊

အာကဍ္ဎိတွာန ဣသယော, စောဒယိဿန္တိ တံ သဒါ။

‘‘တံ ဝိညူ ပဝဒိဿန္တိ, သမတိက္ကန္တသာသနံ၊

သံဝါသံ အလဘန္တော ဟိ, ကထံ ဇီဝိဟိသိ တုဝံ။

‘‘တိဓာပဘိန္နံ မာတင်္ဂံ, ကုဉ္ဇရံ သဋ္ဌိဟာယနံ၊

ဗလီ နာဂေါ ဥပဂန္တွာ, ယူထာ နီဟရတေ ဂဇံ။

‘‘ယူထာ ဝိနိဿဋော သန္တော, သုခံ သာတံ န ဝိန္ဒတိ၊

ဒုက္ခိတော ဝိမနော ဟောတိ, ပဇ္ဈာယန္တော ပဝေဓတိ။

‘‘တထေဝ ဇဋိလာ တမ္ပိ, နီဟရိဿန္တိ ဒုမ္မတိံ၊

တေဟိ တွံ နိဿဋော သန္တော, သုခံ သာတံ န လစ္ဆသိ။

‘‘ဒိဝါ ဝါ ယဒိ ဝါ ရတ္တိံ, သောကသလ္လသမပ္ပိတော၊

ဒယှတိ ပရိဠာဟေန, ဂဇော ယူထာဝ နိဿဋော။

‘‘ဇာတရူပံ ယထာ ကူဋံ, နေဝ ဈာယတိ ကတ္ထစိ၊

တထာ သီလဝီဟိနော တွံ, န ဈာယိဿသိ ကတ္ထစိ။

‘‘အဂါရံ ဝသမာနောပိ, ကထံ ဇီဝိဟိသိ တုဝံ၊

မတ္တိကံ ပေတ္တိကဉ္စာပိ, နတ္ထိ တေ နိဟိတံ ဓနံ။

‘‘သယံ ကမ္မံ ကရိတွာန, ဂတ္တေ သေဒံ ပမောစယံ၊

ဧဝံ ဇီဝိဟိသိ ဂေဟေ, သာဓု တေ တံ န ရုစ္စတိ။

‘‘ဧဝါဟံ တတ္ထ ဝါရေမိ, သံကိလေသဂတံ မနံ၊

နာနာဓမ္မကထံ ကတွာ, ပါပါ စိတ္တံ နိဝါရယိံ။

‘‘ဧဝံ မေ ဝိဟရန္တဿ, အပ္ပမာဒဝိဟာရိနော၊

တိံသဝဿသဟဿာနိ, ဝိပိနေ မေ အတိက္ကမုံ။

‘‘အပ္ပမာဒရတံ ဒိသွာ, ဥတ္တမတ္ထံ ဂဝေသကံ၊

ပဒုမုတ္တရသမ္ဗုဒ္ဓေါ, အာဂစ္ဆိ မမ သန္တိကံ။

‘‘တိမ္ဗရူသကဝဏ္ဏာဘော, အပ္ပမေယျော အနူပမော၊

ရူပေနာသဒိသော ဗုဒ္ဓေါ, အာကာသေ စင်္ကမီ တဒါ။

‘‘သုဖုလ္လော သာလရာဇာဝ, ဝိဇ္ဇူဝဗ္ဘဃနန္တရေ၊

ဉာဏေနာသဒိသော ဗုဒ္ဓေါ, အာကာသေ စင်္ကမီ တဒါ။

‘‘သီဟရာဇာဝသမ္ဘီတော, ဂဇရာဇာဝ ဒပ္ပိတော၊

လာသီတော ဗျဂ္ဃရာဇာဝ, အာကာသေ စင်္ကမီ တဒါ။

‘‘သိင်္ဃီနိက္ခသဝဏ္ဏာဘော, ခဒိရင်္ဂါရသန္နိဘော၊

မဏိ ယထာ ဇောတိရသော, အာကာသေ စင်္ကမီ တဒါ။

‘‘ဝိသုဒ္ဓကေလာသနိဘော, ပုဏ္ဏမာယေဝ စန္ဒိမာ၊

မဇ္ဈနှိကေဝ သူရိယော, အာကာသေ စင်္ကမီ တဒါ။

‘‘ဒိသွာ နဘေ စင်္ကမန္တံ, ဧဝံ စိန္တေသဟံ တဒါ၊

ဒေဝေါ နု ခေါ အယံ သတ္တော, ဥဒါဟု မနုဇော အယံ။

‘‘န မေ သုတော ဝါ ဒိဋ္ဌော ဝါ, မဟိယာ ဧဒိသော နရော၊

အပိ မန္တပဒံ အတ္ထိ, အယံ သတ္ထာ ဘဝိဿတိ။

‘‘ဧဝါဟံ စိန္တယိတွာန, သကံ စိတ္တံ ပသာဒယိံ၊

နာနာပုပ္ဖဉ္စ ဂန္ဓဉ္စ, သန္နိပါတေသဟံ တဒါ။

‘‘ပုပ္ဖါသနံ ပညာပေတွာ, သာဓုစိတ္တံ မနောရမံ၊

နရသာရထိနံ အဂ္ဂံ, ဣဒံ ဝစနမဗြဝိံ။

‘‘ဣဒံ မေ အာသနံ ဝီရ, ပညတ္တံ တဝနုစ္ဆဝံ၊

ဟာသယန္တော မမံ စိတ္တံ, နိသီဒ ကုသုမာသနေ။

‘‘နိသီဒိ တတ္ထ ဘဂဝါ, အသမ္ဘီတောဝ ကေသရီ၊

သတ္တရတ္တိန္ဒိဝံ ဗုဒ္ဓေါ, ပဝရေ ကုသုမာသနေ။

‘‘နမဿမာနော အဋ္ဌာသိံ, သတ္တရတ္တိန္ဒိဝံ အဟံ၊

ဝုဋ္ဌဟိတွာ သမာဓိမှာ, သတ္ထာ လောကေ အနုတ္တရော၊

မမ ကမ္မံ ပကိတ္တေန္တော, ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ။

‘‘ဘာဝေဟိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ, ဘာဝနာနမနုတ္တရံ၊

ဣမံ သတိံ ဘာဝယိတွာ, ပူရယိဿသိ မာနသံ။

‘‘တိံသကပ္ပသဟဿာနိ, ဒေဝလောကေ ရမိဿသိ၊

အသီတိက္ခတ္တုံ ဒေဝိန္ဒော, ဒေဝရဇ္ဇံ ကရိဿသိ၊

သဟဿက္ခတ္တုံ စက္ကဝတ္တီ, ရာဇာ ရဋ္ဌေ ဘဝိဿသိ။

‘‘ပဒေသရဇ္ဇံ ဝိပုလံ, ဂဏနာတော အသင်္ခိယံ၊

အနုဘောဿသိ တံ သဗ္ဗံ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဖလံ။

‘‘ဘဝါဘဝေ သံသရန္တော, မဟာဘောဂံ လဘိဿသိ၊

ဘောဂေ တေ ဦနတာ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဖလံ။

‘‘ကပ္ပသတသဟဿမှိ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘အသီတိကောဋိံ ဆဍ္ဍေတွာ, ဒါသေ ကမ္မကရေ ဗဟူ၊

ဂေါတမဿ ဘဂဝတော, သာသနေ ပဗ္ဗဇိဿသိ။

‘‘အာရာဓယိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဂေါတမံ သကျပုင်္ဂဝံ၊

သုဘူတိ နာမ နာမေန, ဟေဿသိ သတ္ထု သာဝကော။

‘‘ဘိက္ခုသံဃေ နိသီဒိတွာ, ဒက္ခိဏေယျဂုဏမှိ တံ၊

တထာရဏဝိဟာရေ စ, ဒွီသု အဂ္ဂေ ဌပေဿသိ။

‘‘ဣဒံ ဝတွာန သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဇလဇုတ္တမနာမကော၊

နဘံ အဗ္ဘုဂ္ဂမီ ဝီရော, ဟံသရာဇာဝ အမ္ဗရေ။

‘‘သာသိတော လောကနာထေန, နမဿိတွာ တထာဂတံ၊

သဒါ ဘာဝေမိ မုဒိတော, ဗုဒ္ဓါနုဿတိမုတ္တမံ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသံ အဂစ္ဆဟံ။

‘‘အသီတိက္ခတ္တုံ ဒေဝိန္ဒော, ဒေဝရဇ္ဇမကာရယိံ၊

သဟဿက္ခတ္တုံ ရာဇာ စ, စက္ကဝတ္တီ အဟောသဟံ။

‘‘ပဒေသရဇ္ဇံ ဝိပုလံ, ဂဏနာတော အသင်္ခိယံ၊

အနုဘောမိ သုသမ္ပတ္တိံ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဖလံ။

‘‘ဘဝါဘဝေ သံသရန္တော, မဟာဘောဂံ လဘာမဟံ၊

ဘောဂေ မေ ဦနတာ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဖလံ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဖလံ။

‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿော, ဝိမောက္ခာပိ စ အဋ္ဌိမေ၊

ဆဠဘိညာ သစ္ဆိကတာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။ –

ဣတ္ထံ သုဒံ အာယသ္မာ သုဘူတိတ္ထေရော ဣမာ ဂါထာယော အဘာသိတ္ထာတိ။

ဧဝံ ပန သော တာဝတိံသဘဝနေ အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာ တတော စုတော မနုဿလောကေ အနေကသတက္ခတ္တုံ စက္ကဝတ္တိရာဇာ စ ပဒေသရာဇာ စ ဟုတွာ ဥဠာရံ မနုဿသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာ အထ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိယံ သုမနသေဋ္ဌိဿ ဂေဟေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ကနိဋ္ဌော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ ‘‘သုဘူတီ’’တိဿ နာမံ အဟောသိ။

တေန စ သမယေန အမှာကံ ဘဂဝါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ တတ္ထ ဝေဠုဝနပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ လောကာနုဂ္ဂဟံ ကရောန္တော ရာဇဂဟံ ဥပနိဿာယ သီတဝနေ ဝိဟရတိ။ တဒါ အနာထပိဏ္ဍိကော သေဋ္ဌိ သာဝတ္ထိယံ ဥဋ္ဌာနကဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ အတ္တနော သဟာယဿ ရာဇဂဟသေဋ္ဌိနော ဃရံ ဂတော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒံ သုတွာ သတ္ထာရံ သီတဝနေ ဝိဟရန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဌမဒဿနေနေဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ သတ္ထာရံ သာဝတ္ထိံ အာဂမနတ္ထာယ ယာစိတွာ တတော ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနေ မဂ္ဂေ ယောဇနေ ယောဇနေ သတသဟဿပရိစ္စာဂေန ဝိဟာရေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ သာဝတ္ထိယံ ရာဇမာနေန အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏံ ဇေတဿ ရာဇကုမာရဿ ဥယျာနဘူမိံ ကောဋိသန္ထာရေန ကိဏိတွာ တတ္ထ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရေတွာ အဒါသိ။ ဝိဟာရပရိဂ္ဂဟဏဒိဝသေ အယံ သုဘူတိကုဋုမ္ဗိကော အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌိနာ သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုဏန္တော သဒ္ဓံ ပဋိလဘိတွာ ပဗ္ဗဇိ။ သော ဥပသမ္ပဇ္ဇိတွာ ဒွေ မာတိကာ ပဂုဏာ ကတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ အရညေ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော မေတ္တာဈာနပါဒကံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ သော ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ယသ္မာ သတ္ထာရာ ဒေသိတနိယာမေန အနောဒိဿကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ။ တသ္မာ အရဏဝိဟာရီနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော။ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော ဃရေ ဃရေ မေတ္တာဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဘိက္ခံ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ ‘‘ဧဝံ ဒါယကာနံ မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီ’’တိ။ တသ္မာ ဒက္ခိဏေယျာနံ အဂ္ဂေါ နာမ ဇာတော။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ အရဏဝိဟာရီနံ ယဒိဒံ သုဘူတိ, ဒက္ခိဏေယျာနံ ယဒိဒံ သုဘူတီ’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၁၉၈, ၂၀၁)။ ဧဝမယံ မဟာထေရော အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာယ အတ္တနာ ပူရိတပါရမီနံ ဖလဿ မတ္ထကံ ပတွာ လောကေ အဘိညာတော အဘိလက္ခိတော ဟုတွာ ဗဟုဇနဟိတာယ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ အဂမာသိ။

ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော ထေရဿ အာဂမနံ သုတွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဣဓေဝ, ဘန္တေ, ဝသထာ’’တိ ဝတွာ ‘‘နိဝါသနဋ္ဌာနံ ကရိဿာမီ’’တိ ပက္ကန္တော ဝိဿရိ။ ထေရော သေနာသနံ အလဘန္တော အဗ္ဘောကာသေ ဝီတိနာမေသိ။ ထေရဿ အာနုဘာဝေန ဒေဝေါ န ဝဿတိ။ မနုဿာ အဝုဋ္ဌိတာယ ဥပဒ္ဒုတာ ရညော နိဝေသနဒွါရေ ဥက္ကုဋ္ဌိမကံသု။ ရာဇာ ‘‘ကေန နု ခေါ ကာရဏေန ဒေဝေါ န ဝဿတီ’’တိ ဝီမံသန္တော ‘‘ထေရဿ အဗ္ဘောကာသဝါသေန မညေ န ဝဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ တဿ ပဏ္ဏကုဋိံ ကာရာပေတွာ ‘‘ဣမိဿာ, ဘန္တေ, ပဏ္ဏကုဋိယာ ဝသထာ’’တိ ဝတွာ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ။ ထေရော ကုဋိကံ ပဝိသိတွာ တိဏသန္ထာရကေ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ။ တဒါ ပန ဒေဝေါ ထောကံ ထောကံ ဖုသာယတိ, န သမ္မာ ဓာရံ အနုပ္ပဝေစ္ဆတိ။ အထ ထေရော လောကဿ အဝုဋ္ဌိကဘယံ ဝိသမိတုကာမော အတ္တနော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထုကဿ ပရိဿယဿ အဘာဝံ ပဝေဒေန္တော –

၁။ ‘‘ဆန္နာ မေ ကုဋိကာ သုခါ နိဝါတာ, ဝဿ ဒေဝ ယထာသုခံ၊

စိတ္တံ မေ သုသမာဟိတံ ဝိမုတ္တံ, အာတာပီ ဝိဟရာမိ ဝဿ ဒေဝါ’’တိ။ –

ဂါထမာဟ။

တတ္ထ ဆန္န-သဒ္ဒေါ တာဝ ‘‘ဆန္နာ သာ ကုမာရိကာ ဣမဿ ကုမာရကဿ’’ (ပါရာ။ ၂၉၆) ‘‘နစ္ဆန္နံ နပ္ပတိရူပ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၃၈၃) ပတိရူပေ အာဂတော။ ‘‘ဆန္နံ တွေဝ, ဖဂ္ဂုဏ, ဖဿာယတနာန’’န္တိအာဒီသု ဝစနဝိသိဋ္ဌေ သင်္ချာဝိသေသေ။ ‘‘ဆန္နမတိဝဿတိ, ဝိဝဋံ နာတိဝဿတီ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ။ ၄၅၊ စူဠဝ။ ၃၈၅) ဂဟဏေ။ ‘‘ကျာဟံ တေ နစ္ဆန္နောပိ ကရိဿာမီ’’တိအာဒီသု နိဝါသနပါရုပနေ ‘‘အာယသ္မာ ဆန္နော အနာစာရံ အာစရတီ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၄၂၄) ပညတ္တိယံ။ ‘‘သဗ္ဗစ္ဆန္နံ သဗ္ဗပရိစ္ဆန္နံ (ပါစိ။ ၅၂, ၅၄), ဆန္နာ ကုဋိ အာဟိတော ဂိနီ’’တိ (သု။ နိ။ ၁၈) စ အာဒီသု တိဏာဒီဟိ ဆာဒနေ။ ဣဓာပိ တိဏာဒီဟိ ဆာဒနေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တသ္မာ တိဏေန ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ ဆန္နာ ယထာ န ဝဿတိ ဝဿောဒကပတနံ န ဟောတိ န ဩဝဿတိ, ဧဝံ သမ္မဒေဝ ဆာဒိတာတိ အတ္ထော။

မေ-သဒ္ဒေါ ‘‘ကိစ္ဆေန မေ အဓိဂတံ, ဟလံ ဒါနိ ပကာသိတု’’န္တိအာဒီသု (မဟာဝ။ ၈၊ ဒီ။ နိ။ ၂။၆၅၊ မ။ နိ။ ၁။၂၈၁၊ ၂။၃၃၇၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၇၂) ကရဏေ အာဂတော, မယာတိ အတ္ထော။ ‘‘တဿ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၃။၁၈၂၊ အ။ နိ။ ၄။၂၅၇) သမ္ပဒါနေ, မယှန္တိ အတ္ထော။ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ မေ, ဘိက္ခဝေ, သမ္ဗောဓာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော’’အာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၂၀၆၊ သံ။ နိ။ ၄။၁၄) သာမိအတ္ထေ အာဂတော။ ဣဓာပိ သာမိအတ္ထေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, မမာတိ အတ္ထော။ ကိဉ္စာပိ ခီဏာသဝါနံ မမာယိတဗ္ဗံ နာမ ကိဉ္စိ နတ္ထိ လောကဓမ္မေဟိ အနုပလိတ္တဘာဝတော, လောကသမညာဝသေန ပန တေသမ္ပိ ‘‘အဟံ မမာ’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ, နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၉)။

ကုဋိကာတိ ပန မာတုကုစ္ဆိပိ ကရဇကာယောပိ တိဏာဒိစ္ဆဒနော ပတိဿယောပိ ဝုစ္စတိ။ တထာ ဟိ –

‘‘မာတရံ ကုဋိကံ ဗြူသိ, ဘရိယံ ဗြူသိ ကုလာဝကံ၊

ပုတ္တေ သန္တာနကေ ဗြူသိ, တဏှာ မေ ဗြူသိ ဗန္ဓန’’န္တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၁၉) –

အာဒီသု မာတုကုစ္ဆိ ‘‘ကုဋိကာ’’တိ ဝုတ္တာ။

‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလကုဋိကေ, မံသနှာရုပသိဗ္ဗိတေ၊

ဓိရတ္ထု ပူရေ ဒုဂ္ဂန္ဓေ, ပရဂတ္တေ မမာယသီ’’တိ။ (ထေရဂါ။ ၁၁၅၃) –

အာဒီသု ကေသာဒိသမူဟဘူတော ကရဇကာယော။ ‘‘ကဿပဿ ဘဂဝတော ဘဂိနိ ကုဋိ ဩဝဿတိ’’ (မ။ နိ။ ၂။၂၉၁) ‘‘ကုဋိ နာမ ဥလ္လိတ္တာ ဝါ ဟောတိ အဝလိတ္တာ ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ။ ၃၄၉) တိဏဆဒနပတိဿယော။ ဣဓာပိ သော ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗော ပဏ္ဏသာလာယ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ ကုဋိ ဧဝ ဟိ ကုဋိကာ, အပါကဋကုဋိ ‘‘ကုဋိကာ’’တိ ဝုတ္တာ။

သုခ-သဒ္ဒေါ ပန ‘‘ဝိပိဋ္ဌိကတွာန သုခံ ဒုခဉ္စ, ပုဗ္ဗေဝ စ သောမနဿဒေါမနဿ’’န္တိအာဒီသု (သု။ နိ။ ၆၇) သုခဝေဒနာယံ အာဂတော။ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပါဒေါ, သုခါ သဒ္ဓမ္မဒေသနာ’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၁၉၄) သုခမူလေ။ ‘‘သုခဿေတံ, ဘိက္ခဝေ, အဓိဝစနံ ယဒိဒံ ပုညာနီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၇။၆၂၊ ဣတိဝု။ ၂၂) သုခဟေတုမှိ။ ‘‘ယသ္မာ စ, ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၃။၆၀) သုခါရမ္မဏေ, ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ, စုန္ဒ, အရိယဿ ဝိနယေ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၈၂) အဗျာပဇ္ဇေ။ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၂။၂၁၅၊ ဓ။ ပ။ ၂၀၃-၂၀၄) နိဗ္ဗာနေ။ ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၃။၂၂၅) သုခပ္ပစ္စယဋ္ဌာနေ။ ‘‘သောဝဂ္ဂိကံ သုခဝိပါကံ သဂ္ဂသံဝတ္တနိက’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၁။၁၆၃၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၃၀) ဣဋ္ဌေ, ပိယမနာပေတိ အတ္ထော။ ဣဓာပိ ဣဋ္ဌေ သုခပ္ပစ္စယေ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သာ ဟိ ကုဋိ အန္တော ဗဟိ စ မနာပဘာဝေန သမ္ပာဒိတာ နိဝါသနဖာသုတာယ ‘‘သုခါ’’တိ ဝုတ္တာ။ တထာ နာတိသီတနာတိဥဏှတာယ ဥတုသုခသမ္ပတ္တိယောဂေန ကာယိကစေတသိကသုခဿ ပစ္စယဘာဝတော။

နိဝါတာတိ အဝါတာ, ဖုသိတဂ္ဂဠပိဟိတဝါတပါနတ္တာ ဝါတပရိဿယရဟိတာတိ အတ္ထော။ ဣဒံ တဿာ ကုဋိကာ သုခဘာဝဝိဘာဝနံ။ သဝါတေ ဟိ သေနာသနေ ဥတုသပ္ပါယော န လဗ္ဘတိ, နိဝါတေ သော လဗ္ဘတီတိ။ ဝဿာတိ ပဝဿ သမ္မာ ဓာရံ အနုပ္ပဝေစ္ဆ။ ဒေဝါတိ အယံ ဒေဝ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဣမာနိ တေ, ဒေဝ, စတုရာသီတိ နဂရသဟဿာနိ ကုသဝတီရာဇဓာနိပ္ပမုခါနိ, ဧတ္ထ, ဒေဝ, ဆန္ဒံ ဇနေဟိ ဇီဝိတေ အပေက္ခ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၂။၂၆၆) သမ္မုတိဒေဝေ ခတ္တိယေ အာဂတော။ ‘‘စာတုမဟာရာဇိကာ ဒေဝါ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’’တိအာဒီသု (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၃၇) ဥပပတ္တိဒေဝေသု။ ‘‘တဿ ဒေဝါတိဒေဝဿ, သာသနံ သဗ္ဗဒဿိနော’’တိအာဒီသု ဝိသုဒ္ဓိဒေဝေသု။ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနဉှိ ဘဂဝတော အတိဒေဝဘာဝေ ဝုတ္တေ ဣတရေသံ ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ။ ‘‘ဝိဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ’’တိအာဒီသု (မ။ နိ။ ၁။၄၈၆၊ သံ။ နိ။ ၁။၁၁၀၊ ဣတိဝု။ ၂၇) အာကာသေ။ ‘‘ဒေဝေါ စ ကာလေန ကာလံ န သမ္မာ ဓာရံ အနုပ္ပဝေစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု (အ။ နိ။ ၄။၇၀) မေဃေ ပဇ္ဇုန္နေ ဝါ။ ဣဓာပိ မေဃေ ပဇ္ဇုန္နေ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဝဿာတိ ဟိ တေ အာဏာပေန္တော ထေရော အာလပတိ။ ယထာသုခန္တိ ယထာရုစိံ။ တဝ ဝဿနေန မယှံ ဗာဟိရော ပရိဿယော နတ္ထိ, တသ္မာ ယထာကာမံ ဝဿာတိ ဝဿူပဇီဝိသတ္တေ အနုဂ္ဂဏှန္တော ဝဒတိ။

ဣဒါနိ အဗ္ဘန္တရေ ပရိဿယာဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘စိတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ စိတ္တံ မေ သုသမာဟိတန္တိ မမ စိတ္တံ သုဋ္ဌု အတိဝိယ သမ္မာ သမ္မဒေဝ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အာရမ္မဏေ ဌပိတံ။ တဉ္စ ခေါ န နီဝရဏာဒိဝိက္ခမ္ဘနမတ္တေန၊ အပိ စ ခေါ ဝိမုတ္တံ ဩရမ္ဘာဂိယဥဒ္ဓံဘာဂိယသင်္ဂဟေဟိ သဗ္ဗသံယောဇနေဟိ သဗ္ဗကိလေသဓမ္မတော စ ဝိသေသေန ဝိမုတ္တံ, သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန ပဋိပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဝသေန တေ ပဇဟိတွာ ဌိတန္တိ အတ္ထော။ အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ။ ဖလသမာပတ္တိအတ္ထံ ဝိပဿနာရမ္ဘဝသေန ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထဉ္စ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟုတွာ ဝိဟရာမိ, ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒီဟိ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေမိ, န ပန ကိလေသပ္ပဟာနတ္ထံ, ပဟာတဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘ယထာ ပန ဗာဟိရပရိဿယာဘာဝေန, ဒေဝ, မယာ တွံ ဝဿနေ နိယောဇိတော, ဧဝံ အဗ္ဘန္တရပရိဿယာဘာဝေနပီ’’တိ ဒဿေန္တော ပုနပိ ‘‘ဝဿ, ဒေဝါ’’တိ အာဟ။

အပရော နယော ဆန္နာတိ ဆာဒိတာ ပိဟိတာ။ ကုဋိကာတိ အတ္တဘာဝေါ။ သော ဟိ ‘‘အနေကာဝယဝဿ သမုဒါယဿ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏဿ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလဿ တဏှာသံယုတ္တဿ အယဉ္စေဝ ကာယော သမုဒါဂတော, ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပ’’န္တိအာဒီသု (သံ။ နိ။ ၂။၁၉) ကာယောတိ အာဂတော။ ‘‘သိဉ္စ, ဘိက္ခု, ဣမံ နာဝံ, သိတ္တာ တေ လဟုမေဿတီ’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၆၆) နာဝါတိ အာဂတော။ ‘‘ဂဟကာရက ဒိဋ္ဌောသိ, ဂဟကူဋံ ဝိသင်္ခတ’’န္တိ (ဓ။ ပ။ ၁၅၄) စ အာဒီသု ဂဟန္တိ အာဂတော။ ‘‘သတ္တော ဂုဟာယံ ဗဟုနာဘိဆန္နော, တိဋ္ဌံ နရော မောဟနသ္မိံ ပဂါဠှော’’တိအာဒီသု (သု။ နိ။ ၇၇၈) ဂုဟာတိ အာဂတော။ ‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ, ဧကာရော ဝတ္တတီ ရထော’’တိအာဒီသု (ဥဒါ။ ၆၅) ရထောတိ အာဂတော။ ‘‘ပုန ဂေဟံ န ကာဟသီ’’တိအာဒီသု (ဓ။ ပ။ ၁၅၄) ဂေဟန္တိ အာဂတော။ ‘‘ဝိဝဋာ ကုဋိ နိဗ္ဗုတော ဂိနီ’’တိအာဒီသု (သု။ နိ။ ၁၉) ကုဋီတိ အာဂတော။ တသ္မာ ဣဓာပိ သော ‘‘ကုဋိကာ’’တိ ဝုတ္တော။ အတ္တဘာဝေါ ဟိ ကဋ္ဌာဒီနိ ပဋိစ္စ လဗ္ဘမာနာ ဂေဟနာမိကာ ကုဋိကာ ဝိယ အဋ္ဌိအာဒိသညိတေ ပထဝီဓာတုအာဒိကေ ဖဿာဒိကေ စ ပဋိစ္စ လဗ္ဘမာနော ‘‘ကုဋိကာ’’တိ ဝုတ္တော, စိတ္တမက္ကဋဿ နိဝါသဘာဝတော စ။ ယထာဟ –

‘‘အဋ္ဌိကင်္ကလကုဋိဝေသာ, မက္ကဋာဝသထော ဣတိ၊

မက္ကဋော ပဉ္စဒွါရာယ, ကုဋိကာယ ပသက္ကိယ၊

ဒွါရေနာနုပရိယာတိ, ဃဋ္ဋယန္တော ပုနပ္ပုန’’န္တိ စ။

သာ ပနေသာ အတ္တဘာဝကုဋိကာ ထေရဿ တိဏ္ဏံ ဆန္နံ အဋ္ဌန္နဉ္စ အသံဝရဒွါရာနံ ဝသေန သမတိ ဝိဇ္ဈနကဿ ရာဂါဒိအဝဿုတဿ ပညာယ သံဝုတတ္တာ သမ္မဒေဝ ပိဟိတတ္တာ ‘‘ဆန္နာ’’တိ ဝုတ္တာ။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမိ, ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ (သု။ နိ။ ၁၀၄၁)။ ဝုတ္တနယေန ဆန္နတ္တာ ဧဝ ကိလေသဒုက္ခာဘာဝတော နိရာမိသသုခသမင်္ဂိတာယ စ သုခါ သုခပ္ပတ္တာ, တတော ဧဝ စ နိဝါတာ နိဟတမာနမဒထမ္ဘသာရမ္ဘတာယ နိဝါတဝုတ္တိကာ။ အယဉ္စ နယော ‘‘မယှံ န သံကိလေသဓမ္မာနံ သံဝရဏမတ္တေန သိဒ္ဓေါ, အထ ခေါ အဂ္ဂမဂ္ဂသမာဓိနာ သုဋ္ဌု သမာဟိတစိတ္တတာယ စေဝ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာယ သဗ္ဗသံယောဇနေဟိ ဝိပ္ပမုတ္တစိတ္တတာယ စာ’’တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စိတ္တံ မေ သုသမာဟိတံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ။ ဧဝံဘူတော စ ‘‘ဣဒါနာဟံ ကတကရဏီယော’’တိ န အပ္ပေါဿုက္ကော ဟောမိ, အထ ခေါ အာတာပီ ဝိဟရာမိ, သဒေဝကဿ လောကဿ ဟိတသုခူပသံဟာရေ ဥဿာဟဇာတော ဘိက္ခာစာရကာလေပိ အနုဃရံ ဗြဟ္မဝိဟာရေနေဝ ဝိဟရာမိ။ တသ္မာ တွမ္ပိ, ဒေဝ, ပဇ္ဇုန္န မယှံ ပိယံ ကာတုကာမတာယပိ ဝဿူပဇီဝီနံ သတ္တာနံ အနုကမ္ပာယပိ ဝဿ သမ္မာ ဓာရံ အနုပ္ပဝေစ္ဆာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

ဧတ္ထ စ ထေရော ‘‘ဆန္နာ မေ ကုဋိကာ သုခါ နိဝါတာ’’တိ ဣမိနာ လောကိယလောကုတ္တရဘေဒံ အတ္တနော အဓိသီလသိက္ခံ ဒဿေတိ။ ‘‘စိတ္တံ မေ သုသမာဟိတ’’န္တိ ဣမိနာ အဓိစိတ္တသိက္ခံ။ ‘‘ဝိမုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ အဓိပညာသိက္ခံ။ ‘‘အာတာပီ ဝိဟရာမီ’’တိ ဣမိနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ။ အထ ဝါ ‘‘ဆန္နာ မေ ကုဋိကာ သုခါ နိဝါတာ’’တိ ဣမိနာ အနိမိတ္တဝိဟာရံ ဒဿေတိ ကိလေသဝဿပိဓာနမုခေန နိစ္စာဒိနိမိတ္တုဂ္ဃါဋနဒီပနတော။ ‘‘စိတ္တံ မေ သုသမာဟိတ’’န္တိ ဣမိနာ အပ္ပဏိဟိတဝိဟာရံ။ ‘‘ဝိမုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ သုညတဝိဟာရံ။ ‘‘အာတာပီ ဝိဟရာမီ’’တိ ဣမိနာ တေသံ တိဏ္ဏံ ဝိဟာရာနံ အဓိဂမူပါယံ။ ပဌမေန ဝါ ဒေါသပ္ပဟာနံ, ဒုတိယေန ရာဂပ္ပဟာနံ, တတိယေန မောဟပ္ပဟာနံ။ တထာ ဒုတိယေန ပဌမဒုတိယေဟိ ဝါ ဓမ္မဝိဟာရသမ္ပတ္တိယော ဒဿေတိ။ တတိယေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိယော။ ‘‘အာတာပီ ဝိဟရာမီ’’တိ ဣမိနာ ပရဟိတပဋိပတ္တိယံ အတန္ဒိတဘာဝံ ဒဿေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဧဝံ ‘‘ယထာနာမာ’’တိ ဂါထာယ ဝုတ္တာနံ ဓမ္မဝိဟာရာဒီနံ ဣမာယ ဂါထာယ ဒဿိတတ္တာ တတ္ထ အဒဿိတေသု နာမဂေါတ္တေသု နာမံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတ္ထံ သုဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယေ ဟိ ထေရာ နာမမတ္တေန ပါကဋာ, တေ နာမေန, ယေ ဂေါတ္တမတ္တေန ပါကဋာ, တေ ဂေါတ္တေန, ယေ ဥဘယထာ ပါကဋာ, တေ ဥဘယေနပိ ဒဿိဿ’’န္တိ။ အယံ ပန ထေရော နာမေန အဘိလက္ခိတော, န တထာ ဂေါတ္တေနာတိ ‘‘ဣတ္ထံ သုဒံ အာယသ္မာ သုဘူတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဣတ္ထန္တိ ဣဒံ ပကာရံ, ဣမိနာ အာကာရေနာတိ အတ္ထော။ သုဒန္တိ သု ဣဒံ, သန္ဓိဝသေန ဣကာရလောပေါ။ သူတိ စ နိပါတမတ္တံ, ဣဒံ ဂါထန္တိ ယောဇနာ။ အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတံ ဂရုဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနမေတံ။ သုဘူတီတိ နာမကိတ္တနံ။ သော ဟိ သရီရသမ္ပတ္တိယာပိ ဒဿနီယော ပါသာဒိကော, ဂုဏသမ္ပတ္တိယာပိ။ ဣတိ သုန္ဒရာယ သရီရာဝယဝဝိဘူတိယာ သီလသမ္ပတ္တိယာဒိဝိဘူတိယာ စ သမန္နာဂတတ္တာ သုဘူတီတိ ပညာယိတ္ထ သီလသာရာဒိထိရဂုဏယောဂတော ထေရော။ အဘာသိတ္ထာတိ ကထေသိ။ ကသ္မာ ပနေတေ မဟာထေရာ အတ္တနော ဂုဏေ ပကာသေန္တီတိ? ဣမိနာ ဒီဃေန အဒ္ဓုနာ အနဓိဂတပုဗ္ဗံ ပရမဂမ္ဘီရံ အတိဝိယ သန္တံ ပဏီတံ အတ္တနာ အဓိဂတံ လောကုတ္တရဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပီတိဝေဂသမုဿာဟိတဥဒါနဝသေန သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝဝိဘာဝနဝသေန စ ပရမပ္ပိစ္ဆာ အရိယာ အတ္တနော ဂုဏေ ပကာသေန္တိ, ယထာ တံ လောကနာထော ဗောဓနေယျအဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒေါ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော ဂုဏေ ပကာသေတိ, ဧဝမယံ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ ဟောတီတိ။

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ထေရဂါထာသံဝဏ္ဏနာယ

သုဘူတိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဥပသန္တောတိ အာယသ္မတော မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရဿ ဂါထာ။ တဿ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ထေရော ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ မဟာဘောဂကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော မာတာပိတူနံ အစ္စယေန ကုဋုမ္ဗံ သဏ္ဌပေတွာ ဃရာဝါသံ ဝသန္တော ဧကဒိဝသံ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဟံသဝတီနဂရဝါသိကေ ဂန္ဓမာလာဒိဟတ္ထေ ယေန ဗုဒ္ဓေါ ယေန ဓမ္မော ယေန သံဃော, တန္နိန္နေ တပ္ပေါဏေ တပ္ပဗ္ဘာရေ ဂစ္ဆန္တေ ဒိသွာ မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဥပဂတော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယံ ကိရ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေါ, အဟော ဝတာဟမ္ပိ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ အယံ ဝိယ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ စိန္တေတွာ သတ္ထု ဒေသနာပရိယောသာနေ ဝုဋ္ဌိတာယ ပရိသာယ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, သွေ မယှံ ဘိက္ခံ ဂဏှထာ’’တိ နိမန္တေသိ။ သတ္ထာ အဓိဝါသေသိ။ သော ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ သကနိဝေသနံ ဂန္တွာ သဗ္ဗရတ္တိံ ဗုဒ္ဓဿ ဘိက္ခုသံဃဿ စ နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ ဂန္ဓဒါမမာလာဒါမာဒီဟိ အလင်္ကရိတွာ ပဏီတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဋိယာဒါပေတွာ တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန သကေ နိဝေသနေ ဘိက္ခုသတသဟဿပရိဝါရံ ဘဂဝန္တံ ဝိဝိဓယာဂုခဇ္ဇကပရိဝါရံ နာနာရသသူပဗျဉ္ဇနံ ဂန္ဓသာလိဘောဇနံ ဘောဇေတွာ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ စိန္တေသိ – ‘‘မဟန္တံ, ခေါ, အဟံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေမိ န ခေါ ပန မယှံ ယုတ္တံ ဧကဒိဝသမေဝ ဒါနံ ဒတွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတုံ, အနုပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဒိဝသေ ဒါနံ ဒတွာ ပတ္ထေဿာမီ’’တိ။ သော တေနေဝ နိယာမေန သတ္တ ဒိဝသေ မဟာဒါနာနိ ဒတွာ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ ဒုဿကောဋ္ဌာဂါရံ ဝိဝရာပေတွာ ဥတ္တမံ တိစီဝရပ္ပဟောနကံ သုခုမဝတ္ထံ ဗုဒ္ဓဿ ပါဒမူလေ ဌပေတွာ ဘိက္ခုသတသဟဿဿ စ တိစီဝရံ ဒတွာ တထာဂတံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ယော သော ဘိက္ခု တုမှေဟိ ဣတော သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော, အဟမ္ပိ သော ဘိက္ခု ဝိယ အနာဂတေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ ဝတွာ သတ္ထု ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ပတ္ထနံ အကာသိ။ သတ္ထာ တဿ ပတ္ထနာယ သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘အနာဂတေ ဣတော ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သာသနေ တဝ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဗျာကာသိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၄။၂၂၁-၂၅၀) –

‘‘ပဒုမုတ္တရော နာမ ဇိနော, သဗ္ဗလောကဝိဒူ မုနိ၊

ဣတော သတသဟဿမှိ, ကပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇိ စက္ခုမာ။

‘‘ဩဝါဒကော ဝိညာပကော, တာရကော သဗ္ဗပါဏိနံ၊

ဒေသနာကုသလော ဗုဒ္ဓေါ, တာရေသိ ဇနတံ ဗဟုံ။

‘‘အနုကမ္ပကော ကာရုဏိကော, ဟိတေသီ သဗ္ဗပါဏိနံ၊

သမ္ပတ္တေ တိတ္ထိယေ သဗ္ဗေ, ပဉ္စသီလေ ပတိဋ္ဌပိ။

‘‘ဧဝံ နိရာကုလံ အာသိ, သုညတံ တိတ္ထိယေဟိ စ၊

ဝိစိတ္တံ အရဟန္တေဟိ, ဝသီဘူတေဟိ တာဒိဘိ။

‘‘ရတနာနဋ္ဌပညာသံ, ဥဂ္ဂတော သော မဟာမုနိ၊

ကဉ္စနဂ္ဃိယသင်္ကာသော, ဗာတ္တိံသဝရလက္ခဏော။

‘‘ဝဿသတသဟဿာနိ, အာယု ဝိဇ္ဇတိ တာဝဒေ၊

တာဝတာ တိဋ္ဌမာနော သော, တာရေသိ ဇနတံ ဗဟုံ။

‘‘တဒါဟံ ဟံသဝတိယံ, ဗြာဟ္မဏော ဝေဒပါရဂူ၊

ဥပေစ္စ သဗ္ဗလောကဂ္ဂံ, အဿောသိံ ဓမ္မဒေသနံ။

‘‘တဒါ သော သာဝကံ ဝီရော, ပဘိန္နမတိဂေါစရံ၊

အတ္ထေ ဓမ္မေ နိရုတ္တေ စ, ပဋိဘာနေ စ ကောဝိဒံ။

‘‘ဌပေသိ ဧတဒဂ္ဂမှိ, တံ သုတွာ မုဒိတော အဟံ၊

သသာဝကံ ဇိနဝရံ, သတ္တာဟံ ဘောဇယိံ တဒါ။

‘‘ဒုဿေဟစ္ဆာဒယိတွာန, သသိဿံ ဗုဒ္ဓိသာဂရံ၊

နိပစ္စ ပါဒမူလမှိ, တံ ဌာနံ ပတ္ထယိံ အဟံ။

‘‘တတော အဝေါစ လောကဂ္ဂေါ, ပဿထေတံ ဒိဇုတ္တမံ၊

ဝိနတံ ပါဒမူလေ မေ, ကမလောဒရသပ္ပဘံ။

‘‘ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ ဘိက္ခုဿ, ဌာနံ ပတ္ထယတေ အယံ၊

တာယ သဒ္ဓါယ စာဂေန, သဒ္ဓမ္မဿဝနေန စ။

‘‘သဗ္ဗတ္ထ သုခိတော ဟုတွာ, သံသရိတွာ ဘဝါဘဝေ၊

အနာဂတမှိ အဒ္ဓါနေ, လစ္ဆသေတံ မနောရထံ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘တဿ ဓမ္မေသု ဒါယာဒေါ, ဩရသော ဓမ္မနိမ္မိတော၊

ကောဋ္ဌိကော နာမ နာမေန, ဟေဿတိ သတ္ထု သာဝကော။

‘‘တံ သုတွာ မုဒိတော ဟုတွာ, ယာဝဇီဝံ တဒါ ဇိနံ၊

မေတ္တစိတ္တော ပရိစရိံ, သတော ပညာ သမာဟိတော။

‘‘တေန ကမ္မဝိပါကေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသမဂစ္ဆဟံ။

‘‘သတာနံ တီဏိက္ခတ္တုဉ္စ, ဒေဝရဇ္ဇမကာရယိံ၊

သတာနံ ပဉ္စက္ခတ္တုဉ္စ, စက္ကဝတ္တီ အဟောသဟံ။

‘‘ပဒေသရဇ္ဇံ ဝိပုလံ, ဂဏနာတော အသင်္ခိယံ၊

သဗ္ဗတ္ထ သုခိတော အာသိံ, တဿ ကမ္မဿ ဝါဟသာ။

‘‘ဒုဝေ ဘဝေ သံသရာမိ, ဒေဝတ္တေ အထ မာနုသေ၊

အညံ ဂတိံ န ဂစ္ဆာမိ, သုစိဏ္ဏဿ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ဒုဝေ ကုလေ ပဇာယာမိ, ခတ္တိယေ အထ ဗြာဟ္မဏေ၊

နီစေ ကုလေ န ဇာယာမိ, သုစိဏ္ဏဿ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ပစ္ဆိမေ ဘဝေ သမ္ပတ္တေ, ဗြဟ္မဗန္ဓု အဟောသဟံ၊

သာဝတ္ထိယံ ဝိပ္ပကုလေ, ပစ္စာဇာတော မဟဒ္ဓနေ။

‘‘မာတာ စန္ဒဝတီ နာမ, ပိတာ မေ အဿလာယနော၊

ယဒါ မေ ပိတရံ ဗုဒ္ဓေါ, ဝိနယီ သဗ္ဗသုဒ္ဓိယာ။

‘‘တဒါ ပသန္နော သုဂတေ, ပဗ္ဗဇိံ အနဂါရိယံ၊

မောဂ္ဂလ္လာနော အာစရိယော, ဥပဇ္ဈာ သာရိသမ္ဘဝေါ။

‘‘ကေသေသု ဆိဇ္ဇမာနေသု, ဒိဋ္ဌိ ဆိန္နာ သမူလိကာ၊

နိဝါသေန္တော စ ကာသာဝံ, အရဟတ္တမပါပုဏိံ။

‘‘အတ္ထဓမ္မနိရုတ္တီသု, ပဋိဘာနေ စ မေ မတိ၊

ပဘိန္နာ တေန လောကဂ္ဂေါ, ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ မံ။

‘‘အသန္ဒိဋ္ဌံ ဝိယာကာသိံ, ဥပတိဿေန ပုစ္ဆိတော၊

ပဋိသမ္ဘိဒါသု တေနာဟံ, အဂ္ဂေါ သမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

နာဂေါဝ ဗန္ဓနံ ဆေတွာ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘သွာဂတံ ဝတ မေ အာသိ, မမ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ၊

တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ။

‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿော, ဝိမောက္ခာပိ စ အဋ္ဌိမေ၊

ဆဠဘိညာ သစ္ဆိကတာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ သော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညဉာဏသမ္ဘာရံ သမ္ဘရန္တော အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ကောဋ္ဌိကောတိဿ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော တယော ဝေဒေ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေ နိပ္ဖတ္တိံ ဂတော ဧကဒိဝသံ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဥပသမ္ပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ပဋိသမ္ဘိဒါသု စိဏ္ဏဝသီ ဟုတွာ အဘိညာတေ အဘိညာတေ မဟာထေရေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တောပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တောပိ ပဋိသမ္ဘိဒါသုယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိ။ ဧဝမယံ ထေရော တတ္ထ ကတာဓိကာရတာယ စိဏ္ဏဝသီဘာဝေန စ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေါ ဇာတော။ အထ နံ သတ္ထာ မဟာဝေဒလ္လသုတ္တံ (မ။ နိ။ ၁။၄၄၉ အာဒယော) အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကောဋ္ဌိကော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၂၀၉, ၂၁၈)။ သော အပရေန သမယေန ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တော ဥဒါနဝသေန –

၂။ ‘‘ဥပသန္တော ဥပရတော, မန္တဘာဏီ အနုဒ္ဓတော၊

ဓုနာတိ ပါပကေ ဓမ္မေ, ဒုမပတ္တံဝ မာလုတော’’တိ။ –

ဣတ္ထံ သုဒံ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရော ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ ဥပသန္တောတိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဥပသမနေန နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝကရဏေန ဥပသန္တော။ ဥပရတောတိ သဗ္ဗသ္မာ ပါပကရဏတော ဩရတော ဝိရတော။ မန္တဘာဏီတိ မန္တာ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ ပန ဥပပရိက္ခိတွာ ဘဏတီတိ မန္တဘာဏီ, ကာလဝါဒီအာဒိဘာဝံ အဝိဿဇ္ဇေန္တောယေဝ ဘဏတီတိ အတ္ထော။ မန္တဘဏနဝသေန ဝါ ဘဏတီတိ မန္တဘာဏီ, ဒုဗ္ဘာသိတတော ဝိနာ အတ္တနော ဘာသနဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ သုဘာသိတံယေဝ ဘဏတီတိ အတ္ထော။ ဇာတိအာဒိဝသေန အတ္တနော အနုက္ကံသနတော န ဥဒ္ဓတောတိ အနုဒ္ဓတော အထ ဝါ တိဏ္ဏံ ကာယဒုစ္စရိတာနံ ဝူပသမနေန တတော ပဋိဝိရတိယာ ဥပသန္တော, တိဏ္ဏံ မနောဒုစ္စရိတာနံ ဥပရမဏေန ပဇဟနေန ဥပရတော, စတုန္နံ ဝစီဒုစ္စရိတာနံ အပ္ပဝတ္တိယာ ပရိမိတဘာဏိတာယ မန္တဘာဏီ, တိဝိဓဒုစ္စရိတနိမိတ္တဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ အဘာဝတော အနုဒ္ဓတော။ ဧဝံ ပန တိဝိဓဒုစ္စရိတပ္ပဟာနေန သုဒ္ဓေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတော, ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဟာနေန သမာဟိတော, တမေဝ သမာဓိံ ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ဓုနာတိ ပါပကေ ဓမ္မေ လာမကဋ္ဌေန ပါပကေ သဗ္ဗေပိ သံကိလေသဓမ္မေ နိဒ္ဓုနာတိ, သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟတိ။ ယထာ ကိံ? ဒုမပတ္တံဝ မာလုတော, ယထာ နာမ ဒုမဿ ရုက္ခဿ ပတ္တံ ပဏ္ဍုပလာသံ မာလုတော ဝါတော ဓုနာတိ, ဗန္ဓနတော ဝိယောဇေန္တော နီဟရတိ, ဧဝံ ယထာဝုတ္တပဋိပတ္တိယံ ဌိတော ပါပဓမ္မေ အတ္တနော သန္တာနတော နီဟရတိ, ဧဝမယံ ထေရဿ အညာပဒေသေန အညာဗျာကရဏဂါထာပိ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဧတ္ထ စ ကာယဝစီဒုစ္စရိတပ္ပဟာနဝစနေန ပယောဂသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ, မနောဒုစ္စရိတပ္ပဟာနဝစနေန အာသယသုဒ္ဓိံ။ ဧဝံ ပယောဂါသယသုဒ္ဓဿ ‘‘အနုဒ္ဓတော’’တိ ဣမိနာ ဥဒ္ဓစ္စာဘာဝဝစနေန တဒေကဋ္ဌတာယ နီဝရဏပ္ပဟာနံ ဒဿေတိ။ တေသု ပယောဂသုဒ္ဓိယာ သီလသမ္ပတ္တိ ဝိဘာဝိတာ, အာသယသုဒ္ဓိယာ သမထဘာဝနာယ ဥပကာရကဓမ္မပရိဂ္ဂဟော, နီဝရဏပ္ပဟာနေန သမာဓိဘာဝနာ, ‘‘ဓုနာတိ ပါပကေ ဓမ္မေ’’တိ ဣမိနာ ပညာဘာဝနာ ဝိဘာဝိတာ ဟောတိ။ ဧဝံ အဓိသီလသိက္ခာဒယော တိဿော သိက္ခာ, တိဝိဓကလျာဏံ သာသနံ, တဒင်္ဂပ္ပဟာနာဒီနိ တီဏိ ပဟာနာနိ, အန္တဒွယပရိဝဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပဇ္ဇနံ, အပါယဘဝါဒီနံ သမတိက္ကမနူပါယော စ ယထာရဟံ နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ။ ဣမိနာ နယေန သေသဂါထာသုပိ ယထာရဟံ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အတ္ထမတ္တမေဝ ပန တတ္ထ တတ္ထ အပုဗ္ဗံ ဝဏ္ဏယိဿာမ။ ‘‘ဣတ္ထံ သုဒံ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော’’တိ ဣဒံ ပူဇာဝစနံ, ယထာ တံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောတိ။

မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ကင်္ခါရေဝတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ပညံ ဣမံ ပဿာတိ အာယသ္မတော ကင်္ခါရေဝတဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ထေရော ပဒုမုတ္တရဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တော။ ဧကဒိဝသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဈာနာဘိရတာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ‘‘မယာပိ အနာဂတေ ဧဝရူပေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဒေသနာဝသာနေ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ဘဂဝန္တံ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, အဟံ ဣမိနာ အဓိကာရကမ္မေန အညံ သမ္ပတ္တိံ န ပတ္ထေမိ, ယထာ ပန သော ဘိက္ခု တုမှေဟိ ဣတော သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ ဈာယီနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိတော, ဧဝံ အဟမ္ပိ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနမကာသိ။ သတ္ထာ အနာဂတံ ဩလောကေတွာ နိပ္ဖဇ္ဇနဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘အနာဂတေ ကပ္ပသတသဟဿာဝသာနေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သာသနေ တွံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဗျာကရိတွာ ပက္ကာမိ။

သော ယာဝဇီဝံ ကလျာဏကမ္မံ ကတွာ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိနဂရေ မဟာဘောဂကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ပစ္ဆာဘတ္တံ ဓမ္မဿဝနတ္ထံ ဂစ္ဆန္တေန မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော ဒသဗလဿ ဓမ္မကထံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဥပသမ္ပဒံ လဘိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ ဈာနပရိကမ္မံ ကရောန္တော ဈာနလာဘီ ဟုတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ သော ယေဘုယျေန ဒသဗလေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တော အဟောရတ္တံ ဈာနေသု စိဏ္ဏဝသီ အဟောသိ။ အထ နံ သတ္ထာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဈာယီနံ ယဒိဒံ ကင်္ခါရေဝတော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၁၉၈, ၂၀၄) ဈာယီနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၅။၃၄-၅၃) –

‘‘ပဒုမုတ္တရော နာမ ဇိနော, သဗ္ဗဓမ္မေသု စက္ခုမာ၊

ဣတော သတသဟဿမှိ, ကပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇိ နာယကော။

‘‘သီဟဟနု ဗြဟ္မဂိရော, ဟံသဒုန္ဒုဘိနိဿနော၊

နာဂဝိက္ကန္တဂမနော, စန္ဒသူရာဓိကပ္ပဘော။

‘‘မဟာမတိ မဟာဝီရော, မဟာဈာယီ မဟာဗလော၊

မဟာကာရုဏိကော နာထော, မဟာတမပနူဒနော။

‘‘သ ကဒါစိ တိလောကဂ္ဂေါ, ဝေနေယျံ ဝိနယံ ဗဟုံ၊

ဓမ္မံ ဒေသေသိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, သတ္တာသယဝိဒူ မုနိ။

‘‘ဈာယိံ ဈာနရတံ ဝီရံ, ဥပသန္တံ အနာဝိလံ၊

ဝဏ္ဏယန္တော ပရိသတိံ, တောသေသိ ဇနတံ ဇိနော။

‘‘တဒါဟံ ဟံသဝတိယံ, ဗြာဟ္မဏော ဝေဒပါရဂူ၊

ဓမ္မံ သုတွာန မုဒိတော, တံ ဌာနမဘိပတ္ထယိံ။

‘‘တဒါ ဇိနော ဝိယာကာသိ, သံဃမဇ္ဈေ ဝိနာယကော၊

မုဒိတော ဟောဟိ တွံ ဗြဟ္မေ, လစ္ဆသေ တံ မနောရထံ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘တဿ ဓမ္မေသု ဒါယာဒေါ, ဩရသော ဓမ္မနိမ္မိတော၊

ရေဝတော နာမ နာမေန, ဟေဿတိ သတ္ထု သာဝကော။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသမဂစ္ဆဟံ။

‘‘ပစ္ဆိမေ စ ဘဝေ ဒါနိ, ဇာတောဟံ ကောလိယေ ပုရေ၊

ခတ္တိယေ ကုလသမ္ပန္နေ, ဣဒ္ဓေ ဖီတေ မဟဒ္ဓနေ။

‘‘ယဒါ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ, ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မမဒေသယိ၊

တဒါ ပသန္နော သုဂတေ, ပဗ္ဗဇိံ အနဂါရိယံ။

‘‘ကင်္ခါ မေ ဗဟုလာ အာသိ, ကပ္ပါကပ္ပေ တဟိံ တဟိံ၊

သဗ္ဗံ တံ ဝိနယီ ဗုဒ္ဓေါ, ဒေသေတွာ ဓမ္မမုတ္တမံ။

‘‘တတောဟံ တိဏ္ဏသံသာရော, တဒါ ဈာနသုခေ ရတော၊

ဝိဟရာမိ တဒါ ဗုဒ္ဓေါ, မံ ဒိသွာ ဧတဒဗြဝိ။

‘‘ယာ ကာစိ ကင်္ခါ ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ, သဝေဒိယာ ဝါ ပရဝေဒိယာ ဝါ၊

ယေ ဈာယိနော တာ ပဇဟန္တိ သဗ္ဗာ, အာတာပိနော ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာ။

‘‘သတသဟဿေ ကတံ ကမ္မံ, ဖလံ ဒဿေသိ မေ ဣဓ၊

သုမုတ္တော သရဝေဂေါဝ, ကိလေသေ ဈာပယိံ မမ။

‘‘တတော ဈာနရတ္တံ ဒိသွာ, ဗုဒ္ဓေါ လောကန္တဂူ မုနိ၊

ဈာယီနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂေါ, ပညာပေသိ မဟာမတိ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

နာဂေါဝ ဗန္ဓနံ ဆေတွာ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘သွာဂတံ ဝတ မေ အာသိ, မမ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ၊

တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ။

‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿော, ဝိမောက္ခာပိ စ အဋ္ဌိမေ၊

ဆဠဘိညာ သစ္ဆိကတာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

တထာ ကတကိစ္စော ပနာယံ မဟာထေရော ပုဗ္ဗေ ဒီဃရတ္တံ အတ္တနော ကင်္ခါပကတစိတ္တတံ ဣဒါနိ သဗ္ဗသော ဝိဂတကင်္ခတဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘အဟော နူန မယှံ သတ္ထုနော ဒေသနာနုဘာဝေါ, တေနေတရဟိ ဧဝံ ဝိဂတကင်္ခေါ အဇ္ဈတ္တံ ဝူပသန္တစိတ္တော ဇာတော’’တိ သဉ္ဇာတဗဟုမာနော ဘဂဝတော ပညံ ပသံသန္တော ‘‘ပညံ ဣမံ ပဿာ’’တိ ဣမံ ဂါထမာဟ။

၃။ တတ္ထ ပညန္တိ ပကာရေ ဇာနာတိ, ပကာရေဟိ ဉာပေတီတိ စ ပညာ။ ဝေနေယျာနံ အာသယာနုသယစရိယာဓိမုတ္တိအာဒိပ္ပကာရေ ဓမ္မာနံ ကုသလာဒိကေ ခန္ဓာဒိကေ စ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရေ ဇာနာတိ, ယထာသဘာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တေဟိ စ ပကာရေဟိ ဉာပေတီတိ အတ္ထော။ သတ္ထု ဒေသနာဉာဏဉှိ ဣဓာဓိပ္ပေတံ, တေနာဟ ‘‘ဣမ’’န္တိ။ တဉှိ အတ္တနိ သိဒ္ဓေန ဒေသနာဗလေန နယဂ္ဂါဟတော ပစ္စက္ခံ ဝိယ ဥပဋ္ဌိတံ ဂဟေတွာ ‘‘ဣမ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ယဒဂ္ဂေန ဝါ သတ္ထု ဒေသနာဉာဏံ သာဝကေဟိ နယတော ဂယှတိ, တဒဂ္ဂေန အတ္တနော ဝိသယေ ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ နယတော ဂယှတေဝ။ တေနာဟ အာယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိ – ‘‘အပိစ မေ, ဘန္တေ, ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၄၆၊ ၃။၁၄၃)။ ပဿာတိ ဝိမှယပ္ပတ္တော အနိယမတော အာလပတိ အတ္တနောယေဝ ဝါ စိတ္တံ, ယထာဟ ဘဂဝါ ဥဒါနေန္တော – ‘‘လောကမိမံ ပဿ၊ ပုထူ အဝိဇ္ဇာယ ပရေတံ ဘူတံ ဘူတရတံ ဘဝါ အပရိမုတ္တ’’န္တိ (ဥဒါ။ ၃၀)။ တထာဂတာနန္တိ တထာ အာဂမနာဒိအတ္ထေန တထာဂတာနံ။ တထာ အာဂတောတိ ဟိ တထာဂတော, တထာ ဂတောတိ တထာဂတော, တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော, တထဒဿိတာယ တထာဂတော, တထဝါဒိတာယ တထာဂတော, တထာကာရိတာယ တထာဂတော, အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတောတိ ဧဝံ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတော။ တထာယ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာယ ဂတောတိ တထာဂတော, တထလက္ခဏံ ဂတောတိ တထာဂတော, တထာနိ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာဝိဓောတိ တထာဂတော, တထာ ပဝတ္တိတောတိ တထာဂတော, တထေဟိ အာဂတောတိ တထာဂတော, တထာ ဂတဘာဝေန တထာဂတောတိ ဧဝမ္ပိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ တထာဂတောတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ။ ဝိတ္ထာရော ပန ပရမတ္ထဒီပနိယာ ဥဒါနဋ္ဌကထာယ (ဥဒါ။ အဋ္ဌ။ ၁၈) ဣတိဝုတ္တကဋ္ဌကထာယ (ဣတိဝု။ အဋ္ဌ။ ၃၈) စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။

ဣဒါနိ တဿာ ပညာယ အသာဓာရဏဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အဂ္ဂိ ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယထာ အဂ္ဂီတိ ဥပမာဝစနံ။ ယထာတိ တဿ ဥပမာဘာဝဒဿနံ။ ပဇ္ဇလိတောတိ ဥပမေယျေန သမ္ဗန္ဓဒဿနံ။ နိသီထေတိ ကိစ္စကရဏကာလဒဿနံ။ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ နာမ နိသီထေ ရတ္တိယံ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေ အန္ဓကာရေ ဝတ္တမာနေ ဥန္နတေ ဌာနေ ပဇ္ဇလိတော အဂ္ဂိ တသ္မိံ ပဒေသေ တယဂတံ ဝိဓမန္တံ တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ တထာဂတာနံ ဣမံ ဒေသနာဉာဏသင်္ခါတံ သဗ္ဗသော ဝေနေယျာနံ သံသယတမံ ဝိဓမန္တံ ပညံ ပဿာတိ။ ယတော ဒေသနာဝိလာသေန သတ္တာနံ ဉာဏမယံ အာလောကံ ဒေန္တီတိ အာလောကဒါ။ ပညာမယမေဝ စက္ခုံ ဒဒန္တီတိ စက္ခုဒဒါ။ တဒုဘယမ္ပိ ကင်္ခါဝိနယပဒဋ္ဌာနမေဝ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ အာဂတာနံ ဝိနယန္တိ ကင်္ခ’’န္တိ အာဟ, ယေ တထာဂတာ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတာနံ ဥပဂတာနံ ဝေနေယျာနံ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (မ။ နိ။ ၁။၁၈၊ သံ။ နိ။ ၂။၂၀) သောဠသဝတ္ထုကံ, ‘‘ဗုဒ္ဓေ ကင်္ခတိ ဓမ္မေ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (ဓ။ သ။ ၁၀၀၈) အဋ္ဌဝတ္ထုကဉ္စ ကင်္ခံ ဝိစိကိစ္ဆံ ဝိနယန္တိ ဒေသနာနုဘာဝေန အနဝသေသတော ဝိဓမန္တိ ဝိဒ္ဓံသေန္တိ။ ဝိနယကုက္ကုစ္စသင်္ခါတာ ပန ကင်္ခါ တဗ္ဗိနယေနေဝ ဝိနီတာ ဟောန္တီတိ။

အပရော နယော – ယထာ အဂ္ဂိ နိသီထေ ရတ္တိဘာဂေ ပဇ္ဇလိတော ပဋုတရဇာလော သမုဇ္ဇလံ ဥစ္စာသနေ ဌိတာနံ ဩဘာသဒါနမတ္တေန အန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ သမဝိသမံ ဝိဘာဝေန္တော အာလောကဒဒေါ ဟောတိ။ အစ္စာသန္နေ ပန ဌိတာနံ တံ သုပါကဋံ ကရောန္တော စက္ခုကိစ္စကရဏတော စက္ခုဒဒေါ နာမ ဟောတိ, ဧဝမေဝ တထာဂတော အတ္တနော ဓမ္မကာယဿ ဒူရေ ဌိတာနံ အကတာဓိကာရာနံ ပညာပဇ္ဇောတေန မောဟန္ဓကာရံ ဝိဓမိတွာ ကာယဝိသမာဒိသမဝိသမံ ဝိဘာဝေန္တော အာလောကဒါ ဘဝန္တိ, အာသန္နေ ဌိတာနံ ပန ကတာဓိကာရာနံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥပ္ပါဒေန္တော စက္ခုဒဒါ ဘဝန္တိ။ ယေ ဧဝံဘူတာ အတ္တနော ဝစီဂေါစရံ အာဂတာနံ မာဒိသာနမ္ပိ ကင်္ခါဗဟုလာနံ ကင်္ခံ ဝိနယန္တိ အရိယမဂ္ဂသမုပ္ပါဒနေန ဝိဓမန္တိ, တေသံ တထာဂတာနံ ပညံ ဉာဏာတိသယံ ပဿာတိ ယောဇနာ။ ဧဝမယံ ထေရဿ အတ္တနော ကင်္ခါဝိတရဏပ္ပကာသနေန အညာဗျာကရဏဂါထာပိ ဟောတိ။ အယဉှိ ထေရော ပုထုဇ္ဇနကာလေ ကပ္ပိယေပိ ကုက္ကုစ္စကော ဟုတွာ ကင်္ခါဗဟုလတာယ ‘‘ကင်္ခါရေဝတော’’တိ ပညာတော, ပစ္ဆာ ခီဏာသဝကာလေပိ တထေဝ ဝေါဟရယိတ္ထ။ တေနာဟ – ‘‘ဣတ္ထံ သုဒံ အာယသ္မာ ကင်္ခါရေဝတော ဂါထံ အဘာသိတ္ထာ’’တိ။ တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ။

ကင်္ခါရေဝတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ ပုဏ္ဏတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သဗ္ဘိရေဝ သမာသေထာတိ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဒသဗလဿ ဥပ္ပတ္တိတော ပုရေတရမေဝ ဟံသဝတီနဂရေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တော အနုက္ကမေန ဝိညုတံ ပတ္တော သတ္ထရိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေ ဧကဒိဝသံ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဒေသနာကာလေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန မဟာဇနေန သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ‘‘မယာပိ အနာဂတေ ဧဝရူပေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဒေသနာဝသာနေ ဝုဋ္ဌိတာယ ပရိသာယ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နိမန္တေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ မဟာသက္ကာရံ ကတွာ ဘဂဝန္တံ ဧဝမာဟ – ‘‘ဘန္တေ, အဟံ ဣမိနာ အဓိကာရကမ္မေန နာညံ သမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေမိ။ ယထာ ပန သော ဘိက္ခု ဣတော သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိတော, ဧဝံ အဟမ္ပိ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ဓမ္မကထိကာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ အကာသိ။ သတ္ထာ အနာဂတံ ဩလောကေတွာ တဿ ပတ္ထနာယ သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ ‘‘အနာဂတေ ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သာသနေ တွံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂေါ ဘဝိဿသီ’’တိ ဗျာကာသိ။

သော တတ္ထ ယာဝဇီဝံ ကလျာဏဓမ္မံ ကတွာ တတော စုတော ကပ္ပသတသဟဿံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရံ သမ္ဘရန္တော ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ကပိလဝတ္ထုနဂရဿ အဝိဒူရေ ဒေါဏဝတ္ထုနာမကေ ဗြာဟ္မဏဂါမေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ နာမဂ္ဂဟဏဒိဝသေ ‘‘ပုဏ္ဏော’’တိ နာမံ အကံသု။ သော သတ္ထရိ အဘိသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကေ အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ တံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တေ အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ လဒ္ဓူပသမ္ပဒေါ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗကိစ္စံ ကတွာ ပဓာနမနုယုဉ္ဇန္တော ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေတွာဝ ‘‘ဒသဗလဿ သန္တိကံ ဂမိဿာမီ’’တိ မာတုလတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ သတ္ထု သန္တိကံ အဂန္တွာ ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာယေဝ ဩဟီယိတွာ ယောနိသောမနသိကာရေ ကမ္မံ ကရောန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁။၄၃၄-၄၄၀) –

‘‘အဇ္ဈာယကော မန္တဓရော, တိဏ္ဏံ ဝေဒါန ပါရဂူ၊

ပုရက္ခတောမှိ သိဿေဟိ, ဥပဂစ္ဆိံ နရုတ္တမံ။

‘‘ပဒုမုတ္တရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊

မမ ကမ္မံ ပကိတ္တေသိ, သံခိတ္တေန မဟာမုနိ။

‘‘တာဟံ ဓမ္မံ သုဏိတွာန, အဘိဝါဒေတွာန သတ္ထုနော၊

အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာန, ပက္ကမိံ ဒက္ခိဏာမုခေါ။

‘‘သံခိတ္တေန သုဏိတွာန, ဝိတ္ထာရေန အဘာသယိံ၊

သဗ္ဗေ သိဿာ အတ္တမနာ, သုတွာန မမ ဘာသတော။

‘‘သကံ ဒိဋ္ဌိံ ဝိနောဒေတွာ, ဗုဒ္ဓေ စိတ္တံ ပသာဒယုံ၊

သံခိတ္တေနပိ ဒေသေမိ, ဝိတ္ထာရေန တထေဝဟံ။

‘‘အဘိဓမ္မနယညူဟံ, ကထာဝတ္ထုဝိသုဒ္ဓိယာ၊

သဗ္ဗေသံ ဝိညာပေတွာန, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘ဣတော ပဉ္စသတေ ကပ္ပေ, စတုရော သုပ္ပကာသကာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, စတုဒီပမှိ ဣဿရာ။

‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿော…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

တဿ ပန ပုဏ္ဏတ္ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတာ ကုလပုတ္တာ ပဉ္စသတာ အဟေသုံ။ ထေရော သယံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိတာယ တေပိ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ ဩဝဒိ။ တေ တဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ သဗ္ဗေဝ အရဟတ္တံ ပတ္တာ။ တေ အတ္တနော ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ ဉတွာ ဥပဇ္ဈာယံ ဥပသင်္ကမိတွာ အာဟံသု – ‘‘ဘန္တေ, အမှာကံ ကိစ္စံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ, ဒသန္နဉ္စမှ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘိနော, သမယော, ဒါနိ နော ဒသဗလံ ပဿိတု’’န္တိ။ ထေရော တေသံ ဝစနံ သုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘မမ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိတံ သတ္ထာ ဇာနာတိ အဟံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အမုဉ္စိတွာဝ ဒေသေမိ, မယိ ဂစ္ဆန္တေ သဗ္ဗေပိမေ ဘိက္ခူ မံ ပရိဝါရေတွာ ဂစ္ဆိဿန္တိ, ဧဝံ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ ဂန္တွာ ပန အယုတ္တံ မယှံ ဒသဗလံ ပဿိတုံ, ဣမေ တာဝ ဂန္တွာ ပဿန္တူ’’တိ တေ ဘိက္ခူ အာဟ – ‘‘အာဝုသော, တုမှေ ပုရတော ဂန္တွာ တထာဂတံ ပဿထ, မမ ဝစနေန စဿ ပါဒေ ဝန္ဒထ, အဟမ္ပိ တုမှာကံ ဂတမဂ္ဂေနာဂမိဿာမီ’’တိ။ တေ ထေရာ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလဿ ဇာတိဘူမိရဋ္ဌဝါသိနော သဗ္ဗေ ခီဏာသဝါ သဗ္ဗေ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိနော အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ ဩဝါဒံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရန္တာ သဋ္ဌိယောဇနမဂ္ဂံ အတိက္ကမ္မ ရာဇဂဟေ ဝေဠုဝနမဟာဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဒသဗလဿ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု။

အာစိဏ္ဏံ ခေါ ပနေတံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ အာဂန္တုကေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ပဋိသမ္မောဒိတုန္တိ ဘဂဝါ တေဟိ သဒ္ဓိံ – ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယ’’န္တိအာဒိနာ နယေန မဓုရပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ‘‘ကုတော စ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အာဂစ္ဆထာ’’တိ ပုစ္ဆိ။ အထ တေဟိ ‘‘ဇာတိဘူမိတော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာတိဘူမိယံ ဇာတိဘူမကာနံ ဘိက္ခူနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဧဝံ သမ္ဘာဝိတော ‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ဘိက္ခူနံ ကတ္တာ’’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၅၂) ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆိ။ တေပိ ‘‘ပုဏ္ဏော နာမ, ဘန္တေ, အာယသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ အာရောစယိံသု။ တံ ကထံ သုတွာ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ထေရဿ ဒဿနကာမော အဟောသိ။ အထ သတ္ထာ ရာဇဂဟတော သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ။ ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ဒသဗလဿ တတ္ထ အာဂတဘာဝံ သုတွာ – ‘‘သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ အန္တောဂန္ဓကုဋိယံယေဝ တထာဂတံ သမ္ပာပုဏိ။ သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ ထေရော ဓမ္မံ သုတွာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသလ္လာနတ္ထာယ အန္ဓဝနံ ဂန္တွာ အညတရမှိ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ။

သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တဿာဂမနံ သုတွာ သီသာနုလောကိကော ဂန္တွာ ဩကာသံ သလ္လက္ခေတွာ တံ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နံ ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိတွာ, တံ သတ္တဝိသုဒ္ဓိက္ကမံ ပုစ္ဆိ။ ထေရောပိဿ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ ဗျာကရောန္တော ရထဝိနီတူပမာယ စိတ္တံ အာရာဓေသိ, တေ အညမညဿ သုဘာသိတံ သမနုမောဒိံသု။ အထ သတ္ထာ အပရဘာဂေ ဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ နိသိန္နော ထေရံ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထိကာနံ ယဒိဒံ ပုဏ္ဏော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၁၈၈, ၁၉၆) ဓမ္မကထိကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ။ သော ဧကဒိဝသံ အတ္တနော ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘သတ္ထာရံ နိဿာယ အဟဉ္စေဝ အညေ စ ဗဟူ သတ္တာ သံသာရဒုက္ခတော ဝိပ္ပမုတ္တာ, ဗဟူပကာရာ ဝတ သပ္ပုရိသသံသေဝါ’’တိ ပီတိသောမနဿဇာတော ဥဒါနဝသေန ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ‘‘သဗ္ဘိရေဝ သမာသေထာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄။ တတ္ထ သဗ္ဘိရေဝါတိ သပ္ပုရိသေဟိ ဧဝ။ သန္တောတိ ပနေတ္ထ ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ အဓိပ္ပေတာ။ တေ ဟိ အနဝသေသတော အသတံ ဓမ္မံ ပဟာယ သဒ္ဓမ္မေ ဥက္ကံသဂတတ္တာ သာတိသယံ ပသံသိယတ္တာ စ ဝိသေသတော ‘‘သန္တော သပ္ပုရိသာ’’တိ စ ဝုစ္စန္တိ။ သမာသေထာတိ သမံ အာသေထ သဟ ဝသေယျ။ တေ ပယိရုပါသန္တော တေသံ သုဿူသန္တော ဒိဋ္ဌာနုဂတိဉ္စ အာပဇ္ဇန္တော သမာနဝါသော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော။ ပဏ္ဍိတေဟတ္ထဒဿိဘီတိ တေသံ ထောမနာ။ ပဏ္ဍာ ဝုစ္စတိ ပညာ, သာ ဣမေသံ သဉ္ဇာတာတိ ပဏ္ဍိတာ။ တတော ဧဝ အတ္တတ္ထာဒိဘေဒံ အတ္ထံ အဝိပရီတတော ပဿန္တီတိ အတ္ထဒဿိနော။ တေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ အတ္ထဒဿီဘိ သမာသေထ။ ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ တေ သန္တော ပဏ္ဍိတာ, တေ ဝါ သမ္မာ သေဝန္တာ ဧကန္တဟိတဘာဝတော မဂ္ဂဉာဏာဒီဟေဝ အရဏီယတော အတ္ထံ, မဟာဂုဏတာယ သန္တတာယ စ မဟန္တံ, အဂါဓဘာဝတော ဂမ္ဘီရဉာဏဂေါစရတော စ ဂမ္ဘီရံ, ဟီနစ္ဆန္ဒာဒီဟိ ဒဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဣတရေဟိ စ ကိစ္ဆေန ဒဋ္ဌဗ္ဗတ္တာ ဒုဒ္ဒသံ, ဒုဒ္ဒသတ္တာ သဏှနိပုဏသဘာဝတ္တာ နိပုဏဉာဏဂေါစရတော စ နိပုဏံ, နိပုဏတ္တာ ဧဝံ သုခုမသဘာဝတာယ အဏုံ နိဗ္ဗာနံ, အဝိပရီတဋ္ဌေန ဝါ ပရမတ္ထသဘာဝတ္တာ အတ္ထံ, အရိယဘာဝကရတ္တာ မဟတ္တနိမိတ္တတာယ မဟန္တံ, အနုတ္တာနသဘာဝတာယ ဂမ္ဘီရံ, ဒုက္ခေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ န သုခေန ဒဋ္ဌုံ သက္ကာတိ ဒုဒ္ဒသံ, ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသံ, ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရန္တိ စတုသစ္စံ, ဝိသေသတော နိပုဏံ အဏုံ, နိရောဓသစ္စန္တိ ဧဝမေတံ စတုသစ္စံ ဓီရာ သမဓိဂစ္ဆန္တိ ဓိတိသမ္ပန္နတာယ ဓီရာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ သမ္မဒေဝ အဓိဂစ္ဆန္တိ။ အပ္ပမတ္တာတိ သဗ္ဗတ္ထ သတိအဝိပ္ပဝါသေန အပ္ပမာဒပဋိပတ္တိံ ပူရေန္တာ။ ဝိစက္ခဏာတိ ဝိပဿနာဘာဝနာယ ဆေကာ ကုသလာ။ တသ္မာ သဗ္ဘိရေဝ သမာသေထာတိ ယောဇနာ။ ပဏ္ဍိတေဟတ္ထဒဿိဘီတိ ဝါ ဧတံ နိဿက္ကဝစနံ။ ယသ္မာ ပဏ္ဍိတေဟိ အတ္ထဒဿီဘိ သမုဒါယဘူတေဟိ ဓီရာ အပ္ပမတ္တာ ဝိစက္ခဏာ မဟန္တာဒိဝိသေသဝန္တံ အတ္ထံ သမဓိဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ တာဒိသေဟိ သဗ္ဘိရေဝ သမာသေထာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဧဝမေသာ ထေရဿ ပဋိဝေဓဒီပနေန အညာဗျာကရဏဂါထာပိ အဟောသီတိ။

ပုဏ္ဏတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ဒဗ္ဗတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယော ဒုဒ္ဒမိယောတိ အာယသ္မတော ဒဗ္ဗတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဓမ္မဒေသနံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ သေနာသနပညာပကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ အဓိကာရကမ္မံ ကတွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ သတ္ထာရာ ဗျာကတော ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ ကဿပဒသဗလဿ သာသနောသက္ကနကာလေ ပဗ္ဗဇိ။ တဒါ တေန သဒ္ဓိံ အပရေ ဆ ဇနာတိ သတ္တ ဘိက္ခူ ဧကစိတ္တာ ဟုတွာ အညေ သာသနေ အဂါရဝံ ကရောန္တေ ဒိသွာ – ‘‘ဣဓ ကိံ ကရောမ ဧကမန္တေ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿာမာ’’တိ နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ ဥစ္စံ ပဗ္ဗတသိခရံ အာရုဟိတွာ, ‘‘အတ္တနော စိတ္တဗလံ ဇာနန္တာ နိဿေဏိံ နိပါတေန္တု, ဇီဝိတေ သာလယာ ဩတရန္တု, မာ ပစ္ဆာနုတပ္ပိနော အဟုဝတ္ထာ’’တိ ဝတွာ သဗ္ဗေ ဧကစိတ္တာ ဟုတွာ နိဿေဏိံ ပါတေတွာ – ‘‘အပ္ပမတ္တာ ဟောထ, အာဝုသော’’တိ အညမညံ ဩဝဒိတွာ စိတ္တရုစိကေသု ဌာနေသု နိသီဒိတွာ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ အာရဘိံသု။

တတြေကော ထေရော ပဉ္စမေ ဒိဝသေ အရဟတ္တံ ပတွာ, ‘‘မမ ကိစ္စံ နိပ္ဖန္နံ, အဟံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကိံ ကရိဿာမိ’’တိ ဣဒ္ဓိယာ ဥတ္တရကုရုတော ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိတွာ, ‘‘အာဝုသော, ဣမံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇထ, ဘိက္ခာစာရကိစ္စံ မမာယတ္တံ ဟောတု, တုမှေ အတ္တနော ကမ္မံ ကရောထာ’’တိ အာဟ။ ‘‘ကိံ နု ခေါ မယံ, အာဝုသော, နိဿေဏိံ ပါတေန္တာ ဧဝံ အဝေါစုမှ – ‘ယော ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကရောတိ, သော ဘိက္ခံ အာဟရတု, တေနာဘတံ သေသာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရိဿန္တီ’’’တိ။ ‘‘နတ္ထိ, အာဝုသော’’တိ။ တုမှေ အတ္တနော ပုဗ္ဗဟေတုနာ လဘိတ္ထ, မယမ္ပိ သက္ကောန္တာ ဝဋ္ဋဿန္တံ ကရိဿာမ, ဂစ္ဆထ တုမှေတိ။ ထေရော တေ သညာပေတုံ အသက္ကောန္တော ဖာသုကဋ္ဌာနေ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဂတော။ အပရော ထေရော သတ္တမေ ဒိဝသေ အနာဂါမိဖလံ ပတွာ တတော စုတော သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တော။ ဣတရေ ထေရာ တတော စုတာ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ တေသု တေသု ကုလေသု နိဗ္ဗတ္တာ။ ဧကော ဂန္ဓာရရဋ္ဌေ တက္ကသိလာနဂရေ ရာဇဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော, ဧကော မဇ္ဈန္တိကရဋ္ဌေ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တော, ဧကော ဗာဟိယရဋ္ဌေ ကုဋုမ္ဗိယဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော, ဧကော ဘိက္ခုနုပဿယေ ဇာတော။

အယံ ပန ဒဗ္ဗတ္ထေရော မလ္လရဋ္ဌေ အနုပိယနဂရေ ဧကဿ မလ္လရညော ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ တဿ မာတာ ဥပဝိဇညာ ကာလမကာသိ, မတသရီရံ သုသာနံ နေတွာ ဒါရုစိတကံ အာရောပေတွာ အဂ္ဂိံ အဒံသု။ တဿာ အဂ္ဂိဝေဂသန္တတ္တံ ဥဒရပဋလံ ဒွေဓာ အဟောသိ။ ဒါရကော အတ္တနော ပုညဗလေန ဥပ္ပတိတွာ ဧကသ္မိံ ဒဗ္ဗတ္ထမ္ဘေ နိပတိ။ တံ ဒါရကံ ဂဟေတွာ အယျိကာယ အဒံသု။ သာ တဿ နာမံ ဂဏှန္တီ ဒဗ္ဗတ္ထမ္ဘေ ပတိတွာ လဒ္ဓဇီဝိတတ္တာ ‘‘ဒဗ္ဗော’’တိဿ နာမံ အကာသိ။ တဿ စ သတ္တဝဿိကကာလေ သတ္ထာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော မလ္လရဋ္ဌေ စာရိကံ စရမာနော အနုပိယမ္ဗဝနေ ဝိဟရတိ။ ဒဗ္ဗကုမာရော သတ္ထာရံ ဒိသွာ ဒဿနေနေဝ ပသီဒိတွာ ပဗ္ဗဇိတုကာမော ဟုတွာ ‘‘အဟံ ဒသဗလဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ အယျိကံ အာပုစ္ဆိ။ သာ ‘‘သာဓု, တာတာ’’တိ ဒဗ္ဗကုမာရံ အာဒါယ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဣမံ ကုမာရံ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ အာဟ။ သတ္ထာ အညတရဿ ဘိက္ခုနော သညံ အဒါသိ – ‘‘ဘိက္ခု ဣမံ ဒါရကံ ပဗ္ဗာဇေဟီ’’တိ။ သော ထေရော သတ္ထု ဝစနံ သုတွာ ဒဗ္ဗကုမာရံ ပဗ္ဗာဇေန္တော တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိ။ ပုဗ္ဗဟေတုသမ္ပန္နော ကတာဘိနီဟာရော သတ္တော ပဌမကေသဝဋ္ဋိယာ ဝေါရောပနက္ခဏေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ, ဒုတိယာယ ကေသဝဋ္ဋိယာ ဩရောပိယမာနာယ သကဒါဂါမိဖလေ, တတိယာယ အနာဂါမိဖလေ, သဗ္ဗကေသာနံ ပန ဩရောပနဉ္စ အရဟတ္တဖလသစ္ဆိကိရိယာ စ အပစ္ဆာ အပုရေ အဟောသိ။ သတ္ထာ မလ္လရဋ္ဌေ ယထာဘိရန္တံ ဝိဟရိတွာ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဝေဠုဝနေ ဝါသံ ကပ္ပေသိ။

တတြာယသ္မာ ဒဗ္ဗော မလ္လပုတ္တော ရဟောဂတော အတ္တနော ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိံ ဩလောကေတွာ သံဃဿ ဝေယျာဝစ္စကရဏေ ကာယံ ယောဇေတုကာမော စိန္တေသိ – ‘‘ယံနူနာဟံ သံဃဿ သေနာသနဉ္စ ပညာပေယျံ ဘတ္တာနိ စ ဥဒ္ဒိသေယျ’’န္တိ။ သော သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ အတ္တနော ပရိဝိတက္ကံ အာရောစေသိ။ သတ္ထာ တဿ သာဓုကာရံ ဒတွာ သေနာသနပညာပကတ္တဉ္စ ဘတ္တုဒ္ဒေသကတ္တဉ္စ သမ္ပဋိစ္ဆိ။ အထ နံ ‘‘အယံ ဒဗ္ဗော ဒဟရောဝ သမာနော မဟန္တေ ဌာနေ ဌိတော’’တိ သတ္တဝဿိကကာလေယေဝ ဥပသမ္ပာဒေသိ။ ထေရော ဥပသမ္ပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ရာဇဂဟံ ဥပနိဿာယ ဝိဟရန္တာနံ သဗ္ဗဘိက္ခူနံ သေနာသနာနိ စ ပညာပေတိ, ဘိက္ခဉ္စ ဥဒ္ဒိသတိ။ တဿ သေနာသနပညာပကဘာဝေါ သဗ္ဗဒိသာသု ပါကဋော အဟောသိ – ‘‘ဒဗ္ဗော ကိရ မလ္လပုတ္တော သဘာဂသဘာဂါနံ ဘိက္ခူနံ ဧကဋ္ဌာနေ သေနာသနာနိ ပညာပေတိ, အာသန္နေပိ ဒူရေပိ သေနာသနံ ပညာပေတိ, ဂန္တုံ အသက္ကောန္တေ ဣဒ္ဓိယာ နေတီ’’တိ။

အထ နံ ဘိက္ခူ ကာလေပိ ဝိကာလေပိ – ‘‘အမှာကံ, အာဝုသော, ဇီဝကမ္ဗဝနေ သေနာသနံ ပညာပေဟိ, အမှာကံ မဒ္ဒကုစ္ဆိသ္မိံ မိဂဒါယေ’’တိ ဧဝံ သေနာသနံ ဥဒ္ဒိသာပေတွာ တဿ ဣဒ္ဓိံ ပဿန္တာ ဂစ္ဆန္တိ။ သောပိ ဣဒ္ဓိယာ မနောမယေ ကာယေ အဘိသင်္ခရိတွာ ဧကေကဿ ထေရဿ ဧကေကံ အတ္တနာ သဒိသံ ဘိက္ခုံ ဒတွာ အင်္ဂုလိယာ ဇလမာနာယ ပုရတော ဂန္တွာ ‘‘အယံ မဉ္စော ဣဒံ ပီဌ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ သေနာသနံ ပညာပေတွာ ပုန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ အာဂစ္ဆတိ။ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနိဒံ ဝတ္ထု ပါဠိယံ အာဂတမေဝ။ သတ္ထာ ဣဒမေဝ ကာရဏံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ အပရဘာဂေ အရိယဂဏမဇ္ဈေ နိသိန္နော ထေရံ သေနာသနပညာပကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သေနာသနပညာပကာနံ ယဒိဒံ ဒဗ္ဗော မလ္လပုတ္တော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၂၀၉၊ ၂၁၄)။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၄, ၁၀၈-၁၄၉) –

‘‘ပဒုမုတ္တရော နာမ ဇိနော, သဗ္ဗလောကဝိဒူ မုနိ၊

ဣတော သတသဟဿမှိ, ကပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇိ စက္ခုမာ။

‘‘ဩဝါဒကော ဝိညာပကော, တာရကော သဗ္ဗပါဏိနံ၊

ဒေသနာကုသလော ဗုဒ္ဓေါ, တာရေသိ ဇနတံ ဗဟုံ။

‘‘အနုကမ္ပကော ကာရုဏိကော, ဟိတေသီ သဗ္ဗပါဏိနံ၊

သမ္ပတ္တေ တိတ္ထိယေ သဗ္ဗေ, ပဉ္စသီလေ ပတိဋ္ဌပိ။

‘‘ဧဝံ နိရာကုလံ အာသိ, သုညတံ တိတ္ထိယေဟိ စ၊

ဝိစိတ္တံ အရဟန္တေဟိ, ဝသီဘူတေဟိ တာဒိဘိ။

‘‘ရတနာနဋ္ဌပညာသံ, ဥဂ္ဂတော သော မဟာမုနိ၊

ကဉ္စနဂ္ဃိယသင်္ကာသော, ဗာတ္တိံသဝရလက္ခဏော။

‘‘ဝဿသတသဟဿာနိ, အာယု ဝိဇ္ဇတိ တာဝဒေ၊

တာဝတာ တိဋ္ဌမာနော သော, တာရေသိ ဇနတံ ဗဟုံ။

‘‘တဒါဟံ ဟံသဝတိယံ, သေဋ္ဌိပုတ္တော မဟာယသော၊

ဥပေတွာ လောကပဇ္ဇောတံ, အဿောသိံ ဓမ္မဒေသနံ။

‘‘သေနာသနာနိ ဘိက္ခူနံ, ပညာပေန္တံ သသာဝကံ၊

ကိတ္တယန္တဿ ဝစနံ, သုဏိတွာ မုဒိတော အဟံ။

‘‘အဓိကာရံ သသံဃဿ, ကတွာ တဿ မဟေသိနော၊

နိပစ္စ သိရသာ ပါဒေ, တံ ဌာနမဘိပတ္ထယိံ။

‘‘တဒါဟ သ မဟာဝီရော, မမ ကမ္မံ ပကိတ္တယံ၊

ယော သသံဃမဘောဇေသိ, သတ္တာဟံ လောကနာယကံ။

‘‘သောယံ ကမလပတ္တက္ခော, သီဟံသော ကနကတ္တစော၊

မမ ပါဒမူလေ နိပတိ, ပတ္ထယံ ဌာနမုတ္တမံ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘သာဝကော တဿ ဗုဒ္ဓဿ, ဒဗ္ဗော နာမေန ဝိဿုတော၊

သေနာသနပညာပကော, အဂ္ဂေါ ဟေဿတိယံ တဒါ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသမဂစ္ဆဟံ။

‘‘သတာနံ တီဏိက္ခတ္တုဉ္စ, ဒေဝရဇ္ဇမကာရယိံ၊

သတာနံ ပဉ္စက္ခတ္တုဉ္စ, စက္ကဝတ္တီ အဟောသဟံ။

‘‘ပဒေသရဇ္ဇံ ဝိပုလံ, ဂဏနာတော အသင်္ခိယံ၊

သဗ္ဗတ္ထ သုခိတော အာသိံ, တဿ ကမ္မဿ ဝါဟသာ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ဝိပဿီ နာမ နာယကော၊

ဥပ္ပဇ္ဇိ စာရုဒဿနော, သဗ္ဗဓမ္မဝိပဿကော။

‘‘ဒုဋ္ဌစိတ္တော ဥပဝဒိံ, သာဝကံ တဿ တာဒိနော၊

သဗ္ဗာသဝပရိက္ခီဏံ, သုဒ္ဓေါတိ စ ဝိဇာနိယ။

‘‘တဿေဝ နရဝီရဿ, သာဝကာနံ မဟေသိနံ၊

သလာကဉ္စ ဂဟေတွာန, ခီရောဒနမဒါသဟံ။

‘‘ဣမမှိ ဘဒ္ဒကေ ကပ္ပေ, ဗြဟ္မဗန္ဓု မဟာယသော၊

ကဿပေါ နာမ ဂေါတ္တေန, ဥပ္ပဇ္ဇိ ဝဒတံ ဝရော။

‘‘သာသနံ ဇောတယိတွာန, အဘိဘုယျ ကုတိတ္ထိယေ၊

ဝိနေယျေ ဝိနယိတွာဝ, နိဗ္ဗုတော သော သသာဝကော။

‘‘သသိဿေ နိဗ္ဗုတေ နာထေ, အတ္ထမေန္တမှိ သာသနေ၊

ဒေဝါ ကန္ဒိံသု သံဝိဂ္ဂါ, မုတ္တကေသာ ရုဒမ္မုခါ။

‘‘နိဗ္ဗာယိဿတိ ဓမ္မက္ခော, န ပဿိသာမ သုဗ္ဗတေ၊

န သုဏိဿာမ သဒ္ဓမ္မံ, အဟော နော အပ္ပပုညတာ။

‘‘တဒါယံ ပထဝီ သဗ္ဗာ, အစလာ သာ စလာစလာ၊

သာဂရော စ သသောကောဝ, ဝိနဒီ ကရုဏံ ဂိရံ။

‘‘စတုဒ္ဒိသာ ဒုန္ဒုဘိယော, နာဒယိံသု အမာနုသာ၊

သမန္တတော အသနိယော, ဖလိံသု စ ဘယာဝဟာ။

‘‘ဥက္ကာ ပတိံသု နဘသာ, ဓူမကေတု စ ဒိဿတိ၊

သဓူမာ ဇာလဝဋ္ဋာ စ, ရဝိံသု ကရုဏံ မိဂါ။

‘‘ဥပ္ပါဒေ ဒါရုဏေ ဒိသွာ, သာသနတ္ထင်္ဂသူစကေ၊

သံဝိဂ္ဂါ ဘိက္ခဝေါ သတ္တ, စိန္တယိမှ မယံ တဒါ။

‘‘သာသနေန ဝိနာမှာကံ, ဇီဝိတေန အလံ မယံ၊

ပဝိသိတွာ မဟာရညံ, ယုဉ္ဇာမ ဇိနသာသနေ။

‘‘အဒ္ဒသမှ တဒါရညေ, ဥဗ္ဗိဒ္ဓံ သေလမုတ္တမံ၊

နိဿေဏိယာ တမာရုယှ, နိဿေဏိံ ပါတယိမှသေ။

‘‘တဒါ ဩဝဒိ နော ထေရော, ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေါ သုဒုလ္လဘော၊

သဒ္ဓါတိဒုလ္လဘာ လဒ္ဓါ, ထောကံ သေသဉ္စ သာသနံ။

‘‘နိပတန္တိ ခဏာတီတာ, အနန္တေ ဒုက္ခသာဂရေ၊

တသ္မာ ပယောဂေါ ကတ္တဗ္ဗော, ယာဝ ဌာတိ မုနေ မတံ။

‘‘အရဟာ အာသိ သော ထေရော, အနာဂါမီ တဒါနုဂေါ၊

သုသီလာ ဣတရေ ယုတ္တာ, ဒေဝလောကံ အဂမှသေ။

‘‘နိဗ္ဗုတော တိဏ္ဏသံသာရော, သုဒ္ဓါဝါသေ စ ဧကကော၊

အဟဉ္စ ပက္ကုသာတိ စ, သဘိယော ဗာဟိယော တထာ။

‘‘ကုမာရကဿပေါ, စေဝ, တတ္ထ တတ္ထူပဂါ မယံ၊

သံသာရဗန္ဓနာ မုတ္တာ, ဂေါတမေနာနုကမ္ပိတာ။

‘‘မလ္လေသု ကုသိနာရာယံ, ဂဗ္ဘေ ဇာတဿ မေ သတော၊

မာတာ မတာ စိတာရုဠှာ, တတော နိပ္ပတိတော အဟံ။

‘‘ပတိတော ဒဗ္ဗပုဉ္ဇမှိ, တတော ဒဗ္ဗောတိ ဝိဿုတော၊

ဗြဟ္မစာရီဗလေနာဟံ, ဝိမုတ္တော သတ္တဝဿိကော။

‘‘ခီရောဒနဗလေနာဟံ, ပဉ္စဟင်္ဂေဟုပါဂတော၊

ခီဏာသဝေါပဝါဒေန, ပါပေဟိ ဗဟု စောဒိတော။

‘‘ဥဘော ပုညဉ္စ ပါပဉ္စ, ဝီတိဝတ္တောမှိ ဒါနိဟံ၊

ပတွာန ပရမံ သန္တိံ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘သေနာသနံ ပညာပယိံ, ဟာသယိတွာန သုဗ္ဗတေ၊

ဇိနော တသ္မိံ ဂုဏေ တုဋ္ဌော, ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ မံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

နာဂေါဝ ဗန္ဓနံ ဆေတွာ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘သွာဂတံ ဝတ မေ အာသိ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ သန္တိကေ၊

တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ။

‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿော…ပေ…ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံဘူတံ ပန တံ ယေန ပုဗ္ဗေ ဧကဿ ခီဏာသဝတ္ထေရဿ အနုဒ္ဓံသနဝသေန ကတေန ပါပကမ္မေန ဗဟူနိ ဝဿသတသဟဿာနိ နိရယေ ပစ္စိ, တာယ ဧဝ ကမ္မပိလောတိကာယ စောဒိယမာနာ မေတ္တိယဘူမဇကာ ဘိက္ခူ ‘‘ဣမိနာ မယံ ကလျာဏဘတ္တိကဿ ဂဟပတိနော အန္တရေ ပရိဘေဒိတာ’’တိ ဒုဂ္ဂဟိတဂါဟိနော အမူလကေန ပါရာဇိကေန ဓမ္မေန အနုဒ္ဓံသေသုံ။ တသ္မိဉ္စ အဓိကရဏေ သံဃေန သတိဝိနယေန ဝူပသမိတေ အယံ ထေရော လောကာနုကမ္ပာယ အတ္တနော ဂုဏေ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယော ဒုဒ္ဒမိယော’’တိ ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ။

၅။ တတ္ထ ယောတိ အနိယမိတနိဒ္ဒေသော, တဿ ‘‘သော’’တိ ဣမိနာ နိယမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဥဘယေနပိ အညံ ဝိယ ကတွာ အတ္တာနမေဝ ဝဒတိ။ ဒုဒ္ဒမိယောတိ ဒုဒ္ဒမော, ဒမေတုံ အသက္ကုဏေယျော။ ဣဒဉ္စ အတ္တနော ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဝိသူကာယိကာနံ ကိလေသာနံ မဒါလေပစိတ္တဿ ဝိပ္ဖန္ဒိတံ ဣန္ဒြိယာနံ အဝူပသမနဉ္စ စိန္တေတွာ ဝဒတိ။ ဒမေနာတိ ဥတ္တမေန အဂ္ဂမဂ္ဂဒမေန, တေန ဟိ ဒန္တော ပုန ဒမေတဗ္ဗတာဘာဝတော ‘‘ဒန္တော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, န အညေန။ အထ ဝါ ဒမေနာတိ ဒမကေန ပုရိသဒမ္မသာရထိနာ ဒမိတော။ ဒဗ္ဗောတိ ဒြဗျော, ဘဗ္ဗောတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ဘဂဝါ ဣမမေဝ ထေရံ သန္ဓာယ – ‘‘န ခေါ, ဒဗ္ဗ, ဒဗ္ဗာ ဧဝံ နိဗ္ဗေဌေန္တီ’’တိ (ပါရာ။ ၃၈၄၊ စူဠဝ။ ၁၉၃)။ သန္တုသိတောတိ ယထာလဒ္ဓပစ္စယသန္တောသေန ဈာနသမာပတ္တိသန္တောသေန မဂ္ဂဖလသန္တောသေန စ သန္တုဋ္ဌော။ ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါတိ သောဠသဝတ္ထုကာယ အဋ္ဌဝတ္ထုကာယ စ ကင်္ခါယ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ သမုဂ္ဃါဋိတတ္တာ ဝိဂတကင်္ခေါ။ ဝိဇိတာဝီတိ ပုရိသာဇာနီယေန ဝိဇေတဗ္ဗဿ သဗ္ဗဿပိ သံကိလေသပက္ခဿ ဝိဇိတတ္တာ ဝိဓမိတတ္တာ ဝိဇိတာဝီ။ အပေတဘေရဝေါတိ ပဉ္စဝီသတိယာ ဘယာနံ သဗ္ဗသော အပေတတ္တာ အပဂတဘေရဝေါ အဘယူပရတော။ ပုန ဒဗ္ဗောတိ နာမကိတ္တနံ။ ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ဒွေ ပရိနိဗ္ဗာနာနိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနဉ္စ, ယာ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတု, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနဉ္စ, ယာ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတု။ တေသု ဣဓ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာနံ မဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတောတိ အတ္ထော။ ဌိတတ္တောတိ ဌိတသဘာဝေါ အစလော ဣဋ္ဌာဒီသု တာဒိဘာဝပ္ပတ္တိယာ လောကဓမ္မေဟိ အကမ္ပနီယော။ ဟီတိ စ ဟေတုအတ္ထေ နိပါတော, တေန ယော ပုဗ္ဗေ ဒုဒ္ဒမော ဟုတွာ ဌိတော ယသ္မာ ဒဗ္ဗတ္တာ သတ္ထာရာ ဥတ္တမေန ဒမေန ဒမိတော သန္တုသိတော ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ ဝိဇိတာဝီ အပေတဘေရဝေါ, တသ္မာ သော ဒဗ္ဗော ပရိနိဗ္ဗုတော တတောယေဝ စ ဌိတတ္တော, ဧဝံဘူတေ စ တသ္မိံ စိတ္တပသာဒေါဝ ကာတဗ္ဗော, န ပသာဒညထတ္တန္တိ ပရနေယျဗုဒ္ဓိကေ သတ္တေ အနုကမ္ပန္တော ထေရော အညံ ဗျာကာသိ။

ဒဗ္ဗတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ သီတဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယော သီတဝနန္တိ အာယသ္မတော သမ္ဘူတတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဣတော ကိရ အဋ္ဌာရသာဓိကဿ ကပ္ပသတဿ မတ္ထကေ အတ္ထဒဿီ နာမ သမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သဒေဝကံ လောကံ သံသာရမဟောဃတော တာရေန္တော ဧကဒိဝသံ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ဂင်္ဂါတီရံ ဥပဂစ္ဆိ။ တသ္မိံ ကာလေ အယံ ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော တတ္ထ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ပါရံ ဂန္တုကာမတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ။ ဘဂဝါ ‘‘ဂမိဿာမာ’’တိ အဝေါစ။ သော တာဝဒေဝ နာဝါသံဃာဋံ ယောဇေတွာ ဥပနေသိ။ သတ္ထာ တံ အနုကမ္ပန္တော သဟ ဘိက္ခုသံဃေန နာဝံ အဘိရုဟိ။ သော သယမ္ပိ အဘိရုယှ သုခေနေဝ ပရတီရံ သမ္ပာပေတွာ ဘဂဝန္တံ ဘိက္ခုသံဃဉ္စ ဒုတိယဒိဝသေ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ အနုဂန္တွာ ပသန္နစိတ္တော ဝန္ဒိတွာ နိဝတ္တိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ ဣတော တေရသာဓိကကပ္ပသတဿ မတ္ထကေ ခတ္တိယကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ရာဇာ အဟောသိ စက္ကဝတ္တီ ဓမ္မိကော ဓမ္မရာဇာ။ သော သတ္တေ သုဂတိမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ တတော စုတော ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဓုတဓမ္မေ သမာဒါယ သုသာနေ ဝသန္တော သမဏဓမ္မံ အကာသိ။ ပုန ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေပိ တဿ သာသနေ တီဟိ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ ‘‘သမ္ဘူတော’’တိ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂတော။ ဘူမိဇော ဇေယျသေနော အဘိရာဓနောတိ တီဟိ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိ။ ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

‘‘ဘူမိဇော ဇေယျသေနော စ, သမ္ဘူတော အဘိရာဓနော၊

ဧတေ ဓမ္မံ အဘိညာသုံ, သာသနေ ဝရတာဒိနော’’တိ။

အထ သမ္ဘူတော ဘဂဝတော သန္တိကေ ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိဗဒ္ဓံ သီတဝနေ ဝသတိ။ တေနေဝါယသ္မာ ‘‘သီတဝနိယော’’တိ ပညာယိတ္ထ။ တေန စ သမယေန ဝေဿဝဏော မဟာရာဇာ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ဇမ္ဗုဒီပေ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂံ ဥဒ္ဒိဿ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ထေရံ အဗ္ဘောကာသေ နိသီဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တံ ဒိသွာ ဝိမာနတော ဩရုယှ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ယဒါ ထေရော သမာဓိတော ဝုဋ္ဌဟိဿတိ, တဒါ မမ အာဂမနံ အာရောစေထ, အာရက္ခဉ္စဿ ကရောထာ’’တိ ဒွေ ယက္ခေ အာဏာပေတွာ ပက္ကာမိ။ တေ ထေရဿ သမီပေ ဌတွာ မနသိကာရံ ပဋိသံဟရိတွာ နိသိန္နကာလေ အာရောစေသုံ။ တံ သုတွာ ထေရော ‘‘တုမှေ မမ ဝစနေန ဝေဿဝဏမဟာရာဇဿ ကထေထ, ဘဂဝတာ အတ္တနော သာသနေ ဌိတာနံ သတိအာရက္ခာ နာမ ဌပိတာ အတ္ထိ, သာယေဝ မာဒိသေ ရက္ခတိ, တွံ တတ္ထ အပ္ပေါဿုက္ကော ဟောဟိ, ဘဂဝတော ဩဝါဒေ ဌိတာနံ ဧဒိသာယ အာရက္ခာယ ကရဏီယံ နတ္ထီ’’တိ တေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ တာဝဒေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဝိဇ္ဇာတ္တယံ သစ္ဆာကာသိ။ တတော ဝေဿဝဏော နိဝတ္တမာနော ထေရဿ သမီပံ ပတွာ မုခါကာရသလ္လက္ခဏေနေဝဿ ကတကိစ္စဘာဝံ ဉတွာ သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော အာရောစေတွာ သတ္ထု သမ္မုခါ ထေရံ အဘိတ္ထဝန္တော –

‘‘သတိအာရက္ခသမ္ပန္နော, ဓိတိမာ ဝီရိယသမာဟိတော၊

အနုဇာတော သတ္ထု သမ္ဘူတော, တေဝိဇ္ဇော မစ္စုပါရဂူ’’တိ။ –

ဣမာယ ဂါထာယ ထေရဿ ဂုဏေ ဝဏ္ဏေသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၁၅-၂၀) –

‘‘အတ္ထဒဿီ တု ဘဂဝါ, ဒွိပဒိန္ဒော နရာသဘော၊

ပုရက္ခတော သာဝကေဟိ, ဂင်္ဂါတီရမုပါဂမိ။

‘‘သမတိတ္တိ ကာကပေယျာ, ဂင်္ဂါ အာသိ ဒုရုတ္တရာ၊

ဥတ္တာရယိံ ဘိက္ခုသံဃံ, ဗုဒ္ဓဉ္စ ဒွိပဒုတ္တမံ။

‘‘အဋ္ဌာရသေ ကပ္ပသတေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, တရဏာယ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘တေရသေတော ကပ္ပသတေ, ပဉ္စ သဗ္ဗောဘဝါ အဟုံ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ပစ္ဆိမေ စ ဘဝေ အသ္မိံ, ဇာတောဟံ ဗြာဟ္မဏေ ကုလေ၊

သဒ္ဓိံ တီဟိ သဟာယေဟိ, ပဗ္ဗဇိံ သတ္ထု သာသနေ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အထာယသ္မာ သမ္ဘူတော ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ ဂစ္ဆန္တေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ‘‘အာဝုသော, မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ, ဧဝဉ္စ ဝဒေထာ’’တိ ဝတွာ ဓမ္မာဓိကရဏံ အတ္တနော သတ္ထု အဝိဟေဌိတဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ယော သီတဝန’’န္တိ ဂါထမာဟ။ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ သမ္ဘူတတ္ထေရဿ သာသနံ သမ္ပဝေဒေန္တာ, ‘‘အာယသ္မာ, ဘန္တေ, သမ္ဘူတော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတိ, ဧဝဉ္စ ဝဒတီ’’တိ ဝတွာ တံ ဂါထံ အာရောစေသုံ, တံ သုတွာ ဘဂဝါ ‘‘ပဏ္ဍိတော, ဘိက္ခဝေ, သမ္ဘူတော ဘိက္ခု ပစ္စပါဒိ ဓမ္မဿာနုဓမ္မံ, န စ မံ ဓမ္မာဓိကရဏံ ဝိဟေဌေတိ။ ဝေဿဝဏေန တဿတ္ထော မယှံ အာရောစိတာ’’တိ အာဟ။

၆။ ယံ ပန တေ ဘိက္ခူ သမ္ဘူတတ္ထေရေန ဝုတ္တံ ‘‘ယော သီတဝန’’န္တိ ဂါထံ သတ္ထု နိဝေဒေသုံ။ တတ္ထ သီတဝနန္တိ ဧဝံနာမကံ ရာဇဂဟသမီပေ မဟန္တံ ဘေရဝသုသာနဝနံ။ ဥပဂါတိ နိဝါသနဝသေန ဥပဂစ္ဆိ။ ဧတေန ဘဂဝတာ အနုညာတံ ပဗ္ဗဇိတာနုရူပံ နိဝါသနဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ။ ဘိက္ခူတိ သံသာရဘယဿ ဣက္ခနတော ဘိန္နကိလေသတာယ စ ဘိက္ခု။ ဧကောတိ အဒုတိယော, ဧတေန ကာယဝိဝေကံ ဒဿေတိ။ သန္တုသိတောတိ သန္တုဋ္ဌော။ ဧတေန စတုပစ္စယသန္တောသလက္ခဏံ အရိယဝံသံ ဒဿေတိ။ သမာဟိတတ္တောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ သမာဟိတစိတ္တော, ဧတေန စိတ္တဝိဝေကဘာဝနာမုခေန ဘာဝနာရာမံ အရိယဝံသံ ဒဿေတိ။ ဝိဇိတာဝီတိ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇန္တေန ဝိဇေတဗ္ဗံ ကိလေသဂဏံ ဝိဇိတွာ ဌိတော, ဧတေန ဥပဓိဝိဝေကံ ဒဿေတိ။ ဘယဟေတူနံ ကိလေသာနံ အပဂတတ္တာ အပေတလောမဟံသော, ဧတေန သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ဖလံ ဒဿေတိ။ ရက္ခန္တိ ရက္ခန္တော။ ကာယဂတာသတိန္တိ ကာယာရမ္မဏံ သတိံ, ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဗြူဟနဝသေန အဝိဿဇ္ဇေန္တော။ ဓိတိမာတိ ဓီရော, သမာဟိတတ္တံ ဝိဇိတာဝိဘာဝတံ ဝါ ဥပါဒါယ ပဋိပတ္တိဒဿနမေတံ။ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – သော ဘိက္ခု ဝိဝေကသုခါနုပေက္ခာယ ဧကော သီတဝနံ ဥပါဂမိ, ဥပါဂတော စ လောလဘာဝါဘာဝတော သန္တုဋ္ဌော ဓိတိမာ ကာယဂတာသတိကမ္မဋ္ဌာနံ ဘာဝေန္တော တထာဓိဂတံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ အာရဒ္ဓဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အဓိဂတေန အဂ္ဂမဂ္ဂေန သမာဟိတော ဝိဇိတာဝီ စ ဟုတွာ ကတကိစ္စတာယ ဘယဟေတူနံ သဗ္ဗသော အပဂတတ္တာ အပေတလောမဟံသော ဇာတောတိ။

သီတဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ယောပါနုဒီတိ အာယသ္မတော ဘလ္လိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ သုမနဿ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပသန္နစိတ္တော ဖလာဖလံ ဒတွာ သုဂတီသု ဧဝ သံသရန္တော သိခိဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ကာလေ အရုဏဝတီနဂရေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ‘‘သိခိဿ ဘဂဝတော ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဥဇိတ, ဩဇိတာ နာမ ဒွေ သတ္ထဝါဟပုတ္တာ ပဌမာဟာရံ အဒံသူ’’တိ သုတွာ အတ္တနော သဟာယကေန သဒ္ဓိံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ပတ္ထနံ အကံသု – ‘‘ဥဘောပိ မယံ, ဘန္တေ, အနာဂတေ တုမှာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ ပဌမာဟာရဒါယကာ ဘဝေယျာမာ’’တိ။ တေ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညကမ္မံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တာ ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဂေါပါလကသေဋ္ဌိဿ ပုတ္တာ ဘာတရော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ။ ဗဟူနိ ဝဿာနိ ဘိက္ခုသံဃံ ခီရဘောဇနေန ဥပဋ္ဌဟိံသု။ အမှာကံ ပန ဘဂဝတော ကာလေ ပေါက္ခရဝတီနဂရေ သတ္ထဝါဟဿ ပုတ္တာ ဘာတရော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ။ တေသု ဇေဋ္ဌော တဖုဿော နာမ, ကနိဋ္ဌော ဘလ္လိယော နာမ, တေ ပဉ္စမတ္တာနိ သကဋသတာနိ ဘဏ္ဍဿ ပူရေတွာ ဝါဏိဇ္ဇာယ ဂစ္ဆန္တာ ဘဂဝတိ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေ သတ္တသတ္တာဟံ ဝိမုတ္တိသုခဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာဟိ ဝီတိနာမေတွာ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ ရာဇာယတနမူလေ ဝိဟရန္တေ ရာဇာယတနဿ အဝိဒူရေ မဟာမဂ္ဂေန အတိက္ကမန္တိ, တေသံ တသ္မိံ သမယေ သမေပိ ဘူမိဘာဂေ အကဒ္ဒမောဒကေ သကဋာနိ နပ္ပဝတ္တိံသု, ‘‘ကိံ နု, ခေါ, ကာရဏ’’န္တိ စ စိန္တေန္တာနံ ပေါရာဏသာလောဟိတာ ဒေဝတာ ရုက္ခဝိဋပန္တရေ အတ္တာနံ ဒဿေန္တီ အာဟ – ‘‘မာဒိသာ, အယံ ဘဂဝါ အစိရာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ သတ္တသတ္တာဟံ အနာဟာရော ဝိမုတ္တိသုခါပဋိသံဝေဒီ ဣဒါနိ ရာဇာယတနမူလေ နိသိန္နော, တံ အာဟာရေန ပဋိမာနေထ, ယဒဿ တုမှာကံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ။ တံ သုတွာ တေ ဥဠာရံ ပီတိသောမနဿံ ပဋိသံဝေဒေန္တာ, ‘‘အာဟာရသမ္ပာဒနံ ပပဉ္စ’’န္တိ မညမာနာ မန္ထဉ္စ မဓုပိဏ္ဍိကဉ္စ ဘဂဝတော ဒတွာ ဒွေဝါစိကသရဏံ ဂန္တွာ ကေသဓာတုယော လဘိတွာ အဂမံသု။ တေ ဟိ ပဌမံ ဥပါသကာ အဟေသုံ။ အထ ဘဂဝတိ ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟေ ဝိဟရန္တေ တဖုဿဘလ္လိယာ ရာဇဂဟံ ဥပဂတာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု။ တေသံ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ တေသု တဖုဿော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ဥပါသကောဝ အဟောသိ။ ဘလ္လိယော ပန ပဗ္ဗဇိတွာ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၄၈။၆၆-၇၀) –

‘‘သုမနော နာမ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, တက္ကရာယံ ဝသီ တဒါ၊

ဝလ္လိကာရဖလံ ဂယှ, သယမ္ဘုဿ အဒါသဟံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အထေကဒိဝသံ မာရော ဘလ္လိယတ္ထေရဿ ဘိံသာပနတ္ထံ ဘယာနကံ ရူပံ ဒဿေသိ။ သော အတ္တနော သဗ္ဗဘယာတိက္ကမံ ပကာသေန္တော ‘‘ယောပါနုဒီ’’တိ ဂါထမဘာသိ။

၇။ တတ္ထ ယောပါနုဒီတိ ယော အပါနုဒိ ခိပိ ပဇဟိ ဝိဒ္ဓံသေသိ။ မစ္စုရာဇဿာတိ မစ္စု နာမ မရဏံ ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ, သော ဧဝ စ သတ္တာနံ အတ္တနော ဝသေ အနုဝတ္တာပနတော ဣဿရဋ္ဌေန ရာဇာတိ မစ္စုရာဇာ, တဿ။ သေနန္တိ ဇရာရောဂါဒိံ, သာ ဟိဿ ဝသဝတ္တနေ အင်္ဂဘာဝတော သေနာ နာမ, တေန ဟေသ မဟတာ နာနာဝိဓေန ဝိပုလေန ‘‘မဟာသေနော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ယထာဟ – ‘‘န ဟိ နော သင်္ဂရံ တေန, မဟာသေနေန မစ္စုနာ’’တိ (မ။ နိ။ ၁။၂၇၂၊ ဇာ။ ၂။၂၂။၁၂၁၊ နေတ္တိ။ ၁၀၃)။ အထ ဝါ ဂုဏမာရဏဋ္ဌေန ‘‘မစ္စူ’’တိ ဣဓ ဒေဝပုတ္တမာရော အဓိပ္ပေတော, တဿ စ သဟာယဘာဝူပဂမနတော ကာမာဒယော သေနာ။ တထာ စာဟ –

‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ, ဒုတိယာ အရတိ ဝုစ္စတိ၊

တတိယာ ခုပ္ပိပါသာ တေ, စတုတ္ထီ တဏှာ ပဝုစ္စတိ။

‘‘ပဉ္စမီ ထိနမိဒ္ဓံ တေ, ဆဋ္ဌာ ဘီရူ ပဝုစ္စတိ၊

သတ္တမီ ဝိစိကိစ္ဆာ တေ, မာနော မက္ခော စ အဋ္ဌမီ’’တိ။ (သု။ နိ။ ၄၃၈-၄၃၉၊ မဟာနိ။ ၂၈၊စူဠနိ။ နန္ဒမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၇)၊

နဠသေတုံဝ သုဒုဗ္ဗလံ မဟောဃောတိ သာရဝိရဟိတတော နဠသေတုသဒိသံ အတိဝိယ အဗလဘာဝတော သုဋ္ဌု ဒုဗ္ဗလံ သံကိလေသသေနံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာနံ မဟာဗလဝဘာဝတော မဟောဃသဒိသေန အဂ္ဂမဂ္ဂေန ယော အပါနုဒိ ဝိဇိတာဝီ အပေတဘေရဝေါ ဒန္တော, သော ပရိနိဗ္ဗုတော ဌိတတ္တောတိ ယောဇနာ။ တံ သုတွာ မာရော ‘‘ဇာနာတိ မံ သမဏော’’တိ တတ္ထေဝန္တရဓာယီတိ။

ဘလ္လိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဝီရတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယော ဒုဒ္ဒမိယောတိ အာယသ္မတော ဝီရတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ဝသနအာဝါသံ ပဋိဇဂ္ဂိ။ ဧကဒိဝသဉ္စ သိန္ဓုဝါရပုပ္ဖသဒိသာနိ နိဂ္ဂုဏ္ဌိပုပ္ဖါနိ ဂဟေတွာ ဘဂဝန္တံ ပူဇေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣတော ပဉ္စတိံသေ ကပ္ပေ ခတ္တိယကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ မဟာပတာပေါ နာမ ရာဇာ အဟောသိ စက္ကဝတ္တီ။ သော ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေန္တော သတ္တေ သဂ္ဂမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေသိ။ ပုန ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ မဟာဝိဘဝေါ သေဋ္ဌိ ဟုတွာ ကပဏဒ္ဓိကာဒီနံ ဒါနံ ဒေန္တော သံဃဿ ခီရဘတ္တံ အဒါသိ။ ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ဒါနမယံ ပုညသမ္ဘာရံ ကရောန္တော ဣတရဉ္စ နိဗ္ဗာနတ္ထံ သမ္ဘရန္တော ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိနဂရေ ရညော ပသေနဒိဿ အမစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ‘‘ဝီရော’’တိဿ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော နာမာနုဂတေဟိ ပတ္တဗလဇဝါဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော သင်္ဂါမသူရော ဟုတွာ မာတာပိတူဟိ နိဗန္ဓဝသေန ကာရိတေ ဒါရပရိဂ္ဂဟေ ဧကံယေဝ ပုတ္တံ လဘိတွာ ပုဗ္ဗဟေတုနာ စောဒိယမာနော ကာမေသု သံသာရေ စ အာဒီနဝံ ဒိသွာ သံဝေဂဇာတော ပဗ္ဗဇိတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၂၁-၂၄) –

‘‘ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော, အာသိမာရာမိကော အဟံ၊

နိဂ္ဂုဏ္ဌိပုပ္ဖံ ပဂ္ဂယှ, ဗုဒ္ဓဿ အဘိရောပယိံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ပဉ္စဝီသေ ဣတော ကပ္ပေ, ဧကော အာသိံ ဇနာဓိပေါ၊

မဟာပတာပနာမေန, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ ပန အရဟတ္တံ ပတွာ ဖလသမာပတ္တိသုခေန ဝီတိနာမေန္တံ ထေရံ ပုရာဏဒုတိယိကာ ဥပ္ပဗ္ဗာဇေတုကာမာ အန္တရန္တရာ နာနာနယေဟိ ပလောဘေတုံ ပရက္ကမန္တီ ဧကဒိဝသံ ဒိဝါဝိဟာရဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဣတ္ထိကုတ္တာဒီနိ ဒဿေတုံ အာရဘိ။ အထာယသ္မာ ဝီရော ‘‘မံ ပလောဘေတုကာမာ သိနေရုံ မကသပက္ခဝါတေန စာလေတုကာမာ ဝိယ ယာဝ ဗာလာ ဝတာယံ ဣတ္ထီ’’တိ တဿာ ကိရိယာယ နိရတ္ထကဘာဝံ ဒီပေန္တော ‘‘ယော ဒုဒ္ဒမိယော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၈။ တတ္ထ ယော ဒုဒ္ဒမိယောတိအာဒီနံ ပဒါနံ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ။ ဣဒံ ပနေတ္ထ ယောဇနာမတ္တံ ယော ပုဗ္ဗေ အဒန္တ ကိလေသတာယ ပစ္စတ္ထိကေဟိ ဝါ သင်္ဂမသီသေ ဒမေတုံ ဇေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယဒုဒ္ဒမိယော, ဣဒါနိ ပန ဥတ္တမေန ဒမေန ဒန္တော စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပမဓာနဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ ဝီရော, ဝုတ္တနယေနေဝ သန္တုသိတော ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ ဝိဇိတာဝီ အပေတလောမဟံသော ဝီရော ဝီရနာမကော အနဝသေသတော ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော, တတော ဧဝ ဌိတသဘာဝေါ, န တာဒိသာနံ သတေနပိ သဟဿေနပိ စာလနီယောတိ။ တံ သုတွာ သာ ဣတ္ထီ – ‘‘မယှံ သာမိကေ ဧဝံ ပဋိပန္နေ ကော မယှံ ဃရာဝါသေန အတ္ထော’’တိ သံဝေဂဇာတာ ဘိက္ခုနီသု ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ တေဝိဇ္ဇာ အဟောသီတိ။

ဝီရတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သွာဂတန္တိ အာယသ္မတော ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ မဟာဘောဂကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဒေဝတာနံ ပိယမနာပဘာဝေန အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ တတော စုတော ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော သုမေဓဿ ဘဂဝတော ကာလေ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဘဂဝတိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္ထု ထူပဿ ပူဇံ ကတွာ သံဃေ စ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ တတော စုတော ဒေဝမနုဿေသု ဧဝ သံသရန္တော အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ ဟုတွာ မဟာဇနံ ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌာပေတွာ သဂ္ဂပရာယဏံ အကာသိ။ သော အနုပ္ပန္နေယေဝ အမှာကံ ဘဂဝတိ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ‘‘ပိလိန္ဒော’’တိဿ နာမံ အကံသု။ ဝစ္ဆောတိ ပန ဂေါတ္တံ။ တေန သော အပရဘာဂေ ‘‘ပိလိန္ဒဝစ္ဆော’’တိ ပညာယိတ္ထ။ သံသာရေ ပန သံဝေဂဗဟုလတာယ ပရိဗ္ဗာဇကပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ စူဠဂန္ဓာရံ နာမ ဝိဇ္ဇံ သာဓေတွာ တာယ ဝိဇ္ဇာယ အာကာသစာရီ ပရစိတ္တဝိဒူ စ ဟုတွာ ရာဇဂဟေ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ပဋိဝသတိ။

အထ ယဒါ အမှာကံ ဘဂဝါ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ အနုက္ကမေန ရာဇဂဟံ ဥပဂတော, တတော ပဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန တဿ သာ ဝိဇ္ဇာ န သမ္ပဇ္ဇတိ, အတ္တနော ကိစ္စံ န သာဓေတိ။ သော စိန္တေသိ – ‘‘သုတံ ခေါ ပန မေတံ အာစရိယပါစရိယာနံ ဘာသမာနာနံ ‘ယတ္ထ မဟာဂန္ဓာရဝိဇ္ဇာ ဓရတိ, တတ္ထ စူဠဂန္ဓာရဝိဇ္ဇာ န သမ္ပဇ္ဇတီ’တိ, သမဏဿ ပန ဂေါတမဿ အာဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ နာယံ မမ ဝိဇ္ဇာ သမ္ပဇ္ဇတိ, နိဿံသယံ သမဏော ဂေါတမော မဟာဂန္ဓာရဝိဇ္ဇံ ဇာနာတိ, ယံနူနာဟံ တံ ပယိရုပါသိတွာ တဿ သန္တိကေ တံ ဝိဇ္ဇံ ပရိယာပုဏေယျ’’န္တိ။ သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အဟံ, မဟာသမဏ, တဝ သန္တိကေ ဧကံ ဝိဇ္ဇံ ပရိယာပုဏိတုကာမော, ဩကာသံ မေ ကရောဟီ’’တိ။ ဘဂဝါ ‘‘တေန ဟိ ပဗ္ဗဇာ’’တိ အာဟ။ သော ‘‘ဝိဇ္ဇာယ ပရိကမ္မံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ မညမာနော ပဗ္ဗဇိ။ တဿ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ကထေတွာ စရိတာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ။ သော ဥပနိဿယသမ္ပန္နတာယ နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ ယာ ပန ပုရိမဇာတိယံ တဿောဝါဒေ ဌတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တာ ဒေဝတာ, တံ ကတညုတံ နိဿာယ သဉ္ဇာတဗဟုမာနာ သာယံ ပါတံ ထေရံ ပယိရုပါသိတွာ ဂစ္ဆန္တိ။ တသ္မာ ထေရော ဒေဝတာနံ ပိယမနာပတာယ အဂ္ဂတံ ပတ္တော။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂။၅၅-၆၇) –

‘‘နိဗ္ဗုတေ လောကနာထမှိ, သုမေဓေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ထူပပူဇံ အကာသဟံ။

‘‘ယေ စ ခီဏာသဝါ တတ္ထ, ဆဠဘိညာ မဟိဒ္ဓိကာ၊

တေဟံ တတ္ထ သမာနေတွာ, သံဃဘတ္တံ အကာသဟံ။

‘‘သုမေဓဿ ဘဂဝတော, ဥပဋ္ဌာကော တဒါ အဟု၊

သုမေဓော နာမ နာမေန, အနုမောဒိတ္ထ သော တဒါ။

‘‘တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, ဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇဟံ၊

ဆဠာသီတိသဟဿာနိ, အစ္ဆရာယော ရမိံသု မေ။

‘‘မမေဝ အနုဝတ္တန္တိ, သဗ္ဗကာမေဟိ တာ သဒါ၊

အညေ ဒေဝေ အဘိဘောမိ, ပုညကမ္မဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ပဉ္စဝီသမှိ ကပ္ပမှိ, ဝရုဏော နာမ ခတ္တိယော၊

ဝိသုဒ္ဓဘောဇနော အာသိံ, စက္ကဝတ္တီ အဟံ တဒါ။

‘‘န တေ ဗီဇံ ပဝပ္ပန္တိ, နပိ နီယန္တိ နင်္ဂလာ၊

အကဋ္ဌပါကိမံ သာလိံ, ပရိဘုဉ္ဇန္တိ မာနုသာ။

‘‘တတ္ထ ရဇ္ဇံ ကရိတွာန, ဒေဝတ္တံ ပုန ဂစ္ဆဟံ၊

တဒါပိ ဧဒိသာ မယှံ, နိဗ္ဗတ္တာ ဘောဂသမ္ပဒါ။

‘‘န မံ မိတ္တာ အမိတ္တာ ဝါ, ဟိံသန္တိ သဗ္ဗပါဏိနော၊

သဗ္ဗေသမ္ပိ ပိယော ဟောမိ, ပုညကမ္မဿိဒံ ဖလံ။

‘‘တိံသကပ္ပသဟဿမှိ, ယံ ဒါနမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဂန္ဓာလေပဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဣမသ္မိံ ဘဒ္ဒကေ ကပ္ပေ, ဧကော အာသိံ ဇနာဓိပေါ၊

မဟာနုဘာဝေါ ရာဇာဟံ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘သောဟံ ပဉ္စသု သီလေသု, ဌပေတွာ ဇနတံ ဗဟုံ၊

ပါပေတွာ သုဂတိံယေဝ, ဒေဝတာနံ ပိယော အဟုံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

တထာ ဒေဝတာဟိ အတိဝိယ ပိယာယိတဗ္ဗဘာဝတော ဣမံ ထေရံ ဘဂဝါ ဒေဝတာနံ ပိယမနာပဘာဝေန အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဒေဝတာနံ ပိယမနာပါနံ ယဒိဒံ ပိလိန္ဒဝစ္ဆော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၂၀၉, ၂၁၅) သော ဧကဒိဝသံ ဘိက္ခုသံဃမဇ္ဈေ နိသိန္နော အတ္တနော ဂုဏေ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တေသံ ကာရဏဘူတံ ဝိဇ္ဇာနိမိတ္တံ ဘဂဝတော သန္တိကေ အာဂမနံ ပသံသန္တော ‘‘သွာဂတံ နာပဂတ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၉။ တတ္ထ သွာဂတန္တိ သုန္ဒရံ အာဂမနံ, ဣဒံ မမာတိ သမ္ဗန္ဓော။ အထ ဝါ သွာဂတန္တိ သုဋ္ဌု အာဂတံ, မယာတိ ဝိဘတ္တိ ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗာ။ နာပဂတန္တိ န အပဂတံ ဟိတာဘိဝုဒ္ဓိတော န အပေတံ။ နယိဒံ ဒုမန္တိတံ မမာတိ ဣဒံ မမ ဒုဋ္ဌု ကထိတံ, ဒုဋ္ဌု ဝါ ဝီမံသိတံ န ဟောတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယံ ဘဂဝတော သန္တိကေ မမာဂမနံ, ယံ ဝါ မယာ တတ္ထ အာဂတံ, တံ သွာဂတံ, သွာဂတတ္တာယေဝ န ဒုရာဂတံ။ ယံ ‘‘ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ မမ မန္တိတံ ဂဒိတံ ကထိတံ, စိတ္တေန ဝါ ဝီမံသိတံ ဣဒမ္ပိ န ဒုမ္မန္တိန္တိ။ ဣဒါနိ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သံဝိဘတ္တေသူ’’တိအာဒိမာဟ။ သံဝိဘတ္တေသူတိ ပကာရတော ဝိဘတ္တေသု။ ဓမ္မေသူတိ ဉေယျဓမ္မေသု သမထဓမ္မေသု ဝါ, နာနာတိတ္ထိယေဟိ ပကတိအာဒိဝသေန, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ဒုက္ခာဒိဝသေန သံဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တဓမ္မေသု။ ယံ သေဋ္ဌံ တဒုပါဂမိန္တိ ယံ တတ္ထ သေဋ္ဌံ, တံ စတုသစ္စဓမ္မံ, တဿ ဝါ ဗောဓကံ သာသနဓမ္မံ ဥပါဂမိံ, ‘‘အယံ ဓမ္မော အယံ ဝိနယော’’တိ ဥပဂစ္ဆိံ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေဟိ ဧဝ ဝါ ကုသလာဒိဝသေန ခန္ဓာဒိဝသေန ယထာသဘာဝတော သံဝိဘတ္တေသု သဘာဝဓမ္မေသု ယံ တတ္ထ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ ပဝရံ, တံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနဓမ္မံ ဥပါဂမိံ, အတ္တပစ္စက္ခတော ဥပဂစ္ဆိံ သစ္ဆာကာသိံ, တသ္မာ သွာဂတံ မမ န အပဂတံ သုမန္တိတံ န ဒုမ္မန္တိတန္တိ ယောဇနာ။

ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ပုဏ္ဏမာသတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဝိဟရိ အပေက္ခန္တိ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏမာသတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ စက္ကဝါကယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဘဂဝန္တံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော အတ္တနော မုခတုဏ္ဍကေန သာလပုပ္ဖံ ဂဟေတွာ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣတော သတ္တရသေ ကပ္ပေ အဋ္ဌက္ခတ္တုံ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ အဟောသိ။ ဣမသ္မိံ ပန ကပ္ပေ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဩသက္ကမာနေ ကုဋုမ္ဗိယကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကတွာ တတော စုတော ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိနဂရေ သမိဒ္ဓိဿ နာမ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ ဇာတဒိဝသေ တသ္မိံ ဂေဟေ သဗ္ဗာ ရိတ္တကုမ္ဘိယော သုဝဏ္ဏမာသာနံ ပုဏ္ဏာ အဟေသုံ။ တေနဿ ပုဏ္ဏမာသောတိ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဗြာဟ္မဏဝိဇ္ဇာသု နိပ္ဖတ္တိံ ပတွာ ဝိဝါဟကမ္မံ ကတွာ ဧကံ ပုတ္တံ လဘိတွာ ဥပနိဿယသမ္ပန္နတာယ ဃရာဝါသံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ လဒ္ဓူပသမ္ပဒေါ ပုဗ္ဗကိစ္စသမ္ပန္နော စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၇။၁၃-၁၉) –

‘‘သိန္ဓုယာ နဒိယာ တီရေ, စက္ကဝါကော အဟံ တဒါ၊

သုဒ္ဓသေဝါလဘက္ခောဟံ, ပါပေသု စ သုသညတော။

‘‘အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, ဂစ္ဆန္တံ အနိလဉ္ဇသေ၊

တုဏ္ဍေန သာလံ ပဂ္ဂယှ, ဝိပဿိဿာဘိရောပယိံ။

‘‘ယဿ သဒ္ဓါ တထာဂတေ, အစလာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ၊

တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, ဒုဂ္ဂတိံ သော န ဂစ္ဆတိ။

‘‘သွာဂတံ ဝတ မေ အာသိ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ သန္တိကေ၊

ဝိဟင်္ဂမေန သန္တေန, သုဗီဇံ ရောပိတံ မယာ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘သုစာရုဒဿနာ နာမ, အဋ္ဌေတေ ဧကနာမကာ၊

ကပ္ပေ သတ္တရသေ အာသုံ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အထဿ ပုရာဏဒုတိယိကာ တံ ပလောဘေတုကာမာ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ ဥပဂန္တွာ ပိယာလာပဘာဝါဒိကေဟိ ဘာဝဝိဝရဏကမ္မံ နာမ ကာတုံ အာရဘိ။ ထေရော တဿာ ကာရဏံ ဒိသွာ အတ္တနော ကတ္ထစိပိ အလဂ္ဂဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ဝိဟရိ အပေက္ခ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၀။ တတ္ထ ဝိဟရီတိ ဝိသေသတော ဟရိ အပဟရိ အပနေသိ။ အပေက္ခန္တိ တဏှံ။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ အတ္တဘာဝေ ဝါ။ ဟုရန္တိ အပရသ္မိံ အနာဂတေ အတ္တဘာဝေ ဝါ။ ဣဓာတိ ဝါ အဇ္ဈတ္တိကေသု အာယတနေသု။ ဟုရန္တိ ဗာဟိရေသု။ ဝါ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော ‘‘အပဒါ ဝါ ဒွိပဒါ ဝါ’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု။ ၉၀၊ အ။ နိ။ ၄။၃၄၊ ၅။၃၂) ဝိယ။ ယောတိ အတ္တာနမေဝ ပရံ ဝိယ ဒဿေတိ။ ဝေဒဂူတိ ဝေဒေန ဂတော မဂ္ဂဉာဏေန နိဗ္ဗာနံ ဂတော အဓိဂတော, စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယဝသေန အဘိသမေစ္စ ဌိတော။ ယတတ္တောတိ မဂ္ဂသံဝရေန သံယတသဘာဝေါ, သမ္မာဝါယာမေန ဝါ သံယတသဘာဝေါ။ သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနူပလိတ္တောတိ သဗ္ဗေသု အာရမ္မဏေသု ဓမ္မေသု တဏှာဒိဋ္ဌိလေပဝသေန န ဥပလိတ္တော, တေန လာဘာဒိလောကဓမ္မေ သမတိက္ကမံ ဒဿေတိ။ လောကဿာတိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကဿ။ တဉှိ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော။ ဇညာတိ ဇာနိတွာ။ ဥဒယဗ္ဗယဉ္စာတိ ဥပ္ပါဒဉ္စေဝ ဝယဉ္စ, ဧတေန ယထာဝုတ္တဂုဏာနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ဒဿေတိ။ အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ယော သကလဿ ခန္ဓာဒိလောကဿ သမပညာသာယ အာကာရေဟိ ဥဒယဗ္ဗယံ ဇာနိတွာ ဝေဒဂူ ယတတ္တော ကတ္ထစိ အနုပလိတ္တော, သော သဗ္ဗတ္ထ အပေက္ခံ ဝိနေယျ သန္တုသိတော တာဒိသာနံ ဝိပ္ပကာရာနံ န ကိဉ္စိ မညတိ, တသ္မာ တွံ အန္ဓဗာလေ ယထာဂတမဂ္ဂေနေဝ ဂစ္ဆာတိ။ အထ သာ ဣတ္ထီ ‘‘အယံ သမဏော မယိ ပုတ္တေ စ နိရပေက္ခော, န သက္ကာ ဣမံ ပလောဘေတု’’န္တိ ပက္ကာမိ။

ပုဏ္ဏမာသတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပရမတ္ထဒီပနိယာ ထေရဂါထာသံဝဏ္ဏနာယ

ပဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

၁။ စူဠဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ပါမောဇ္ဇဗဟုလောတိ အာယသ္မတော စူဠဝစ္ဆတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဒလိဒ္ဒကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရေသံ ဘတိယာ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တော ဘဂဝတော သာဝကံ သုဇာတံ နာမ ထေရံ ပံသုကူလံ ပရိယေသန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဥပသင်္ကမိတွာ ဝတ္ထံ ဒတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန တေတ္တိံသက္ခတ္တုံ ဒေဝရဇ္ဇံ ကာရေသိ။ သတ္တသတ္တတိက္ခတ္တုံ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ အဟောသိ။ အနေကဝါရံ ပဒေသရာဇာ။ ဧဝံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဩသက္ကမာနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကတွာ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝမနုဿဂတီသု အပရာပရံ ပရိဝတ္တန္တော အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ကောသမ္ဗိယံ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ စူဠဝစ္ဆောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂတော ဗုဒ္ဓဂုဏေ သုတွာ ပသန္နမာနသော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိ, တဿ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ကထေသိ။ သော ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ လဒ္ဓူပသမ္ပဒေါ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော စရိတာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဘာဝေန္တော ဝိဟရိ။ တေန စ သမယေန ကောသမ္ဗိကာ ဘိက္ခူ ဘဏ္ဍနဇာတာ အဟေသုံ။ တဒါ စူဠဝစ္ဆတ္ထေရော ဥဘယေသံ ဘိက္ခူနံ လဒ္ဓိံ အနာဒါယ ဘဂဝတာ ဒိန္နောဝါဒေ ဌတွာ ဝိပဿနံ ဗြူဟေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၀။၃၁-၄၀) –

‘‘ပဒုမုတ္တရဘဂဝတော, သုဇာတော နာမ သာဝကော၊

ပံသုကူလံ ဂဝေသန္တော, သင်္ကာရေ စရတီ တဒါ။

‘‘နဂရေ ဟံသဝတိယာ, ပရေသံ ဘတကော အဟံ၊

ဥပဍ္ဎုဒုဿံ ဒတွာန, သိရသာ အဘိဝါဒယိံ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသမဂစ္ဆဟံ။

‘‘တေတ္တိံသက္ခတ္တုံ ဒေဝိန္ဒော, ဒေဝရဇ္ဇမကာရယိံ၊

သတ္တသတ္တတိက္ခတ္တုဉ္စ, စက္ကဝတ္တီ အဟောသဟံ။

‘‘ပဒေသရဇ္ဇံ ဝိပုလံ, ဂဏနာတော အသင်္ခိယံ၊

ဥပဍ္ဎဒုဿဒါနေန, မောဒါမိ အကုတောဘယော။

‘‘ဣစ္ဆမာနော စဟံ အဇ္ဇ, သကာနနံ သပဗ္ဗတံ၊

ခေါမဒုဿေဟိ ဆာဒေယျံ, အဍ္ဎုဒုဿဿိဒံ ဖလံ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ယံ ဒါနမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, အဍ္ဎုဒုဿဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အထ စူဠဝစ္ဆတ္ထေရော အရဟတ္တံ ပတွာ တေသံ ဘိက္ခူနံ ကလဟာဘိရတိယာ သကတ္ထဝိနာသံ ဒိသွာ ဓမ္မသံဝေဂပ္ပတ္တော, အတ္တနော စ ပတ္တဝိသေသံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပီတိသောမနဿဝသေန ‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၁။ တတ္ထ ပါမောဇ္ဇဗဟုလောတိ သုပရိသုဒ္ဓသီလတာယ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု အဘိရတိဝသေန ပမောဒဗဟုလော။ တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မေ ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတေ’’တိ။ တတ္ထ ဓမ္မေတိ။ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေ နဝဝိဓေ ဝါ လောကုတ္တရဓမ္မေ။ သော ဟိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေန သာမုက္ကံသိကာယ ဒေသနာယ ပကာသိတတ္တာ သာတိသယံ ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတော နာမ။ တဿ ပန အဓိဂမူပါယဘာဝတော ဒေသနာဓမ္မောပိ ဣဓ လဗ္ဘတေဝ။ ပဒံ သန္တန္တိ နိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ ဧဝရူပေါ ဟိ ဘိက္ခု သန္တံ ပဒံ သန္တံ ကောဋ္ဌာသံ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဥပသမဘာဝတော သင်္ခါရူပသမံ ပရမသုခတာယ သုခံ နိဗ္ဗာနံ အဓိဂစ္ဆတိ ဝိန္ဒတိယေဝ။ ပရိသုဒ္ဓသီလော ဟိ ဘိက္ခု ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝေန ပါမောဇ္ဇဗဟုလော သဒ္ဓမ္မေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိမုတ္တိပရိယောသာနာ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယော ပါပုဏာတိ။ ယထာဟ – ‘‘အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထာနိ ခေါ, အာနန္ဒ, ကုသလာနိ သီလာနိ, အဝိပ္ပဋိသာရော ပါမောဇ္ဇတ္ထာယာ’’တိအာဒိ (အ။ နိ။ ၁၀။၁)။ အထ ဝါ ပါမောဇ္ဇဗဟုလောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃောတိ ရတနတ္တယံ သန္ဓာယ ပမောဒဗဟုလော။ တတ္ထ ပန သော ပမောဒဗဟုလော ကိံ ဝါ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မေ ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတေ’’တိအာဒိ။ သဒ္ဓါသမ္ပန္နဿ ဟိ သပ္ပုရိသသံသေဝနသဒ္ဓမ္မဿဝနယောနိသောမနသိကာရဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီနံ သုခေနေဝ သမ္ဘဝတော သမ္ပတ္တိယော ဟတ္ထဂတာ ဧဝ ဟောန္တိ, ယထာဟ – ‘‘သဒ္ဓါဇာတော ဥပသင်္ကမတိ, ဥပသင်္ကမန္တော ပယိရုပါသတီ’’တိအာဒိ (မ။ နိ။ ၂။၁၈၃)။

စူဠဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ မဟာဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ပညာဗလီတိ အာယသ္မတော မဟာဝစ္ဆတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ ပါနီယဒါနမဒါသိ။ ပုန သိခိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဥပါသကော ဟုတွာ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ပုညကမ္မံ အကာသိ, သော တေဟိ ပုညကမ္မေဟိ တတ္ထ တတ္ထ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ မဂဓရဋ္ဌေ နာဠကဂါမေ သမိဒ္ဓိဿ နာမ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ မဟာဝစ္ဆောတိ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘဂဝတော သာဝကဘာဝံ သုတွာ ‘‘သောပိ နာမ မဟာပညော။ ယဿ သာဝကတ္တံ ဥပါဂတော, သော ဧဝ မညေ ဣမသ္မိံ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော’’တိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓံ ဥပ္ပါဒေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇန္တော နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၀။၅၁-၅၆) –

‘‘ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓဿ, ဘိက္ခုသံဃေ အနုတ္တရေ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ပါနီယဃဋမပူရယိံ။

‘‘ပဗ္ဗတဂ္ဂေ ဒုမဂ္ဂေ ဝါ, အာကာသေ ဝါထ ဘူမိယံ၊

ယဒါ ပါနီယမိစ္ဆာမိ, ခိပ္ပံ နိဗ္ဗတ္တတေ မမ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ယံ ဒါနမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဒကဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

ဆဠဘိညာ သစ္ဆိကတာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ ပန အရဟတ္တံ ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခံ အနုဘဝန္တော သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝဝိဘာဝနေန သဗြဟ္မစာရီနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ‘‘ပညာဗလီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၂။ တတ္ထ ပညာဗလီတိ ပါရိဟာရိယပညာယ ဝိပဿနာပညာယ စ ဝသေန အဘိဏှသော သာတိသယေန ပညာဗလေန သမန္နာဂတော။ သီလဝတူပပန္နောတိ ဥက္ကံသဂတေန စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေန, ဓုတဓမ္မသင်္ခါတေဟိ ဝတေဟိ စ ဥပပန္နော သမန္နာဂတော။ သမာဟိတောတိ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန သမာဓိနာ သမာဟိတော။ ဈာနရတောတိ တတော ဧဝ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေ စ ရတော သတတာဘိယုတ္တော။ သဗ္ဗကာလံ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသဝသေန သတိမာ။ ယဒတ္ထိယန္တိ အတ္ထတော အနပေတံ အတ္ထိယံ, ယေန အတ္ထိယံ ယဒတ္ထိယံ။ ယထာ ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ပရိဘုဉ္ဇနံ အတ္ထိယံ ဟောတိ, တထာ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇမာနော။ သာမိပရိဘောဂေန ဟိ တံ အတ္ထိယံ ဟောတိ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေန ဝါ, န အညထာ ဘောဇနန္တိ စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဘုဉ္ဇိယတိ ပရိဘုဉ္ဇိယတီတိ ဝါ ဘောဇနံ, စတ္တာရော ပစ္စယာ။ ‘‘ယဒတ္ထိက’’န္တိ ဝါ ပါဌော။ ယဒတ္ထံ ယဿတ္ထာယ သတ္ထာရာ ပစ္စယာ အနုညာတာ, တဒတ္ထံ ကာယဿ ဌိတိအာဒိအတ္ထံ, တဉ္စ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနတ္ထံ။ တသ္မာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ဘောဇနပစ္စယေ ဘုဉ္ဇမာနော တတော ဧဝ ကင်္ခေထ ကာလံ အတ္တနော အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနကာလံ အာဂမေယျ။ ဣဓ ဣမသ္မိံ သာသနေ ဝီတရာဂေါ။ ဗာဟိရကဿ ပန ကာမေသု ဝီတရာဂဿ ဣဒံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော။

မဟာဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ဝနဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နီလဗ္ဘဝဏ္ဏာတိ အာယသ္မတော ဝနဝစ္ဆတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ အတ္ထဒဿိနော ဘဂဝတော ကာလေ ကစ္ဆပယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဝိနတာယ နာမ နဒိယာ ဝသတိ။ တဿ ခုဒ္ဒကနာဝပ္ပမာဏော အတ္တဘာဝေါ အဟောသိ။ သော ကိရ ဧကဒိဝသံ ဘဂဝန္တံ နဒိယာ တီရေ ဌိတံ ဒိသွာ, ‘‘ပါရံ ဂန္တုကာမော မညေ ဘဂဝါ’’တိ အတ္တနော ပိဋ္ဌိယံ အာရောပေတွာ နေတုကာမော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိ။ ဘဂဝါ တဿ အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ တံ အနုကမ္ပန္တော အာရုဟိ။ သော ပီတိသောမနဿဇာတော သောတံ ဆိန္ဒန္တော ဇိယာယ ဝေဂေန ခိတ္တသရော ဝိယ တာဝဒေဝ ပရတီရံ ပါပေသိ။ ဘဂဝါ တဿ ပုညဿ ဖလံ ဧတရဟိ နိဗ္ဗတ္တနကသမ္ပတ္တိဉ္စ ဗျာကရိတွာ ပက္ကာမိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော အနေကသတက္ခတ္တုံ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညဝါသီယေဝ အဟောသိ။ ပုန ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ကပေါတယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အရညေ ဝိဟရန္တံ မေတ္တာဝိဟာရိံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ စိတ္တံ ပသာဒေသိ။

တတော ပန စုတော ဗာရာဏသိယံ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော သံဝေဂဇာတော ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ပုညကမ္မံ ဥပစိနိ။ ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ကပိလဝတ္ထုနဂရေ ဝစ္ဆဂေါတ္တဿ နာမ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ တဿ မာတာ ပရိပက္ကဂဗ္ဘာ အရညံ ဒဿနတ္ထာယ သဉ္ဇာတဒေါဟဠာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝိစရတိ, တာဝဒေဝဿာ ကမ္မဇဝါတာ စလိံသု, တိရောကရဏိံ ပရိက္ခိပိတွာ အဒံသု။ သာ ဓညပုညလက္ခဏံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ။ သော ဗောဓိသတ္တေန သဟ ပံသုကီဠိကသဟာယော အဟောသိ။ ‘‘ဝစ္ဆော’’တိဿ နာမဉ္စ အဟောသိ။ ဝနာဘိရတိယာ ဝသေန ဝနဝစ္ဆောတိ ပညာယိတ္ထ။ အပရဘာဂေ မဟာသတ္တေ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိတွာ မဟာပဓာနံ ပဒဟန္တေ, ‘‘အဟမ္ပိ သိဒ္ဓတ္ထကုမာရေန သဟ အရညေ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ နိက္ခမိတွာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဟိမဝန္တေ ဝသန္တော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သုတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဥပဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝသမာနော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၄၉-၁၄၈-၁၆၃) –

‘‘အတ္ထဒဿီ တု ဘဂဝါ, သယမ္ဘူ လောကနာယကော၊

ဝိနတာနဒိယာ တီရံ, ဥပဂစ္ဆိ တထာဂတော။

‘‘ဥဒကာ အဘိနိက္ခမ္မ, ကစ္ဆပေါ ဝါရိဂေါစရော၊

ဗုဒ္ဓံ တာရေတုကာမောဟံ, ဥပေသိံ လောကနာယကံ။

‘‘အဘိရူဟတု မံ ဗုဒ္ဓေါ, အတ္ထဒဿီ မဟာမုနိ၊

အဟံ တံ တာရယိဿာမိ, ဒုက္ခဿန္တကရော တုဝံ။

‘‘မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, အတ္ထဒဿီ မဟာယသော၊

အဘိရူဟိတွာ မေ ပိဋ္ဌိံ, အဋ္ဌာသိ လောကနာယကော။

‘‘ယတော သရာမိ အတ္တာနံ, ယတော ပတ္တောသ္မိ ဝိညုတံ၊

သုခံ မေ တာဒိသံ နတ္ထိ, ဖုဋ္ဌေ ပါဒတလေ ယထာ။

‘‘ဥတ္တရိတွာန သမ္ဗုဒ္ဓေါ, အတ္ထဒဿီ မဟာယသော၊

နဒိတီရမှိ ဌတွာန, ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ။

‘‘ယာဝတာ ဝတ္တတေ စိတ္တံ, ဂင်္ဂါသောတံ တရာမဟံ၊

အယဉ္စ ကစ္ဆပေါ ရာဇာ, တာရေသိ မမ ပညဝါ။

‘‘ဣမိနာ ဗုဒ္ဓတရဏေန, မေတ္တစိတ္တဝတာယ စ၊

အဋ္ဌာရသေ ကပ္ပသတေ, ဒေဝလောကေ ရမိဿတိ။

‘‘ဒေဝလောကာ ဣဓာဂန္တွာ, သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

ဧကာသနေ နိသီဒိတွာ, ကင်္ခါသောတံ တရိဿတိ။

‘‘ယထာပိ ဘဒ္ဒကေ ခေတ္တေ, ဗီဇံ အပ္ပမ္ပိ ရောပိတံ၊

သမ္မာဓာရေ ပဝေစ္ဆန္တေ, ဖလံ တောသေတိ ကဿကံ။

‘‘တထေဝိဒံ ဗုဒ္ဓခေတ္တံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဒေသိတံ၊

သမ္မာဓာရေ ပဝေစ္ဆန္တေ, ဖလံ မံ တောသယိဿတိ။

‘‘ပဓာနပဟိတတ္တောမှိ, ဥပသန္တော နိရူပဓိ၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘အဋ္ဌာရသေ ကပ္ပသတေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, တရဏာယ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ ပန အရဟတ္တံ ပတွာ ဘဂဝတိ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ ဝိဟရန္တေ တတ္ထ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဘိက္ခူဟိ သမာဂတော ပဋိသန္ထာရဝသေန ‘‘ကိံ, အာဝုသော, အရညေ ဖာသုဝိဟာရော လဒ္ဓေါ’’တိ ပုဋ္ဌော ‘‘ရမဏီယာ, အာဝုသော, အရညေ ပဗ္ဗတာ’’တိ အတ္တနာ ဝုဋ္ဌပဗ္ဗတေ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘နီလဗ္ဘဝဏ္ဏာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၃။ တတ္ထ နီလဗ္ဘဝဏ္ဏာတိ နီလဝလာဟကနိဘာ နီလဝလာဟကသဏ္ဌာနာ စ။ ရုစိရာတိ ရုစိယာ သကိရဏာ ပဘဿရာ စ။ သီတဝါရီတိ သီတလသလိလာ။ သုစိန္ဓရာတိ သုစိသုဒ္ဓဘူမိဘာဂတာယ သုဒ္ဓစိတ္တာနံ ဝါ အရိယာနံ နိဝါသနဋ္ဌာနတာယ သုစိန္ဓရာ။ ဂါထာသုခတ္ထဉှိ သာနုနာသိကံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော။ ‘‘သီတဝါရိသုစိန္ဓရာ’’တိပိ ပါဌော, သီတသုစိဝါရိဓရာ သီတလဝိမလသလိလာသယဝန္တောတိ အတ္ထော။ ဣန္ဒဂေါပကသဉ္ဆန္နာတိ ဣန္ဒဂေါပကနာမကေဟိ ပဝါဠဝဏ္ဏေဟိ ရတ္တကိမီဟိ သဉ္ဆာဒိတာ ပါဝုဿကာလဝသေန ဧဝမာဟ။ ကေစိ ပန ‘‘ဣန္ဒဂေါပကနာမာနိ ရတ္တတိဏာနီ’’တိ ဝဒန္တိ။ အပရေ ‘‘ကဏိကာရရုက္ခာ’’တိ။ သေလာတိ သိလာမယာ ပဗ္ဗတာ, န ပံသုပဗ္ဗတာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ – ‘‘ယထာပိ ပဗ္ဗတော သေလော’’တိ (ဥဒါ။ ၂၄)။ ရမယန္တိ မန္တိ မံ ရမာပေန္တိ, မယှံ ဝိဝေကာဘိရတ္တိံ ပရိဗြူဟေန္တိ။ ဧဝံ ထေရော အတ္တနော စိရကာလပရိဘာဝိတံ အရညာဘိရတိံ ပဝေဒေန္တော တိဝိဓံ ဝိဝေကာဘိရတိမေဝ ဒီပေတိ။ တတ္ထ ဥပဓိဝိဝေကေန အညာဗျာကရဏံ ဒီပိတမေဝ ဟောတီတိ။

ဝနဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ သိဝကသာမဏေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဥပဇ္ဈာယောတိ သိဝကဿ သာမဏေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ ဝေဿဘုဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော ဧကဒိဝသံ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန အရညံ ပဝိဋ္ဌော တတ္ထ ပဗ္ဗတန္တရေ နိသိန္နံ ဝေဿဘုံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ အဋ္ဌာသိ။ ပုန တတ္ထ မနောဟရာနိ ကာသုမာရိကဖလာနိ ဒိသွာ တာနိ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော ဥပနေသိ, ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ မာတုလေ ပဗ္ဗဇန္တေ တေန သဒ္ဓိံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဗဟုံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝနဝစ္ဆတ္ထေရဿ ဘာဂိနေယျော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော, သိဝကောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ တဿ မာတာ အတ္တနော ဇေဋ္ဌဘာတိကေ ဝနဝစ္ဆေ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ အရညေ ဝိဟရန္တေ တံ ပဝတ္တိံ သုတွာ ပုတ္တံ အာဟ – ‘‘တာတ သိဝက, ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ထေရံ ဥပဋ္ဌဟ, မဟလ္လကော ဒါနိ ထေရော’’တိ။ သော မာတု ဧကဝစနေနေဝ စ ပုဗ္ဗေ ကတာဓိကာရတာယ စ မာတုလတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိတွာ တံ ဥပဋ္ဌဟန္တော အရညေ ဝသတိ။

တဿ ဧကဒိဝသံ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ဂါမန္တံ ဂတဿ ခရော အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ။ မနုဿေသု ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တေသုပိ န ပဋိပ္ပဿမ္ဘိ။ တသ္မိံ စိရာယန္တေ ထေရော ‘‘သာမဏေရော စိရာယတိ, ကိံ နု ခေါ ကာရဏ’’န္တိ တတ္ထ ဂန္တွာ တံ ဂိလာနံ ဒိသွာ တဿ တံ တံ ကတ္တဗ္ဗယုတ္တကံ ကရောန္တော ဒိဝသဘာဂံ ဝီတိနာမေတွာ ရတ္တိဘာဂေ ဗလဝပစ္စူသဝေလာယံ အာဟ – ‘‘သိဝက, န မယာ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဂါမေ ဝသိတပုဗ္ဗံ, ဣတော အရညမေဝ ဂစ္ဆာမာ’’တိ။ တံ သုတွာ သိဝကော ‘‘ယဒိပိ မေ, ဘန္တေ, ဣဒါနိ ကာယော ဂါမန္တေ ဌိတော, စိတ္တံ ပန အရညေ, တသ္မာ သယာနောပိ အရညမေဝ ဂမိဿာမီ’’တိ, တံ သုတွာ ထေရော တံ ဗာဟာယံ ဂဟေတွာ အရညမေဝ နေတွာ ဩဝါဒံ အဒါသိ။ သော ထေရဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ ဝိပဿိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၃၈။၅၃-၅၈) –

‘‘ကဏိကာရံဝ ဇောတန္တံ, နိသိန္နံ ပဗ္ဗတန္တရေ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, လောကဇေဋ္ဌံ နရာသဘံ။

‘‘ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ကိရေ ကတွာန အဉ္ဇလိံ၊

ကာသုမာရိကမာဒါယ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿဒါသဟံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

သော အရဟတ္တံ ပတွာ ဥပဇ္ဈာယေန အတ္တနာ စ ဝုတ္တမတ္ထံ သံသန္ဒိတွာ အတ္တနော ဝိဝေကာဘိရတိကတံ ကတကိစ္စတဉ္စ ပဝေဒေန္တော ‘‘ဥပဇ္ဈာယော မံ အဝစာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၄။ တတ္ထ ဥပဇ္ဈာယောတိ ဝဇ္ဇာဝဇ္ဇံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ ဟိတေသိတံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဉာဏစက္ခုနာ ပေက္ခတီတိ ဥပဇ္ဈာယော။ မန္တိ အတ္တာနံ ဝဒတိ။ အဝစာတိ အဘာသိ။ ဣတော ဂစ္ဆာမ သီဝကာတိ ဝုတ္တာကာရဒဿနံ, သိဝက, ဣတော ဂါမန္တတော အရညဋ္ဌာနမေဝ ဧဟိ ဂစ္ဆာမ, တဒေဝ အမှာကံ ဝသနယောဂ္ဂန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ဧဝံ ပန ဥပဇ္ဈာယေန ဝုတ္တော သိဝကော ဘဒြော အဿာဇာနီယော ဝိယ ကသာဘိဟတော သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ဟုတွာ အရညမေဝ ဂန္တုကာမတံ ပဝေဒေန္တော –

‘‘ဂါမေ မေ ဝသတိ ကာယော, အရညံ မေ ဂတံ မနော၊

သေမာနကောပိ ဂစ္ဆာမိ, နတ္ထိ သင်္ဂေါ ဝိဇာနတ’’န္တိ။ –အာဟ၊

တဿတ္ထော – ယသ္မာ ဣဒါနိ ယဒိပိ မေ ဣဒံ သရီရံ ဂါမန္တေ ဌိတံ, အဇ္ဈာသယော ပန အရညမေဝ ဂတော, တသ္မာ သေမာနကောပိ ဂစ္ဆာမိ ဂေလညေန ဌာနနိသဇ္ဇာဂမနေသု အသမတ္ထတာယ သယာနောပိ ဣမိနာ သယိတာကာရေန သရီသပေါ ဝိယ သရီသပန္တော, ဧထ, ဘန္တေ, အရညမေဝ ဂစ္ဆာမ, ကသ္မာ? နတ္ထိ သင်္ဂေါ ဝိဇာနတန္တိ, ယသ္မာ ဓမ္မသဘာဝါ ကာမေသု သံသာရေ စ အာဒီနဝံ, နေက္ခမ္မေ နိဗ္ဗာနေ စ အာနိသံသံ ယာထာဝတော ဇာနန္တဿ န ကတ္ထစိ သင်္ဂေါ, တသ္မာ ဧကပဒေနေဝ ဥပဇ္ဈာယဿ အာဏာ အနုဌိတာတိ, တဒပဒေသေန အညံ ဗျာကာသိ။

သိဝကသာမဏေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ပဉ္စ ဆိန္ဒေ ပဉ္စ ဇဟေတိ အာယသ္မတော ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ကုလဂေဟေ ဥပ္ပန္နော ဝယပ္ပတ္တော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရာ ဧကံ ဘိက္ခုံ ပဌမံ သလာကံ ဂဏှန္တာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိယမာနံ ဒိသွာ တံ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတွာ တဒနုရူပံ ပုညံ ကရောန္တော ဝိစရိ။ သော ဧကဒိဝသံ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော နိရောဓသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ နိသိန္နဿ မနောသိလာစုဏ္ဏပိဉ္ဇရံ မဟန္တံ ကဒလိဖလကဏ္ဏိကံ ဥပနေသိ, တံ ဘဂဝါ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဧကာဒသက္ခတ္တုံ ဒေဝေသု ဒေဝရဇ္ဇံ ကာရေသိ။ စတုဝီသတိဝါရေ ရာဇာ အဟောသိ စက္ကဝတ္တီ။ ဧဝံ သော ပုနပ္ပုနံ ပုညာနိ ကတွာ အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ဘုမ္မဒေဝတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါနဉ္စ နာမ န အနွဒ္ဓမာသိကော ဥပေါသထော ဟောတိ။ တထာ ဟိ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ဆဗ္ဗဿန္တရေ ဆဗ္ဗဿန္တရေ ဥပေါသထော အဟောသိ။ ကဿပဒသဗလော ပန ဆဋ္ဌေ ဆဋ္ဌေ မာသေ ပါတိမောက္ခံ ဩသာရေသိ။ တဿ ပါတိမောက္ခဿ ဩသာရဏကာလေ ဒိသာဝါသိကာ ဒွေ သဟာယကာ ဘိက္ခူ ‘‘ဥပေါသထံ ကရိဿာမာ’’တိ ဂစ္ဆန္တိ။

အယံ ဘုမ္မဒေဝတာ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ မေတ္တိ အတိဝိယ ဒဠှာ, ကိံ နု ခေါ, ဘေဒကေ သတိ ဘိဇ္ဇေယျ, န ဘိဇ္ဇေယျာ’’တိ, သာ တေသံ ဩကာသံ ဩလောကယမာနာ တေသံ အဝိဒူရေနေဝ ဂစ္ဆတိ။ အထေကော ထေရော ဧကဿ ဟတ္ထေ ပတ္တစီဝရံ ဒတွာ သရီရဝဠဉ္ဇနတ္ထံ ဥဒကဖာသုကဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဓောတဟတ္ထပါဒေါ ဟုတွာ ဂုမ္ဗသမီပတော နိက္ခမတိ ဘုမ္မဒေဝတာ တဿ ထေရဿ ပစ္ဆတော ဥတ္တမရူပါ ဣတ္ထီ ဟုတွာ ကေသေ ဝိဓုနိတွာ သံဝိဓာယ သမ္ဗန္ဓန္တီ ဝိယ ပိဋ္ဌိယံ ပံသုံ ပုဉ္ဆမာနာ ဝိယ သာဋကံ သံဝိဓာယ နိဝါသယမာနာ ဝိယ စ ဟုတွာ ထေရဿ ပဒါနုပဒိကာ ဟုတွာ ဂုမ္ဗတော နိက္ခန္တာ။ ဧကမန္တေ ဌိတော သဟာယကတ္ထေရော တံ ကာရဏံ ဒိသွာဝ ဒေါမနဿဇာတော ‘‘နဋ္ဌော ဒါနိ မေ ဣမိနာ ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ဒီဃရတ္တာနုဂတော သိနေဟော, သစာဟံ ဧဝံဝိဓဘာဝံ ဇာနေယျံ, ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသံ န ကရေယျ’’န္တိ စိန္တေတွာ အာဂစ္ဆန္တဿေဝဿ, ‘‘ဟန္ဒာဝုသော, တုယှံ ပတ္တစီဝရံ, တာဒိသေန ပါပေန သဒ္ဓိံ ဧကမဂ္ဂံ နာဂစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ။ တံ ကထံ သုတွာ တဿ လဇ္ဇိဘိက္ခုနော ဟဒယံ တိခိဏသတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝိဒ္ဓံ ဝိယ အဟောသိ။ တတော နံ အာဟ – ‘‘အာဝုသော, ကိံ နာမေတံ ဝဒသိ, အဟံ ဧတ္တကံ ကာလံ ဒုက္ကဋမတ္တမ္ပိ အာပတ္တိံ န ဇာနာမိ။ တွံ ပန မံ အဇ္ဇ ‘ပါပေါ’တိ ဝဒသိ, ကိံ တေ ဒိဋ္ဌ’’န္တိ။ ‘‘ကိံ အညေန ဒိဋ္ဌေန, ကိံ တွံ ဧဝံဝိဓေန အလင်္ကတပဋိယတ္တေန မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဧကဋ္ဌာနေ ဟုတွာ နိက္ခန္တော’’တိ။ ‘‘နတ္ထေတံ, အာဝုသော, မယှံ, နာဟံ ဧဝရူပံ မာတုဂါမံ ပဿာမီ’’တိ။ တဿ ယာဝတတိယံ ကထေန္တဿာပိ ဣတရော ထေရော ကထံ အသဒ္ဒဟိတွာ အတ္တနာ ဒိဋ္ဌကာရဏံယေဝ ဘူတတ္တံ ကတွာ ဂဏှန္တော တေန သဒ္ဓိံ ဧကမဂ္ဂေန အဂန္တွာ အညေန မဂ္ဂေန သတ္ထု သန္တိကံ ဂတော။ ဣတရောပိ ဘိက္ခု အညေန မဂ္ဂေန သတ္ထု သန္တိကံယေဝ ဂတော။

တတော ဘိက္ခုသံဃဿ ဥပေါသထာဂါရံ ပဝိသနဝေလာယ သော ဘိက္ခု တံ ဘိက္ခုံ ဥပေါသထဂ္ဂေ သဉ္ဇာနိတွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဥပေါသထဂ္ဂေ ဧဝရူပေါ နာမ ပါပဘိက္ခု အတ္ထိ, နာဟံ တေန သဒ္ဓိံ ဥပေါသထံ ကရိဿာမီ’’တိ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ အဋ္ဌာသိ။ အထ ဘုမ္မဒေဝတာ ‘‘ဘာရိယံ မယာ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ မဟလ္လကဥပါသကဝဏ္ဏေန တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, အယျော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌိတော’’တိ အာဟ။ ‘‘ဥပါသက, ဣမံ ဥပေါသထဂ္ဂံ ဧကော ပါပဘိက္ခု ပဝိဋ္ဌော, ‘နာဟံ တေန သဒ္ဓိံ ဥပေါသထံ ကရောမီ’တိ ဗဟိ ဌိတောမှီ’’တိ။ ‘‘ဘန္တေ, မာ ဧဝံ ဂဏှထ, ပရိသုဒ္ဓသီလော ဧသ ဘိက္ခု။ တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌမာတုဂါမော နာမ အဟံ, မယာ တုမှာကံ ဝီမံသနတ္ထာယ ‘ဒဠှာ နု ခေါ ဣမေသံ ထေရာနံ မေတ္တိ, နော ဒဠှာ’တိ ဘိဇ္ဇနာဘိဇ္ဇနဘာဝံ ဩလောကေန္တေန တံ ကမ္မံ ကတ’’န္တိ။ ‘‘ကော ပန, တွံ သပ္ပုရိသာ’’တိ? ‘‘အဟံ ဧကာ ဘုမ္မဒေဝတာ, ဘန္တေ’’တိ ဒေဝပုတ္တော ကထေန္တော ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေန ဌတွာ ထေရဿ ပါဒေသု နိပတိတွာ ‘‘မယှံ, ဘန္တေ, ခမထ, ဧတံ ဒေါသံ ထေရော န ဇာနာတိ, ဥပေါသထံ ကရောထာ’’တိ ထေရံ ယာစိတွာ ဥပေါသထဂ္ဂံ ပဝေသေသိ။ သော ထေရော ဥပေါသထံ တာဝ ဧကဋ္ဌာနေ အကာသိ, မိတ္တသန္ထဝဝသေန ပန ပုန တေန သဒ္ဓိံ န ဧကဋ္ဌာနေ အဟောသီတိ။ ဣမဿ ထေရဿ ကမ္မံ န ကထီယတိ, စုဒိတကတ္ထေရော ပန အပရာပရံ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။

ဘုမ္မဒေဝတာ တဿ ကမ္မဿ နိဿန္ဒေန ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ အပါယဘယတော န မုစ္စိတ္ထ။ သစေ ပန ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ မနုဿတ္တံ အာဂစ္ဆတိ, အညေန ယေန ကေနစိ ကတော ဒေါသော တဿေဝ ဥပရိ ပတတိ။ သော အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ‘‘ဓာနမာဏဝေါ’’တိဿ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော တယော ဝေဒေ ဥဂ္ဂဏှိတွာ မဟလ္လကကာလေ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိ, တဿ ဥပသမ္ပန္နဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဧကာ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ဣတ္ထီ တသ္မိံ ဂါမံ ပဝိသန္တေ သဒ္ဓိံယေဝ ဂါမံ ပဝိသတိ, နိက္ခမန္တေ နိက္ခမတိ။ ဝိဟာရံ ပဝိသန္တေပိ သဒ္ဓိံ ပဝိသတိ, တိဋ္ဌန္တေပိ တိဋ္ဌတီတိ ဧဝံ နိစ္စာနုဗန္ဓာ ပညာယတိ။ ထေရော တံ န ပဿတိ။ တဿ ပုန ပုရိမကမ္မနိဿန္ဒေန သာ အညေသံ ဥပဋ္ဌာတိ။ ဂါမေ ယာဂုံ ဘိက္ခဉ္စ ဒဒမာနာ ဣတ္ထိယော ‘‘ဘန္တေ, အယံ ဧကော ယာဂုဥဠုင်္ကော တုမှာကံ, ဧကော ဣမိဿာ အမှာကံ သဟာယိကာယာ’’တိ ပရိဟာသံ ကရောန္တိ။ ထေရဿ မဟတီ ဝိဟေသာ ဟောတိ။ ဝိဟာရဂတမ္ပိ နံ သာမဏေရာ စေဝ ဒဟရာ ဘိက္ခူ စ ပရိဝါရေတွာ ‘‘ဓာနော ကောဏ္ဍော ဇာတော’’တိ ပရိဟာသံ ကရောန္တိ။ အထဿ တေနေဝ ကာရဏေန ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရောတိ နာမံ ဇာတံ။ သော ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ တေဟိ ကရိယမာနံ ကေဠိံ သဟိတုံ အသက္ကောန္တော ဥမ္မာဒံ ဂဟေတွာ ‘‘တုမှေ ကောဏ္ဍာ, တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော ကောဏ္ဍော, အာစရိယော ကောဏ္ဍော’’တိ ဝဒတိ။ အထ နံ သတ္ထု အာရောစေသုံ ‘‘ကုဏ္ဍဓာနော, ဘန္တေ, ဒဟရသာမဏေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဧဝံ ဖရုသဝါစံ ဝဒတီ’’တိ။ သတ္ထာ တံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘သစ္စံ ကိရ တွံ, ဓာန, သာမဏေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဖရုသဝါစံ ဝဒသီ’’တိ ဝတွာ တေန ‘‘သစ္စံ ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ဝဒေသီ’’တိ အာဟ။ ‘‘ဘန္တေ, နိဗဒ္ဓံ ဝိဟေသံ အသဟန္တော ဧဝံ ကထေမီ’’တိ။ ‘‘တွံ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ ယာဝဇ္ဇဒိဝသာ ဇီရာပေတုံ န သက္ကောသိ, ပုန ဧဝရူပံ ဖရုသံ မာဝဒီ ဘိက္ခူ’’တိ ဝတွာ အာဟ –

‘‘မာဝေါစ ဖရုသံ ကဉ္စိ, ဝုတ္တာ ပဋိဝဒေယျု တံ၊

ဒုက္ခာ ဟိ သာရမ္ဘကထာ, ပဋိဒဏ္ဍာ ဖုသေယျု တံ။

‘‘သစေ နေရေသိ အတ္တာနံ, ကံသော ဥပဟတော ယထာ၊

ဧသ ပတ္တောသိ နိဗ္ဗာနံ, သာရမ္ဘော တေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ။ (ဓ။ ပ။ ၁၃၃-၁၃၄)၊

ဣမဉ္စ ပန တဿ ထေရဿ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဝိစရဏဘာဝံ ကောသလရညောပိ ကထယိံသု။ ရာဇာ ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘဏေ, ဝီမံသထာ’’တိ ပေသေတွာ သယမ္ပိ မန္ဒေနေဝ ပရိဝါရေန ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဧကမန္တေ ဩလောကေန္တော အဋ္ဌာသိ။ တသ္မိံ ခဏေ ထေရော သူစိကမ္မံ ကရောန္တော နိသိန္နော ဟောတိ, သာပိ ဣတ္ထီ အဝိဒူရေ ဌာနေ ဌိတာ ဝိယ ပညာယတိ။ ရာဇာ ဒိသွာ ‘‘အတ္ထိဒံ ကာရဏ’’န္တိ တဿာ ဌိတဋ္ဌာနံ အဂမာသိ။ သာ တသ္မိံ အာဂစ္ဆန္တေ ထေရဿ ဝသနပဏ္ဏသာလံ ပဝိဋ္ဌာ ဝိယ အဟောသိ။ ရာဇာပိ တာယ သဒ္ဓိံ တမေဝ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ သဗ္ဗတ္ထ ဩလောကေန္တော အဒိသွာ ‘‘နာယံ မာတုဂါမော, ထေရဿ ဧကော ကမ္မဝိပါကော’’တိ သညံ ကတွာ ပဌမံ ထေရဿ သမီပေန ဂစ္ဆန္တောပိ ထေရံ အဝန္ဒိတွာ တဿ ကာရဏဿ အဘူတဘာဝံ ဉတွာ အာဂမ္မ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသိန္နော ‘‘ကစ္စိ, ဘန္တေ, ပိဏ္ဍကေန န ကိလမထာ’’တိ ပုစ္ဆိ။ ထေရော ‘‘ဝဋ္ဋတိ, မဟာရာဇာ’’တိ အာဟ။ ‘‘ဇာနာမဟံ, ဘန္တေ, အယျဿ ကထံ, ဧဝရူပေန ပရိက္ကိလေသေန သဒ္ဓိံ စရန္တာနံ တုမှာကံ ကေ နာမ ပသီဒိဿန္တိ, ဣတော ပဋ္ဌာယ ဝေါ ကတ္ထစိ ဂမနကိစ္စံ နတ္ထိ, အဟံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ တုမှေ ဥပဋ္ဌဟိဿာမိ, တုမှေ ယောနိသော မနသိကာရေ မာ ပမဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ နိဗဒ္ဓဘိက္ခံ ပဋ္ဌပေသိ။ ထေရော ရာဇာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ လဘိတွာ ဘောဇနသပ္ပါယေန ဧကဂ္ဂစိတ္တော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တတော ပဋ္ဌာယ သာ ဣတ္ထီ အန္တရဓာယိ။

တဒါ မဟာသုဘဒ္ဒါ ဥဂ္ဂနဂရေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကကုလေ ဝသမာနာ ‘‘သတ္ထာ မံ အနုကမ္ပတူ’’တိ ဥပေါသထံ အဓိဋ္ဌာယ နိရာမဂန္ဓာ ဟုတွာ ဥပရိပါသာဒတလေ ဌိတာ ‘‘ဣမာနိ ပုပ္ဖါနိ အန္တရေ အဋ္ဌတွာ ဒသဗလဿ မတ္ထကေ ဝိတာနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တု, ဒသဗလော ဣမာယ သညာယ သွေ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ မယှံ ဘိက္ခံ ဂဏှတူ’’တိ သစ္စကိရိယံ ကတွာ အဋ္ဌ သုမနပုပ္ဖမုဋ္ဌိယော ဝိဿဇ္ဇေသိ။ ပုပ္ဖါနိ ဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာဝေလာယ သတ္ထု မတ္ထကေ ဝိတာနံ ဟုတွာ အဋ္ဌံသု။ သတ္ထာ တံ သုမနပုပ္ဖဝိတာနံ ဒိသွာ စိတ္တေနေဝ သုဘဒ္ဒါယ ဘိက္ခံ အဓိဝါသေတွာ ပုနဒိဝသေ အရုဏေ ဥဋ္ဌိတေ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာဟ – ‘‘အာနန္ဒ, မယံ အဇ္ဇ ဒူရံ ဘိက္ခာစာရံ ဂမိဿာမ, ပုထုဇ္ဇနာနံ အဒတွာ အရိယာနံယေဝ သလာကံ ဒေဟီ’’တိ။ ထေရော ဘိက္ခူနံ အာရောစေသိ – ‘‘အာဝုသော, သတ္ထာ အဇ္ဇ ဒူရံ ဘိက္ခာစာရံ ဂမိဿတိ, ပုထုဇ္ဇနာ မာ ဂဏှန္တု, အရိယာဝ သလာကံ ဂဏှန္တူ’’တိ။ ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရော ‘‘အာဟရ, အာဝုသော သလာက’’န္တိ ပဌမံယေဝ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ။ အာနန္ဒော ‘‘သတ္ထာ တာဒိသာနံ ဘိက္ခူနံ သလာကံ န ဒါပေတိ, အရိယာနံယေဝ ဒါပေတီ’’တိ ဝိတက္ကံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဂန္တွာ သတ္ထု အာရောစေသိ။ သတ္ထာ ‘‘အာဟရာပေန္တဿ သလာကံ ဒေဟီ’’တိ အာဟ။ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ကုဏ္ဍဓာနဿ သလာကာ ဒါတုံ န ယုတ္တာ, အထ သတ္ထာ ပဋိဗာဟေယျ, ဘဝိဿတိ ဧတ္ထ ကာရဏ’’န္တိ ‘‘ကုဏ္ဍဓာနဿ သလာကံ ဒဿာမီ’’တိ ဂမနံ အဘိနီဟရိ။ ကုဏ္ဍဓာနော တဿ ပုရေ အာဂမနာ ဧဝ အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဣဒ္ဓိယာ အာကာသေ ဌတွာ ‘‘အာဟရာဝုသော, အာနန္ဒ, သတ္ထာ မံ ဇာနာတိ, မာဒိသံ ဘိက္ခုံ ပဌမံ သလာကံ ဂဏှန္တံ န သတ္ထာ နိဝါရေတီ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ သလာကံ ဂဏှိ။ သတ္ထာ တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ထေရံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဌမံ သလာကံ ဂဏှန္တာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ။ ယသ္မာ အယံ ထေရော ရာဇာနံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ လဘိတွာ သပ္ပါယာဟာရလာဘေန သမာဟိတစိတ္တော ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော ဥပနိဿယသမ္ပန္နတာယ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၄။၁-၁၆) –

‘‘သတ္တာဟံ ပဋိသလ္လီနံ, သယမ္ဘုံ အဂ္ဂပုဂ္ဂလံ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌံ ဥပဋ္ဌဟိံ။

‘‘ဝုဋ္ဌိတံ ကာလမညာယ, ပဒုမုတ္တရံ မဟာမုနိံ၊

မဟန္တိံ ကဒလီကဏ္ဏိံ, ဂဟေတွာ ဥပဂစ္ဆဟံ။

‘‘ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဘဂဝါ, သဗ္ဗညူ လောကနာယကော၊

မမ စိတ္တံ ပသာဒေန္တော, ပရိဘုဉ္ဇိ မဟာမုနိ။

‘‘ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, သတ္ထဝါဟော အနုတ္တရော၊

သကာသနေ နိသီဒိတွာ, ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ။

‘‘ယေ စ သန္တိ သမိတာရော, ယက္ခာ ဣမမှိ ပဗ္ဗတေ၊

အရညေ ဘူတဘဗျာနိ, သုဏန္တု ဝစနံ မမ။

‘‘ယော သော ဗုဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာသိ, မိဂရာဇံဝ ကေသရိံ၊

တမဟံ ကိတ္တယိဿာမိ, သုဏာထ မမ ဘာသတော။

‘‘ဧကာဒသဉ္စက္ခတ္တုံ သော, ဒေဝရာဇာ ဘဝိဿတိ၊

စတုဝီသတိက္ခတ္တုဉ္စ, စက္ကဝတ္တီ ဘဝိဿတိ။

‘‘ကပ္ပသတသဟဿမှိ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘အက္ကောသိတွာန သမဏေ, သီလဝန္တေ အနာသဝေ၊

ပါပကမ္မဝိပါကေန, နာမဓေယျံ လဘိဿတိ။

‘‘တဿ ဓမ္မေ သုဒါယာဒေါ, ဩရသော ဓမ္မနိမ္မိတော၊

ကုဏ္ဍဓာနောတိ နာမေန, သာဝကော သော ဘဝိဿတိ။

‘‘ပဝိဝေကမနုယုတ္တော, ဈာယီ ဈာနရတော အဟံ၊

တောသယိတွာန သတ္ထာရံ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘သာဝကေဟိ ပရိဝုတော, ဘိက္ခုသံဃပုရက္ခတော၊

ဘိက္ခုသံဃေ နိသီဒိတွာ, သလာကံ ဂါဟယီ ဇိနော။

‘‘ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ, ဝန္ဒိတွာ လောကနာယကံ၊

ဝဒတံ ဝရဿ ပုရတော, ပဌမံ အဂ္ဂဟေသဟံ။

‘‘တေန ကမ္မေန ဘဂဝါ, ဒသသဟဿိကမ္ပကော၊

ဘိက္ခုသံဃေ နိသီဒိတွာ, အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ မံ။

‘‘ဝီရိယံ မေ ဓုရဓောရယှံ, ယောဂက္ခေမာဓိဝါဟနံ၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံဘူတဿပိ ဣမဿ ထေရဿ ဂုဏေ အဇာနန္တာ ယေ ပုထုဇ္ဇနာ ဘိက္ခူ တဒါ ပဌမံ သလာကဂ္ဂဟဏေ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ သမစိန္တေသုံ။ တေသံ ဝိမတိဝိဓမနတ္ထံ ထေရော အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ အညာပဒေသေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘ပဉ္စ ဆိန္ဒေ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၅။ တတ္ထ ပဉ္စ ဆိန္ဒေတိ အပါယူပပတ္တိနိဗ္ဗတ္တနကာနိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပါဒေ ဗန္ဓနရဇ္ဇုကံ ဝိယ ပုရိသော သတ္ထေန ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂတ္တယေန ဆိန္ဒေယျ ပဇဟေယျ။ ပဉ္စ ဇဟေတိ ဥပရိဒေဝလောကူပပတ္တိဟေတုဘူတာနိ ပဉ္စုဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ပုရိသော ဂီဝါယ ဗန္ဓနရဇ္ဇုကံ ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဇဟေယျ, ဆိန္ဒေယျ ဝါတိ အတ္ထော။ ပဉ္စ စုတ္တရိ ဘာဝယေတိ တေသံယေဝ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနံ ပဟာနာယ သဒ္ဓါဒီနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဥတ္တရိ အနာဂါမိမဂ္ဂါဓိဂမတော ဥပရိ ဘာဝေယျ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမဝသေန ဝဍ္ဎေယျ။ ပဉ္စသင်္ဂါတိဂေါတိ ဧဝံဘူတော ပန ပဉ္စန္နံ ရာဂဒေါသမောဟမာနဒိဋ္ဌိသင်္ဂါနံ အတိက္ကမနေန ပဟာနေန ပဉ္စသင်္ဂါတိဂေါ ဟုတွာ။ ဘိက္ခု ဩဃတိဏ္ဏောတိ ဝုစ္စတီတိ သဗ္ဗထာ ဘိန္နကိလေသတာယ ဘိက္ခူတိ, ကာမဘဝဒိဋ္ဌိအဝိဇ္ဇောဃေ တရိတွာ တေသံ ပါရဘူတေ နိဗ္ဗာနေ ဌိတောတိ စ ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော။

ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ဗေလဋ္ဌသီသတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယထာပိ ဘဒ္ဒေါ အာဇညောတိ အာယသ္မတော ဗေလဋ္ဌသီသတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝေန ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ။ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပန ဗဟုံ ကုသလံ ဥပစိနိတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ ဝေဿဘုံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နစိတ္တော မာတုလုင်္ဂဖလံ အဒါသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတိတော သုဂတိံ ဥပဂစ္ဆန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဘဂဝတော အဘိသမ္ဗောဓိယာ ပုရေတရမေဝ ဥရုဝေလကဿပဿ သန္တိကေ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ အဂ္ဂိံ ပရိစရန္တော ဥရုဝေလကဿပဒမနေ အာဒိတ္တပရိယာယဒေသနာယ (မဟာဝ။ ၅၄၊ သံ။ နိ။ ၄။၂၈) ပုရာဏဇဋိလသဟဿေန သဒ္ဓိံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၁။၆၈-၇၃) –

‘‘ကဏိကာရံဝ ဇောတန္တံ, ပုဏ္ဏမာယေဝ စန္ဒိမံ၊

ဇလန္တံ ဒီပရုက္ခံဝ, အဒ္ဒသံ လောကနာယကံ။

‘‘မာတုလုင်္ဂဖလံ ဂယှ, အဒါသိံ သတ္ထုနော အဟံ၊

ဒက္ခိဏေယျဿ ဝီရဿ, ပသန္နော သေဟိ ပါဏိဘိ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ အဓိဂတာရဟတ္တော အာယသ္မတော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကဿ ဥပဇ္ဈာယော အယံ ထေရော ဧကဒိဝသံ ဖလသမာပတ္တိတော ဥဋ္ဌာယ တံ သန္တံ ပဏီတံ နိရာမိသံ သုခံ အတ္တနော ပုဗ္ဗယောဂဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပီတိဝေဂဝသေန ‘‘ယထာပိ ဘဒ္ဒေါ အာဇညော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၆။ တတ္ထ ယထာပီတိ ဩပမ္မပဋိပါဒနတ္ထေ နိပါတော။ ဘဒ္ဒေါတိ သုန္ဒရော ထာမဗလသမတ္ထဇဝပရက္ကမာဒိသမ္ပန္နော။ အာဇညောတိ အာဇာနီယော ဇာတိမာ ကာရဏာကာရဏာနံ အာဇာနနကော။ သော တိဝိဓော ဥသဘာဇညော အဿာဇညော ဟတ္ထာဇညောတိ။ တေသု ဥသဘာဇညော ဣဓာဓိပ္ပေတော။ သော စ ခေါ ဆေကကသနကိစ္စေ နိယုတ္တော, တေနာဟ ‘‘နင်္ဂလာဝတ္တနီ’’တိ။ နင်္ဂလဿ ဖာလဿ အာဝတ္တနကော, နင်္ဂလံ ဣတော စိတော စ အာဝတ္တေတွာ ခေတ္တေ ကသနကောတိ အတ္ထော။ နင်္ဂလံ ဝါ အာဝတ္တယတိ ဧတ္ထာတိ နင်္ဂလာဝတ္တံ, ခေတ္တေ နင်္ဂလပထော, တသ္မိံ နင်္ဂလာဝတ္တနိ။ ဂါထာသုခတ္ထဉှေတ္ထ ‘‘ဝတ္တနီ’’တိ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ သိခီတိ မတ္ထကေ အဝဋ္ဌာနတော သိခါသဒိသတာယ သိခါ, သိင်္ဂံ။ တဒဿ အတ္ထီတိ သိခီ။ အပရေ ပန ‘‘ကကုဓံ ဣဓ ‘သိခါ’တိ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ ဝဒန္တိ, ဥဘယထာပိ ပဓာနင်္ဂကိတ္တနမေတံ ‘‘သိခီ’’တိ။ အပ္ပကသိရေနာတိ အပ္ပကိလမထေန။ ရတ္တိန္ဒိဝါတိ ရတ္တိယော ဒိဝါ စ, ဧဝံ မမံ အပ္ပကသိရေန ဂစ္ဆန္တီတိ ယောဇနာ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ‘‘ဘဒ္ဒေါ ဥသဘာဇာနီယော ကသနေ နိယုတ္တော ဃနတိဏမူလာဒိကေပိ နင်္ဂလပထေ တံ အဂဏေန္တော အပ္ပကသိရေန ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တေန္တော ဂစ္ဆတိ, ယာဝ ကသနတိဏာနံ ပရိဿမံ ဒဿေတိ, ဧဝံ မမံ ရတ္တိန္ဒိဝါပိ အပ္ပကသိရေနေဝ ဂစ္ဆန္တိ အတိက္ကမန္တီ’’တိ။ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘သုခေ လဒ္ဓေ နိရာမိသေ’’တိ။ ယသ္မာ ကာမာမိသလောကာမိသဝဋ္ဋာမိသေဟိ အသမ္မိဿံ သန္တံ ပဏီတံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ လဒ္ဓံ, တသ္မာတိ အတ္ထော။ ပစ္စတ္တေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ ယထာ ‘‘ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ’’ (ခု။ ပါ။ ၆။၁၃၊ သု။ နိ။ ၂၃၆) ‘‘တေန ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ (ကထာ။ ၁) စ။ အထ ဝါ တတော ပဘုတိ ရတ္တိန္ဒိဝါ အပ္ပကသိရေန ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိစာရဏာယ အာဟ – ‘‘သုခေ လဒ္ဓေ နိရာမိသေ’’တိ, နိရာမိသေ သုခေ လဒ္ဓေ သတိ တဿ လဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထော။

ဗေလဋ္ဌသီသတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ဒါသကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

မိဒ္ဓီ ယဒါတိ အာယသ္မတော ဒါသကတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ အနုပ္ပန္နေ တထာဂတေ အဇိတဿ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဂန္ဓမာဒနတော မနုဿပထံ ဩတရိတွာ အညတရသ္မိံ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တဿ မနောရမာနိ အမ္ဗဖလာနိ အဒါသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ပုညံ အကာသိ။ ဧဝံ ကုသလကမ္မပ္ပသုတော ဟုတွာ သုဂတိတော သုဂတိံ ဥပဂစ္ဆန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ဒါသကောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော အနာထပိဏ္ဍိကေန ဂဟပတိနာ ဝိဟာရပဋိဇဂ္ဂနကမ္မေ ဌပိတော သက္ကစ္စံ ဝိဟာရံ ပဋိဇဂ္ဂန္တော အဘိဏှံ ဗုဒ္ဓဒဿနေန ဓမ္မဿဝနေန စ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိ။ ကေစိ ပန ဘဏန္တိ – ‘‘အယံ ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော အညတရံ ခီဏာသဝတ္ထေရံ ဥပဋ္ဌဟန္တော ကိဉ္စိ ကမ္မံ ကာရာပေတုကာမော ထေရံ အာဏာပေသိ။ သော တေန ကမ္မေန အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိယံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တော ဝယပ္ပတ္တော သေဋ္ဌိနာ ဝိဟာရပဋိဇဂ္ဂနေ ဌပိတော ဝုတ္တနယေနေဝ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ အဟောသိ။ မဟာသေဋ္ဌိ တဿ သီလာစာရံ အဇ္ဈာသယဉ္စ ဉတွာ ဘုဇိဿံ ကတွာ ‘ယထာသုခံ ပဗ္ဗဇာ’တိ အာဟ။ တံ ဘိက္ခူ ပဗ္ဗာဇေသု’’န္တိ။ သော ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ကုသီတော ဟီနဝီရိယော ဟုတွာ န ကိဉ္စိ ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ကရောတိ, ကုတော သမဏဓမ္မံ, ကေဝလံ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါဗဟုလော ဝိဟရတိ။ ဓမ္မဿဝနကာလေပိ ဧကံ ကောဏံ ပဝိသိတွာ ပရိသပရိယန္တေ နိသိန္နော ဃုရုဃုရုပဿာသီ နိဒ္ဒါယတေဝ။ အထဿ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗူပနိဿယံ ဩလောကေတွာ သံဝေဂဇနနတ္ထံ ‘‘မိဒ္ဓီ ယဒါ ဟောတိ မဟဂ္ဃသော စာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၇။ တတ္ထ မိဒ္ဓီတိ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော, ယဉှိ မိဒ္ဓံ အဘိဘဝတိ, တံ ထိနမ္ပိ အဘိဘဝတေဝ။ ယဒါတိ ယသ္မိံ ကာလေ။ မဟဂ္ဃသောတိ မဟာဘောဇနော, အာဟရဟတ္ထကအလံသာဋကတတ္ထဝဋ္ဋကကာကမာသကဘုတ္တဝမိတကာနံ အညတရော ဝိယ။ နိဒ္ဒါယိတာတိ သုပနသီလော။ သမ္ပရိဝတ္တသာယီတိ သမ္ပရိဝတ္တကံ သမ္ပရိဝတ္တကံ နိပဇ္ဇိတွာ ဥဘယေနပိ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တောတိ ဒဿေတိ။ နိဝါပပုဋ္ဌောတိ ကုဏ္ဍကာဒိနာ သူကရဘတ္တေန ပုဋ္ဌော ဘရိတော။ ဃရသူကရော ဟိ ဗာလကာလတော ပဋ္ဌာယ ပေါသိယမာနော ထူလသရီရကာလေ ဂေဟာ ဗဟိ နိက္ခမိတုံ အလဘန္တော ဟေဋ္ဌာမဉ္စာဒီသု သမ္ပရိဝတ္တေတွာ သမ္ပရိဝတ္တေတွာ သယတေဝ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယဒါ ပုရိသော မိဒ္ဓီ စ ဟောတိ မဟဂ္ဃသော စ နိဝါပပုဋ္ဌော မဟာဝရာဟော ဝိယ အညေန ဣရိယာပထေန ယာပေတုံ အသက္ကောန္တော နိဒ္ဒါယနသီလော သမ္ပရိဝတ္တသာယီ, တဒါ သော ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ တီဏိ လက္ခဏာနိ မနသိကာတုံ န သက္ကောတိ။ တေသံ အမနသိကာရာ မန္ဒပညော ပုနပ္ပုနံ ဂဗ္ဘံ ဥပေတိ, ဂဗ္ဘာဝါသတော န ပရိမုစ္စတေဝါတိ။ တံ သုတွာ ဒါသကတ္ထေရော သံဝေဂဇာတော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၁။၇၄, ၈၀-၈၄) –

‘‘အဇိတော နာမ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဟိမဝန္တေ ဝသီ တဒါ၊

စရဏေန စ သမ္ပန္နော, သမာဓိကုသလော မုနိ။

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေ သမ္ဗုဒ္ဓေ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟေ၊

ရထိယံ ပဋိပဇ္ဇန္တေ, အမ္ဗဖလမဒါသဟံ။

‘‘ဧကနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော ဣမာယ ဂါထာယ မံ ဘဂဝါ ဩဝဒိ, ‘‘အယံ ဂါထာ မယှံ အင်္ကုသဘူတာ’’တိ တမေဝ ဂါထံ ပစ္စုဒါဟာသိ။ တယိဒံ ထေရဿ ပရိဝတ္တာဟာရနယေန အညာဗျာကရဏံ ဇာတံ။

ဒါသကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ သိင်္ဂါလပိတုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အဟု ဗုဒ္ဓဿ ဒါယာဒေါတိ သိင်္ဂါလကပိတုတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သတရံသိံ နာမ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ တာလဖလံ အဒါသိ။ တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော သာသနေ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ အဋ္ဌိကသညံ ဘာဝေသိ။ ပုန ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ဒါရပရိဂ္ဂဟံ ကတွာ ဧကံ ပုတ္တံ လဘိတွာ တဿ ‘‘သိင်္ဂါလကော’’တိ နာမံ အကာသိ။ တေန နံ သိင်္ဂါလကပိတာတိ ဝေါဟရန္တိ။ သော အပရဘာဂေ ဃရဗန္ဓနံ ပဟာယ သာသနေ ပဗ္ဗဇိ။ တဿ ဘဂဝါ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေန္တော အဋ္ဌိကသညာကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ။ သော တံ ဂဟေတွာ ဘဂ္ဂေသု ဝိဟရတိ သုသုမာရဂိရေ ဘေသကဠာဝနေ, အထဿ တသ္မိံ ဝနေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ‘‘ဘာဝနာဖလံ နစိရဿေဝ ဟတ္ထဂတံ ကရိဿတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ အညာပဒေသေန ဝိဘာဝေန္တီ ‘‘အဟု ဗုဒ္ဓဿ ဒါယာဒေါ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၈။ တတ္ထ အဟူတိ ဟောတိ, ဝတ္တမာနတ္ထေ ဟိ ဣဒံ အတီတကာလဝစနံ။ ဗုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ။ ဒါယာဒေါတိ ဓမ္မဒါယာဒေါ နဝဝိဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဒါယဿ အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အာဒါယကော ဂဏှနကော။ အထ ဝါ အဟူတိ အဟောသိ။ ဧဝံနာမဿ ဗုဒ္ဓဿ ဒါယာဒဘာဝေ ကောစိ ဝိဗန္ဓော ဣဒါနေဝ ဘဝိဿတီတိ အဓိပ္ပါယော။ တေနာဟ ‘‘မညေဟံ ကာမရာဂံ သော, ခိပ္ပမေဝ ဝဟိဿတီ’’တိ။ ဘေသကဠာဝနေတိ ဘေသကေန နာမ ယက္ခေန လဘိတတ္တာ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ, ဘေသကဠာနံ ဝါ ကဋ္ဌာဒီနံ ဗဟုလတာယ ‘‘ဘေသကဠာဝန’’န္တိ လဒ္ဓနာမေ အရညေ။ တဿ ဘိက္ခုနော ဗုဒ္ဓဿ ဒါယာဒဘာဝေ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘ကေဝလံ အဋ္ဌိသညာယ, အဖရီ ပထဝိံ ဣမ’’န္တိ အာဟ။ တတ္ထ ကေဝလန္တိ သကလံ အနဝသေသံ။ အဋ္ဌိသညာယာတိ အဋ္ဌိကဘာဝနာယ။ အဖရီတိ ‘‘အဋ္ဌီ’’တိ အဓိမုစ္စနဝသေန ပတ္ထရိ။ ပထဝိန္တိ အတ္တဘာဝပထဝိံ။ အတ္တဘာဝေါ ဟိ ဣဓ ‘‘ပထဝီ’’တိ ဝုတ္တော ‘‘ကော ဣမံ ပထဝိံ ဝိစ္စေဿတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ။ မညေဟန္တိ မညေ အဟံ။ ‘‘မညာဟ’’န္တိပိ ပါဌော။ သောတိ သော ဘိက္ခု။ ခိပ္ပမေဝ နစိရဿေဝ ကာမရာဂံ ပဟိဿတိ ပဇဟိဿတီတိ မညေ။ ကသ္မာ? အဋ္ဌိကသညာယ ကာမရာဂဿ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယော ဧကသ္မိံ ပဒေသေ လဒ္ဓါယ အတ္ထိကသညာယ သကလံ အတ္တနော သဗ္ဗေသံ ဝါ အတ္တဘာဝံ ‘‘အဋ္ဌီ’’တွေဝ ဖရိတွာ ဌိတော, သော ဘိက္ခု တံ အဋ္ဌိကဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿန္တော နစိရေနေဝ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ကာမရာဂံ, သဗ္ဗံ ဝါ ကာမနဋ္ဌေန ‘‘ကာမော’’, ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ‘‘ရာဂေါ’’တိ စ လဒ္ဓနာမံ တဏှံ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပဇဟိဿတီတိ။ ဣမံ ဂါထံ သုတွာ သော ထေရော ‘‘အယံ ဒေဝတာ မယှံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဧဝမာဟာ’’တိ အပ္ပဋိဝါနဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၁။၈၅-၉၀) –

‘‘သတရံသီ နာမ ဘဂဝါ, သယမ္ဘူ အပရာဇိတော၊

ဝိဝေကာ ဥဋ္ဌဟိတွာန, ဂေါစရာယာဘိနိက္ခမိ။

‘‘ဖလဟတ္ထော အဟံ ဒိသွာ, ဥပဂစ္ဆိံ နရာသဘံ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, တာလဖလမဒါသဟံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ တာယ ဒေဝတာယ ဝုတ္တဝစနံ ပတိမာနေန္တော တမေဝ ဂါထံ ဥဒါနဝသေန အဘာသိ။ တဒေဝဿ ထေရဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသီတိ။

သိင်္ဂါလပိတုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ကုလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဥဒကဉှိ နယန္တီတိ အာယသ္မတော ကုလတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ထေရော ပုဗ္ဗေပိ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ကုသလံ ဥပစိနိတွာ အဓိကာရသမ္ပန္နော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ အာကာသေ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော နာဠိကေရဖလံ ဒါတုကာမော အဋ္ဌာသိ။ သတ္ထာ တဿ စိတ္တံ ဉတွာ ဩတရိတွာ ပဋိဂ္ဂဏှိ။ သော အတိဝိယ ပသန္နစိတ္တော ဟုတွာ တေနေဝ သဒ္ဓါပဋိလာဘေန သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ, သတ္ထာ အညတရံ ဘိက္ခုံ အာဏာပေသိ – ‘‘ဣမံ ပုရိသံ ပဗ္ဗာဇေဟီ’’တိ။ သော ပဗ္ဗဇိတွာ လဒ္ဓူပသမ္ပဒေါ သမဏဓမ္မံ ကတွာ တတော စုတော ဆပိ ဗုဒ္ဓန္တရာနိ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ကုလောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော သာသနေ လဒ္ဓပ္ပသာဒေါ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိက္ခေပဗဟုလတာယ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ။ အထေကဒိဝသံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ဘူမိံ ခဏိတွာ ဥဒကဝါဟကံ ကတွာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနေ ဥဒကံ နေန္တေ ပုရိသေ ဒိသွာ တံ သလ္လက္ခေတွာ ဂါမံ ပဝိဋ္ဌော အညတရံ ဥသုကာရံ ဥသုဒဏ္ဍကံ ဥသုယန္တေ ပက္ခိပိတွာ အက္ခိကောဋိယာ ဩလောကေတွာ ဥဇုံ ကရောန္တံ ဒိသွာ တမ္ပိ သလ္လက္ခေတွာ ဂစ္ဆန္တော ပုရတော ဂန္တွာ အရနေမိနာဘိအာဒိကေ ရထစက္ကာဝယဝေ တစ္ဆန္တေ တစ္ဆကေ ဒိသွာ တမ္ပိ သလ္လက္ခေတွာ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ ဒိဝါဝိဟာရေ နိသိန္နော အတ္တနာ ဒိဋ္ဌနိမိတ္တာနိ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ အတ္တနော စိတ္တဒမနေ ဥပနေန္တော ‘‘အစေတနံ ဥဒကမ္ပိ မနုဿာ ဣစ္ဆိကိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ နယန္တိ တထာ အစေတနံ ဝင်္ကမ္ပိ သရဒဏ္ဍံ ဥပါယေန နမေန္တော ဥဇုံ ကရောန္တိ, တထာ အစေတနံ ကဋ္ဌကဠိင်္ဂရာဒိံ တစ္ဆကာ နေမိအာဒိဝသေန ဝင်္ကံ ဥဇုဉ္စ ကရောန္တိ။ အထ ကသ္မာ အဟံ သကစိတ္တံ ဥဇုံ န ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၁။၉၁-၉၉) –

‘‘နဂရေ ဗန္ဓုမတိယာ, အာရာမိကော အဟံ တဒါ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, ဂစ္ဆန္တံ အနိလဉ္ဇသေ။

‘‘နာဠိကေရဖလံ ဂယှ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿဒါသဟံ၊

အာကာသေ ဌိတကော သန္တော, ပဋိဂ္ဂဏှိ မဟာယသော။

‘‘ဝိတ္တိသဉ္ဇနနော မယှံ, ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခါဝဟော၊

ဖလံ ဗုဒ္ဓဿ ဒတွာန, ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ။

‘‘အဓိဂစ္ဆိံ တဒါ ပီတိံ, ဝိပုလဉ္စ သုခုတ္တမံ၊

ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ ရတနံ, နိဗ္ဗတ္တဿ တဟိံ တဟိံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခု ဝိသုဒ္ဓံ မေ, သမာဓိကုသလော အဟံ၊

အဘိညာပါရမိပ္ပတ္တော, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ ယာနိ နိမိတ္တာနိ အင်္ကုသေ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ, တေဟိ သဒ္ဓိံ အတ္တနော စိတ္တဒမနံ သံသန္ဒိတွာ အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘ဥဒကဉှိ နယန္တိ နေတ္တိကာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၁၉။ တတ္ထ ဥဒကံ ဟီတိ ဟိ-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ။ နယန္တီတိ ပထဝိယာ တံ တံ ထလဋ္ဌာနံ ခဏိတွာ နိန္နဋ္ဌာနံ ပူရေတွာ မာတိကံ ဝါ ကတွာ ရုက္ခဒေါဏိံ ဝါ ဌပေတွာ အတ္တနော ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ နေန္တိ။ တထာ တေ နေန္တီတိ နေတ္တိကာ။ တေဇနန္တိ ကဏ္ဍံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – နေတ္တိကာ အတ္တနော ရုစိယာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဥဒကံ နယန္တိ, ဥသုကာရာပိ တာပေတွာ တေဇနံ နမယန္တိ ဥဇုံ ကရောန္တိ။ နမနဝသေန တစ္ဆကာ နေမိအာဒီနံ အတ္ထာယ တစ္ဆန္တာ ဒါရုံ နမယန္တိ အတ္တနော ရုစိယာ ဥဇုံ ဝါ ဝင်္ကံ ဝါ ကရောန္တိ။ ဧဝံ ဧတ္တကံ အာရမ္မဏံ ကတွာ သုဗ္ဗတာ ယထာသမာဒိန္နေန သီလာဒိနာ သုန္ဒရဝတာ ဓီရာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီနံ ဥပ္ပါဒေန္တာ အတ္တာနံ ဒမေန္တိ, အရဟတ္တံ ပန ပတ္တေသု ဧကန္တဒန္တာ နာမ ဟောန္တီတိ။

ကုလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ အဇိတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

မရဏေ မေ ဘယံ နတ္ထီတိ အာယသ္မတော အဇိတတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နစိတ္တော ကပိတ္ထဖလံ အဒါသိ။ တတော ပရမ္ပိ တံ တံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ အနုပ္ပန္နေ ဧဝ အမှာကံ သတ္ထရိ သာဝတ္ထိယံ မဟာကောသလရညော အဂ္ဂါသနိယဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ အဇိတောတိ နာမံ အဟောသိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ သာဝတ္ထိဝါသီ ဗာဝရီ နာမ ဗြာဟ္မဏော တီဟိ မဟာပုရိသလက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ သာဝတ္ထိတော နိက္ခမိတွာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဂေါဓာဝရီတီရေ ကပိတ္ထာရာမေ ဝသတိ။ အထ အဇိတော တဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတော အတ္ထကာမာယ ဒေဝတာယ စောဒိတေန ဗာဝရိနာ သတ္ထု သန္တိကံ ပေသိတော တိဿမေတ္တေယျာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ မနသာဝ ပဉှေ ပုစ္ဆိတွာ တေသု ဝိဿဇ္ဇိတေသု ပသန္နစိတ္တော သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၂။၇-၁၁) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟံ၊

ရထိယံ ပဋိပဇ္ဇန္တံ, ကပိတ္ထံ အဒဒိံ ဖလံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ ဒဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတ္တော သီဟနာဒံ နဒန္တော ‘‘မရဏေ မေ ဘယံ နတ္ထီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၀။ တတ္ထ မရဏေတိ မရဏနိမိတ္တံ မရဏဟေတု။ မေတိ မယှံ, ဘယံ နတ္ထိ ဥစ္ဆိန္နဘဝမူလတာယ ပရိက္ခီဏဇာတိကတ္တာ။ အနုစ္ဆိန္နဘဝမူလာနဉှိ ‘‘ကီဒိသီ နု ခေါ မယှံ အာယတိံ ဥပ္ပတ္တီ’’တိ မရဏတော ဘယံ ဘဝေယျ။ နိကန္တီတိ အပေက္ခာ တဏှာ, သာ နတ္ထိ ဇီဝိတေ သုပရိမဒ္ဒိတသင်္ခါရတာယ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဒုက္ခာသာရကာဒိဘာဝေန သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌဟနတော။ ဧဝံဘူတော စာဟံ သန္ဒေဟံ သရီရံ, သကံ ဝါ ဒေဟံ ဒေဟသင်္ခါတံ ဒုက္ခဘာရံ နိက္ခိပိဿာမိ ဆဍ္ဍေဿာမိ, နိက္ခိပန္တော စ ‘‘‘ဣမိနာ သရီရကေန သာဓေတဗ္ဗံ သာဓိတံ, ဣဒါနိ တံ ဧကံသေန ဆဍ္ဍနီယမေဝါ’တိ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သမ္ပဇာနော သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ ပဋိဿတော နိက္ခိပိဿာမီ’’တိ။ ဣမံ ပန ဂါထံ ဝတွာ ထေရော ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တဒနန္တရံ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ။

အဇိတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ တတိယဝဂ္ဂေါ

၁။ နိဂြောဓတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နာဟံ ဘယဿ ဘာယာမီတိ အာယသ္မတော နိဂြောဓတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယံ ကိရ ဣတော အဋ္ဌာရသေ ကပ္ပသတေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ကာမေသု အာဒီနဝံ နေက္ခမ္မေ စ အာနိသံသံ ဒိသွာ ဃရဗန္ဓနံ ပဟာယ အရညာယတနံ ပဝိသိတွာ အညတရသ္မိံ သာလဝနေ ပဏ္ဏသာလံ ကတွာ တာပသပဗ္ဗဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝနမူလဖလာဟာရော ဝသတိ။ တေန သမယေန ပိယဒဿီ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သဒေဝကဿ လောကဿ ဓမ္မာမတဝဿေန ကိလေသသန္တာပံ နိဗ္ဗာပေန္တော ဧကဒိဝသံ တာပသေ အနုကမ္ပာယ တံ သာလဝနံ ပဝိသိတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပန္နော။ တာပသော ဝနမူလဖလတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပုပ္ဖိတသာလဒဏ္ဍသာခါယော ဂဟေတွာ သာလမဏ္ဍပံ ကတွာ တံ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ သာလပုပ္ဖေဟိ သဉ္ဆာဒေတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပီတိသောမနဿဝသေနေဝ အာဟာရတ္ထာယပိ အဂန္တွာ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ။ သတ္ထာ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာယ တဿ အနုကမ္ပာယ ‘‘ဘိက္ခုသံဃော အာဂစ္ဆတူ’’တိ စိန္တေသိ, ‘‘ဘိက္ခုသံဃေပိ စိတ္တံ ပသာဒေဿတီ’’တိ။ တာဝဒေဝ ဘိက္ခုသံဃော အာဂတော။ သော ဘိက္ခုသံဃမ္ပိ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဝန္ဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ အဋ္ဌာသိ။ သတ္ထာ သိတဿ ပါတုကရဏာပဒေသေန တဿ ဘာဝိနိံ သမ္ပတ္တိံ ပကာသေန္တော ဓမ္မံ ကထေတွာ ပက္ကာမိ သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုသံဃေန။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသုယေဝ သံသရန္တော ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ကုသလံ ဥပစိနိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, နိဂြောဓောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဇေတဝနပဋိဂ္ဂဟဏဒိဝသေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝဒဿနေန သဉ္ဇာတပ္ပသာဒေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၄၉။၁၉၀-၂၂၀) –

‘‘အဇ္ဈောဂါဟေတွာ သာလဝနံ, သုကတော အဿမော မမ၊

သာလပုပ္ဖေဟိ သဉ္ဆန္နော, ဝသာမိ ဝိပိနေ တဒါ။

‘‘ပိယဒဿီ စ ဘဂဝါ, သယမ္ဘူ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော၊

ဝိဝေကကာမော သမ္ဗုဒ္ဓေါ, သာလဝနမုပါဂမိ။

‘‘အဿမာ အဘိနိက္ခမ္မ, ပဝနံ အဂမာသဟံ၊

မူလဖလံ ဂဝေသန္တော, အာဟိန္ဒာမိ ဝနေ တဒါ။

‘‘တတ္ထဒ္ဒသာသိံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ပိယဒဿိံ မဟာယသံ၊

သုနိသိန္နံ သမာပန္နံ, ဝိရောစန္တံ မဟာဝနေ။

‘‘စတုဒဏ္ဍေ ဌပေတွာန, ဗုဒ္ဓဿ ဥပရီ အဟံ၊

မဏ္ဍပံ သုကတံ ကတွာ, သာလပုပ္ဖေဟိ ဆာဒယိံ။

‘‘သတ္တာဟံ ဓာရယိတွာန, မဏ္ဍပံ သာလဆာဒိတံ၊

တတ္ထ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌမဝန္ဒဟံ။

‘‘ဘဂဝါ တမှိ သမယေ, ဝုဋ္ဌဟိတွာ သမာဓိတော၊

ယုဂမတ္တံ ပေက္ခမာနော, နိသီဒိ ပုရိသုတ္တမော။

‘‘သာဝကော ဝရုဏော နာမ, ပိယဒဿိဿ သတ္ထုနော၊

ဝသီသတသဟဿေဟိ, ဥပဂစ္ဆိ ဝိနာယကံ။

‘‘ပိယဒဿီ စ ဘဂဝါ, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

ဘိက္ခုသံဃေ နိသီဒိတွာ, သိတံ ပါတုကရီ ဇိနော။

‘‘အနုရုဒ္ဓေါ ဥပဋ္ဌာကော, ပိယဒဿိဿ သတ္ထုနော၊

ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ, အပုစ္ဆိတ္ထ မဟာမုနိံ။

‘‘ကော နု ခေါ ဘဂဝါ ဟေတု, သိတကမ္မဿ သတ္ထုနော၊

ကာရဏေ ဝိဇ္ဇမာနမှိ, သတ္ထာ ပါတုကရေ သိတံ။

‘‘သတ္တာဟံ သာလစ္ဆဒနံ, ယော မေ ဓာရေသိ မာဏဝေါ၊

တဿ ကမ္မံ သရိတွာန, သိတံ ပါတုကရိံ အဟံ။

‘‘အနောကာသံ န ပဿာမိ, ယတ္ထ ပုညံ ဝိပစ္စတိ၊

ဒေဝလောကေ မနုဿေ ဝါ, ဩကာသောဝ န သမ္မတိ။

‘‘ဒေဝလောကေ ဝသန္တဿ, ပုညကမ္မသမင်္ဂိနော၊

ယာဝတာ ပရိသာ တဿ, သာလစ္ဆန္နာ ဘဝိဿတိ။

‘‘တတ္ထ ဒိဗ္ဗေဟိ နစ္စေဟိ, ဂီတေဟိ ဝါဒိတေဟိ စ၊

ရမိဿတိ သဒါ သန္တော, ပုညကမ္မသမာဟိတော။

‘‘ယာဝတာ ပရိသာ တဿ, ဂန္ဓဂန္ဓီ ဘဝိဿတိ၊

သာလဿ ပုပ္ဖဝဿော စ, ပဝဿိဿတိ တာဝဒေ။

‘‘တတော စုတောယံ မနုဇော, မာနုသံ အာဂမိဿတိ၊

ဣဓာပိ သာလစ္ဆဒနံ, သဗ္ဗကာလံ ဓရိဿတိ။

‘‘ဣဓ နစ္စဉ္စ ဂီတဉ္စ, သမ္မတာဠသမာဟိတံ၊

ပရိဝါရေဿန္တိ မံ နိစ္စံ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဥဂ္ဂစ္ဆန္တေ စ သူရိယေ, သာလဝဿံ ပဝဿတေ၊

ပုညကမ္မေန သံယုတ္တံ, ဝဿတေ သဗ္ဗကာလိကံ။

‘‘အဋ္ဌာရသေ ကပ္ပသတေ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ နာမေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘တဿ ဓမ္မေ သုဒါယာဒေါ, ဩရသော ဓမ္မနိမ္မိတော၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ, နိဗ္ဗာယိဿတိနာသဝေါ။

‘‘ဓမ္မံ အဘိသမေန္တဿ, သာလစ္ဆန္နံ ဘဝိဿတိ၊

စိတကေ ဈာယမာနဿ, ဆဒနံ တတ္ထ ဟေဿတိ။

‘‘ဝိပါကံ ကိတ္တယိတွာန, ပိယဒဿီ မဟာမုနိ၊

ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, တပ္ပေန္တော ဓမ္မဝုဋ္ဌိယာ။

‘‘တိံသကပ္ပါနိ ဒေဝေသု, ဒေဝရဇ္ဇမကာရယိံ၊

သဋ္ဌိ စ သတ္တက္ခတ္တုဉ္စ, စက္ကဝတ္တီ အဟောသဟံ။

‘‘ဒေဝလောကာ ဣဓာဂန္တွာ, လဘာမိ ဝိပုလံ သုခံ၊

ဣဓာပိ သာလစ္ဆဒနံ, မဏ္ဍပဿ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘အယံ ပစ္ဆိမကော မယှံ, စရိမော ဝတ္တတေ ဘဝေါ၊

ဣဓာပိ သာလစ္ဆဒနံ, ဟေဿတိ သဗ္ဗကာလိကံ။

‘‘မဟာမုနိံ တောသယိတွာ, ဂေါတမံ သကျပုင်္ဂဝံ၊

ပတ္တောမှိ အစလံ ဌာနံ, ဟိတွာ ဇယပရာဇယံ။

‘‘အဋ္ဌာရသေ ကပ္ပသတေ, ယံ ဗုဒ္ဓမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

နာဂေါဝ ဗန္ဓနံ ဆေတွာ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘သွာဂတံ ဝတ မေ အာသိ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ သန္တိကေ၊

တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ။

‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါ စတဿော, ဝိမောက္ခာပိ စ အဋ္ဌိမေ၊

ဆဠဘိညာ သစ္ဆိကတာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဧဝံ ပန ဆဠဘိညော ဟုတွာ ဖလသုခေန ဝီတိနာမေန္တော သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝဝိဘာဝနတ္ထံ အညာဗျာကရဏဝသေန ‘‘နာဟံ ဘယဿ ဘာယာမီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၁။ တတ္ထ ဘာယန္တိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ, ဇာတိဇရာဒိ။ ဘယဿာတိ နိဿက္ကေ သာမိဝစနံ, ဘယတော ဘာယိတဗ္ဗနိမိတ္တံ ဇာတိဇရာမရဏာဒိနာ ဟေတုနာ နာဟံ ဘာယာမီတိ အတ္ထော။ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘သတ္ထာ နော အမတဿ ကောဝိဒေါ’’တိ။ အမှာကံ သတ္ထာ အမတေ ကုသလော ဝေနေယျာနံ အမတဒါနေ ဆေကော။ ယတ္ထ ဘယံ နာဝတိဋ္ဌတီတိ ယသ္မိံ နိဗ္ဗာနေ ယထာဝုတ္တံ ဘယံ န တိဋ္ဌတိ ဩကာသံ န လဘတိ။ တေနာတိ တတော နိဗ္ဗာနတော။ ဝဇန္တီတိ အဘယဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆန္တိ။ နိဗ္ဗာနဉှိ အဘယဋ္ဌာနံ နာမ။ ကေန ပန ဝဇန္တီတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေန ဝဇန္တိ ဘိက္ခဝေါ’’တိ, အဋ္ဌင်္ဂိကေန အရိယမဂ္ဂေန သတ္ထု ဩဝါဒကရဏာ ဘိက္ခူ သံသာရေ ဘယဿ ဣက္ခနကာတိ အတ္ထော။ ယတ္ထာတိ ဝါ ယံ နိမိတ္တံ ယဿ အရိယမဂ္ဂဿ အဓိဂမဟေတု အတ္တာနုဝါဒါဒိကံ ပဉ္စဝီသတိဝိဓမ္ပိ ဘယံ နာဝတိဋ္ဌတိ ပတိဋ္ဌံ န လဘတိ, တေန အရိယေန မဂ္ဂေန ဝဇန္တိ အဘယဋ္ဌာနံ သတ္ထု သာသနေ ဘိက္ခူ, တေန မဂ္ဂေန အဟမ္ပိ ဂတော, တသ္မာ နာဟံ ဘယဿ ဘာယာမီတိ ထေရော အညံ ဗျာကာသိ။

နိဂြောဓတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ စိတ္တကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နီလာသုဂီဝါတိ အာယသ္မတော စိတ္တကတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ အာစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတ္တံ ပတ္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘သန္တဓမ္မေန နာမ ဧတ္ထ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ သတ္ထရိ နိဗ္ဗာနေ စ အဓိမုစ္စိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန တတော စုတော တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ စိတ္တကော နာမ နာမေန။ သော ဘဂဝတိ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညာယတနံ ပဝိသိတွာ ဘာဝနာနုယုတ္တော ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပါဒကံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ နစိရေနေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၀။၁-၇) –

‘‘ကဏိကာရံဝ ဇောတန္တံ, နိသိန္နံ ပဗ္ဗတန္တရေ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, ဝိပဿိံ လောကနာယကံ။

‘‘တီဏိ ကိင်္ကဏိပုပ္ဖါနိ, ပဂ္ဂယှ အဘိရောပယိံ၊

သမ္ဗုဒ္ဓံ အဘိပူဇေတွာ, ဂစ္ဆာမိ ဒက္ခိဏာမုခေါ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသံ အဂစ္ဆဟံ။

‘‘ဧကနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ဗုဒ္ဓမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတုံ ရာဇဂဟံ ဥပဂတော တတ္ထ ဘိက္ခူဟိ ‘‘ကိံ, အာဝုသော, အရညေ အပ္ပမတ္တော ဝိဟာသီ’’တိ ပုဋ္ဌော အတ္တနော အပ္ပမာဒဝိဟာရနိဝေဒနေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘နီလာသုဂီဝါ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၂။ တတ္ထ နီလာသုဂီဝါတိ နီလသုဂီဝါ, ဂါထာသုခတ္ထဉှေတ္ထ ဒီဃော ကတော, ရာဇိဝန္တတာယ သုန္ဒရာယ ဂီဝါယ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော။ တေ ယေဘုယျေန စ နီလဝဏ္ဏတာယ နီလာ။ သောဘနကဏ္ဌတာယ သုဂီဝါ။ သိခိနောတိ မတ္ထကေ ဇာတာယ သိခါယ သဿိရိကဘာဝေန သိခိနော။ မောရာတိ မယူရာ။ ကာရမ္ဘိယန္တိ ကာရမ္ဗရုက္ခေ။ ကာရမ္ဘိယန္တိ ဝါ တဿ ဝနဿ နာမံ။ တသ္မာ ကာရမ္ဘိယန္တိ ကာရမ္ဘနာမကေ ဝနေတိ အတ္ထော။ အဘိနဒန္တီတိ ပါဝုဿကာလေ မေဃဂဇ္ဇိတံ သုတွာ ကေကာသဒ္ဒံ ကရောန္တာ ဥတုသမ္ပဒါသိဒ္ဓေန သရေန ဟံသာဒိကေ အဘိဘဝန္တာ ဝိယ နဒန္တိ။ တေတိ တေ မောရာ။ သီတဝါတကီဠိတာတိ သီတေန မေဃဝါတေန သဉ္ဇာတကီဠိတာ မဓုရဝဿိတံ ဝဿန္တာ။ သုတ္တန္တိ ဘတ္တသမ္မဒဝိနောဒနတ္ထံ သယိတံ, ကာယကိလမထပဋိပဿမ္ဘနာယ ဝါ အနုညာတဝေလာယံ သုပန္တံ။ ဈာယန္တိ သမထဝိပဿနာဈာနေဟိ ဈာယနသီလံ ဘာဝနာနုယုတ္တံ။ နိဗောဓေန္တီတိ ပဗောဓေန္တိ။ ‘‘ဣမေပိ နာမ နိဒ္ဒံ အနုပဂန္တွာ ဇာဂရန္တာ အတ္တနာ ကတ္တဗ္ဗံ ကရောန္တိ, ကိမင်္ဂံ ပနာဟ’’န္တိ ဧဝံ သမ္ပဇညုပ္ပါဒနေန သယနတော ဝုဋ္ဌာပေန္တီတိ အဓိပ္ပါယော။

စိတ္တကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ဂေါသာလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အဟံ ခေါ ဝေဠုဂုမ္ဗသ္မိန္တိ အာယသ္မတော ဂေါသာလတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ အာစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ အညတရသ္မိံ ပဗ္ဗတေ ရုက္ခသာခါယံ ဩလမ္ဗမာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပံသုကူလစီဝရံ ဒိသွာ ‘‘အရဟဒ္ဓဇော ဝတာယ’’န္တိ ပသန္နစိတ္တော ပုပ္ဖေဟိ ပူဇေဟိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တော။ တတော ပဋ္ဌာယ ဒေဝမနုဿေသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ မဂဓရဋ္ဌေ ဣဗ္ဘကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ဂေါသာလော နာမ နာမေန။ သောဏေန ပန ကောဋိကဏ္ဏေန ကတပရိစယတ္တာ တဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ ‘‘သောပိ နာမ မဟာဝိဘဝေါ ပဗ္ဗဇိဿတိ, ကိမင်္ဂံ ပနာဟ’’န္တိ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သပ္ပါယံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂဝေသန္တော အတ္တနော ဇာတဂါမဿ အဝိဒူရေ ဧကသ္မိံ သာနုပဗ္ဗတေ ဝိဟာသိ။ တဿ မာတာ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဘိက္ခံ ဒေတိ။ အထေကဒိဝသံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌဿ မာတာ မဓုသက္ခရာဘိသင်္ခတံ ပါယာသံ အဒါသိ။ သော တံ ဂဟေတွာ တဿ ပဗ္ဗတဿ ဆာယာယံ အညတရဿ ဝေဠုဂုမ္ဗဿ မူလေ နိသီဒိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဓောဝိတပတ္တပါဏီ ဝိပဿနံ အာရဘိ။ ဘောဇနသပ္ပါယလာဘေန ကာယစိတ္တာနံ ကလ္လတာယ သမာဟိတော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒိကေ တိက္ခေ သူရေ ဝဟန္တေ အပ္ပကသိရေနေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ဘာဝနံ မတ္ထကံ ပါပေန္တော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၀။၈-၁၄) –

‘‘ဟိမဝန္တဿ အဝိဒူရေ, ဥဒင်္ဂဏော နာမ ပဗ္ဗတော၊

တတ္ထဒ္ဒသံ ပံသုကူလံ, ဒုမဂ္ဂမှိ ဝိလမ္ဗိတံ။

‘‘တီဏိ ကိင်္ကဏိပုပ္ဖါနိ, ဩစိနိတွာနဟံ တဒါ၊

ဟေဋ္ဌာ ပဟဋ္ဌေန စိတ္တေန, ပံသုကူလံ အပူဇယိံ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသံ အဂစ္ဆဟံ။

‘‘ဧကနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပူဇိတွာ အရဟဒ္ဓဇံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန အဓိဂန္တွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ ပဗ္ဗတသာနုမေဝ ဂန္တုကာမော အတ္တနော ပဋိပတ္တိံ ပဝေဒေန္တော ‘‘အဟံ ခေါ ဝေဠုဂုမ္ဗသ္မိ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၃။ တတ္ထ ဝေဠုဂုမ္ဗသ္မိန္တိ ဝေဠုဂစ္ဆဿ သမီပေ, တဿ ဆာယာယံ။ ဘုတွာန မဓုပါယသန္တိ မဓုပသိတ္တပါယာသံ ဘုဉ္ဇိတွာ။ ပဒက္ခိဏန္တိ ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟေန, သတ္ထု ဩဝါဒဿ သမ္မာ သမ္ပဋိစ္ဆနေနာတိ အတ္ထော။ သမ္မသန္တော ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယန္တိ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယဉ္စ ဝိပဿန္တော, ယဒိပိ ဣဒါနိ ကတကိစ္စော, ဖလသမာပတ္တိံ ပန သမာပဇ္ဇိတုံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေန္တောတိ အဓိပ္ပါယော။ သာနုံ ပဋိဂမိဿာမီတိ ပုဗ္ဗေ မယာ ဝုတ္ထပဗ္ဗတသာနုမေဝ ဥဒ္ဒိဿ ဂစ္ဆိဿာမိ။ ဝိဝေကမနုဗြူဟယန္တိ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေကံ ဖလသမာပတ္တိကာယဝိဝေကဉ္စ ပရိဗြူဟယန္တော, တဿ ဝါ ပရိဗြူဟနဟေတု ဂမိဿာမီတိ။ ဧဝံ ပန ဝတွာ ထေရော တတ္ထေဝ ဂတော, အယမေဝ စ ဣမဿ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသိ။

ဂေါသာလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ သုဂန္ဓတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အနုဝဿိကော ပဗ္ဗဇိတောတိ အာယသ္မတော သုဂန္ဓတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဣတော ဒွါနဝုတေ ကပ္ပေ တိဿဿ နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ကာလေ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော မိဂဗျဓနေန အရညေ ဝိစရတိ။ သတ္ထာ တဿ အနုကမ္ပာယ ပဒဝဠဉ္ဇံ ဒဿေတွာ ဂတော။ သော သတ္ထု ပဒစေတိယာနိ ဒိသွာ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရတာယ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဿ ဣမာနိ ပဒါနီ’’တိ ပီတိသောမနဿဇာတော ကောရဏ္ဍကပုပ္ဖါနိ ဂဟေတွာ ပူဇံ ကတွာ စိတ္တံ ပသာဒေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုဋုမ္ဗိကော ဟုတွာ သတ္ထု ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ မဟဂ္ဃဂေါသိတစန္ဒနံ ပိသိတွာ တေန ပရိဘဏ္ဍံ ကတွာ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ – ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မယှံ သရီရံ ဧဝံသုဂန္ဓံ ဟောတူ’’တိ။ ဧဝံ အညာနိပိ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဗဟူနိ ပုညကမ္မာနိ ကတွာ သုဂတီသု ဧဝ ပရိဝတ္တမာနော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ။ နိဗ္ဗတ္တဿ စ တဿ မာတုကုစ္ဆိဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ မာတု သရီရံ သကလမ္ပိ ဂေဟံ သုရဘိဂန္ဓံ ဝါယတိ။ ဇာတဒိဝသေ ပန ဝိသေသတော ပရမသုဂန္ဓံ သာမန္တဂေဟေသုပိ ဝါယတေဝ။ တဿ မာတာပိတရော ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော အတ္တနာဝ အတ္တနော နာမံ ဂဟေတွာ အာဂတော’’တိ သုဂန္ဓောတွေဝ နာမံ အကံသု။ သော အနုပုဗ္ဗေန ဝယပ္ပတ္တော မဟာသေလတ္ထေရံ ဒိသွာ တဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ ဧဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၀။၁၅-၂၄) –

‘‘ဝနကမ္မိကော ပုရေ အာသိံ, ပိတုမာတုမတေနဟံ၊

ပသုမာရေန ဇီဝါမိ, ကုသလံ မေ န ဝိဇ္ဇတိ။

‘‘မမ အာသယသာမန္တာ, တိဿော လောကဂ္ဂနာယကော၊

ပဒါနိ တီဏိ ဒဿေသိ, အနုကမ္ပာယ စက္ခုမာ။

‘‘အက္ကန္တေ စ ပဒေ ဒိသွာ, တိဿနာမဿ သတ္ထုနော၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန, ပဒေ စိတ္တံ ပသာဒယိံ။

‘‘ကောရဏ္ဍံ ပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ, ပါဒပံ ဓရဏီရုဟံ၊

သကောသကံ ဂဟေတွာန, ပဒသေဋ္ဌံ အပူဇယိံ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသမဂစ္ဆဟံ။

‘‘ယံ ယံ ယောနုပပဇ္ဇာမိ, ဒေဝတ္တံ အထ မာနုသံ၊

ကောရဏ္ဍကဆဝီ ဟောမိ, သုပ္ပဘာသော ဘဝါမဟံ။

‘‘ဒွေနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပဒပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘အနုဝဿိကော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၄။ တတ္ထ အနုဝဿိကောတိ အနုဂတော ဥပဂတော ဝဿံ အနုဝဿော, အနုဝဿောဝ အနုဝဿိကော။ ပဗ္ဗဇိတောတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတော, ပဗ္ဗဇိတော ဟုတွာ ဥပဂတဝဿမတ္တော ဧကဝဿိကောတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ အနုဂတံ ပစ္ဆာဂတံ အပဂတံ ဝဿံ အနုဝဿံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ အနုဝဿိကော။ ယဿ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝဿံ အပရိပုဏ္ဏတာယ န ဂဏနူပဂတံ, သော ဧဝံ ဝုတ္တော, တသ္မာ အဝဿိကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပဿ ဓမ္မသုဓမ္မတန္တိ တဝ သတ္ထု ဓမ္မဿ သုဓမ္မဘာဝံ သွာက္ခာတတံ ဧကန္တနိယျာနိကတံ ပဿ, ယတ္ထ အနုဝဿိကော တုဝံ ပဗ္ဗဇိတော။ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ အာသဝက္ခယဉာဏန္တိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ တယာ အနုပ္ပတ္တာ သစ္ဆိကတာ, တတော ဧဝ ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ အနုသိဋ္ဌိ ဩဝါဒေါ အနုသိက္ခိတောတိ ကတကိစ္စတံ နိဿာယ ပီတိသောမနဿဇာတော ထေရော အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ဝဒတီတိ။

သုဂန္ဓတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ နန္ဒိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဩဘာသဇာတန္တိ အာယသ္မတော နန္ဒိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ စေတိယေ စန္ဒနသာရေန ဝေဒိကံ ကာရေတွာ ဥဠာရံ ပူဇာသက္ကာရံ ပဝတ္တေသိ။ တတော ပဋ္ဌာယ အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ပုညကမ္မံ အာစိနိတွာ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ သကျရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ မာတာပိတရော နန္ဒိံ ဇနေန္တော ဇာတောတိ နန္ဒိယောတိ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော အနုရုဒ္ဓါဒီသု သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇန္တေသု သယမ္ပိ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော ကတာဓိကာရတာယ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၅။၁၅-၂၀) –

‘‘ပဒုမုတ္တရော နာမ ဇိနော, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

ဇလိတွာ အဂ္ဂိခန္ဓောဝ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ပရိနိဗ္ဗုတော။

‘‘နိဗ္ဗုတေ စ မဟာဝီရေ, ထူပေါ ဝိတ္ထာရိကော အဟု၊

ဒူရတောဝ ဥပဋ္ဌေန္တိ, ဓာတုဂေဟဝရုတ္တမေ။

‘‘ပသန္နစိတ္တော သုမနော, အကံ စန္ဒနဝေဒိကံ၊

ဒိဿတိ ထူပခန္ဓော စ, ထူပါနုစ္ဆဝိကော တဒါ။

‘‘ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တမာနမှိ, ဒေဝတ္တေ အထ မာနုသေ။

ဩမတ္တံ မေ န ပဿာမိ, ပုဗ္ဗကမ္မဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ပဉ္စဒသကပ္ပသတေ, ဣတော အဋ္ဌ ဇနာ အဟုံ၊

သဗ္ဗေ သမတ္တနာမာ တေ စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ပါစီနဝံသမိဂဒါယေ ဝိဟရန္တေ ဣမသ္မိံ ထေရေ ဧကဒိဝသံ မာရော ပါပိမာ ဘိံသာပေတုကာမော တဿ ဘေရဝရူပံ ဒဿေတိ။ ထေရော တံ ‘‘မာရော အယ’’န္တိ ဉတွာ ‘‘ပါပိမ, ယေ မာရဓေယျံ ဝီတိဝတ္တာ, တေသံ တဝ ကိရိယာ ကိံ ကရိဿတိ, တတောနိဒါနံ ပန တွံ ဧဝ ဝိဃာတံ အနတ္ထံ ပါပုဏိဿသီ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဩဘာသဇာတံ ဖလဂ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၅။ တတ္ထ ဩဘာသဇာတန္တိ ဉာဏောဘာသေန ဇာတောဘာသံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏဿ အဓိဂတတ္တာ။ တေန အနဝသေသတော ကိလေသန္ဓကာရဿ ဝိဟတဝိဒ္ဓံသိတဘာဝတော အတိဝိယ ပဘဿရန္တိ အတ္ထော။ ဖလဂန္တိ ဖလံ ဂတံ ဥပဂတံ, အဂ္ဂဖလဉာဏသဟိတန္တိ အဓိပ္ပါယော။ စိတ္တန္တိ ခီဏာသဝဿ စိတ္တံ သာမညေန ဝဒတိ။ တေနာဟ ‘‘အဘိဏှသော’’တိ။ တဉှိ နိရောဓနိန္နတာယ ခီဏာသဝါနံ နိစ္စကပ္ပံ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနတော ‘‘ဖလေန သဟိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ။ တာဒိသန္တိ တထာရူပံ, အရဟန္တန္တိ အတ္ထော။ အာသဇ္ဇာတိ ဝိသောဓေတွာ ပရိဘုယျ။ ကဏှာတိ မာရံ အာလပတိ, သော ဟိ ကဏှကမ္မတ္တာ ကဏှာဘိဇာတိတာယ စ ‘‘ကဏှော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆသီတိ ဣဓ ကုစ္ဆိအနုပ္ပဝေသာဒိနာ နိရတ္ထကံ ကာယပရိဿမံ ဒုက္ခံ, သမ္ပရာယေ စ အပ္ပတိကာရံ အပါယဒုက္ခံ ဥပဂမိဿသိ ပါပုဏိဿသိ။ တံ သုတွာ မာရော ‘‘ဇာနာတိ မံ သမဏော’’တိ တတ္ထေဝန္တရဓာယီတိ။

နန္ဒိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ အဘယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုတွာ သုဘာသိတံ ဝါစန္တိ အာယသ္မတော အဘယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဓမ္မကထိကော ဟုတွာ ဓမ္မကထနကာလေ ပဌမံ စတူဟိ ဂါထာဟိ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတွာ ပစ္ဆာ ဓမ္မံ ကထေသိ။ တေနဿ ပုညကမ္မဗလေန ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ အပါယပဋိသန္ဓိ နာမ နာဟောသိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘အဘိတ္ထဝိတွာ ပဒုမုတ္တရံ ဇိနံ, ပသန္နစိတ္တော အဘယော သယမ္ဘုံ၊

န ဂစ္ဆိ ကပ္ပါနိ အပါယဘူမိံ, သတသဟဿာနိ ဥဠာရသဒ္ဓေါ’’တိ။ (အပ။ ထေရ ၂။၅၅။၂၂၁)

ခေတ္တသမ္ပတ္တိယာဒီဟိ တဿ စ ပုဗ္ဗပစ္ဆိမသန္နိဋ္ဌာနစေတနာနံ အတိဝိယ ဥဠာရဘာဝေန သော အပရိမေယျော ပုညာဘိသန္ဒော ကုသလာဘိသန္ဒော တာဒိသော အဟောသိ။ ‘‘အစိန္တိယေ ပသန္နာနံ, ဝိပါကော ဟောတိ အစိန္တိယော’’တိ (အပ။ ထေရ ၁။၁။၈၂) ဟိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ တတ္ထ ဟိ ဘဝေ ဥပစိတံ ပုညံ တဿ ဥပတ္ထမ္ဘကမဟောသိ။ တထာ ဟိ သော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကေတကပုပ္ဖေဟိ ပူဇမကာသိ။ ဧဝံ ဥဠာရေဟိ ပုညဝိသေသေဟိ သုဂတီသု ဧဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရညော ဗိမ္ဗိသာရဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ အဘယောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ တဿ ဥပ္ပတ္တိ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ။ သော နိဂဏ္ဌေန နာဋပုတ္တေန ဥဘတောကောဋိကံ ပဉှံ သိက္ခာပေတွာ ‘‘ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဟီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇိတော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ တံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ တဿ ပဉှဿ အနေကံသဗျာကရဏဘာဝေ ဘဂဝတာ ကထိတေ နိဂဏ္ဌာနံ ပရာဇယံ, သတ္ထု စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဝိဒိတွာ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသိ။ တတော ရညေ ဗိမ္ဗိသာရေ ကာလင်္ကတေ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ တာလစ္ဆိဂ္ဂဠူပမသုတ္တဒေသနာယ သောတာပန္နော ဟုတွာ ပုန ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၂။၁၇-၂၂) –

‘‘ဝိနတာနဒိယာ တီရေ, ဝိဟာသိ ပုရိသုတ္တမော၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, ဧကဂ္ဂံ သုသမာဟိတံ။

‘‘မဓုဂန္ဓဿ ပုပ္ဖေန, ကေတကဿ အဟံ တဒါ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌမပူဇယိံ။

‘‘ဧကနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အတ္တနော ပဋိပတ္တိကိတ္တနေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘သုတွာ သုဘာသိတံ ဝါစ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၆။ တတ္ထ သုတွာတိ သောတံ ဩဒဟိတွာ, သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရေတွာ။ သုဘာသိတန္တိ သုဋ္ဌု ဘာသိတံ, သမ္မဒေဝ ဘာသိတံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝတော မဟာကာရုဏိကတာယ စ ကိဉ္စိ အဝိသံဝါဒေတွာ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဧကန္တတော သာဓနဝသေန ဘာသိတံ စတုသစ္စဝိဘာဝနီယဓမ္မကထံ။ န ဟိ သစ္စဝိနိမုတ္တာ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ အတ္ထိ။ ဗုဒ္ဓဿာတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဿ။ အာဒိစ္စဗန္ဓုနောတိ အာဒိစ္စဝံသေ သမ္ဘူတတ္တာ အာဒိစ္စော ဗန္ဓု ဧတဿာတိ အာဒိစ္စဗန္ဓု, ဘဂဝါ။ တဿ အာဒိစ္စဗန္ဓုနော။ အာဒိစ္စဿ ဝါ ဗန္ဓူတိ အာဒိစ္စဗန္ဓု, ဘဂဝါ။ တဿ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝတော။ တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘ယော အန္ဓကာရေ တမသီ ပဘင်္ကရော, ဝေရောစနော မဏ္ဍလီ ဥဂ္ဂတေဇော၊

မာ ရာဟု ဂိလီ စရမန္တလိက္ခေ, ပဇံ မမံ ရာဟု ပမုဉ္စ သူရိယ’’န္တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၉၁)၊

ပစ္စဗျဓိန္တိ ပဋိဝိဇ္ဈိံ။ ဟီ-တိ နိပါတမတ္တံ။ နိပုဏန္တိ သဏှံ ပရမသုခုမံ, နိရောဓသစ္စံ, စတုသစ္စမေဝ ဝါ။ ဟီ-တိ ဝါ ဟေတုအတ္ထေ နိပါတော။ ယသ္မာ ပစ္စဗျဓိံ နိပုဏံ စတုသစ္စံ, တသ္မာ န ဒါနိ ကိဉ္စိ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထော။ ယထာ ကိံ ပဋိဝိဇ္ဈီတိ အာဟ ‘‘ဝါလဂ္ဂံ ဥသုနာ ယထာ’’တိ။ ယထာ သတ္တဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိံ သုသိက္ခိတော ကုသလော ဣဿာသော ဥသုနာ ကဏ္ဍေန အဝိရဇ္ဈန္တော ဝိဇ္ဈေယျ, ဧဝံ ပစ္စဗျဓိံ နိပုဏံ အရိယသစ္စန္တိ ယောဇနာ။

အဘယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ လောမသကင်္ဂိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဒဗ္ဗံ ကုသန္တိ အာယသ္မတော လောမသကင်္ဂိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော နာနာပုပ္ဖေဟိ ပူဇေတွာ တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော ပုန အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောတိ။ တေန စ သမယေန သတ္ထာရာ ဘဒ္ဒေကရတ္တပဋိပဒါယ ကထိတာယ အညတရော ဘိက္ခု ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တဝသေန တေန သာကစ္ဆံ ကရောတိ။ သော တံ န သမ္ပာယာသိ။ အသမ္ပာယန္တော ‘‘အဟံ အနာဂတေ တုယှံ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ ကထေတုံ သမတ္ထော ဘဝေယျ’’န္တိ ပဏိဓာနံ အကာသိ, ဣတရော ‘‘ပုစ္ဆေယျ’’န္တိ။ ဧတေသု ပဌမော ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ သာကိယရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ သုခုမာလဘာဝေန သောဏဿ ဝိယ ပါဒတလေသု လောမာနိ ဇာတာနိ, တေနဿ လောမသကင်္ဂိယောတိ နာမံ အဟောသိ။ ဣတရော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ စန္ဒနောတိ ပညာယိတ္ထ။ လောမသကင်္ဂိယော အနုရုဒ္ဓါဒီသု သကျကုမာရေသု ပဗ္ဗဇန္တေသု ပဗ္ဗဇိတုံ န ဣစ္ဆိ။ အထ နံ သံဝေဇေတုံ စန္ဒနော ဒေဝပုတ္တော ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ ပုစ္ဆိ။ ဣတရော ‘‘န ဇာနာမီ’’တိ။ ပုန ဒေဝပုတ္တော ‘‘အထ ကသ္မာ တယာ ‘ဘဒ္ဒေကရတ္တံ ကထေယျ’န္တိ သင်္ဂရော ကတော, ဣဒါနိ ပန နာမမတ္တမ္ပိ န ဇာနာသီ’’တိ စောဒေသိ။ ဣတရော တေန သဒ္ဓိံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘မယာ ကိရ, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗေ ‘ဣမဿ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ ကထေဿာမီ’တိ သင်္ဂရော ကတော’’တိ ပုစ္ဆိ။ ဘဂဝါ ‘‘အာမ, ကုလပုတ္တ, ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ တယာ ဧဝံ ကတ’’န္တိ အာဟ။ သွာယမတ္ထော ဥပရိပဏ္ဏာသကေ အာဂတနယေန ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အထ လောမသကင်္ဂိယော ‘‘တေန ဟိ, ဘန္တေ, ပဗ္ဗာဇေထ မ’’န္တိ အာဟ။ ဘဂဝါ ‘‘န, ခေါ, တထာဂတာ မာတာပိတူဟိ အနနုညာတံ ပုတ္တံ ပဗ္ဗာဇေန္တီ’’တိ ပဋိက္ခိပိ။ သော မာတု သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘အနုဇာနာဟိ မံ, အမ္မ, ပဗ္ဗဇိတုံ, ပဗ္ဗဇိဿာမဟ’’န္တိ ဝတွာ, မာတရာ ‘‘တာတ, သုခုမာလော တွံ ကထံ ပဗ္ဗဇိဿသီ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘အတ္တနော ပရိဿယသဟနဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ဒဗ္ဗံ ကုသံ ပေါဋကိလ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၇။ တတ္ထ ဒဗ္ဗန္တိ ဒဗ္ဗတိဏမာဟ, ယံ ‘‘သဒ္ဒုလော’’တိပိ ဝုစ္စတိ။ ကုသန္တိ ကုသတိဏံ, ယော ‘‘ကာသော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ပေါဋကိလန္တိ သကဏ္ဋကံ အကဏ္ဋကဉ္စ ဂစ္ဆံ။ ဣဓ ပန သကဏ္ဋကမေဝ အဓိပ္ပေတံ။ ဥသီရာဒီနိ သုဝိညေယျာနိ။ ဒဗ္ဗာဒီနိ တိဏာနိ ဗီရဏတိဏာနိ ပါဒေဟိ အက္ကန္တဿာပိ ဒုက္ခဇနကာနိ ဂမနန္တရာယကရာနိ စ, တာနိ စ ပနာဟံ ဥရသာ ပနုဒိဿာမိ ဥရသာပိ အပနေဿာမိ။ ဧဝံ အပနေန္တော တံ နိမိတ္တံ ဒုက္ခံ သဟန္တော အရညာယတနေ ဂုမ္ဗန္တရံ ပဝိသိတွာ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ သက္ခိဿာမိ။ ကော ပန ဝါဒေါ ပါဒေဟိ အက္ကမနေတိ ဒဿေတိ။ ဝိဝေကမနုဗြူဟယန္တိ ကာယဝိဝေကံ စိတ္တဝိဝေကံ ဥပဓိဝိဝေကဉ္စ အနုဗြူဟယန္တော။ ဂဏသင်္ဂဏိကဉှိ ပဟာယ ကာယဝိဝေကံ အနုဗြူဟယန္တဿေဝ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စိတ္တံ သမာဒဟန္တဿ စိတ္တဝိဝေကော, န သင်္ဂဏိကာရတဿ။ သမာဟိတဿေဝ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တဿ သမထဝိပဿနဉ္စ ယုဂနဒ္ဓံ ကရောန္တဿ ကိလေသာနံ ခေပနေန ဥပဓိဝိဝေကာဓိဂမော, န အသမာဟိတဿ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဝေကမနုဗြူဟယန္တိ ကာယဝိဝေကံ စိတ္တဝိဝေကံ ဥပဓိဝိဝေကဉ္စ အနုဗြူဟယန္တော’’တိ။ ဧဝံ ပန ပုတ္တေန ဝုတ္တေ မာတာ ‘‘တေန ဟိ, တာတ, ပဗ္ဗဇာ’’တိ အနုဇာနိ။ သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ။ တံ သတ္ထာ ပဗ္ဗာဇေသိ။ တံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညံ ပဝိသန္တံ ဘိက္ခူ အာဟံသု – ‘‘အာဝုသော, တွံ သုခုမာလော ကိံ သက္ခိဿသိ အရညေ ဝသိတု’’န္တိ။ သော တေသမ္ပိ တမေဝ ဂါထံ ဝတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တော နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၂။၂၃-၂၇) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟံ၊

ရထိယံ ပဋိပဇ္ဇန္တံ, နာနာပုပ္ဖေဟိ ပူဇယိံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော အညံ ဗျာကရောန္တော တံယေဝ ဂါထံ အဘာသီတိ။

လောမသကင်္ဂိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဇမ္ဗုဂါမိယပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ကစ္စိ နော ဝတ္ထပသုတောတိ အာယသ္မတော ဇမ္ဗုဂါမိယပုတ္တတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ အာစိနန္တော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ ဝေဿဘုဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဧကဒိဝသံ ကိံသုကာနိ ပုပ္ဖါနိ ဒိသွာ တာနိ ပုပ္ဖါနိ ဂဟေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အနုဿရန္တော ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ အာကာသေ ခိပန္တော ပူဇေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန တာဝတိံသေသု နိဗ္ဗတ္တော။ တတော ပရံ ပုညာနိ ကတွာ အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ စမ္ပာယံ ဇမ္ဗုဂါမိယဿ နာမ ဥပါသကဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တေန ပုညကမ္မေန တာဝတိံသေသု နိဗ္ဗတ္တော။ တတော ပရံ ပုညာနိ ကတွာ အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ စမ္ပာယံ ဇမ္ဗုဂါမိယဿ နာမ ဥပါသကဿ ပုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ တေနဿ ဇမ္ဗုဂါမိယပုတ္တောတွေဝ သမညာ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဘဂဝတော သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သာကေတေ အဉ္ဇနဝနေ ဝသတိ။ အထဿ ပိတာ ‘‘ကိံ နု ခေါ မမ ပုတ္တော သာသနေ အဘိရတော ဝိဟရတိ, ဥဒါဟု နော’’တိ ဝီမံသနတ္ထံ ‘‘ကစ္စိ နော ဝတ္ထပသုတော’’တိ ဂါထံ လိခိတွာ ပေသေသိ။ သော တံ ဝါစေတွာ, ‘‘ပိတာ မေ ပမာဒဝိဟာရံ အာသင်္ကတိ, အဟဉ္စ အဇ္ဇာပိ ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ နာတိဝတ္တော’’တိ သံဝေဂဇာတော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၀။၂၅-၃၀) –

‘‘ကိံသုကံ ပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ, ပဂ္ဂဟေတွာန အဉ္ဇလိံ၊

ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌံ သရိတွာန, အာကာသေ အဘိပူဇယိံ။

‘‘တေန ကမ္မေန သုကတေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ဇဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, တာဝတိံသမဂစ္ဆဟံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဉာတီနံ ဝသနနဂရံ ဂန္တွာ သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝံ ပကာသေန္တော ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ဒဿေသိ။ တံ ဒိသွာ ဉာတကာ ပသန္နမာနသာ ဗဟူ သံဃာရာမေ ကာရေသုံ။ ထေရောပိ သကပိတရာ ပေသိတံ ဂါထံ အင်္ကုသံ ကတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ အညံ ဗျာကရောန္တောပိ ပိတုပူဇနတ္ထံ ‘‘ကစ္စိ နော ဝတ္ထပသုတော’’တိ တမေဝ ဂါထံ အဘာသိ။

၂၈။ တတ္ထ ကစ္စီတိ ပုစ္ဆာယံ နိပါတော။ နောတိ ပဋိသေဓေ။ ဝတ္ထပသုတောတိ ဝတ္ထေ ပသုတော ဝတ္ထပသုတော, စီဝရမဏ္ဍနာဘိရတော။ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ ပတ္တမဏ္ဍနာဒိစာပလ္လပဋိက္ခေပဿာပိ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ ‘‘ကစ္စိ န ဝတ္ထပသုတော’’တိပိ ပါဌော, သော ဧဝတ္ထော။ ဘူသနာရတောတိ အတ္တဘာဝဝိဘူသနာယ ရတော အဘိရတော, ယထေကစ္စေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ စပလာ ကာယဒဠှိဗဟုလာ စီဝရာဒိပရိက္ခာရဿ အတ္တနော သရီရဿ စ မဏ္ဍနဝိဘူသနဋ္ဌာနာယ ယုတ္တာ ဟောန္တိ။ ကိမေဝ ပရိက္ခာရပသုတော ဘူသနာရတော စ နာဟောသီတိ အယမေတ္ထ ပဒဒွယဿာပိ အတ္ထော။ သီလမယံ ဂန္ဓန္တိ အခဏ္ဍာဒိဘာဝါပါဒနေန သုပရိသုဒ္ဓဿ စတုဗ္ဗိဓဿပိ သီလဿ ဝသေန ယွာယံ ‘‘ယော စ သီလဝတံ ပဇာတိ န ဣတရာ ဒုဿီလပဇာ, ဒုဿီလတ္တာယေဝ ဒုဿိလျမယံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဝါယတိ, ဧဝံ တွံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ အဝါယိတွာ ကစ္စိ သီလမယံ ဂန္ဓံ ဝါယသီတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ နေတရာ ပဇာတိ န ဣတရာ ဒုဿီလပဇာ, တံ ကစ္စိ န ဟောတိ, ယတော သီလမယံ ဂန္ဓံ ဝါယသီတိ ဗျတိရေကေန သီလဂန္ဓဝါယနမေဝ ဝိဘာဝေတိ။

ဇမ္ဗုဂါမိယပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ဟာရိတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သမုန္နမယမတ္တာနန္တိ အာယသ္မတော ဟာရိတတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညသမ္ဘာရံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ သုဒဿနံ နာမ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ကုဋဇပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ ကတွာ တေန ပုညကမ္မေန သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိနဂရေ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ဟာရိတောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ တဿ ဝယပ္ပတ္တဿ မာတာပိတရော ကုလရူပါဒီဟိ အနုစ္ဆဝိကံ ကုမာရိကံ ဗြာဟ္မဏဓီတရံ အာနေသုံ။ သော တာယ သဒ္ဓိံ ဘောဂသုခံ အနုဘဝန္တော ဧကဒိဝသံ အတ္တနော တဿာ စ ရူပသမ္ပတ္တိံ ဩလောကေတွာ ဓမ္မတာယ စောဒိယမာနော ‘‘ဤဒိသံ နာမ ရူပံ နစိရဿေဝ ဇရာယ မစ္စုနာ စ အဘိပ္ပမဒ္ဒီယတီ’’တိ သံဝေဂံ ပဋိလဘိ။ ကတိပယဒိဝသာတိက္ကမေနေဝ စဿ ဘရိယံ ကဏှသပ္ပေါ ဍံသိတွာ မာရေသိ။ သော တေန ဘိယျောသောမတ္တာယ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မံ သုတွာ ဃရဗန္ဓနေ ဆိန္ဒိတွာ ပဗ္ဗဇိ။ တဿ စ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ န သမ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဥဇုဂတံ န ဟောတိ။ သော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော အညတရံ ဥသုကာရံ ဥသုဒဏ္ဍံ ယန္တေ ပက္ခိပိတွာ ဥဇုံ ကရောန္တံ ဒိသွာ ‘‘ဣမေ အစေတနမ္ပိ နာမ ဥဇုံ ကရောန္တိ, ကသ္မာ အဟံ စိတ္တံ ဥဇုံ န ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တတောဝ ပဋိနိဝတ္တိတွာ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော ဝိပဿနံ အာရဘိ။ အထဿ ဘဂဝါ ဥပရိ အာကာသေ နိသီဒိတွာ ဩဝါဒံ ဒေန္တော ‘‘သမုန္နမယမတ္တာန’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။ အယမေဝ ထေရော အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ဩဝဒန္တော အဘာသီတိ စ ဝဒန္တိ။

၂၉။ တတ္ထ သမုန္နမယန္တိ သမ္မာ ဥန္နမေန္တော, သမာပတ္တိဝသေန ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ တတော ဥဒ္ဓရန္တော ဝီရိယသမတံ ယောဇေန္တောတိ အတ္ထော။ အတ္တာနန္တိ စိတ္တံ, အထ ဝါ သမုန္နမယာတိ ကောသဇ္ဇပက္ခတော သမုန္နမေဟိ။ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော။ ဟီနဝီရိယတာယ တဝ စိတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နပ္ပဋိပဇ္ဇတိ စေ, တံ ဝီရိယာရမ္ဘဝသေန သမ္မာ ဥန္နမေဟိ, အနောနတံ အနပနတံ ကရောဟီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဧဝံ ပန ကရောန္တော ဥသုကာရောဝ တေဇနံ။ စိတ္တံ ဥဇုံ ကရိတွာန, အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒ ဟာရိတာတိ။ ယထာ နာမ ဥသုကာရော ကဏ္ဍံ ဤသကမ္ပိ ဩနတံ အပနတဉ္စ ဝိဇ္ဈန္တော လက္ခံ ဘိန္ဒနတ္ထံ ဥဇုံ ကရောတိ, ဧဝံ ကောသဇ္ဇပါတတော အရက္ခဏေန ဩနတံ ဥဒ္ဓစ္စပါတတော အရက္ခဏေန အပနတံ ဝိဇ္ဈန္တော အပ္ပနာပတ္တိယာ စိတ္တံ ဥဇုံ ကရိတွာန သမာဟိတစိတ္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ သီဃံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒ ပဒါလေဟီတိ။ တံ သုတွာ ထေရော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ နစိရေနေဝ အရဟာ အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၃၅။၃၉-၄၃) –

‘‘ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ, ဝသလော နာမ ပဗ္ဗတော၊

ဗုဒ္ဓေါ သုဒဿနော နာမ, ဝသတေ ပဗ္ဗတန္တရေ။

‘‘ပုပ္ဖံ ဟေမဝန္တံ ဂယှ, ဝေဟာသံ အဂမာသဟံ၊

တတ္ထဒ္ဒသာသိံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဩဃတိဏ္ဏမနာသဝံ။

‘‘ပုပ္ဖံ ကုဋဇမာဒါယ, သီသေ ကတွာနဟံ တဒါ၊

ဗုဒ္ဓဿ အဘိရောပေသိံ, သယမ္ဘုဿ မဟေသိနော။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပုပ္ဖပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အညံ ဗျာကရောန္တောပိ တမေဝ ဂါထံ အဘာသိ။

ဟာရိတတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ဥတ္တိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အာဗာဓေ မေ သမုပ္ပန္နေတိ အာယသ္မတော ဥတ္တိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ စန္ဒဘာဂါယ နဒိယာ မဟာရူပေါ သုသုမာရော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော။ သော ပါရံ ဂန္တုံ နဒိယာ တီရံ ဥပဂတံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ပါရံ နေတုကာမော တီရသမီပေ နိပဇ္ဇိ။ ဘဂဝါ တဿ အနုကမ္ပာယ ပိဋ္ဌိယံ ပါဒေ ဌပေသိ။ သော ဟဋ္ဌော ဥဒဂ္ဂေါ ပီတိဝေဂေန ဒိဂုဏုဿာဟော ဟုတွာ သောတံ ဆိန္ဒန္တော သီဃေန ဇဝေန ဘဂဝန္တံ ပရတီရံ နေသိ။ ဘဂဝါ တဿ စိတ္တပ္ပသာဒံ ဩလောကေတွာ ‘‘အယံ ဣတော စုတော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော ပဋ္ဌာယ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ အမတံ ပါပုဏိဿတီ’’တိ ဗျာကရိတွာ ပက္ကာမိ။

သော တထာ သုဂတီသုယေဝ ပရိဗ္ဘမန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ အညတရဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ ဥတ္တိယော နာမ နာမေန။ သော ဝယပ္ပတ္တော ‘‘အမတံ ပရိယေသိဿာမီ’’တိ ပရိဗ္ဗာဇကော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ဧကဒိဝသံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ သီလာဒီနံ အဝိသောဓိတတ္တာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တော အညေ ဘိက္ခူ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အညံ ဗျာကရောန္တေ ဒိသွာ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ သင်္ခေပေနေဝ ဩဝါဒံ ယာစိ။ သတ္ထာပိ တဿ ‘‘တသ္မာတိဟ တွံ, ဥတ္တိယ, အာဒိမေဝ ဝိသောဓေဟီ’’တိအာဒိနာ (သံ။ နိ။ ၅။၃၆၉) သင်္ခေပေနေဝ ဩဝါဒံ အဒါသိ။ သော တဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိ။ တဿ အာရဒ္ဓဝိပဿနဿ အာဗာဓော ဥပ္ပဇ္ဇိ။ ဥပ္ပန္နေ ပန အာဗာဓေ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုံ ကတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၃။၁၆၉-၁၇၉) –

‘‘စန္ဒဘာဂါနဒီတီရေ, သုသုမာရော အဟံ တဒါ၊

သဂေါစရပသုတောဟံ, နဒိတိတ္ထံ အဂစ္ဆဟံ။

‘‘သိဒ္ဓတ္ထော တမှိ သမယေ, သယမ္ဘူ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော၊

နဒိံ တရိတုကာမော သော, နဒိတိတ္ထံ ဥပါဂမိ။

‘‘ဥပဂတေ စ သမ္ဗုဒ္ဓေ, အဟမ္ပိ တတ္ထုပါဂမိံ၊

ဥပဂန္တွာန သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဣမံ ဝါစံ ဥဒီရယိံ။

‘‘အဘိရူဟ မဟာဝီရ, တာရေဿာမိ အဟံ တုဝံ၊

ပေတ္တိကံ ဝိသယံ မယှံ, အနုကမ္ပ မဟာမုနိ။

‘‘မမ ဥဂ္ဂဇ္ဇနံ သုတွာ, အဘိရူဟိ မဟာမုနိ၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန, တာရေသိံ လောကနာယကံ။

‘‘နဒိယာ ပါရိမေ တီရေ, သိဒ္ဓတ္ထော လောကနာယကော၊

အဿာသေသိ မမံ တတ္ထ, အမတံ ပါပုဏိဿတိ။

‘‘တမှာ ကာယာ စဝိတွာန, ဒေဝလောကံ အဂစ္ဆဟံ၊

ဒိဗ္ဗသုခံ အနုဘဝိံ, အစ္ဆရာဟိ ပုရက္ခတော။

‘‘သတ္တက္ခတ္တုဉ္စ ဒေဝိန္ဒော, ဒေဝရဇ္ဇမကာသဟံ၊

တီဏိက္ခတ္တုံ စက္ကဝတ္တီ, မဟိယာ ဣဿရော အဟုံ။

‘‘ဝိဝေကမနုယုတ္တောဟံ, နိပကော စ သုသံဝုတော၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, တာရေသိံ ယံ နရာသဘံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, တရဏာယ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အတ္တနော သမ္မာ ပဋိပတ္တိယာ ပရိပုဏ္ဏာကာရဝိဘာဝနမုခေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘အာဗာဓေ မေ သမုပ္ပန္နေ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၀။ တတ္ထ အာဗာဓေ မေ သမုပ္ပန္နေတိ သရီရဿ အာဗာဓနတော ‘‘အာဗာဓော’’တိ လဒ္ဓနာမေ ဝိသဘာဂဓာတုက္ခောဘဟေတုကေ ရောဂေ မယှံ သဉ္ဇာတေ။ သတိ မေ ဥဒပဇ္ဇထာတိ ‘‘ဥပ္ပန္နော ခေါ မေ အာဗာဓော, ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယဒိဒံ အာဗာဓော ဝဍ္ဎေယျ။ ယာဝ ပနာယံ အာဗာဓော န ဝဍ္ဎတိ, ဟန္ဒာဟံ ဝီရိယံ အာရဘာမိ ‘အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ အသစ္ဆိကတဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’’တိ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုဘူတာ သတိ တဿေဝ အာဗာဓဿ ဝသေန ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပီဠိယမာနဿ မယှံ ဥဒပါဒိ။ တေနာဟ ‘‘အာဗောဓော မေ သမုပ္ပန္နော, ကာလော မေ နပ္ပမဇ္ဇိတု’’န္တိ။ ဧဝံ ဥပ္ပန္နဉှိ သတိံ အင်္ကုသံ ကတွာ အယံ ထေရော အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ။

ဥတ္တိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

၁။ ဂဟွရတီရိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဖုဋ္ဌော ဍံသေဟီတိ အာယသ္မတော ဂဟွရတီရိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ သိခိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မိဂလုဒ္ဒေါ ဟုတွာ အရညေ ဝိစရန္တော အဒ္ဒသ သိခိံ ဘဂဝန္တံ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒေဝနာဂယက္ခာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ, ဒိသွာ ပန ပသန္နမာနသော ‘‘ဓမ္မော ဧသ ဝုစ္စတီ’’တိ သရေ နိမိတ္တံ အဂ္ဂဟေသိ။ သော တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နော ပုန အပရာပရံ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ‘‘အဂ္ဂိဒတ္တော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဝယပ္ပတ္တော ဘဂဝတော ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒေါ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂဟွရတီရေ နာမ အရညဋ္ဌာနေ ဝသတိ။ တေနဿ ဂဟွရတီရယောတိ သမညာ အဟောသိ။ သော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၂။၄၄-၅၀) –

‘‘မိဂလုဒ္ဒေါ ပုရေ အာသိ, အရညေ ဝိပိနေ အဟံ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, ဒေဝသံဃပုရက္ခတံ။

‘‘စတုသစ္စံ ပကာသေန္တံ, ဒေသေန္တံ, အမတံ ပဒံ၊

အဿောသိံ မဓုရံ ဓမ္မံ, သိခိနော လောကဗန္ဓုနော။

‘‘ဃောသေ စိတ္တံ ပသာဒေသိံ, အသမပ္ပဋိပုဂ္ဂလေ၊

တတ္ထ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ဥတ္တရိံ ဒုတ္တရံ ဘဝံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ သညမလဘိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဃောသသညာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ သာဝတ္ထိယံ အဂမာသိ။ တဿ အာဂတဘာဝံ သုတွာ ဉာတကာ ဥပဂန္တွာ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေသုံ။ သော ကတိပယဒိဝသေ ဝသိတွာ အရညမေဝ ဂန္တုကာမော အဟောသိ။ တံ ဉာတကာ, ‘‘ဘန္တေ, အရညံ နာမ ဍံသမကသာဒိဝသေန ဗဟုပရိဿယံ, ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ အာဟံသု။ တံ သုတွာ ထေရော ‘‘အရညဝါသောယေဝ မယှံ ရုစ္စတီ’’တိ ဝိဝေကာဘိရတိကိတ္တနမုခေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘ဖုဋ္ဌော ဍံသေဟီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၁။ တတ္ထ ဖုဋ္ဌော ဍံသေဟိ မကသေဟီတိ ဍံသနသီလတာယ ‘‘ဍံသာ’’တိ လဒ္ဓနာမာဟိ အန္ဓကမက္ခိကာဟိ, မကသနညိတေဟိ စ သူစိမုခပါဏေဟိ ဖုဿိတော ဒဋ္ဌောတိ အတ္ထော။ အရညသ္မိန္တိ ‘‘ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ။ ၆၅၄) ဝုတ္တအရညလက္ခဏယောဂတော အရညေ။ ဗြဟာဝနေတိ မဟာရုက္ခဂစ္ဆဂဟနတာယ မဟာဝနေ အရညာနိယံ။ နာဂေါ သင်္ဂါမသီသေဝါတိ သင်္ဂါမာဝစရော ဟတ္ထိနာဂေါ ဝိယ သင်္ဂါမမုဒ္ဓနိ ပရသေနာသမ္ပဟာရံ။ ‘‘အရညဝါသော နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတော ထောမိတော’’တိ ဥဿာဟဇာတော သတော သတိမာ ဟုတွာ တတြ တသ္မိံ အရညေ, တသ္မိံ ဝါ ဍံသာဒိသမ္ဖဿေ ဥပဋ္ဌိတေ အဓိဝါသယေ အဓိဝါသေယျ သဟေယျ, ‘‘ဍံသာဒယော မံ အာဗာဓေန္တီ’’တိ အရညဝါသံ န ဇဟေယျာတိ အတ္ထော။

ဂဟွရတီရိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ သုပ္ပိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အဇရံ ဇီရမာနေနာတိ အာယသ္မတော သုပ္ပိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညာယတနေ ဝသန္တော တတ္ထ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဖလာဖလံ အဒါသိ, တထာ ဘိက္ခုသံဃဿ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ကာလေ ခတ္တိယကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အနုက္ကမေန ဝိညုတံ ပတ္တော ကလျာဏမိတ္တသန္နိဿယေန လဒ္ဓသံဝေဂေါ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဗဟုဿုတော အဟောသိ။ ဇာတိမဒေန သုတမဒေန စ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေန္တော ပရေ စ ဝမ္ဘေန္တော ဝိဟာသိ။ သော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ တဿ ကမ္မဿ နိဿန္ဒေန သာဝတ္ထိယံ ပရိဘူတရူပေ သုသာနဂေါပကကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ သုပ္ပိယောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ အထ ဝိညုတံ ပတ္တော အတ္တနော သဟာယဘူတံ သောပါကတ္ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ တဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိတွာ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ ‘‘အဇရံ ဇီရမာနေနာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၂။ တတ္ထ အဇရန္တိ ဇရာရဟိတံ, နိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယာဟ။ တဉှိ အဇာတတ္တာ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဇရာ, ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ သာ နတ္ထီတိ ဇရာဘာဝဟေတုတောပိ အဇရံ နာမ။ ဇီရမာနေနာတိ ဇီရန္တေန, ခဏေ ခဏေ ဇရံ ပါပုဏန္တေန။ တပ္ပမာနေနာတိ သန္တပ္ပမာနေန, ရာဂါဒီဟိ ဧကာဒသဟိ အဂ္ဂီဟိ ဒယှမာနေန။ နိဗ္ဗုတိန္တိ ယထာဝုတ္တသန္တာပါဘာဝတော နိဗ္ဗုတသဘာဝံ နိဗ္ဗာနံ။ နိမိယန္တိ ပရိဝတ္တေယျံ စေတာပေယျံ။ ပရမံ သန္တိန္တိ အနဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရပရိဠာဟဝူပသမဓမ္မတာယ ဥတ္တမံ သန္တိံ။ စတူဟိ ယောဂေဟိ အနနုဗန္ဓတ္တာ ယောဂက္ခေမံ။ အတ္တနော ဥတ္တရိတရဿ ကဿစိ အဘာဝတော အနုတ္တရံ။ အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ခဏေ ခဏေ ဇရာယ အဘိဘုယျမာနတ္တာ ဇီရမာနေန, တထာ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ သန္တပ္ပမာနေန ဂတော ဧဝံ အနိစ္စေန ဒုက္ခေန အသာရေန သဗ္ဗထာပိ အနုပသန္တသဘာဝေန သဥပဒ္ဒဝေန, တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော အဇရံ ပရမုပသမဘူတံ ကေနစိ အနုပဒ္ဒုတံ အနုတ္တရံ နိဗ္ဗာနံ နိမိယံ ပရိဝတ္တေယျံ ‘‘မဟာ ဝတ မေ လာဘော မဟာ ဥဒယော ဟတ္ထဂတော’’တိ။ ယထာ ဟိ မနုဿာ ယံ ကိဉ္စိ ဘဏ္ဍံ ပရိဝတ္တေန္တာ နိရပေက္ခာ ဂယှမာနေန သမ္ဗဟုမာနာ ဟောန္တိ, ဧဝမယံ ထေရော ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော အတ္တနော ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ နိရပေက္ခတံ, နိဗ္ဗာနံ ပဋိပေသိတတ္တဉ္စ ပကာသေန္တော ‘‘နိမိယံ ပရမံ သန္တိံ, ယောဂက္ခေမံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဝတွာ တမေဝ ပဋိပတ္တိံ ပရိဗြူဟယန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၂။၅၁-၇၇) –

‘‘ဝရုဏော နာမ နာမေန, ဗြာဟ္မဏော မန္တပါရဂူ၊

ဆဍ္ဍေတွာ ဒသ ပုတ္တာနိ, ဝနမဇ္ဈောဂဟိံ တဒါ။

‘‘အဿမံ သုကတံ ကတွာ, သုဝိဘတ္တံ မနောရမံ၊

ပဏ္ဏသာလံ ကရိတွာန, ဝသာမိ ဝိပိနေ အဟံ။

‘‘ပဒုမုတ္တရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊