ထေရဂါထာ-အဋ္ဌကထာ (ပ)

မမုဒ္ဓရိတုကာမော သော, အာဂစ္ဆိ မမ အဿမံ။

‘‘ယာဝတာ ဝနသဏ္ဍမှိ, ဩဘာသော ဝိပုလော အဟု၊

ဗုဒ္ဓဿ အာနုဘာဝေန, ပဇ္ဇလီ ဝိပိနံ တဒါ။

‘‘ဒိသွာန တံ ပါဋိဟီရံ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ တာဒိနော၊

ပတ္တပုဋံ ဂဟေတွာန, ဖလေန ပူဇယိံ အဟံ။

‘‘ဥပဂန္တွာန သမ္ဗုဒ္ဓံ, သဟခါရိမဒါသဟံ၊

အနုကမ္ပာယ မေ ဗုဒ္ဓေါ, ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ။

‘‘ခါရိဘာရံ ဂဟေတွာန, ပစ္ဆတော ဧဟိ မေ တုဝံ၊

ပရိဘုတ္တေ စ သံဃမှိ, ပုညံ တဝ ဘဝိဿတိ။

‘‘ပုဋကံ တံ ဂဟေတွာန, ဘိက္ခုသံဃဿဒါသဟံ၊

တတ္ထ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, တုသိတံ ဥပပဇ္ဇဟံ။

‘‘တတ္ထ ဒိဗ္ဗေဟိ နစ္စေဟိ, ဂီတေဟိ ဝါဒိတေဟိ စ၊

ပုညကမ္မေန သံယုတ္တံ, အနုဘောမိ သဒါ သုခံ။

‘‘ယံ ယံ ယောနုပပဇ္ဇာမိ, ဒေဝတ္တံ အထ မာနုသံ၊

ဘောဂေ မေ ဦနတာ နတ္ထိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ယာဝတာ စတုရော ဒီပါ, သသမုဒ္ဒါ သပဗ္ဗတာ၊

ဖလံ ဗုဒ္ဓဿ ဒတွာန, ဣဿရံ ကာရယာမဟံ။

‘‘ယာဝတာ ယေ ပက္ခိဂဏာ, အာကာသေ ဥပ္ပတန္တိ စေ၊

တေပိ မေ ဝသမနွေန္တိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ယာဝတာ ဝနသဏ္ဍမှိ, ယက္ခာ ဘူတာ စ ရက္ခသာ၊

ကုမ္ဘဏ္ဍာ ဂရုဠာ စာပိ, ပါရိစရိယံ ဥပေန္တိ မေ။

‘‘ကုမ္မာ သောဏာ မဓုကာရာ, ဍံသာ စ မကသာ ဥဘော၊

တေပိ မံ ဝသမနွေန္တိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘သုပဏ္ဏာ နာမ သကုဏာ, ပက္ခိဇာတာ မဟဗ္ဗလာ၊

တေပိ မံ သရဏံ ယန္တိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ယေပိ ဒီဃာယုကာ နာဂါ, ဣဒ္ဓိမန္တော မဟာယသာ၊

တေပိ မံ ဝသမနွေန္တိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘သီဟာ ဗျဂ္ဃါ စ ဒီပီ စ, အစ္ဆကောကတရစ္ဆကာ၊

တေပိ မံ ဝသမနွေန္တိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဩသဓီ တိဏဝါသီ စ, ယေ စ အာကာသဝါသိနော၊

သဗ္ဗေ မံ သရဏံ ယန္တိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘သုဒုဒ္ဒသံ သုနိပုဏံ, ဂမ္ဘီရံ သုပ္ပကာသိတံ၊

ဖဿယိတွာ ဝိဟရာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဝိမောက္ခေ အဋ္ဌ ဖုသိတွာ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ၊

အာတာပီ နိပကော စာဟံ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ယေ ဖလဋ္ဌာ ဗုဒ္ဓပုတ္တာ, ခီဏဒေါသာ မဟာယသာ၊

အဟမညတရော တေသံ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘အဘိညာပါရမိံ ဂန္တွာ, သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘တေဝိဇ္ဇာ ဣဒ္ဓိပတ္တာ စ, ဗုဒ္ဓပုတ္တာ မဟာယသာ၊

ဒိဗ္ဗသောတံ သမာပန္နာ, တေသံ အညတရော အဟံ။

‘‘သတသဟဿိတော ကပ္ပေ, ယံ ဖလံ အဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဖလဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာပိ တမေဝ ဂါထံ အညာဗျာကရဏဝသေန အဘာသိ။

သုပ္ပိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ သောပါကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယထာပိ ဧကပုတ္တသ္မိန္တိ အာယသ္မတော သောပါကတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော ကာလေ အညတရဿ ကုဋုမ္ဗိကဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ဧကဒိဝသံ သတ္ထာရံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော ဗီဇပူရဖလာနိ သတ္ထု ဥပနေသိ။ ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ။ သော ဘိက္ခုသံဃေ စ အဘိပ္ပသန္နော သလာကဘတ္တံ ပဋ္ဌပေတွာ သံဃုဒ္ဒေသဝသေန တိဏ္ဏံ ဘိက္ခူနံ ယာဝတာယုကံ ခီရဘတ္တံ အဒါသိ။ သော တေဟိ ပုညကမ္မေဟိ အပရာပရံ ဒေဝမနုဿေသု သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ဧကဒါ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဧကဿ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ခီရဘတ္တံ အဒါသိ။ ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသု ဧဝ ပရိဗ္ဘမန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ပုရိမကမ္မနိဿန္ဒေန သာဝတ္ထိယံ အညတရာယ ဒုဂ္ဂတိတ္ထိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ တဿ မာတာ ဒသ မာသေ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ပရိပက္ကေ ဂဗ္ဘေ ဝိဇာယနကာလေ ဝိဇာယိတုံ အသက္ကောန္တီ မုစ္ဆံ အာပဇ္ဇိတွာ ဗဟုဝေလံ မတာ ဝိယ နိပဇ္ဇိ။ တံ ဉာတကာ ‘‘မတာ’’တိ သညာယ သုသာနံ နေတွာ စိတကံ အာရောပေတွာ ဒေဝတာနုဘာဝေန ဝါတဝုဋ္ဌိယာ ဥဋ္ဌိတာယ အဂ္ဂိံ အဒတွာ ပက္ကမိံသု။ ဒါရကော ပစ္ဆိမဘာဝိကတ္တာ ဒေဝတာနုဘာဝေန မာတုကုစ္ဆိတော အရောဂေါ နိက္ခမိ။ မာတာ ပန ကာလမကာသိ။ ဒေဝတာ တံ ဂဟေတွာ မနုဿရူပေန သုသာနဂေါပကဿ ဂေဟေ ဌပေတွာ ကတိပယကာလံ ပတိရူပေန အာဟာရေန ပေါသေသိ။ တတော ပရံ သုသာနဂေါပကော စ နံ အတ္တနော ပုတ္တံ ကတွာ ဝဍ္ဎေတိ။ သော တထာ ဝဍ္ဎေန္တော တဿ ပုတ္တေန သုပိယေန နာမ ဒါရကေန သဒ္ဓိံ ကီဠန္တော ဝိစရတိ။ တဿ သုသာနေ ဇာတသံဝဍ္ဎဘာဝတော သောပါကောတိ သမညာ အဟောသိ။

အထေကဒိဝသံ သတ္တဝဿိကံ တံ ဘဂဝါ ပစ္စူသဝေလာယ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ ဝေနေယျဗန္ဓဝေ ဩလောကေတွာ ဉာဏဇလန္တောဂဓံ ဒိသွာ သုသာနဋ္ဌာနံ အဂမာသိ။ ဒါရကော ပုဗ္ဗဟေတုနာ စောဒိယမာနော ပသန္နမာနသော သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ။ သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ကထေသိ။ သော ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ‘‘ပိတရာ အနုညာတောသီ’’တိ ဝုတ္တော ပိတရံ သတ္ထု သန္တိကံ နေသိ။ တဿ ပိတာ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဘန္တေ, ဣမံ ဒါရကံ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ အနုဇာနိ။ သတ္ထာ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ မေတ္တာဘာဝနာယ နိယောဇေသိ။ သော မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သုသာနေ ဝိဟရန္တော စ စိရဿေဝ မေတ္တာဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၄၅။၁-၇) –

‘‘ကကုသန္ဓော မဟာဝီရော, သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂူ၊

ဂဏမှာ ဝူပကဋ္ဌော သော, အဂမာသိ ဝနန္တရံ။

‘‘ဗီဇမိဉ္ဇံ ဂဟေတွာန, လတာယ အာဝုဏိံ အဟံ၊

ဘဂဝါ တမှိ သမယေ, ဈာယတေ ပဗ္ဗတန္တရေ။

‘‘ဒိသွာနဟံ ဒေဝဒေဝံ, ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ၊

ဒက္ခိဏေယျဿ ဝီရဿ, ဗီဇမိဉ္ဇမဒါသဟံ။

‘‘ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပမှိ, ယံ မိဉ္ဇမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗီဇမိဉ္ဇဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟာ ဟုတွာ ပန အညေသံ သောသာနိကဘိက္ခူနံ မေတ္တာဘာဝနာဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာပိ ဧကပုတ္တသ္မိ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၃။ တတ္ထ ယထာတိ ဩပမ္မတ္ထေ နိပါတော။ ဧကပုတ္တသ္မိန္တိ ပုနာတိ စ ကုလဝံသံ တာယတိ စာတိ ပုတ္တော, အတြဇာဒိဘေဒေါ ပုတ္တော။ ဧကော ပုတ္တော ဧကပုတ္တော, တသ္မိံ ဧကပုတ္တသ္မိံ။ ဝိသယေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ။ ပိယသ္မိန္တိ ပိယာယိတဗ္ဗတာယ စေဝ ဧကပုတ္တတာယ စ ရူပသီလာစာရာဒီဟိ စ ပေမကရဏဋ္ဌာနဘူတေ။ ကုသလီတိ ကုသလံ ဝုစ္စတိ ခေမံ သောတ္ထိဘာဝေါ, တံ လဘိတဗ္ဗံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ကုသလီ, သတ္တာနံ ဟိတေသီ မေတ္တဇ္ဈာသယော။ သဗ္ဗေသု ပါဏေသူတိ သဗ္ဗေသု သတ္တေသု။ သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗာသု ဒိသာသု သဗ္ဗေသု ဝါ ဘဝါဒီသု, သဗ္ဗာသု ဝါ အဝတ္ထာသု။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဧကပုတ္တကေ ပိယေ မနာပေ မာတာပိတာ ကုသလီ ဧကန္တဟိတေသီ ဘဝေယျ, ဧဝံ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒါသု သဗ္ဗာသု ဒိသာသု, ကာမဘဝါဒိဘေဒေသု သဗ္ဗေသု ဘဝေသု ဒဟရာဒိဘေဒါသု သဗ္ဗာသု အဝတ္ထာသု စ ဌိတေသု သဗ္ဗေသု သတ္တေသု ဧကန္တဟိတေသိတာယ ကုသလီ ဘဝေယျ, ‘‘မိတ္တော ဥဒါသီနော ပဉ္စတ္ထိကော’’တိ သီမံ အကတွာ သီမာသမ္ဘေဒဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဧကရသံ မေတ္တံ ဘာဝေယျာတိ။ ဣမံ ပန ဂါထံ ဝတွာ ‘‘သစေ တုမှေ အာယသ္မန္တော ဧဝံ မေတ္တာဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇေယျာထ, ယေ တေ ဘဂဝတာ ‘သုခံ သုပတီ’တိအာဒိနာ (အ။ နိ။ ၁၁။၁၅) ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ ဝုတ္တာ, ဧကံသေန တေသံ ဘာဂိနော ဘဝထာ’’တိ ဩဝါဒမဒါသိ။

သောပါကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ ပေါသိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အနာသန္နဝရာတိ အာယသ္မတော ပေါသိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ဗဟုံ ကုသလံ ဥပစိနိတွာ သုဂတီသု ဧဝ သံသရန္တော ဣတော ဒွေနဝုတေ ကပ္ပေ တိဿဿ ဘဂဝတော ကာလေ မိဂလုဒ္ဒေါ ဟုတွာ အရညေ ဝိစရတိ။ အထ ဘဂဝါ တဿ အနုဂ္ဂဟံ ကာတုံ အရညံ ဂန္တွာ တဿ စက္ခုပထေ အတ္တာနံ ဒဿေသိ။ သော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော အာဝုဓံ နိက္ခိပိတွာ ဥပသင်္ကမိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ အဋ္ဌာသိ။ ဘဂဝါ နိသီဒိတုကာမတံ ဒဿေသိ။ သော တာဝဒေဝ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ သမေ ဘူမိဘာဂေ သက္ကစ္စံ သန္ထရိတွာ အဒါသိ။ နိသီဒိ တတ္ထ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ။ နိသိန္နေ ပန ဘဂဝတိ အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ ပဋိသံဝေဒေန္တော ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ သယမ္ပိ ဧကမန္တံ နိသီဒိ။ အထ ဘဂဝါ ‘‘ဧတ္တကံ ဝဋ္ဋတိ ဣမဿ ကုသလဗီဇ’’န္တိ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကာမိ။ အစိရပက္ကန္တေ ဘဂဝတိ တံ သီဟော မိဂရာဇာ ဃာတေသိ။ သော ကာလင်္ကတော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ။ ‘‘သော ကိရ ဘဂဝတိ အနုပဂစ္ဆန္တေ သီဟေန ဃာတိတော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ တံ ဒိသွာ ဘဂဝါ သုဂတိယံ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ ကုသလဗီဇရောပနတ္ထဉ္စ ဥပသင်္ကမိ။

သော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ တတော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ အညတရဿ မဟာဝိဘဝဿ သေဋ္ဌိနော ပုတ္တော သင်္ဂါမဇိတတ္ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ ပေါသိယောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဒါရပရိဂ္ဂဟံ ကတွာ ဧကံ ပုတ္တံ လဘိတွာ အန္တိမဘဝိကတာယ ဓမ္မတာယ စောဒိယမာနော ဇာတိအာဒိံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဝူပကဋ္ဌော ဟုတွာ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၃။၁-၁၂) –

‘‘ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ, လမ္ဗကော နာမ ပဗ္ဗတော၊

တတ္ထေဝ တိဿော သမ္ဗုဒ္ဓေါ, အဗ္ဘောကာသမှိ စင်္ကမိ။

‘‘မိဂလုဒ္ဒေါ တဒါ အာသိံ, အရညေ ကာနနေ အဟံ၊

ဒိသွာန တံ ဒေဝဒေဝံ, တိဏမုဋ္ဌိမဒါသဟံ။

‘‘နိသီဒနတ္ထံ ဗုဒ္ဓဿ, ဒတွာ စိတ္တံ ပသာဒယိံ၊

သမ္ဗုဒ္ဓံ အဘိဝါဒေတွာ, ပက္ကာမိံ ဥတ္တရာမုခေါ။

‘‘အစိရံ ဂတမတ္တဿ, မိဂရာဇာ အပေါထယိ၊

သောဟေန ပေါထိတော, သန္တော တတ္ထ ကာလင်္ကတော အဟံ။

‘‘အာသန္နေ မေ ကတံ ကမ္မံ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌေ အနာသဝေ၊

သုမုတ္တော သရဝေဂေါဝ, ဒေဝလောကမဂစ္ဆဟံ။

‘‘ယူပေါ တတ္ထ သုဘော အာသိ, ပုညကမ္မာဘိနိမ္မိတော၊

သဟဿကဏ္ဍော သတဘေဏ္ဍု, ဓဇာလု ဟရိတာမယော။

‘‘ပဘာ နိဒ္ဓါဝတေ တဿ, သတရံသီဝ ဥဂ္ဂတော၊

အာကိဏ္ဏော ဒေဝကညာဟိ, အာမောဒိံ ကာမကာမိဟံ။

‘‘ဒေဝလောကာ စဝိတွာန, သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

အာဂန္တွာန မနုဿတ္တံ, ပတ္တောမှိ အာသဝက္ခယံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, နိသီဒနမဒါသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, တိဏမုဋ္ဌေ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတုံ သာဝတ္ထိံ အာဂတော ဉာတိံ အနုကမ္ပာယ ဉာတိဂေဟံ အဂမာသိ။ တတ္ထ နံ ပုရာဏဒုတိယိကာ ဝန္ဒိတွာ အာသနဒါနာဒိနာ ပဌမံ ဥပါသိကာ ဝိယ ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ထေရဿ အဇ္ဈာသယံ အဇာနန္တီ ပစ္ဆာ ဣတ္ထိကုတ္တာဒီဟိ ပလောဘေတုကာမာ အဟောသိ။ ထေရော ‘‘အဟော အန္ဓဗာလာ မာဒိသေပိ နာမ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ စိန္တေတွာ ကိဉ္စိ အဝတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ အရညမေဝ ဂတော။ တံ အာရညကာ ဘိက္ခူ ‘‘ကိံ, အာဝုသော, အတိလဟုံ, နိဝတ္တောသိ, ဉာတကေဟိ န ဒိဋ္ဌောသီ’’တိ ပုစ္ဆိံသု။ ထေရော တတ္ထ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခန္တော ‘‘အနာသန္နဝရာ ဧတာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၄။ တတ္ထ အနာသန္နဝရာတိ ဧတာ ဣတ္ထိယော န အာသန္နာ အနုပဂတာ, ဒူရေ ဧဝ ဝါ ဌိတာ ဟုတွာ ဝရာ ပုရိသဿ သေဋ္ဌာ ဟိတာဝဟာ, တဉ္စ ခေါ နိစ္စမေဝ သဗ္ဗကာလမေဝ, န ရတ္တိမေဝ, န ဒိဝါပိ, န ရဟောဝေလာယပိ။ ဝိဇာနတာတိ ဝိဇာနန္တေန။ ‘‘အနာသန္နပရာ’’တိပိ ပါဠိ, သော ဧဝတ္ထော။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – စဏ္ဍဟတ္ထိအဿမဟိံသသီဟဗျဂ္ဃယက္ခရက္ခသပိသာစာပိ မနုဿာနံ အနုပသင်္ကမန္တော ဝရာ သေဋ္ဌာ, န အနတ္ထာဝဟာ, တေ ပန ဥပသင်္ကမန္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံယေဝ အနတ္ထံ ကရေယျုံ။ ဣတ္ထိယော ပန ဥပသင်္ကမိတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ သမ္ပရာယိကံ ဝိမောက္ခနိဿိတမ္ပိ အတ္ထံ ဝိနာသေတွာ မဟန္တံ အနတ္ထံ အာပါဒေန္တိ, တသ္မာ အနာသန္နဝရာ ဧတာ နိစ္စမေဝ ဝိဇာနတာတိ။ ဣဒါနိ တမတ္ထံ အတ္တူပနာယိကံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဂါမာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဂါမာတိ ဂါမံ။ ဥပယောဂတ္ထေ ဟိ ဧတံ နိဿက္ကဝစနံ။ အရညမာဂမ္မာတိ အရညတော အာဂန္တွာ။ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော, နိဿက္ကေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ။ တတောတိ မဉ္စကတော။ အနာမန္တေတွာတိ အနာလပိတွာ ပုရာဏဒုတိယိကံ ‘‘အပ္ပမတ္တာ ဟောဟီ’’တိ ဧတ္တကမ္ပိ အဝတွာ။ ပေါသိယောတိ အတ္တာနမေဝ ပရံ ဝိယ ဝဒတိ။ ယေ ပန ‘‘ပက္ကာမိ’’န္တိ ပဌန္တိ, တေသံ အဟံ ပေါသိယော ပက္ကာမိန္တိ ယောဇနာ။ ယေ ပန ‘‘သာ ဣတ္ထီ ထေရံ ဃရံ ဥပဂတံ ဘောဇေတွာ ပလောဘေတုကာမာ ဇာတာ, တံ ဒိသွာ ထေရော တာဝဒေဝ ဂေဟတော နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ မဉ္စကေ နိသီဒိ။ သာပိ ခေါ ဣတ္ထီ ပစ္ဆာဘတ္တံ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ဝိဟာရေ ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဥပသင်္ကမိ။ တံ ဒိသွာ ထေရော ကိဉ္စိ အဝတွာ ဥဋ္ဌာယ ဒိဝါဋ္ဌာနမေဝ ဂတော’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ‘‘ဂါမာ အရညမာဂမ္မာ’’တိ ဂါထာပဒဿ အတ္ထော ယထာရုတဝသေနေဝ နိယျတိ။ ဝိဟာရော ဟိ ဣဓ ‘‘အရည’’န္တိ အဓိပ္ပေတော။

ပေါသိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ သာမညကာနိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုခံ သုခတ္ထောတိ အာယသ္မတော သာမညကာနိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဟုတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မနုဿယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဧကံ မဉ္စံ အဒါသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ အညတရဿ ပရိဗ္ဗာဇကဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ သာမညကာနီတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝိညုတံ ပတ္တော သတ္ထု ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၃၆။၃၀-၃၃) –

‘‘ဝိပဿိနော ဘဂဝတော, လောကဇေဋ္ဌဿ တာဒိနော၊

ဧကံ မဉ္စံ မယာ ဒိန္နံ, ပသန္နေန သပါဏိနာ။

‘‘ဟတ္ထိယာနံ အဿယာနံ, ဒိဗ္ဗယာနံ သမဇ္ဈဂံ၊

တေန မဉ္စက ဒါနေန, ပတ္တောမှိ အာသဝက္ခယံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ မဉ္စမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, မဉ္စဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ထေရဿ ပန ဂိဟိသဟာယကော ကာတိယာနော နာမ ပရိဗ္ဗာဇကော ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ တိတ္ထိယာနံ ဟတလာဘသက္ကာရတာယ ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ အလဘန္တော အာဇီဝကာပကတော ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘တုမှေ သာကိယပုတ္တိယာ နာမ မဟာလာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တာ သုခေန ဇီဝထ, မယံ ပန ဒုက္ခိတာ ကိစ္ဆဇီဝိကာ, ကထံ နု ခေါ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဉ္စေဝ သမ္ပရာယိကဉ္စ သုခံ သမ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပုစ္ဆိ။ အထဿ ထေရော ‘‘နိပ္ပရိယာယတော သုခံ နာမ လောကုတ္တရသုခမေဝ, တဉ္စ တဒနုရူပံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တဿေဝါ’’တိ အတ္တနာ တဿ အဓိဂတဘာဝံ ပရိယာယေန ဝိဘာဝေန္တော ‘‘သုခံ သုခတ္ထော လဘတေ တဒါစရ’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၅။ တတ္ထ သုခန္တိ နိရာမိသံ သုခံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ။ တဉ္စ ဖလသမာပတ္တိ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ။ တထာ ဟိ ‘‘အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ စေဝ အာယတိဉ္စ သုခဝိပါကော’’ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၅၊ အ။ နိ။ ၅။၂၇၊ ဝိဘ။ ၈၀၄) ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိ (ဓ။ ပ။ ၂၀၃-၂၀၄) စ ဝုတ္တံ။ သုခတ္ထောတိ သုခပ္ပယောဇနော, ယထာဝုတ္တေန သုခေန အတ္ထိကော။ လဘတေတိ ပါပုဏာတိ, အတ္ထိကဿေဝေဒံ သုခံ, န ဣတရဿ။ ကော ပန အတ္ထိကောတိ အာဟ ‘‘တဒါစရ’’န္တိ တဒတ္ထံ အာစရန္တော, ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တောတိ အတ္ထော။ န ကေဝလံ တဒါစရံ သုခမေဝ လဘတေ, အထ ခေါ ကိတ္တိဉ္စ ပပ္ပေါတိ ‘‘ဣတိပိ သီလဝါ သုပရိသုဒ္ဓကာယဝစီကမ္မန္တော သုပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ ဈာယီ ဈာနယုတ္တော’’တိအာဒိနာ ကိတ္တိံ ပရမ္မုခါ ပတ္ထဋယသတံ ပါပုဏာတိ။ ယသဿ ဝဍ္ဎတီတိ သမ္မုခေ ဂုဏာဘိတ္ထဝသင်္ခါတော ပရိဝါရသမ္ပဒါသင်္ခါတော စ ယသော အဿ ပရိဗြူဟတိ။ ဣဒါနိ ‘‘တဒါစရ’’န္တိ သာမညတော ဝုတ္တမတ္ထံ သရူပတော ဒဿေန္တော – ‘‘ယော အရိယမဋ္ဌင်္ဂိကမဉ္ဇသံ ဥဇုံ, ဘာဝေတိ မဂ္ဂံ အမတဿ ပတ္တိယာ’’တိ အာဟ။ တဿတ္ထော ယော ပုဂ္ဂလော ကိလေသေဟိ အာရကတ္တာ ပရိသုဒ္ဓဋ္ဌေန ပဋိပဇ္ဇန္တာနံ အရိယဘာဝကရဏဋ္ဌေန အရိယံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိအဋ္ဌင်္ဂသမုဒါယတာယ အဋ္ဌင်္ဂိကံ, အန္တဒွယရဟိတမဇ္ဈိမပဋိပတ္တိဘာဝတော အကုဋိလဋ္ဌေန အဉ္ဇသံ, ကာယဝင်္ကာဒိပ္ပဟာနတော ဥဇုံ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂနိယဋ္ဌေန ကိလေသေ မာရေန္တော ဂမနဋ္ဌေန စ ‘‘မဂ္ဂ’’န္တိ လဒ္ဓနာမံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒံ အမတဿ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပတ္တိယာ အဓိဂမာယ ဘာဝေတိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပ္ပါဒေတိ ဝဍ္ဎေတိ စ, သော နိပ္ပရိယာယေန ‘‘သုခတ္ထော တဒါစရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တံ သုခံ လဘတိ။ တံ သုတွာ ပရိဗ္ဗာဇကော ပသန္နမာနသော ပဗ္ဗဇိတွာ သမ္မာ ပဋိပဇ္ဇန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ ဣဒမေဝ ထေရဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသိ။

သာမညကာနိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ကုမာပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သာဓု သုတန္တိ အာယသ္မတော ကုမာပုတ္တတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ အဇိနစမ္မဝသနော တာပသော ဟုတွာ ဗန္ဓုမတီနဂရေ ရာဇုယျာနေ ဝသန္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ပါဒဗ္ဘဉ္ဇနတေလံ အဒါသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော။ တတော ပဋ္ဌာယ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ အဝန္တိရဋ္ဌေ ဝေဠုကဏ္ဋကနဂရေ ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တော။ ‘‘နန္ဒော’’တိဿ နာမံ အကံသု။ မာတာ ပနဿ ကုမာ နာမ, တေန ကုမာပုတ္တောတိ ပညာယိတ္ထ။ သော အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ လဒ္ဓပ္ပသာဒေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ပရိယန္တပဗ္ဗတပဿေ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ သပ္ပါယဋ္ဌာနေ ဝသန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၃။၂၄-၃၀) –

‘‘နဂရေ ဗန္ဓုမတိယာ, ရာဇုယျာနေ ဝသာမဟံ၊

စမ္မဝါသီ တဒါ အာသိံ, ကမဏ္ဍလုဓရော အဟံ။

‘‘အဒ္ဒသံ ဝိမလံ ဗုဒ္ဓံ, သယမ္ဘုံ အပရာဇိတံ၊

ပဓာနံ ပဟိတတ္တံ တံ, ဈာယိံ ဈာနရတံ ဝသိံ။

‘‘သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓဉ္စ, ဩဃတိဏ္ဏမနာသဝံ၊

ဒိသွာ ပသန္နသုမနော, အဗ္ဘဉ္ဇနမဒါသဟံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, အဗ္ဘဉ္ဇနမဒါသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, အဗ္ဘဉ္ဇနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အရညေ ကာယဒဠှိဗဟုလေ ဘိက္ခူ, ဒိသွာ တေ ဩဝဒန္တော သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘သာဓု သုတံ သာဓု စရိတက’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၆။ တတ္ထ သာဓူတိ သုန္ဒရံ။ သုတန္တိ သဝနံ။ တဉ္စ ခေါ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ ဝိသေသတော အပ္ပိစ္ဆတာဒိပဋိသံယုတ္တံ ဒသကထာဝတ္ထုသဝနံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ။ သာဓု စရိတကန္တိ တဒေဝ အပ္ပိစ္ဆတာဒိစရိတံ စိဏ္ဏံ, သာဓုစရိတမေဝ ဟိ ‘‘စရိတက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ပဒဒွယေနာပိ ဗာဟုသစ္စံ တဒနုရူပံ ပဋိပတ္တိဉ္စ ‘‘သုန္ဒရ’’န္တိ ဒဿေတိ။ သဒါတိ သဗ္ဗကာလေ နဝကမဇ္ဈိမထေရကာလေ, သဗ္ဗေသု ဝါ ဣရိယာပထက္ခဏေသု။ အနိကေတဝိဟာရောတိ ကိလေသာနံ နိဝါသနဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပဉ္စကာမဂုဏာ နိကေတာ နာမ, လောကိယာ ဝါ ဆဠာရမ္မဏဓမ္မာ။ ယထာဟ – ‘‘ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, ‘နိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ (သံ။ နိ။ ၃။၃)။ တေသံ နိကေတာနံ ပဟာနတ္ထာယ ပဋိပဒါ အနိကေတဝိဟာရော။ အတ္ထပုစ္ဆနန္တိ တံ အာဇာနိတုကာမဿ ကလျာဏမိတ္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထပဘေဒဿ ပုစ္ဆနံ, ကုသလာဒိဘေဒဿ ဝါ အတ္ထဿ သဘာဝဓမ္မဿ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလံ, ကိံ အကုသလံ, ကိံ သာဝဇ္ဇံ, ကိံ အနဝဇ္ဇ’’န္တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၃။၂၉၆) ပုစ္ဆနံ အတ္ထပုစ္ဆနံ။ ပဒက္ခိဏကမ္မန္တိ တံ ပန ပုစ္ဆိတွာ ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိဘာဝေန တဿ ဩဝါဒေ အဓိဋ္ဌာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိ။ ဣဓာပိ ‘‘သာဓူ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဧတံ သာမညန္တိ ‘‘သာဓု သုတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ယံ သုတံ, ယဉ္စ စရိတံ, ယော စ အနိကေတဝိဟာရော, ယဉ္စ အတ္ထပုစ္ဆနံ, ယဉ္စ ပဒက္ခိဏကမ္မံ, ဧတံ သာမညံ ဧသော သမဏဘာဝေါ။ ယသ္မာ ဣမာယ ဧဝ ပဋိပဒါယ သမဏဘာဝေါ, န အညထာ, တသ္မာ ‘‘သာမည’’န္တိ နိပ္ပရိယာယတော မဂ္ဂဖလဿ အဓိဝစနံ။ တဿ ဝါ ပန အယံ အပဏ္ဏကပဋိပဒါ, တံ ပနေတံ သာမညံ ယာဒိသဿ သမ္ဘဝါတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အကိဉ္စနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အပရိဂ္ဂါဟကဿ, ခေတ္တဝတ္ထုဟိရညသုဝဏ္ဏဒါသိဒါသာဒိပရိဂ္ဂဟပဋိဂ္ဂဟဏရဟိတဿာတိ အတ္ထော။

ကုမာပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ကုမာပုတ္တသဟာယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နာနာဇနပဒံ ယန္တီတိ အာယသ္မတော ကုမာပုတ္တသဟာယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော အရညံ ပဝိသိတွာ ဗဟုံ ရုက္ခဒဏ္ဍံ ဆိန္ဒိတွာ ကတ္တရယဋ္ဌိံ ကတွာ သံဃဿ အဒါသိ။ အညဉ္စ ယထာဝိဘဝံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော ပဋ္ဌာယ သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝေဠုကဏ္ဋကနဂရေ ဣဒ္ဓေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ သုဒန္တောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ ‘‘ဝါသုလော’’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ။ သော ကုမာပုတ္တဿ ပိယသဟာယော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ‘‘ကုမာပုတ္တော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ သုတွာ ‘‘န ဟိ နူန သော ဩရကော ဓမ္မဝိနယော, ယတ္ထ ကုမာပုတ္တော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ တဒနုဗန္ဓေန သယမ္ပိ ပဗ္ဗဇိတုကာမော ဟုတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိ။ တဿ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ သော ဘိယျောသောမတ္တာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ သဉ္ဇာတဆန္ဒော ပဗ္ဗဇိတွာ ကုမာပုတ္တေနေဝ သဒ္ဓိံ ပရိယန္တပဗ္ဗတေ ဘာဝနာနုယုတ္တော ဝိဟရတိ။ တေန စ သမယေန သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ နာနာဇနပဒေသု ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာပိ ဂစ္ဆန္တာပိ အာဂစ္ဆန္တာပိ တံ ဌာနံ ဥပဂစ္ဆန္တိ။ တေန တတ္ထ ကောလာဟလံ ဟောတိ။ တံ ဒိသွာ သုဒန္တတ္ထေရော ‘‘ဣမေ ဘိက္ခူ နိယျာနိကသာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဇနပဒဝိတက္ကံ အနုဝတ္တေန္တာ စိတ္တသမာဓိံ ဝိရာဓေန္တီ’’တိ သံဝေဂဇာတော တမေဝ သံဝေဂံ အတ္တနော စိတ္တဒမနဿ အင်္ကုသံ ကရောန္တော ‘‘နာနာဇနပဒံ ယန္တီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၇။ တတ္ထ နာနာဇနပဒန္တိ ဝိသုံ ဝိသုံ နာနာဝိဓံ ဇနပဒံ, ကာသိကောသလာဒိအနေကရဋ္ဌန္တိ အတ္ထော။ ယန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ။ ဝိစရန္တာတိ ‘‘အသုကော ဇနပဒေါ သုဘိက္ခော သုလဘပိဏ္ဍော, အသုကော ခေမော အရောဂေါ’’တိအာဒိဝိတက္ကဝသေန ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ။ အသညတာတိ တဿေဝ ဇနပဒဝိတက္ကဿ အပ္ပဟီနတာယ စိတ္တေန အသံယတာ။ သမာဓိဉ္စ ဝိရာဓေန္တီတိ သဗ္ဗဿပိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဿ မူလဘူတံ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒံ သမာဓိဉ္စ နာမ ဝိရာဓေန္တိ။ စ-သဒ္ဒေါ သမ္ဘာဝနေ။ ဒေသန္တရစရဏေန ဈာယိတုံ ဩကာသာဘာဝေန အနဓိဂတံ သမာဓိံ နာဓိဂစ္ဆန္တာ, အဓိဂတဉ္စ ဝသီဘာဝါနာပါဒနေန ဇီရန္တာ ဝီရာဓေန္တိ နာမ။ ကိံသု ရဋ္ဌစရိယာ ကရိဿတီတိ သူတိ နိပါတမတ္တံ။ ‘‘ဧဝံဘူတာနံ ရဋ္ဌစရိယာ ဇနပဒစာရိကာ ကိံ ကရိဿတိ, ကိံ နာမ အတ္ထံ သာဓေဿတိ, နိရတ္ထကာဝါ’’တိ ဂရဟန္တော ဝဒတိ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဤဒိသီ ဒေသန္တရစရိယာ ဘိက္ခုဿ န အတ္ထာဝဟာ, အပိ စ ခေါ အနတ္ထာဝဟာ သမ္ပတ္တီနံ ဝိရာဓနတော, တသ္မာ။ ဝိနေယျ သာရမ္ဘန္တိ ဝသနပဒေသေ အရတိဝသေန ဥပ္ပန္နံ သာရမ္ဘံ စိတ္တသံကိလေသံ တဒနုရူပေန ပဋိသင်္ခါနေန ဝိနေတွာ ဝူပသမေတွာ။ ဈာယေယျာတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စာတိ ဒုဝိဓေနပိ ဈာနေန ဈာယေယျ။ အပုရက္ခတောတိ မိစ္ဆာဝိတက္ကေဟိ တဏှာဒီဟိ ဝါ န ပုရက္ခတောတိ တေသံ ဝသံ အနုပဂစ္ဆန္တော ကမ္မဋ္ဌာနမေဝ မနသိ ကရေယျာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ပန ဝတွာ ထေရော တမေဝ သံဝေဂံ အင်္ကုသံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၃။၃၆-၄၁) –

‘‘ကာနနံ ဝနမောဂ္ဂယှ, ဝေဠုံ ဆေတွာနဟံ တဒါ၊

အာလမ္ဗနံ ကရိတွာန, သံဃဿ အဒဒိံ ဗဟုံ။

‘‘တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, သုဗ္ဗတေ အဘိဝါဒိယ၊

အာလမ္ဗဒဏ္ဍံ ဒတွာန, ပက္ကာမိံ ဥတ္တရာမုခေါ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဒဏ္ဍမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဒဏ္ဍဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ယံ ပနတ္ထံ အင်္ကုသံ ကတွာ အယံ ထေရော အရဟတ္တံ ပတ္တော, တမေဝတ္ထံ ဟဒယေ ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောပိ ‘‘နာနာဇနပဒံ ယန္တိ’’တိ ဣဒမေဝ ဂါထံ အဘာသိ။ တသ္မာ တဒေဝဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသီတိ။

ကုမာပုတ္တသဟာယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဂဝမ္ပတိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယော ဣဒ္ဓိယာ သရဘုန္တိ အာယသ္မတော ဂဝမ္ပတိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဧကတိံသေ ကပ္ပေ သိခိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နော အပရာပရံ ပုညာနိ ကရောန္တော ကောဏာဂမနဿ ဘဂဝတော စေတိယေ ဆတ္တဉ္စ ဝေဒိကဉ္စ ကာရေသိ။ ကဿပဿ ပန ဘဂဝတော ကာလေ အညတရသ္မိံ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တော။ တသ္မိဉ္စ ကုလေ ဗဟုံ ဂေါမဏ္ဍလံ အဟောသိ။ တံ ဂေါပါလကာ ရက္ခန္တိ။ အယံ တတ္ထ အန္တရန္တရာ ယုတ္တပ္ပယုတ္တံ ဝိစာရေန္တော ဝိစရတိ။ သော ဧကံ ခီဏာသဝတ္ထေရံ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဗဟိဂါမေ ဒေဝသိကံ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဘတ္တကိစ္စံ ကရောန္တံ ဒိသွာ ‘‘အယျော သူရိယာတပေန ကိလမိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ စတ္တာရော သိရီသဒဏ္ဍေ ဥဿာပေတွာ တေသံ ဥပရိ သိရီသသာခါယော ဌပေတွာ သာခါမဏ္ဍပံ ကတွာ အဒါသိ။ ‘‘မဏ္ဍပဿ သမီပေ သိရီသရုက္ခံ ရောပေသီ’’တိ စ ဝဒန္တိ။ တဿ အနုကမ္ပာယ ဒေဝသိကံ ထေရော တတ္ထ နိသီဒိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန တတော စဝိတွာ စာတုမဟာရာဇိကေသု နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ ပုရိမကမ္မသံသူစကံ ဝိမာနဒွါရေ မဟန္တံ သိရီသဝနံ နိဗ္ဗတ္တိ ဝဏ္ဏဂန္ဓသမ္ပန္နေဟိ အညေဟိ ပုပ္ဖေဟိ သဗ္ဗကာလေ ဥပသောဘယမာနံ, တေန တံ ဝိမာနံ ‘‘သေရီသက’’န္တိ ပညာယိတ္ထ။ သော ဒေဝပုတ္တော ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ယသတ္ထေရဿ စတူသု ဂိဟိသဟာယေသု ဂဝမ္ပတိ နာမ ဟုတွာ အာယသ္မတော ယသဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ အတ္တနော သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ။ သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ သော ဒေသနာဝသာနေ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၃။၄၂-၄၇) –

‘‘မိဂလုဒ္ဒေါ ပုရေ အာသိံ, ဝိပိနေ ဝိစရံ အဟံ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂုံ။

‘‘တသ္မိံ မဟာကာရုဏိကေ, သဗ္ဗသတ္တဟိတေ ရတေ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, နေလပုပ္ဖံ အပူဇယိံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တော သာကေတေ ဝိဟရတိ အဉ္ဇနဝနေ။ တေန စ သမယေန ဘဂဝါ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ သာကေတံ ဂန္တွာ အဉ္ဇနဝနေ ဝိဟာသိ။ သေနာသနံ နပ္ပဟောသိ။ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ဝိဟာရသာမန္တာ သရဘုယာ နဒိယာ ဝါလိကာပုဠိနေ သယိံသု။ အထ အဍ္ဎရတ္တသမယေ နဒိယာ ဥဒကောဃေ အာဂစ္ဆန္တေ သာမဏေရာဒယော ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါ အဟေသုံ။ ဘဂဝါ တံ ဉတွာ အာယသ္မန္တံ ဂဝမ္ပတိံ အာဏာပေသိ – ‘‘ဂစ္ဆ, ဂဝမ္ပတိ, ဇလောဃံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရံ ကရောဟီ’’တိ။ ထေရော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ဣဒ္ဓိဗလေန နဒီသောတံ ဝိက္ခမ္ဘိ, တံ ဒူရတောဝ ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ အဋ္ဌာသိ။ တတော ပဋ္ဌာယ ထေရဿ အာနုဘာဝေါ လောကေ ပါကဋော အဟောသိ။ အထေကဒိဝသံ သတ္ထာ မဟတိယာ ဒေဝပရိသာယ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ ထေရံ ဒိသွာ လောကာနုကမ္ပာယ တဿ ဂုဏာနံ ဝိဘာဝနတ္ထံ တံ ပသံသန္တော ‘‘ယော ဣဒ္ဓိယာ သရဘု’’န္တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၈။ တတ္ထ ဣဒ္ဓိယာတိ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိယာ။ သရဘုန္တိ ဧဝံနာမိကံ နဒိံ, ယံ လောကေ ‘‘သရဘု’’န္တိ ဝဒန္တိ။ အဋ္ဌပေသီတိ သန္ဒိတုံ အဒေန္တော သောတံ နိဝတ္တေတွာ ပဗ္ဗတကူဋံ ဝိယ မဟန္တံ ဇလရာသိံ ကတွာ ဌပေသိ။ အသိတောတိ နသိတော, တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယရဟိတော, ဗန္ဓနသင်္ခါတာနံ ဝါ သဗ္ဗသံယောဇနာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ ကေနစိပိ ဗန္ဓနေန အဗဒ္ဓေါ, တတော ဧဝ ဧဇာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝတော အနေဇော သော, ဂဝမ္ပတိ, တံ သဗ္ဗသင်္ဂါတိဂတံ တာဒိသံ သဗ္ဗေပိ ရာဂဒေါသမောဟမာနဒိဋ္ဌိသင်္ဂေ အတိက္ကမိတွာ ဌိတတ္တာ သဗ္ဗသင်္ဂါတိဂတံ, အသေက္ခမုနိဘာဝတော မဟာမုနိံ, တတော ဧဝ ကာမကမ္မဘဝါဒိဘေဒဿ သကလဿပိ ဘဝဿ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတတ္တာ ဘဝဿ ပါရဂုံ။ ဒေဝါ နမဿန္တီတိ ဒေဝါပိ ဣမဿန္တိ, ပဂေဝ ဣတရာ ပဇာတိ။

ဂါထာပရိယောသာနေ မဟတော ဇနကာယဿ ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ။ ထေရော အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘သတ္ထာရံ ပူဇေဿာမီ’’တိ ဣမမေဝ ဂါထံ အဘာသီတိ။

ဂဝမ္ပတိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ တိဿတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌောတိ အာယသ္မတော တိဿတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတိ? အယမ္ပိ ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော တိဿဿ ဘဂဝတော ဗောဓိယာ မူလေ ပုရာဏပဏ္ဏာနိ နီဟရိတွာ သောဓေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ကပိလဝတ္ထုနဂရေ ဘဂဝတော ပိတုစ္ဆာပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ တိဿော နာမ နာမေန။ သော ဘဂဝန္တံ အနုပဗ္ဗဇိတွာ ဥပသမ္ပန္နော ဟုတွာ အရညာယတနေ ဝိဟရန္တော ဇာတိံ ပဋိစ္စ မာနံ ကရောန္တော ကောဓူပါယာသဗဟုလော စ ဥဇ္ဈာနဗဟုလော စ ဟုတွာ ဝိစရတိ, သမဏဓမ္မေ ဥဿုက္ကံ န ကရောတိ။ အထ နံ သတ္ထာ ဧကဒိဝသံ ဒိဝါဋ္ဌာနေ ဝိဝဋမုခံ နိဒ္ဒါယန္တံ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဩလောကေန္တော သာဝတ္ထိတော အာကာသေန ဂန္တွာ တဿ ဥပရိ အာကာသေယေဝ ဌတွာ ဩဘာသံ ဖရိတွာ တေနောဘာသေန ပဋိဗုဒ္ဓဿ သတိံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဩဝါဒံ ဒေန္တော ‘‘သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၃၉။ တတ္ထ သတ္တိယာတိ ဒေသနာသီသမေတံ, ဧကတောဓာရာဒိနာ သတ္ထေနာတိ အတ္ထော။ ဩမဋ္ဌောတိ ပဟတော။ စတ္တာရော ဟိ ပဟာရာ ဩမဋ္ဌော ဥမ္မဋ္ဌော မဋ္ဌော ဝိမဋ္ဌောတိ။ တတ္ထ ဥပရိ ဌတွာ အဓောမုခံ ဒိန္နပဟာရော ဩမဋ္ဌော နာမ, ဟေဋ္ဌာ ဌတွာ ဥဒ္ဓမ္မုခံ ဒိန္နပဟာရော ဥမ္မဋ္ဌော နာမ, အဂ္ဂဠသူစိ ဝိယ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂတော မဋ္ဌော နာမ, သေသော သဗ္ဗောပိ ဝိမဋ္ဌော နာမ။ ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ ဩမဋ္ဌော ဂဟိတော။ သော ဟိ သဗ္ဗဒါရုဏော ဒုရုဒ္ဓရဏသလ္လော ဒုတ္တိကိစ္ဆော အန္တောဒေါသော အန္တောပုဗ္ဗလောဟိတောဝ ဟောတိ, ပုဗ္ဗလောဟိတံ အနိက္ခမိတွာ ဝဏမုခံ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌတိ။ ပုဗ္ဗလောဟိတံ နီဟရိတုကာမေဟိ မဉ္စေန သဒ္ဓိံ ဗန္ဓိတွာ အဓောသိရော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ ပါပုဏန္တိ။ ဍယှမာနေတိ အဂ္ဂိနာ ဈာယမာနေ။ မတ္ထကေတိ သီသေ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ သတ္တိယာ ဩမဋ္ဌော ပုရိသော သလ္လုဗ္ဗာဟနဝဏတိကိစ္ဆနာနံ အတ္ထာယ ဝီရိယံ အာရဘတိ တာဒိသံ ပယောဂံ ကရောတိ ပရက္ကမတိ, ယထာ စ ဍယှမာနေ မတ္ထကေ အာဒိတ္တသီသော ပုရိသော တဿ နိဗ္ဗာပနတ္ထံ ဝီရိယံ အာရဘတိ တာဒိသံ ပယောဂံ ကရောတိ, ဧဝမေဝံ, ဘိက္ခု, ကာမရာဂပ္ပဟာနာယ သတော အပ္ပမတ္တော အတိဝိယ ဥဿာဟဇာတော ဟုတွာ ဝိဟရေယျာတိ။

ဧဝံ ဘဂဝါ တဿ ထေရဿ ကောဓူပါယာသဝူပသမာယ ဩဝါဒံ ဒေန္တော တဒေကဋ္ဌတာယ ကာမရာဂပ္ပဟာနသီသေန ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ။ ထေရော ဣမံ ဂါထံ သုတွာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော ဝိပဿနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟာသိ။ တဿ အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ သတ္ထာ သံယုတ္တကေ တိဿတ္ထေရသုတ္တံ (သံ။ နိ။ ၃။၈၄) ဒေသေသိ။ သော ဒေသနာပရိယောသာနေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၂။၅၃။၆၆-၇၃) –

‘‘ဒေဝလောကေ မနုဿေ စေ, အနုဘောတွာ ဥဘော ယသေ၊

အဝသာနေ စ နိဗ္ဗာနံ, သိဝံ ပတ္တော အနုတ္တရံ။

‘‘သမ္ဗုဒ္ဓံ ဥဒ္ဒိသိတွာန, ဗောဓိံ ဝါ တဿ သတ္ထုနော၊

ယော ပုညံ ပသဝီ ပေါသော, တဿ ကိံ နာမ ဒုလ္လဘံ။

‘‘မဂ္ဂေ ဖလေ အာဂမေ စ, ဈာနာဘိညာဂုဏေသု စ၊

အညေသံ အဓိကော ဟုတွာ, နိဗ္ဗာယာမိ အနာသဝေါ။

‘‘ပုရေဟံ ဗောဓိယာ ပတ္တံ, ဆဍ္ဍေတွာ ဟဋ္ဌမာနသော၊

ဣမေဟိ ဝီသတင်္ဂေဟိ, သမင်္ဂီ ဟောမိ သဗ္ဗထာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော အညံ ဗျာကရောန္တော သတ္ထာရံ ပူဇေတုံ တမေဝ ဂါထံ အဘာသိ။

တိဿတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ဝဍ္ဎမာနတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌောတိ အာယသ္မတော ဝဍ္ဎမာနတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော ဣတော ဒွေနဝုတေ ကပ္ပေ တိဿဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော တိဿံ ဘဂဝန္တံ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော သုပရိပက္ကာနိ ဝဏ္ဋတော မုတ္တာနိ အမ္ဗဖလာနိ အဒါသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညကမ္မာနိ ဥပစိနန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝေသာလိယံ လိစ္ဆဝိရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝဍ္ဎမာနောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော သဒ္ဓေါ ပသန္နော ဒါယကော ဒါနရတော ကာရကော သံဃုပဋ္ဌာကော ဟုတွာ တထာရူပေ အပရာဓေ သတ္ထာရာ ပတ္တနိက္ကုဇ္ဇနကမ္မေ ကာရာပိတေ အဂ္ဂိံ အက္ကန္တော ဝိယ သံဃံ ခမာပေတွာ ကမ္မံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိ, ပဗ္ဗဇိတွာ ပန ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော ဝိဟာသိ။ တံ သတ္ထာ သံဝေဇေန္တော ‘‘သတ္တိယာ ဝိယ ဩမဋ္ဌော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၀။ တတ္ထ ဘဝရာဂပ္ပဟာနာယာတိ ဘဝရာဂဿ ရူပရာဂဿ အရူပရာဂဿ စ ပဇဟနတ္ထာယ။ ယဒိပိ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနာနိ အပ္ပဟာယ ဗဟိဒ္ဓသံယောဇနာနံ ပဟာနံ နာမ နတ္ထိ, နာနန္တရိကဘာဝတော ပန ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနဝစနေန ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ။ ယသ္မာ ဝါ သမုစ္ဆိန္နောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနမ္ပိ ကေသဉ္စိ အရိယာနံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ ဒုပ္ပဟေယျာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ သုပ္ပဟေယျတော ဒုပ္ပဟေယျမေဝ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ဘဝရာဂပ္ပဟာနသီသေန သဗ္ဗဿာပိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနဿ ပဟာနမာဟ။ ထေရဿ ဧဝ ဝါ အဇ္ဈာသယဝသေနေဝံ ဝုတ္တံ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။

ဝဍ္ဎမာနတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ပဉ္စမဝဂ္ဂေါ

၁။ သိရိဝဍ္ဎတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဝိဝရမနုပတန္တိ ဝိဇ္ဇုတာတိ အာယသ္မတော သိရိဝဍ္ဎတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ကိင်္ကဏိပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ ကတွာ တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ, သိရိဝဍ္ဎောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမေ သတ္ထရိ သဒ္ဓမ္မေ စ ဥပ္ပန္နပ္ပသာဒေါ ဟေတုသမ္ပန္နတာယ ပဗ္ဗဇိ။ ပဗ္ဗဇိတွာ စ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ဝေဘာရပဏ္ဍဝပဗ္ဗတာနံ အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ အရညာယတနေ ပဗ္ဗတဂုဟာယံ ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုတ္တော ဝိဟရတိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ မဟာ အကာလမေဃော ဥဋ္ဌဟိ။ ဝိဇ္ဇုလ္လတာ ပဗ္ဗတဝိဝရံ ပဝိသန္တိယော ဝိယ ဝိစရန္တိ။ ထေရဿ ဃမ္မပရိဠာဟာဘိဘူတဿ သာရဂဗ္ဘေဟိ မေဃဝါတေဟိ ဃမ္မပရိဠာဟော ဝူပသမိ။ ဥတုသပ္ပါယလာဘေန စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ အဟောသိ။ သမာဟိတစိတ္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၁၀-၁၄) –

‘‘ကဉ္စနဂ္ဃိယသင်္ကာသော, သဗ္ဗညူ လောကနာယကော၊

ဩဒကံ ဒဟမောဂ္ဂယှ, သိနာယိ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော။

‘‘ပဂ္ဂယှ ကိင်္ကဏိံ ပုပ္ဖံ, ဝိပဿိဿာဘိရောပယိံ၊

ဥဒဂ္ဂစိတ္တော သုမနော, ဒွိပဒိန္ဒဿ တာဒိနော။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘သတ္တဝီသတိကပ္ပမှိ, ရာဇာ ဘီမရထော အဟု၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အညာပဒေသေန အတ္တသန္နိဿယံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘ဝိဝရမနုပတန္တိ ဝိဇ္ဇုတာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၁။ တတ္ထ ဝိဝရန္တိ အန္တရာ ဝေမဇ္ဈံ။ အနုပတန္တီတိ အနုလက္ခဏေ ပတန္တိ ပဝတ္တန္တိ, ဝိဇ္ဇောတန္တီတိ အတ္ထော။ ဝိဇ္ဇောတနမေဝ ဟိ ဝိဇ္ဇုလ္လတာနံ ပဝတ္တိ နာမ။ အနု-သဒ္ဒယောဂေန စေတ္ထ ဥပယောဂဝစနံ, ယထာ ‘‘ရုက္ခမနုဝိဇ္ဇောတန္တီ’’တိ။ ဝိဇ္ဇုတာတိ သတေရတာ။ ဝေဘာရဿ စ ပဏ္ဍဝဿ စာတိ ဝေဘာရပဗ္ဗတဿ စ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတဿ စ ဝိဝရမနုပတန္တီတိ ယောဇနာ။ နဂဝိဝရဂတောတိ နဂဝိဝရံ ပဗ္ဗတဂုဟံ ဥပဂတော။ ဈာယတီတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနေန လက္ခဏူပနိဇ္ဈာနေန စ ဈာယတိ, သမထဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေန္တော ဘာဝေတိ။ ပုတ္တော အပ္ပဋိမဿ တာဒိနောတိ သီလက္ခန္ဓာဒိဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိယာ ရူပကာယသမ္ပတ္တိယာ စ အနုပမဿ ဥပမာရဟိတဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒီသု တာဒိလက္ခဏသမ္ပတ္တိယာ တာဒိနော ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တော။ ပုတ္တဝစနေနေဝ စေတ္ထ ထေရေန သတ္ထု အနုဇာတဘာဝဒီပနေန အညာ ဗျာကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

သိရိဝဍ္ဎတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ခဒိရဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

စာလေ ဥပစာလေတိ အာယသ္မတော ခဒိရဝနိယရေဝတတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတိ? အယံ ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ တိတ္ထနာဝိကကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ မဟာဂင်္ဂါယ ပယာဂတိတ္ထေ တိတ္ထနာဝါကမ္မံ ကရောန္တော ဧကဒိဝသံ သသာဝကသံဃံ ဘဂဝန္တံ ဂင်္ဂါတီရံ ဥပဂတံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော နာဝါသံဃာဋံ ယောဇေတွာ မဟန္တေန ပူဇာသက္ကာရေန ပရတီရံ ပါပေတွာ အညတရံ ဘိက္ခုံ သတ္ထာရာ အာရညကာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပိယမာနံ ဒိသွာ တဒတ္ထံ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနံ ပဝတ္တေသိ။ ဘဂဝါ စ တဿ ပတ္ထနာယ အဝဇ္ဈဘာဝံ ဗျာကာသိ။ သော တတော ပဋ္ဌာယ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ မဂဓရဋ္ဌေ နာလကဂါမေ ရူပသာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တိ။ တံ ဝယပ္ပတ္တံ မာတာပိတရော ဃရဗန္ဓနေန ဗန္ဓိတုကာမာ ဇာတာ။ သော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ပဗ္ဗဇိတဘာဝံ သုတွာ ‘‘မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတာ အယျော ဥပတိဿော ဣမံ ဝိဘဝံ ဆဍ္ဍေတွာ ပဗ္ဗဇိတော, တေန ဝန္တံ ခေဠပိဏ္ဍံ ကထာဟံ ပစ္ဆာ ဂိလိဿာမီ’’တိ ဇာတသံဝေဂေါ ပါသံ အနုပဂစ္ဆနကမိဂေါ ဝိယ ဉာတကေ ဝဉ္စေတွာ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မသေနာပတိနော ကနိဋ္ဌဘာဝံ နိဝေဒေတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဆန္ဒံ အာရောစေသိ။ ဘိက္ခူ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿံ ဥပသမ္ပာဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေသုံ။ သော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ခဒိရဝနံ ပဝိသိတွာ, ‘‘အရဟတ္တံ ပတွာ ဘဂဝန္တံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ပဿိဿာမီ’’တိ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဉာဏဿ ပရိပါကဂတတ္တာ နစိရဿေဝ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁။၆၂၈-၆၄၃) –

‘‘ဂင်္ဂါ ဘာဂီရထီ နာမ, ဟိမဝန္တာ ပဘာဝိတာ၊

ကုတိတ္ထေ နာဝိကော အာသိံ, ဩရိမေ စ တရိံ အဟံ။

‘‘ပဒုမုတ္တရော နာယကော, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒွိပဒုတ္တမော၊

ဝသီသတသဟဿေဟိ, ဂင်္ဂါတီရမုပါဂတော။

‘‘ဗဟူ နာဝါ သမာနေတွာ, ဝဍ္ဎကီဟိ သုသင်္ခတံ၊

နာဝါယ ဆဒနံ ကတွာ, ပဋိမာနိံ နရာသဘံ။

‘‘အာဂန္တွာန စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, အာရူဟိ တဉ္စ နာဝကံ၊

ဝါရိမဇ္ဈေ ဌိတော သတ္ထာ, ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ။

‘‘ယော သော တာရေသိ သမ္ဗုဒ္ဓံ, သံဃဉ္စာပိ အနာသဝံ၊

တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, ဒေဝလောကေ ရမိဿတိ။

‘‘နိဗ္ဗတ္တိဿတိ တေ ဗျမှံ, သုကတံ နာဝသဏ္ဌိတံ၊

အာကာသေ ပုပ္ဖဆဒနံ, ဓာရယိဿတိ သဗ္ဗဒါ။

‘‘အဋ္ဌပညာသကပ္ပမှိ, တာရကော နာမ ခတ္တိယော၊

စာတုရန္တော ဝိဇိတာဝီ, စက္ကဝတ္တီ ဘဝိဿတိ။

‘‘သတ္တပညာသကပ္ပမှိ, စမ္မကော နာမ ခတ္တိယော၊

ဥဂ္ဂစ္ဆန္တောဝ သူရိယော, ဇောတိဿတိ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကပ္ပသတသဟဿမှိ, ဩက္ကာကကုလသမ္ဘဝေါ၊

ဂေါတမော နာမ ဂေါတ္တေန, သတ္ထာ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘တိဒသာ သော စဝိတွာန, မနုဿတ္တံ ဂမိဿတိ၊

ရေဝတော နာမ နာမေန, ဗြဟ္မဗန္ဓု ဘဝိဿတိ။

‘‘အဂါရာ နိက္ခမိတွာန, သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

ဂေါတမဿ ဘဂဝတော, သာသနေ ပဗ္ဗဇိဿတိ။

‘‘သော ပစ္ဆာ ပဗ္ဗဇိတွာန, ယုတ္တယောဂေါ ဝိပဿကော၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ, နိဗ္ဗာယိဿတိနာသဝေါ။

‘‘ဝီရိယံ မေ ဓုရဓောရယှံ, ယောဂက္ခေမာဓိဝါဟနံ၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘သတသဟဿေ ကတံ ကမ္မံ, ဖလံ ဒဿေသိ မေ ဣဓ၊

သုမုတ္တော သရဝေဂေါဝ, ကိလေသေ ဈာပယီ မမ။

‘‘တတော မံ ဝနနိရတံ, ဒိသွာ လောကန္တဂူ မုနိ၊

ဝနဝါသိဘိက္ခူနဂ္ဂံ, ပညပေသိ မဟာမတိ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဆဠဘိညော ပန ဟုတွာ ထေရော သတ္ထာရံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ဝန္ဒိတုံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ သတ္ထာရံ ဓမ္မသေနာပတိဉ္စ ဝန္ဒိတွာ ကတိပါဟံ ဇေတဝနေ ဝိဟာသိ။ အထ နံ သတ္ထာ အရိယဂဏမဇ္ဈေ နိသိန္နော အာရညကာနံ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ အာရညကာနံ ယဒိဒံ ရေဝတော ခဒိရဝနိယော’’တိ (အ။ နိ။ ၁။၁၉၈, ၂၀၃)။ သော အပရဘာဂေ အတ္တနော ဇာတဂါမံ ဂန္တွာ ‘‘စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာ’’တိ တိဿန္နံ ဘဂိနီနံ ပုတ္တေ ‘‘စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာ’’တိ တယော ဘာဂိနေယျေ အာနေတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေသိ။ တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ ထေရဿ ကောစိဒေဝ အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော။ တံ သုတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ရေဝတံ ‘‘ဂိလာနပုစ္ဆနံ အဓိဂမပုစ္ဆနဉ္စ ကရိဿာမီ’’တိ ဥပဂစ္ဆိ။ ရေဝတတ္ထေရော ဓမ္မသေနာပတိံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ တေသံ သာမဏေရာနံ သတုပ္ပါဒနဝသေန ဩဝဒန္တော ‘‘စာလေ ဥပစာလေ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၂။ တတ္ထ စာလေ ဥပစာလေ သီသူပစာလေတိ တေသံ အာလပနံ။ ‘‘စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာ’’တိ ဟိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန လဒ္ဓနာမာ တေ တယော ဒါရကာ ပဗ္ဗဇိတာပိ တထာ ဝေါဟရီယန္တိ။ ‘‘‘စာလီ, ဥပစာလီ, သီသူပစာလီ’တိ တေသံ နာမ’’န္တိ စ ဝဒန္တိ။ ယဒတ္ထံ ‘‘စာလာ’’တိအာဒိနာ အာမန္တနံ ကတံ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတိဿတာ နု ခေါ ဝိဟရထာ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘အာဂတော ဝေါ ဝါလံ ဝိယ ဝေဓီ’’တိ။ ပတိဿတာတိ ပတိဿတိကာ။ ခေါတိ အဝဓာရဏေ။ အာဂတောတိ အာဂစ္ဆိ။ ဝေါတိ တုမှာကံ။ ဝါလံ ဝိယ ဝေဓီတိ ဝါလဝေဓီ ဝိယ, အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – တိက္ခဇဝနနိဗ္ဗေဓိကပညတာယ ဝါလဝေဓိရူပေါ သတ္ထုကပ္ပေါ တုမှာကံ မာတုလတ္ထေရော အာဂတော, တသ္မာ သမဏသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ သတိသမ္ပဇညယုတ္တာ ဧဝ ဟုတွာ ဝိဟရထ, ‘‘ယထာဓိဂတေ ဝိဟာရေ အပ္ပမတ္တာ ဘဝထာ’’တိ။

တံ သုတွာ တေ သာမဏေရာ ဓမ္မသေနာပတိဿ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒိဝတ္တံ ကတွာ ဥဘိန္နံ မာတုလတ္ထေရာနံ ပဋိသန္ထာရဝေလာယံ နာတိဒူရေ သမာဓိံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသီဒိံသု။ ဓမ္မသေနာပတိ ရေဝတတ္ထေရေန သဒ္ဓိံ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ တေ သာမဏေရေ ဥပသင်္ကမိ, တေ တထာကာလပရိစ္ဆေဒဿ ကတတ္တာ ထေရေ ဥပသင်္ကမန္တေ ဧဝ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌံသု။ ထေရော ‘‘ကတရကတရဝိဟာရေန ဝိဟရထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တေဟိ ‘‘ဣမာယ ဣမာယာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဒါရကေပိ နာမ ဧဝံ ဝိနေန္တော မယှံ ဘာတိကော ပစ္စပါဒိ ဝတ ဓမ္မဿ အနုဓမ္မ’’န္တိ ထေရံ ပသံသန္တော ပက္ကာမိ။

ခဒိရဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ သုမင်္ဂလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုမုတ္တိကောတိ အာယသ္မတော သုမင်္ဂလတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ရုက္ခဒေဝတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ။ သော ဧကဒိဝသံ သတ္ထာရံ နှာယိတွာ ဧကစီဝရံ ဌိတံ ဒိသွာ သောမနဿပ္ပတ္တော ဟုတွာ အပ္ဖေါဋေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ ဂါမကေ တာဒိသေန ကမ္မနိဿန္ဒေန ဒလိဒ္ဒကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ သုမင်္ဂလောတိ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ခုဇ္ဇကာသိတနင်္ဂလကုဒ္ဒါလပရိက္ခာရော ဟုတွာ ကသိယာ ဇီဝတိ။ သော ဧကဒိဝသံ ရညာ ပသေနဒိကောသလေန ဘဂဝတော ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနေ ပဝတ္တိယမာနေ ဒါနောပကရဏာနိ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တေဟိ မနုဿေဟိ သဒ္ဓိံ ဒဓိဃဋံ ဂဟေတွာ အာဂတော ဘိက္ခူနံ သက္ကာရသမ္မာနံ ဒိသွာ ‘‘ဣမေ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ သုခုမဝတ္ထသုနိဝတ္ထာ သုဘောဇနာနိ ဘုဉ္ဇိတွာ နိဝါတေသု သေနာသနေသု ဝိဟရန္တိ, ယံနူနာဟမ္ပိ ပဗ္ဗဇေယျ’’န္တိ စိန္တေတွာ, အညတရံ မဟာထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇာဓိပ္ပါယံ နိဝေဒေသိ။ သော တံ ကရုဏာယန္တော ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိ။ သော အရညေ ဝိဟရန္တော ဧကဝိဟာရေ နိဗ္ဗိန္နော ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟုတွာ, ဝိဗ္ဘမိတုကာမော ဉာတိဂါမံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ကစ္ဆံ ဗန္ဓိတွာ ခေတ္တံ ကသန္တေ ကိလိဋ္ဌဝတ္ထနိဝတ္ထေ သမန္တတော ရဇောကိဏ္ဏသရီရေ ဝါတာတပေန ဖုဿန္တေ ကဿကေ ဒိသွာ, ‘‘မဟန္တံ ဝတိမေ သတ္တာ ဇီဝိကနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ ပစ္စနုဘောန္တီ’’တိ သံဝေဂံ ပဋိလဘိ။ ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ ယထာဂဟိတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဥပဋ္ဌာသိ။ သော အညတရံ ရုက္ခမူလံ ဥပဂန္တွာ ဝိဝေကံ လဘိတွာ ယောနိသော မနသိကရောန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၁၁-၁၉) –

‘‘အတ္ထဒဿီ ဇိနဝရော, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

ဝိဟာရာ အဘိနိက္ခမ္မ, တဠာကံ ဥပသင်္ကမိ။

‘‘နှာတွာ ပိတွာ စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဥတ္တရိတွေကစီဝရော၊

အဋ္ဌာသိ ဘဂဝါ တတ္ထ, ဝိလောကေန္တော ဒိသောဒိသံ။

‘‘ဘဝနေ ဥပဝိဋ္ဌောဟံ, အဒ္ဒသံ လောကနာယကံ၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန, အပ္ဖေါဋေသိံ အဟံ တဒါ။

‘‘သတရံသိံဝ ဇောတန္တံ, ပဘာသန္တံဝ ကဉ္စနံ၊

နစ္စဂီတေ ပယုတ္တောဟံ, ပဉ္စင်္ဂတူရိယမှိ စ။

‘‘ယံ ယံ ယောနုပပဇ္ဇာမိ, ဒေဝတ္တံ အထ မာနုသံ၊

သဗ္ဗေ သတ္တေ အဘိဘောမိ, ဝိပုလော ဟောတိ မေ ယသော။

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ၊

အတ္တာနံ တောသယိတွာန, ပရေ တောသေသိ တွံ မုနိ။

‘‘ပရိဂ္ဂဟေ နိသီဒိတွာ, ဟာသံ ကတွာန သုဗ္ဗတေ၊

ဥပဋ္ဌဟိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓံ, တုသိတံ ဥပပဇ္ဇဟံ။

‘‘သောဠသေတော ကပ္ပသတေ, ဒွိနဝဧကစိန္တိတာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သမ္ပတ္တိံ အတ္တနော ဒုက္ခဝိမုတ္တိဉ္စ ကိတ္တနဝသေန ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘သုမုတ္တိကော’’တိအာဒိမာဟ။

၄၃။ တတ္ထ သုမုတ္တိကောတိ သုန္ဒရာ အစ္စန္တိကတာယ အပုနဗ္ဘဝိကာ မုတ္တိ ဧတဿာတိ သုမုတ္တိကော။ တဿ ပန ဝိမုတ္တိယာ ပါသံသိယတာယ အစ္ဆရိယတာယ စ အပ္ဖေါဋေန္တော အာဟ ‘‘သုမုတ္တိကော’’တိ။ ပုန တတ္ထ ဝိမုတ္တိယံ အတ္တနော ပသာဒဿ ဒဠှဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘သာဟု သုမုတ္တိကောမှီ’’တိ အာဟ။ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု မုတ္တိကော ဝတမှီ’’တိ အတ္ထော။ ‘‘ကုတော ပနာယံ သုမုတ္တိကတာ’’တိ? ကာမဉ္စာယံ ထေရော သဗ္ဗသ္မာပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော သုဝိမုတ္တော, အတ္တနော ပန တာဝ ဥပဋ္ဌိတံ အတိဝိယ အနိဋ္ဌဘူတံ ဒုက္ခံ ဒဿေန္တော ‘‘တီဟိ ခုဇ္ဇကေဟီ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ခုဇ္ဇကေဟီတိ ခုဇ္ဇသဘာဝေဟိ, ခုဇ္ဇာကာရေဟိ ဝါ။ နိဿက္ကဝစနဉ္စေတံ မုတ္တသဒ္ဒါပေက္ခာယ။ ကဿကော ဟိ အခုဇ္ဇောပိ သမာနော တီသု ဌာနေသု အတ္တာနံ ခုဇ္ဇံ ကတွာ ဒဿေတိ လာယနေ ကသနေ ကုဒ္ဒါလကမ္မေ စ။ ယော ဟိ ပန ကဿကော လာယနာဒီနိ ကရောတိ, တာနိပိ အသိတာဒီနိ ကုဋိလာကာရတော ခုဇ္ဇကာနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တီဟိ ခုဇ္ဇကေဟီ’’တိ။

ဣဒါနိ တာနိ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘အသိတာသု မယာ, နင်္ဂလာသု မယာ, ခုဒ္ဒကုဒ္ဒါလာသု မယာ’’တိ အာဟ။ တတ္ထ အသိတာသု မယာတိ လဝိတ္တေဟိ မယာ မုတ္တန္တိ အတ္ထော။ နိဿက္ကေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ။ သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော။ အပရေ ပန ‘‘အသိတာသု မယာတိ လဝိတ္တေဟိ ကရဏဘူတေဟိ မယာ ခုဇ္ဇိတ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ တေသံ မတေန ကရဏတ္ထေ ဟေတုမှိ ဝါ ဘုမ္မဝစနံ။ ‘‘နင်္ဂလာသူ’’တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသံ ကတွာ ဝုတ္တံ, နင်္ဂလေဟိ ကသိရေဟီတိ အတ္ထော။ အတ္တနာ ဝဠဉ္ဇိတကုဒ္ဒါလဿ သဘာဝတော ဝဠဉ္ဇနေန ဝါ အပ္ပကတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ခုဒ္ဒကုဒ္ဒါလာသူ’’တိ ‘‘ကုဏ္ဌကုဒ္ဒါလာသူ’’တိပိ ပါဠိ။ ဝဠဉ္ဇနေနေဝ အတိခိဏခဏိတ္တေသူတိ အတ္ထော။ ဣဓမေဝါတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော။ အထ ဝါပီတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ။ ဂါမကေ ဌိတတ္တာ တာနိ အသိတာဒီနိ ကိဉ္စာပိ ဣဓေဝ မမ သမီပေယေဝ, တထာပိ အလမေဝ ဟောတီတိ အတ္ထော။ တုရိတဝသေန စေတံ အာမေဍိတဝစနံ။ ဈာယာတိ ဖလသမာပတ္တိဇ္ဈာနဝသေန ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိဝသေန စ ဈာယ။ သုမင်္ဂလာတိ အတ္တာနံ အာလပတိ။ ဈာနေ ပန အာဒရဒဿနတ္ထံ အာမေဍိတံ ကတံ။ အပ္ပမတ္တော ဝိဟရာတိ သတိပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ အပ္ပမတ္တောသိ တွံ, တသ္မာ ဣဒါနိ သုခံ ဝိဟရ, သုမင်္ဂလ။ ကေစိ ပန ‘‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဧဝ ဝိပဿနာယ ဝီထိပဋိပန္နာယ သာသနေ သဉ္ဇာတာဘိရတိယာ ယထာနုဘူတံ ဃရာဝါသဒုက္ခံ ဇိဂုစ္ဆန္တော ထေရော ဣမံ ဂါထံ ဝတွာ ပစ္ဆာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီ’’တိ ဝဒန္တိ။ တေသံ မတေန ‘‘ဈာယ အပ္ပမတ္တော ဝိဟရာ’’တိ ပဒါနံ အတ္ထော ဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေနပိ ယုဇ္ဇတိ ဧဝ။

သုမင်္ဂလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ သာနုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

မတံ ဝါ အမ္မ ရောဒန္တီတိ အာယသ္မတော သာနုတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ဟတ္ထပါဒဓောဝနမုခဝိက္ခာလနာနံ အတ္ထာယ ဥဒကံ ဥပနေသိ။ သတ္ထာ ဟိ ဘောဇနကာလေ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတုကာမော အဟောသိ။ သော သတ္ထု အာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ ဥဒကံ ဥပနေသိ။ ဘဂဝါ ဟတ္ထပါဒေ ဓောဝိတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတုကာမော အဟောသိ။ သော တမ္ပိ ဉတွာ မုခေါဒကံ ဥပနေသိ။ သတ္ထာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ မုခဓောဝနကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေသိ။ ဧဝံ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ တေန ကရီယမာနံ ဝေယျာဝစ္စံ သာဒိယိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ အညတရဿ ဥပါသကဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ တသ္မိံ ဂဗ္ဘဂတေယေဝ ပိတာ ပဝါသံ ဂတော, ဥပါသိကာ ဒသမာသစ္စယေန ပုတ္တံ ဝိဇာယိတွာ သာနူတိဿ နာမံ အကာသိ။ တသ္မိံ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎန္တေ သတ္တဝဿိကံယေဝ နံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ပဗ္ဗာဇေသိ, ‘‘ဧဝမယံ အနန္တရာယော ဝဍ္ဎိတွာ အစ္စန္တသုခဘာဂီ ဘဝိဿတီ’’တိ။ ‘‘သော သာနုသာမဏေရော’’တိ ပညာတော ပညဝါ ဝတ္တသမ္ပန္နော ဗဟုဿုတော ဓမ္မကထိကော သတ္တေသု မေတ္တဇ္ဈာသယော ဟုတွာ ဒေဝမနုဿာနံ ပိယော အဟောသိ မနာပေါတိ သဗ္ဗံ သာနုသုတ္တေ အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။

တဿ အတီတဇာတိယံ မာတာ ယက္ခယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တိ။ တံ ယက္ခာ ‘‘သာနုတ္ထေရဿ အယံ မာတာ’’တိ ဂရုစိတ္တိကာရဗဟုလာ ဟုတွာ မာနေန္တိ။ ဧဝံ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ပုထုဇ္ဇနဘာဝဿ အာဒီနဝံ ဝိဘာဝေန္တံ ဝိယ ဧကဒိဝသံ သာနုဿ ယောနိသော မနသိကာရာဘာဝါ အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ ဝိဗ္ဘမိတုကာမတာစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိ။ တံ တဿ ယက္ခိနိမာတာ ဉတွာ မနုဿမာတုယာ အာရောစေသိ – ‘‘တဝ ပုတ္တော, သာနု, ‘ဝိဗ္ဘမိဿာမီ’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေသိ, တသ္မာ တွံ –

‘‘သာနုံ ပဗုဒ္ဓံ ဝဇ္ဇာသိ, ယက္ခာနံ ဝစနံ ဣဒံ၊

မာကာသိ ပါပကံ ကမ္မံ, အာဝိ ဝါ ယဒိ ဝါ ရဟော။

‘‘သစေ တွံ ပါပကံ ကမ္မံ, ကရိဿသိ ကရောသိ ဝါ၊

န တေ ဒုက္ခာ ပမုတျတ္ထိ, ဥပ္ပစ္စာပိ ပလာယတော’’တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃၉၊ ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၂။၃၂၅ သာနုသာမဏေရဝတ္ထု) –

ဧဝံ ဘဏာဟီ’’တိ။ ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ယက္ခိနိမာတာ တတ္ထေဝန္တရဓာယိ။ မနုဿမာတာ ပန တံ သုတွာ ပရိဒေဝသောကသမာပန္နာ စေတောဒုက္ခသမပ္ပိတာ အဟောသိ။ အထ သာနုသာမဏေရော ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ မာတု သန္တိကံ ဥပဂတော မာတရံ ရောဒမာနံ ဒိသွာ ‘‘အမ္မ, ကိံ နိဿာယ ရောဒသီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တံ နိဿာယာ’’တိ စ ဝုတ္တော မာတု ‘‘မတံ ဝါ, အမ္မ, ရောဒန္တိ, ယော ဝါ ဇီဝံ န ဒိဿတီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၄။ တဿတ္ထော – ‘‘အမ္မ, ရောဒန္တာ နာမ ဉာတကာ မိတ္တာ ဝါ အတ္တနော ဉာတကံ မိတ္တံ ဝါ မတံ ဥဒ္ဒိဿ ရောဒန္တိ ပရလောကံ ဂတတ္တာ, ယော ဝါ ဉာတကော မိတ္တော ဝါ ဇီဝံ ဇီဝန္တော ဒေသန္တရံ ပက္ကန္တတာယ စ န ဒိဿတိ, တံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ရောဒန္တိ, ဥဘယမ္ပေတံ မယိ န ဝိဇ္ဇတိ, ဧဝံ သန္တေ ဇီဝန္တံ ဓရမာနံ မံ ပုရတော ဌိတံ ပဿန္တီ၊ ကသ္မာ, အမ္မ, ရောဒသိ?မံ ဥဒ္ဒိဿ တဝ ရောဒနဿ ကာရဏမေဝ နတ္ထီ’’တိ။

တံ သုတွာ တဿ မာတာ ‘‘မရဏဉှေတံ, ဘိက္ခဝေ, ယော သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တတီ’’တိ (မ။ နိ။ ၃။၆၃) သုတ္တပဒါနုသာရေန ဥပ္ပဗ္ဗဇနံ အရိယဿ ဝိနယေ မရဏန္တိ ဒဿေန္တီ –

‘‘မတံ ဝါ ပုတ္တ ရောဒန္တိ, ယော ဝါ ဇီဝံ န ဒိဿတိ၊

ယော စ ကာမေ စဇိတွာန, ပုနရာဂစ္ဆတေ ဣဓ။

‘‘တံ ဝါပိ ပုတ္တ ရောဒန္တိ, ပုန ဇီဝံ မတော ဟိ သော၊

ကုက္ကုဠာ ဥဗ္ဘတော တာတ, ကုက္ကုဠံ ပတိတုမိစ္ဆသီ’’တိ။ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃၉၊ ဓ။ ပ။ အဋ္ဌ။ ၂။သာနုသာမဏေရဝတ္ထု) –

ဂါထာဒွယံ အဘာသိ။

တတ္ထ ကာမေ စဇိတွာနာတိ နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယေန ဝတ္ထုကာမေ ပဟာယ, တဉ္စ ကိလေသကာမဿ တဒင်္ဂပ္ပဟာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဟေတ္ထ ကာမပရိစ္စာဂေါ အဓိပ္ပေတော။ ပုနရာဂစ္ဆတေ ဣဓာတိ ဣဓ ဂေဟေ ပုနဒေဝ အာဂစ္ဆတိ, ဟီနာယာဝတ္တနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ။ တံ ဝါပီတိ ယော ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိဗ္ဘမတိ, တံ ဝါပိ ပုဂ္ဂလံ မတံ ဝိယမာဒိသိယော ရောဒန္တိ။ ကသ္မာတိ စေ? ပုန ဇီဝံ မတော ဟိ သောတိ ဝိဗ္ဘမနတော ပစ္ဆာ ယော ဇီဝန္တော, သော ဂုဏမရဏေန အတ္ထတော မတောယေဝ။ ဣဒါနိဿ သဝိသေသသံဝေဂံ ဇနေတုံ ‘‘ကုက္ကုဠာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တဿတ္ထော – ‘‘အဟောရတ္တံ အာဒိတ္တံ ဝိယ ဟုတွာ ဍဟနဋ္ဌေန ကုက္ကုဠနိရယသဒိသတ္တာ ကုက္ကုဠာ ဂိဟိဘာဝါ အနုကမ္ပန္တိယာ မယာ ဥဗ္ဘတော ဥဒ္ဓတော, တာတ သာနု, ကုက္ကုဠံ ပတိတုံ ဣစ္ဆသိ ပတိတုကာမောသီ’’တိ။

တံ သုတွာ သာနုသာမဏေရော သံဝေဂဇာတော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၂၅-၂၉) –

‘‘ဘုဉ္ဇန္တံ သမဏံ ဒိသွာ, ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလံ၊

ဃဋေနောဒကမာဒါယ, သိဒ္ဓတ္ထဿ အဒါသဟံ။

‘‘နိမ္မလော ဟောမဟံ အဇ္ဇ, ဝိမလော ခီဏသံသယော၊

ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ, ဖလံ နိဗ္ဗတ္တတေ သုဘံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ဥဒကံ ယမဒါသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဒကဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဧကသဋ္ဌိမှိတော ကပ္ပေ, ဧကောဝ ဝိမလော အဟု၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော ဣမိဿာ ဂါထာယ ဝသေန ‘‘မယှံ ဝိပဿနာရမ္ဘော အရဟတ္တပ္ပတ္တိ စ ဇာတာ’’တိ ဥဒါနဝသေန တမေဝ ဂါထံ ပစ္စုဒါဟာသိ။

သာနုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ရမဏီယဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယထာပိ ဘဒ္ဒေါ အာဇညောတိ အာယသ္မတော ရမဏီယဝိဟာရိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ကောရဏ္ဍပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ အညတရဿ သေဋ္ဌိဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ယောဗ္ဗနမဒေန ကာမေသု မုစ္ဆံ အာပန္နော ဝိဟရတိ။ သော ဧကဒိဝသံ အညတရံ ပါရဒါရိကံ ရာဇပုရိသေဟိ ဝိဝိဓာ ကမ္မကာရဏာ ကရီယမာနံ ဒိသွာ သံဝေဂဇာတော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇိ။ ပဗ္ဗဇိတော စ ရာဂစရိတတာယ နိစ္စကာလံ သုသမ္မဋ္ဌံ ပရိဝေဏံ သူပဋ္ဌိတံ ပါနီယပရိဘောဇနီယံ သုပညတံ မဉ္စပီဌံ ကတွာ ဝိဟရတိ။ တေန သော ရမဏီယဝိဟာရီတွေဝ ပညာယိတ္ထ။

သော ရာဂုဿန္နတာယ အယောနိသော မနသိ ကရိတွာ သဉ္စေတနိကံ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိအာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာ, ‘‘ဓိရတ္ထု, မံ ဧဝံဘူတော သဒ္ဓါဒေယျံ ဘုဉ္ဇေယျ’’န္တိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ‘‘ဝိဗ္ဘမိဿာမီ’’တိ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ, တေန စ မဂ္ဂေန သကဋေသု ဂစ္ဆန္တေသု ဧကော သကဋယုတ္တော ဂေါဏော ပရိဿမန္တော ဝိသမဋ္ဌာနေ ခလိတွာ ပတိ, တံ သာကဋိကာ ယုဂတော မုဉ္စိတွာ တိဏောဒကံ ဒတွာ ပရိဿမံ ဝိနောဒေတွာ ပုနပိ ဓုရေ ယောဇေတွာ အဂမံသု။ ထေရော တံ ဒိသွာ – ‘‘ယထာယံ ဂေါဏော သကိံ ခလိတွာပိ ဥဋ္ဌာယ သကိံ ဓုရံ ဝဟတိ, ဧဝံ မယာပိ ကိလေသဝသေန သကိံ ခလိတေနာပိ ဝုဋ္ဌာယ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တော နိဝတ္တိတွာ ဥပါလိတ္ထေရဿ အတ္တနော ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိတွာ တေန ဝုတ္တဝိဓိနာ အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ သီလံ ပါကတိကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၃၅-၃၉) –

‘‘အက္ကန္တဉ္စ ပဒံ ဒိသွာ, စက္ကာလင်္ကာရဘူသိတံ၊

ပဒေနာနုပဒံ ယန္တော, ဝိပဿိဿ မဟေသိနော။

‘‘ကောရဏ္ဍံ ပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ, သမူလံ ပူဇိတံ မယာ၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန, အဝန္ဒိံ ပဒမုတ္တမံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘သတ္တပညာသကပ္ပမှိ, ဧကော ဝီတမလော အဟုံ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခံ အနုဘဝန္တော အတ္တနော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိယာ သဒ္ဓိံ အရိယဓမ္မာဓိဂမနဒီပနိံ ‘‘ယထာပိ ဘဒ္ဒေါ အာဇညော, ခလိတွာ ပတိတိဋ္ဌတီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၅။ တတ္ထ ခလိတွာတိ ပက္ခလိတွာ။ ပတိတိဋ္ဌတီတိ ပတိဋ္ဌဟတိ, ပုနဒေဝ ယထာဌာနေ တိဋ္ဌတိ။ ဧဝန္တိ ယထာ ဘဒ္ဒေါ ဥသဘာဇာနီယော ဘာရံ ဝဟန္တော ပရိဿမပ္ပတ္တော ဝိသမဋ္ဌာနံ အာဂမ္မ ဧကဝါရံ ပက္ခလိတွာ ပတိတော န တတ္တကေန ဓုရံ ဆဍ္ဍေတိ, ထာမဇဝပရက္ကမသမ္ပန္နတာယ ပန ခလိတွာပိ ပတိတိဋ္ဌတိ, အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဌတွာ ဘာရံ ဝဟတိ, ဧဝံ ကိလေသပရိဿမပ္ပတ္တော ကိရိယာပရာဓေန ခလိတွာ တံ ခလိတံ ထာမဝီရိယသမ္ပတ္တိတာယ ပဋိပါကတိကံ ကတွာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒဿနသမ္ပန္နံ, တတော ဧဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သဝနန္တေ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတတာယ သာဝကံ, တဿ ဥရေ ဝါယာမဇနိတာဘိဇာတိတာယ ဩရသံ ပုတ္တံ ဘဒ္ဒါဇာနီယသဒိသကိစ္စတာယ အာဇာနီယန္တိ စ မံ ဓာရေထ ဥပဓာရေထာတိ အတ္ထော။

ရမဏီယဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ သမိဒ္ဓိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သဒ္ဓါယာဟံ ပဗ္ဗဇိတောတိ အာယသ္မတော သမိဒ္ဓိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတ္တာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော သဝဏ္ဋာနိ ပုပ္ဖါနိ ကဏ္ဏိကဗဒ္ဓါနိ ဂဟေတွာ ပူဇေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ တံ ကုလံ ဓနဓညာဒီဟိ ဝဍ္ဎိ, အတ္တဘာဝေါ စဿ အဘိရူပေါ ဒဿနီယော ဂုဏဝါ ဣတိ ဝိဘဝသမိဒ္ဓိယာ စ ဂုဏသမိဒ္ဓိယာ စ သမိဒ္ဓီတွေဝ ပညာယိတ္ထ။ သော ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဘာဝနာယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော ဝိဟရန္တော ဘဂဝတိ တပေါဒါရာမေ ဝိဟရန္တေ ဧကဒိဝသံ ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘လာဘာ ဝတ မေ သတ္ထာ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သွာက္ခာတေ စာဟံ ဓမ္မဝိနယေ ပဗ္ဗဇိတော, သဗြဟ္မစာရီ စ မေ သီလဝန္တော ကလျာဏဓမ္မာ’’တိ။ တဿေဝံ စိန္တေန္တဿ ဥဠာရံ ပီတိသောမနဿံ ဥဒပါဒိ။ တံ အသဟန္တော မာရော ပါပိမာ ထေရဿ အဝိဒူရေ မဟန္တံ ဘေရဝသဒ္ဒမကာသိ, ပထဝိယာ ဥန္ဒြိယနကာလော ဝိယ အဟောသိ။ ထေရော ဘဂဝတော တမတ္ထံ အာရောစေသိ။ ဘဂဝါ ‘‘မာရော တုယှံ ဝိစက္ခုကမ္မာယ စေတေတိ, ဂစ္ဆ, ဘိက္ခု တတ္ထ အစိန္တေတွာ ဝိဟရာဟီ’’တိ အာဟ။ ထေရော တတ္ထ ဂန္တွာ ဝိဟရန္တော နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၃၀-၃၄) –

‘‘ကဏိကာရံဝ ဇောတန္တံ, နိသိန္နံ ပဗ္ဗတန္တရေ၊

ဩဘာသေန္တံ ဒိသာ သဗ္ဗာ, သိဒ္ဓတ္ထံ နရသာရထိံ။

‘‘ဓနုံ အဒွေဇ္ဈံ ကတွာန, ဥသုံ သန္နယှဟံ တဒါ၊

ပုပ္ဖံ သဝဏ္ဋံ ဆေတွာန, ဗုဒ္ဓဿ အဘိရောပယိံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဧကပညာသိတော ကပ္ပေ, ဧကော အာသိံ ဇုတိန္ဓရော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ တတ္ထေဝ ဝိဟရန္တဿ ထေရဿ ခီဏာသဝဘာဝံ အဇာနန္တော ပုရိမနယေနေဝ မာရော မဟန္တံ ဘေရဝသဒ္ဒံ အကာသိ။ တံ သုတွာ ထေရော အဘီတော အစ္ဆမ္ဘီ ‘‘တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ မယှံ လောမမ္ပိ န ကမ္ပေတီ’’တိ အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘သဒ္ဓါယာဟံ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၆။ တတ္ထ သဒ္ဓါယာတိ ဓမ္မစ္ဆန္ဒသမုဋ္ဌာနာယ ကမ္မဖလသဒ္ဓါယ စေဝ ရတနတ္တယသဒ္ဓါယ စ။ အဟန္တိ အတ္တာနံ နိဒ္ဒိသတိ။ ပဗ္ဗဇိတောတိ ဥပဂတော။ အဂါရသ္မာတိ ဂေဟတော ဃရာဝါသတော ဝါ။ အနဂါရိယန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, သာ ဟိ ယံကိဉ္စိ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ ‘အဂါရဿ ဟိတ’န္တိ အဂါရိယံ နာမ, တဒဘာဝတော ‘‘အနဂါရိယာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သတိ ပညာ စ မေ ဝုဍ္ဎာတိ သရဏလက္ခဏာ သတိ, ပဇာနနလက္ခဏာ ပညာတိ ဣမေ ဓမ္မာ ဝိပဿနာက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ယာဝ အရဟတ္တာ မေ ဝုဍ္ဎာ ဝဍ္ဎိတာ, န ဒါနိ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာ အတ္ထိ သတိပညာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာတိ ဒဿေတိ။ စိတ္တဉ္စ သုသမာဟိတန္တိ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန စေဝ လောကုတ္တရသမာဓိဝသေန စ စိတ္တံ မေ သုဋ္ဌု သမာဟိတံ, န ဒါနိ တဿ သမာဓာတဗ္ဗံ အတ္ထိ, သမာဓိ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တောတိ ဒဿေတိ။ တသ္မာ ကာမံ ကရဿု ရူပါနီတိ ပါပိမ မံ ဥဒ္ဒိဿ ယာနိ ကာနိစိ ဝိပ္ပကာရာနိ ယထာရုစိံ ကရောဟိ, တေဟိ ပန နေဝ မံ ဗျာဓယိဿသိ မမ သရီရကမ္ပနမတ္တမ္ပိ ကာတုံ န သက္ခိဿသိ, ကုတော စိတ္တညထတ္တံ? တသ္မာ တဝ ကိရိယာ အပ္ပဋိစ္ဆိတပဟေနကံ ဝိယ န ကိဉ္စိ အတ္ထံ သောဓေတိ, ကေဝလံ တဝ စိတ္တဝိဃာတမတ္တဖလာတိ ထေရော မာရံ တဇ္ဇေသိ။ တံ သုတွာ မာရော ‘‘ဇာနာတိ မံ သမဏော’’တိ တတ္ထေဝန္တရဓာယိ။

သမိဒ္ဓိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ဥဇ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

နမော တေ ဗုဒ္ဓ ဝီရတ္ထူတိ အာယသ္မတော ဥဇ္ဇယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ကရောန္တော ဣတော ဒွါနဝုတေ ကပ္ပေ တိဿံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော ကဏိကာရပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ အညတရဿ သောတ္တိယဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဥဇ္ဇယောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ဟုတွာ တတ္ထ သာရံ အပဿန္တော ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ဝေဠုဝနံ ဂန္တွာ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝိဟရန္တော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၁-၄) –

‘‘ကဏိကာရံ ပုပ္ဖိတံ ဒိသွာ, ဩစိနိတွာနဟံ တဒါ၊

တိဿဿ အဘိရောပေသိံ, ဩဃတိဏ္ဏဿ တာဒိနော။

‘‘ဒွေနဝုတေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ပဉ္စတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, အရုဏပါဏီတိ ဝိဿုတော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိတွာ ဘဂဝတော ထောမနာကာရေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘နမော တေ ဗုဒ္ဓ ဝီရတ္ထူ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၇။ တတ္ထ နမောတိ ပဏာမကိတ္တနံ။ တေတိ ပဏာမကိရိယာယ သမ္ပဒါနကိတ္တနံ, တုယှန္တိ အတ္ထော။ ဗုဒ္ဓ ဝီရာတိ စ ဘဂဝတော အာလပနံ။ ဘဂဝါ ဟိ ယထာ အဘိညေယျာဒိဘေဒဿ အတ္ထဿ အဘိညေယျာဒိဘေဒေန သယမ္ဘူဉာဏေန အနဝသေသတော ဗုဒ္ဓတ္တာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဧဝံ ပဉ္စန္နမ္ပိ မာရာနံ အဘိပ္ပမဒ္ဒနဝသေန ပဒဟန္တေန မဟတာ ဝီရိယေန သမန္နာဂတတ္တာ ‘‘ဝီရော’’တိ ဝုစ္စတိ။ အတ္ထူတိ ဟောတု, တဿ ‘‘နမော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော။ ဝိပ္ပမုတ္တောသိ သဗ္ဗဓီတိ သဗ္ဗေဟိ ကိလေသေဟိ သဗ္ဗသ္မိဉ္စ သင်္ခါရဂတေ ဝိပ္ပမုတ္တော ဝိသံယုတ္တော အသိ ဘဝသိ, န တယာ ကိဉ္စိ အဝိပ္ပမုတ္တံ နာမ အတ္ထိ, ယတောဟံ တုယှာပဒါနေ ဝိဟရံ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါတိ တုယှံ တဝ အပဒါနေ ဩဝါဒေ ဂတမဂ္ဂေ ပဋိပတ္တိစရိယာယ ဝိဟရံ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ ပဋိပဇ္ဇန္တော ကာမာသဝါဒီနံ စတုန္နမ္ပိ အာသဝါနံ သုပ္ပဟီနတ္တာ အနာသဝေါ ဝိဟရာမိ, တာဒိသဿ နမော တေ ဗုဒ္ဓ-ဝီရတ္ထူတိ။

ဥဇ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ သဉ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယတော အဟန္တိ အာယသ္မတော သဉ္ဇယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ မဟတိ ပူဂေ သံကိတ္တိဝသေန ဝတ္ထုံ သံဃရိတွာ ရတနတ္တယံ ဥဒ္ဒိဿ ပုညံ ကရောန္တော သယံ ဒလိဒ္ဒေါ ဟုတွာ နေသံ ဂဏာဒီနံ ပုညကိရိယာယ ဗျာဝဋော အဟောသိ။ ကာလေန ကာလံ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ပသန္နမာနသော ဘိက္ခူနဉ္စ တံ တံ ဝေယျာဝစ္စံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ သဉ္ဇယော နာမ နာမေန, သော ဝယပ္ပတ္တော ဗြဟ္မာယုပေါက္ခရသာတိအာဒိကေ အဘိညာတေ ဗြာဟ္မဏေ သာသနေ အဘိပ္ပသန္နေ ဒိသွာ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒေါ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိ။ တဿ သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ သော ဓမ္မံ သုတွာ သောတာပန္နော အဟောသိ။ အပရဘာဂေ ပဗ္ဗဇိ။ ပဗ္ဗဇန္တော စ ခုရဂ္ဂေယေဝ ဆဠဘိညော အဟောသီ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၀။၅၁-၅၅) –

‘‘ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော, မဟာပူဂဂဏော အဟု၊

ဝေယျာဝစ္စကရော အာသိံ, သဗ္ဗကိစ္စေသု ဝါဝဋော။

‘‘ဒေယျဓမ္မော စ မေ နတ္ထိ, သုဂတဿ မဟေသိနော၊

အဝန္ဒိံ သတ္ထုနော ပါဒေ, ဝိပ္ပသန္နေန စေတသာ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ဝေယျာဝစ္စံ အကာသဟံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဝေယျာဝစ္စဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဣတော စ အဋ္ဌမေ ကပ္ပေ, ရာဇာ အာသိံ သုစိန္တိတော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဆဠဘိညော ပန ဟုတွာ အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘ယတော အဟံ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၈။ တတ္ထ ယတော အဟံ ပဗ္ဗဇိတောတိ ယတော ပဘုတိ ယတော ပဋ္ဌာယ အဟံ ပဗ္ဗဇိတော။ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ နာဘိဇာနာမိ သင်္ကပ္ပံ, အနရိယံ ဒေါသသံဟိတန္တိ ရာဂါဒိဒေါသသံဟိတံ တတော ဧဝ အနရိယံ နိဟီနံ, အရိယေဟိ ဝါ အနရဏီယတာယ အနရိယေဟိ အရဏီယတာယ စ အနရိယံ ပါပကံ အာရမ္မဏေ အဘူတဂုဏာဒိသင်္ကပ္ပနတော ‘‘သင်္ကပ္ပေါ’’တိ လဒ္ဓနာမံ ကာမဝိတက္ကာဒိမိစ္ဆာဝိတက္ကံ ဥပ္ပါဒိတံ နာဘိဇာနာမီတိ, ‘‘ခုရဂ္ဂေယေဝ မယာ အရဟတ္တံ ပတ္တ’’န္တိ အညံ ဗျာကာသိ။

သဉ္ဇယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ရာမဏေယျကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

စိဟစိဟာဘိနဒိတေတိ အာယသ္မတော ရာမဏေယျကတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော သိခိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပုပ္ဖေဟိ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသု ဧဝ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဣဗ္ဘကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ဇေတဝနပဋိဂ္ဂဟဏေ သဉ္ဇာတပ္ပသာဒေါ ပဗ္ဗဇိတွာ စရိယာနုကူလံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝိဟရတိ။ တဿ အတ္တနော သမ္ပတ္တိယာ ပဗ္ဗဇိတသာရုပ္ပါယ စ ပဋိပတ္တိယာ ပါသာဒိကဘာဝတော ရာမဏေယျကောတွေဝ သမညာ အဟောသိ။ အထေကဒိဝသံ မာရော ထေရံ ဘိံသာပေတုကာမော ဘေရဝသဒ္ဒံ အကာသိ။ တံ သုတွာ ထေရော ထိရပကတိတာယ တေန အသန္တသန္တော ‘‘မာရော အယ’’န္တိ ဉတွာ တတ္ထ အနာဒရံ ဒဿေန္တော ‘‘စိဟစိဟာဘိနဒိတေ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၄၉။ တတ္ထ စိဟစိဟာဘိနဒိတေတိ စိဟစိဟာတိ အဘိဏှံ ပဝတ္တသဒ္ဒတာယ ‘‘စိဟစိဟာ’’တိ လဒ္ဓနာမာနံ ဝဋ္ဋကာနံ အဘိနာဒနိမိတ္တံ, ဝိရဝဟေတူတိ အတ္ထော။ သိပ္ပိကာဘိရုတေဟိ စာတိ သိပ္ပိကာ ဝုစ္စန္တိ ဒေဝကာ ပရနာမကာ ဂေလညေန ဆာတကိသဒါရကာကာရာ သာခါမိဂါ။ ‘‘မဟာကလန္ဒကာ’’တိ ကေစိ, သိပ္ပိကာနံ အဘိရုတေဟိ မဟာဝိရဝေဟိ, ဟေတုမှိ စေတံ ကရဏဝစနံ, တံ ဟေတူတိ အတ္ထော။ န မေ တံ ဖန္ဒတိ စိတ္တန္တိ မမ စိတ္တံ န ဖန္ဒတိ န စဝတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမသ္မိံ အရညေ ဝိရဝဟေတု သိပ္ပိကာဘိရုတဟေတု ဝိယ, ပါပိမ, တဝ ဝိဿရကရဏဟေတု မမ စိတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနတော န ပရိပတတီတိ။ တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ဧကတ္တနိရတဉှိ မေ’’တိ။ ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတု အတ္ထော, ယသ္မာ မမ စိတ္တံ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ ဧကတ္တေ ဧကီဘာဝေ, ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဝိက္ခေပံ ပဟာယ ဧကတ္တေ ဧကဂ္ဂတာယ, ဧကတ္တေ ဧကသဘာဝေ ဝါ နိဗ္ဗာနေ နိရတံ အဘိရတံ, တသ္မာ ကမ္မဋ္ဌာနတော န ဖန္ဒတိ န စဝတီတိ, ဣမံ ကိရ ဂါထံ ဝဒန္တော ဧဝ ထေရော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂၁။၅-၉) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဘဂဝါ, သတရံသီ ပတာပဝါ၊

စင်္ကမနံ သမာရူဠှော, မေတ္တစိတ္တော သိခီသဘော။

‘‘ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ဝန္ဒိတွာ ဉာဏမုတ္တမံ၊

မိနေလပုပ္ဖံ ပဂ္ဂယှ, ဗုဒ္ဓဿ အဘိရောပယိံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိပူဇယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဧကူနတိံသကပ္ပမှိ, သုမေဃဃနနာမကော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အယမေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသိ။

ရာမဏေယျကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ဝိမလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဓရဏီ စ သိဉ္စတိ ဝါတိ အာယသ္မတော ဝိမလတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ သင်္ခဓမနကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော တသ္မိံ သိပ္ပေ နိပ္ဖတ္တိံ ဂတော ဧကဒိဝသံ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ပဿိတွာ ပသန္နမာနသော သင်္ခဓမနေန ပူဇံ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ကာလေန ကာလံ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ‘‘အနာဂတေ မေ ဝိမလော ဝိသုဒ္ဓေါ ကာယော ဟောတူ’’တိ ဗောဓိရုက္ခံ ဂန္ဓောဒကေဟိ နှာပေသိ, စေတိယင်္ဂဏဗောဓိယင်္ဂဏေသု အာသနာနိ ဓောဝါပေသိ, ဘိက္ခူနမ္ပိ ကိလိဋ္ဌေ သမဏပရိက္ခာရေ ဓောဝါပေသိ။

သော တတော စဝိတွာ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ ပရိဝတ္တေန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဣဗ္ဘကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ။ တဿ မာတုကုစ္ဆိယံ ဝသန္တဿ နိက္ခမန္တဿ စ ကာယော ပိတ္တသေမှာဒီဟိ အသံကိလိဋ္ဌော ပဒုမပလာသေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အလဂ္ဂေါ ပစ္ဆိမဘဝိကဗောဓိသတ္တဿ ဝိယ သုဝိသုဒ္ဓေါ အဟောသိ, တေနဿ ဝိမလောတွေဝ နာမံ အကံသု။ သော ဝယပ္ပတ္တော ရာဇဂဟပ္ပဝေသနေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ကောသလရဋ္ဌေ ပဗ္ဗတဂုဟာယံ ဝိဟရတိ။ အထေကဒိဝသံ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃော သကလံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပတ္ထရိတွာ ပါဝဿိ။ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိမှိ ဗုဒ္ဓါနံ စက္ကဝတ္တီနဉ္စ ဓရမာနကာလေ ဧဝ ကိရ ဧဝံ ဝဿတိ။ ဃမ္မပရိဠာဟဝူပသမတော ဥတုသပ္ပါယလာဘေန ထေရဿ စိတ္တံ သမာဟိတံ အဟောသိ ဧကဂ္ဂံ။ သော သမာဟိတစိတ္တော တာဝဒေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၀။၅၆-၆၀) –

‘‘ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော, အဟောသိံ သင်္ခဓမ္မကော၊

နိစ္စုပဋ္ဌာနယုတ္တောမှိ, သုဂတဿ မဟေသိနော။

‘‘ဥပဋ္ဌာနဖလံ ပဿ, လောကနာထဿ တာဒိနော၊

သဋ္ဌိ တူရိယသဟဿာနိ, ပရိဝါရေန္တိ မံ သဒါ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ဥပဋ္ဌဟိံ မဟာဣသိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဥပဋ္ဌာနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘စတုဝီသေ ဣတော ကပ္ပေ, မဟာနိဂ္ဃေါသနာမကာ၊

သောဠသာသိံသု ရာဇာနော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ကတကိစ္စတာယ တုဋ္ဌမာနသော ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော ‘‘ဓရဏီ စ သိဉ္စတိ ဝါတိ မာလုတော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၅၀။ တတ္ထ ဓရဏီတိ ပထဝီ, သာ ဟိ သကလံ ဓရာဓရံ ဓာရေတီတိ ‘‘ဓရဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သိဉ္စတီတိ သမန္တတော နဘံ ပူရေတွာ အဘိပ္ပဝဿတော မဟာမေဃဿ ဝုဋ္ဌိဓာရာဟိ သိဉ္စတိ။ ဝါတိ မာလုတောတိ ဥဒကဖုသိတသမ္မိဿတာယ သီတလော ဝါတော ဝါယတိ။ ဝိဇ္ဇုတာ စရတိ နဘေတိ တတ္ထ တတ္ထ ဂဇ္ဇတာ ဂဠဂဠာယတာ မဟာမေဃတော နိစ္ဆရန္တိယော သတေရတာ အာကာသေ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တိ။ ဥပသမန္တိ ဝိတက္ကာတိ ဥတုသပ္ပါယသိဒ္ဓေန သမထဝိပဿနာဓိဂမေန ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဝူပသန္တာ ဟုတွာ ကာမဝိတက္ကာဒယော သဗ္ဗေပိ နဝ မဟာဝိတက္ကာ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန ဥပသမန္တိ။ အနဝသေသတော သမုစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ။ ဝတ္တမာနသမီပတာယ အရိယမဂ္ဂက္ခဏံ ဝတ္တမာနံ ကတွာ ဝဒတိ။ အတီတတ္ထေ ဝါ ဧတံ ပစ္စုပ္ပန္နဝစနံ။ စိတ္တံ သုသမာဟိတံ မမာတိ တတော ဧဝ လောကုတ္တရသမာဓိနာ မမ စိတ္တံ သုဋ္ဌု သမာဟိတံ, န ဒါနိ တဿ သမာဓာနေ ကိဉ္စိ ကာတဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ထေရော အညံ ဗျာကာသိ။

ဝိမလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ဆဋ္ဌဝဂ္ဂေါ

၁။ ဂေါဓိကာဒိစတုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဝဿတိ ဒေဝေါတိအာဒိကာ စတဿော – ဂေါဓိကော, သုဗာဟု, ဝလ္လိယော, ဥတ္တိယောတိ ဣမေသံ စတုန္နံ ထေရာနံ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? ဣမေပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ဥပစိနန္တာ ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတွာ အညမညံ သဟာယာ ဟုတွာ ဝိစရိံသု။ တေသု ဧကော သိဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝန္တံ ပိဏ္ဍာယ စရန္တံ ဒိသွာ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ အဒါသိ။ ဒုတိယော ပသန္နစိတ္တော ဟုတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိ။ တတိယော ပသန္နစိတ္တော ဧကေန ပုပ္ဖဟတ္ထေန ဘဂဝန္တံ ပူဇေသိ။ စတုတ္ထော သုမနပုပ္ဖေဟိ ပူဇမကာသိ။ ဧဝံ တေ သတ္ထရိ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ပသုတေန တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုန အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သဟာယကာ ဟုတွာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ ပါဝါယံ စတုန္နံ မလ္လရာဇာနံ ပုတ္တာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိံသု။ တေသံ ဂေါဓိကော, သုဗာဟု, ဝလ္လိယော, ဥတ္တိယောတိ နာမာနိ အကံသု။ အညမညံ ပိယသဟာယာ အဟေသုံ။ တေ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ကပိလဝတ္ထုံ အဂမံသု။ တသ္မိဉ္စ သမယေ သတ္ထာ ကပိလဝတ္ထုံ ဂန္တွာ နိဂြောဓာရာမေ ဝသန္တော ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ သုဒ္ဓေါဒနပ္ပမုခေ သကျရာဇာနော ဒမေသိ။ တဒါ တေပိ စတ္တာရော မလ္လရာဇပုတ္တာ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ လဒ္ဓပ္ပသာဒါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနာကမ္မံ ကရောန္တာ နစိရဿေဝ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၁-၂၃) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟံ၊

ပဝရာ အဘိနိက္ခန္တံ, ဝနာ နိဗ္ဗနမာဂတံ။

‘‘ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ပါဒါသိံ, သိဒ္ဓတ္ထဿ မဟေသိနော၊

ပညာယ ဥပသန္တဿ, မဟာဝီရဿ တာဒိနော။

‘‘ပဒေနာနုပဒါယန္တံ, နိဗ္ဗာပေန္တေ မဟာဇနံ၊

ဥဠာရာ ဝိတ္တိ မေ ဇာတာ, ဗုဒ္ဓေ အာဒိစ္စဗန္ဓုနေ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဒါနမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဘိက္ခာဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘သတ္တာသီတိမှိတော ကပ္ပေ, မဟာရေဏုသနာမကာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, သတ္တေတေ စက္ကဝတ္တိနော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဂေါဓိကော ထေရော။

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, နိသဘာဇာနိယံ ယထာ၊

တိဓာပဘိန္နံ မာတင်္ဂံ, ကုဉ္ဇရံဝ မဟေသိနံ။

‘‘ဩဘာသေန္တံ ဒိသာ သဗ္ဗာ, ဥဠုရာဇံဝ ပူရိတံ၊

ရထိယံ ပဋိပဇ္ဇန္တံ, လောကဇေဋ္ဌံ အပဿဟံ။

‘‘ဉာဏေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ပဂ္ဂဟေတွာန အဉ္ဇလိံ၊

ပသန္နစိတ္တော သုမနော, သိဒ္ဓတ္ထမဘိဝါဒယိံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဉာဏသညာယိဒံ ဖလံ။

‘‘တေသတ္တတိမှိတော ကပ္ပေ, သောဠသာသုံ နရုတ္တမာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

သုဗာဟုတ္ထေရော။

‘‘တိဝရာယံ နိဝါသီဟံ, အဟောသိံ မာလိကော တဒါ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, သိဒ္ဓတ္ထံ လောကပူဇိတံ။

‘‘ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ပုပ္ဖဟတ္ထမဒါသဟံ၊

ယတ္ထ ယတ္ထုပပဇ္ဇာမိ, တဿ ကမ္မဿ ဝါဟသာ။

‘‘အနုဘောမိ ဖလံ ဣဋ္ဌံ, ပုဗ္ဗေ သုကတမတ္တနော၊

ပရိက္ခိတ္တော သုမလ္လေဟိ, ပုပ္ဖဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပုပ္ဖပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘စတုန္နဝုတုပါဒါယ, ဌပေတွာ ဝတ္တမာနကံ၊

ပဉ္စရာဇသတာ တတ္ထ, နဇ္ဇသမသနာမကာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဝလ္လိယော ထေရော။

‘‘သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော, ဇာတိပုပ္ဖမဒါသဟံ၊

ပါဒေသု သတ္တ ပုပ္ဖါနိ, ဟာသေနောကိရိတာနိ မေ။

‘‘တေန ကမ္မေနဟံ အဇ္ဇ, အဘိဘောမိ နရာမရေ၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပုပ္ဖပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘သမန္တဂန္ဓနာမာသုံ, တေရသ စက္ကဝတ္တိနော၊

ဣတော ပဉ္စမကေ ကပ္ပေ, စာတုရန္တာ ဇနာဓိပါ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၁-၂၃)၊

ဥတ္တိယော ထေရော။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဣမေ စတ္တာရောပိ ထေရာ လောကေ ပါကဋာ ပညာတာ ရာဇရာဇမဟာမတ္တေဟိ သက္ကတာ ဂရုကတာ ဟုတွာ အရညေ သဟေဝ ဝိဟရန္တိ။ အထေကဒါ ရာဇာ ဗိမ္ဗိသာရော တေ စတ္တာရော ထေရေ ရာဇဂဟံ ဥပဂတေ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ တေမာသံ ဝဿာဝါသတ္ထာယ နိမန္တေတွာ တေသံ ပါဋိယေက္ကံ ကုဋိကာယော ကာရေတွာ သတိသမ္မောသေန န ဆာဒေသိ။ ထေရာ အစ္ဆန္နာသု ကုဋိကာသု ဝိဟရန္တိ။ ဝဿကာလေ ဒေဝေါ န ဝဿတိ။ ရာဇာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ကာရဏံ ဒေဝေါ န ဝဿတီ’’တိ စိန္တေန္တော, တံ ကာရဏံ ဉတွာ, တာ ကုဋိကာယော ဆာဒါပေတွာ, မတ္တိကာကမ္မံ စိတ္တကမ္မဉ္စ ကာရာပေတွာ, ကုဋိကာမဟံ ကရောန္တော မဟတော ဘိက္ခုသံဃဿ ဒါနံ အဒါသိ။ ထေရာ ရညော အနုကမ္ပာယ ကုဋိကာယော ပဝိသိတွာ မေတ္တာသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိံသု။ အထုတ္တရပါစီနဒိသတော မဟာမေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ ထေရာနံ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနက္ခဏေယေဝ ဝဿိတုံ အာရဘိ။ တေသု ဂေါဓိကတ္ထေရော သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ သဟ မေဃဂဇ္ဇိတေန –

၅၁။ ‘‘ဝဿတိ ဒေဝေါ ယထာ သုဂီတံ, ဆန္နာ မေ ကုဋိကာ သုခါ နိဝါတာ၊

စိတ္တံ သုသမာဟိတဉ္စ မယှံ, အထ စေ ပတ္ထယသိ ပဝဿ ဒေဝါ’’တိ။ –

ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ ဝဿတီတိ သိဉ္စတိ ဝုဋ္ဌိဓာရံ ပဝေစ္ဆတိ။ ဒေဝေါတိ မေဃော။ ယထာ သုဂီတန္တိ သုန္ဒရဂီတံ ဝိယ ဂဇ္ဇန္တောတိ အဓိပ္ပါယော။ မေဃော ဟိ ဝဿနကာလေ သတပဋလသဟဿပဋလော ဥဋ္ဌဟိတွာ ထနယန္တော ဝိဇ္ဇုတာ နိစ္ဆာရေန္တောဝ သောဘတိ, န ကေဝလော။ တသ္မာ သိနိဒ္ဓမဓုရဂမ္ဘီရနိဂ္ဃေါသော ဝဿတိ ဒေဝေါတိ ဒဿေတိ။ တေန သဒ္ဒတော အနုပပီဠိတံ အာဟ ‘‘ဆန္နာ မေ ကုဋိကာ သုခါ နိဝါတာ’’တိ။ ယထာ န ဒေဝေါ ဝဿတိ, ဧဝံ တိဏာဒီဟိ ဆာဒိတာ အယံ မေ ကုဋိကာ, တေန ဝုဋ္ဌိဝဿေန အနုပပီဠိတံ အာဟ။ ပရိဘောဂသုခဿ ဥတုသပ္ပါယဥတုသုခဿ စ သဗ္ဘာဝတော သုခါ။ ဖုသိတဂ္ဂဠပိဟိတဝါတပါနတာဟိ ဝါတပရိဿယရဟိတာ။ ဥဘယေနပိ အာဝါသသပ္ပါယဝသေန အနုပပီဠိတံ အာဟ။ စိတ္တံ သုသမာဟိတဉ္စ မယှန္တိ စိတ္တဉ္စ မမ သုဋ္ဌု သမာဟိတံ အနုတ္တရသမာဓိနာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ သုဋ္ဌု အပ္ပိတံ, ဧတေန အဗ္ဘန္တရပရိဿယာဘာဝတော အပ္ပေါဿုက္ကတံ ဒဿေတိ။ အထ စေ ပတ္ထယသီတိ အထ ဣဒါနိ ပတ္ထယသိ စေ, ယဒိ ဣစ္ဆသိ။ ပဝဿာတိ သိဉ္စ ဥဒကံ ပဂ္ဃရ ဝုဋ္ဌိဓာရံ ပဝေစ္ဆ။ ဒေဝါတိ မေဃံ အာလပတိ။

ဂေါဓိကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ သုဗာဟုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

၅၂။ ဣတရေဟိ ဝုတ္တဂါထာသု တတိယပဒေ ဧဝ ဝိသေသော။ တတ္ထ သုဗာဟုနာ ဝုတ္တဂါထာယံ စိတ္တံ သုသမာဟိတဉ္စ ကာယေတိ မမ စိတ္တံ ကရဇကာယေ ကာယဂတာသတိဘာဝနာဝသေန သုဋ္ဌု သမာဟိတံ သမ္မဒေဝ အပ္ပိတံ။ အယဉှိ ထေရော ကာယဂတာသတိဘာဝနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘စိတ္တံ သုသမာဟိတဉ္စ ကာယေ’’တိ။

သုဗာဟုတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ဝလ္လိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

၅၃။ ဝလ္လိယတ္ထေရဂါထာယံ တဿံ ဝိဟရာမိ အပ္ပမတ္တောတိ တဿံ ကုဋိကာယံ အပ္ပမာဒပဋိပတ္တိယာ မတ္ထကံ ပါပိတတ္တာ အပ္ပမတ္တော အရိယဝိဟာရူပသံဟိတေန ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိသံဟိတေန စ ဣရိယာပထဝိဟာရေန ဝိဟရာမိ, အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

ဝလ္လိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ

၄။ ဥတ္တိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

၅၄။ ဥတ္တိယတ္ထေရေန ဝုတ္တဂါထာယံ အဒုတိယောတိ အသဟာယော, ကိလေသသင်္ဂဏိကာယ ဂဏသင်္ဂဏိကာယ စ ဝိရဟိတောတိ အတ္ထော။

ဥတ္တိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

စတုန္နံ ထေရာနံ ဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အာသန္ဒိံ ကုဋိကံ ကတွာတိ အာယသ္မတော အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ သုဒဿနော နာမ မာလာကာရော ဟုတွာ သုမနပုပ္ဖေဟိ ဘဂဝန္တံ ပူဇေတွာ အညမ္ပိ တတ္ထ တတ္ထ ဗဟုံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ။ အထ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝေသာလိယံ ဝဇ္ဇိရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တဿ ဝယပ္ပတ္တကာလေ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ အဝုဋ္ဌိဘယံ ဗျာဓိဘယံ အမနုဿဘယန္တိ တီဏိ ဘယာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု။ တံ သဗ္ဗံ ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (ခု။ ပါ။ အဋ္ဌ။ ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ၊ သု။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။ရတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဘဂဝတိ ပန ဝေသာလိံ ပဝိဋ္ဌေ ဘယေသု စ ဝူပသန္တေသု သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာယ သမ္ဗဟုလာနံ ဒေဝမနုဿာနံ ဓမ္မာဘိသမယေ စ ဇာတေ အယံ ရာဇကုမာရော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိ။ ယထာ စာယံ ဧဝံ အနန္တရံ ဝုစ္စမာနာ စတ္တာရောပိ ဇနာ။ တေပိ ဟိ ဣမဿ သဟာယဘူတာ လိစ္ဆဝိရာဇကုမာရာ ဧဝံ ဣမိနာဝ နီဟာရေန ပဗ္ဗဇိံသု။ ကဿပသမ္ဗုဒ္ဓကာလေပိ သဟာယာ ဟုတွာ ဣမိနာ သဟေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အကံသု, ပဒုမုတ္တရဿပိ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ ကုသလဗီဇရောပနာဒိံ အကံသူတိ။ တတ္ထာယံ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော သာကေတေ အဉ္ဇနဝနေ သုသာနဋ္ဌာနေ ဝသန္တော ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ မနုဿေဟိ ဆဍ္ဍိတံ ဇိဏ္ဏကံ အာသန္ဒိံ လဘိတွာ တံ စတူသု ပါသာဏေသု ဌပေတွာ ဥပရိ တိရိယဉ္စ တိဏာဒီဟိ ဆာဒေတွာ ဒွါရံ ယောဇေတွာ ဝဿံ ဥပဂတော။ ပဌမမာသေယေဝ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၂၄-၂၈) –

‘‘သုဒဿနောတိ နာမေန, မာလာကာရော အဟံ တဒါ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, လောကဇေဋ္ဌံ နရာသဘံ။

‘‘ဇာတိပုပ္ဖံ ဂဟေတွာန, ပူဇယိံ ပဒုမုတ္တရံ၊

ဝိသုဒ္ဓစက္ခု သုမနော, ဒိဗ္ဗစက္ခုံ သမဇ္ဈဂံ။

‘‘ဧတိဿာ ပုပ္ဖပူဇာယ, စိတ္တဿ ပဏိဓီဟိ စ၊

ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ, ဒုဂ္ဂတိံ နုပပဇ္ဇဟံ။

‘‘သောဠသာသိံသု ရာဇာနော, ဒေဝုတ္တရသနာမကာ၊

ဆတ္တိံသမှိ ဣတော ကပ္ပေ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေန္တော သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ယထာလဒ္ဓံ သမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပီတိဝေဂေန ဥဒါနေန္တော ‘‘အာသန္ဒိံ ကုဋိကံ ကတွာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၅၅။ တတ္ထ အာသန္ဒိံ ကုဋိကံ ကတွာတိ အာသန္ဒီ နာမ ဒီဃပါဒကံ စတုရဿပီဌံ, အာယတံ စတုရဿမ္ပိ အတ္ထိယေဝ, ယတ္ထ နိသီဒိတုမေဝ သက္ကာ, န နိပဇ္ဇိတုံ တံ အာသန္ဒိံ ကုဋိကံ ကတွာ ဝါသတ္ထာယ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ကုဋိကံ ကတွာ ယထာ တတ္ထ နိသိန္နဿ ဥတုပရိဿယာဘာဝေန သုခေန သမဏဓမ္မံ ကာတုံ သက္ကာ, ဧဝံ ကုဋိကံ ကတွာ။ ဧတေန ပရမုက္ကံသဂတံ သေနာသနေ အတ္တနော အပ္ပိစ္ဆတံ သန္တုဋ္ဌိဉ္စ ဒဿေတိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဓမ္မသေနာပတိနာ –

‘‘ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နဿ, ဇဏ္ဏုကေနာဘိဝဿတိ၊

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ။ (ထေရဂါ။ ၉၈၅၊ မိ။ ပ။ ၆။၁။၁)၊

အပရေ ‘‘အာသန္ဒိကုဋိက’’န္တိ ပါဌံ ဝတွာ ‘‘အာသန္ဒိပ္ပမာဏံ ကုဋိကံ ကတွာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ အညေ ပန ‘‘အာသနနိသဇ္ဇာဒိဂတေ မနုဿေ ဥဒ္ဒိဿ မဉ္စကဿ ဥပရိ ကတကုဋိကာ အာသန္ဒီ နာမ, တံ အာသန္ဒိံ ကုဋိကံ ကတွာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ ဩဂ္ဂယှာတိ ဩဂါဟေတွာ အနုပဝိသိတွာ။ အဉ္ဇနံ ဝနန္တိ ဧဝံနာမကံ ဝနံ, အဉ္ဇနဝဏ္ဏပုပ္ဖဘာဝတော ဟိ အဉ္ဇနာ ဝုစ္စန္တိ ဝလ္လိယော, တဗ္ဗဟုလတာယ တံ ဝနံ ‘‘အဉ္ဇနဝန’’န္တိ နာမံ လဘိ။ အပရေ ပန ‘‘အဉ္ဇနာ နာမ မဟာဂစ္ဆာ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ အဉ္ဇနဝနံ ဩဂ္ဂယှ အာသန္ဒိကံ ကုဋိကံ ကတွာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသနန္တိ ဝိဟရတာ မယာတိ ဝစနသေသေနေဝ ယောဇနာ။ ဣဒမေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသီတိ။

အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ကုဋိဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ကော ကုဋိကာယန္တိ အာယသ္မတော ကုဋိဝိဟာရိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော အာကာသေန ဂစ္ဆန္တဿ ‘‘ဥဒကဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ သီတလံ ဥဒကံ ဂဟေတွာ ပီတိသောမနဿဇာတော ဥဒ္ဓမ္မုခေါ ဟုတွာ ဥက္ခိပိ။ သတ္ထာ တဿ အဇ္ဈာသယံ ဉတွာ ပသာဒသံဝဍ္ဎနတ္ထံ အာကာသေ ဌိတောဝ သမ္ပဋိစ္ဆိ။ သော တေန အနပ္ပကံ ပီတိသောမနဿံ ပဋိသံဝေဒေသိ။ သေသံ အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဿ ဝတ္ထုမှိ ဝုတ္တသဒိသမေဝ။ အယံ ပန ဝိသေသော – အယံ ကိရ ဝုတ္တနယေန ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ဝိပဿနံ အနုယုဉ္ဇန္တော သာယံ ခေတ္တသမီပေန ဂစ္ဆန္တော ဒေဝေ ဖုသာယန္တေ ခေတ္တပါလကဿ ပုညံ တိဏကုဋိံ ဒိသွာ ပဝိသိတွာ တတ္ထ တိဏသန္ထာရကေ နိသီဒိ။ နိသိန္နမတ္တောဝ ဥတုသပ္ပါယံ လဘိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၂၉-၃၅) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဂစ္ဆန္တံ အနိလဉ္ဇသေ၊

ဃတာသနံဝ ဇလိတံ, အာဒိတ္တံဝ ဟုတာသနံ။

‘‘ပါဏိနာ ဥဒကံ ဂယှ, အာကာသေ ဥက္ခိပိံ အဟံ၊

သမ္ပဋိစ္ဆိ မဟာဝီရော, ဗုဒ္ဓေါ ကာရုဏိကော ဣသိ။

‘‘အန္တလိက္ခေ ဌိတော သတ္ထာ, ပဒုမုတ္တရနာမကော၊

မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ။

‘‘ဣမိနာ ဒကဒါနေန, ပီတိဥပ္ပါဒနေန စ၊

ကပ္ပသတသဟဿမ္ပိ, ဒုဂ္ဂတိံ နုပပဇ္ဇတိ။

‘‘တေန ကမ္မေန ဒွိပဒိန္ဒ, လောကဇေဋ္ဌ နရာသဘ၊

ပတ္တောမှိ အစလံ ဌာနံ, ဟိတွာ ဇယပရာဇယံ။

‘‘သဟဿရာဇနာမေန, တယော တေ စက္ကဝတ္တိနော၊

ပဉ္စသဋ္ဌိကပ္ပသတေ, စာတုရန္တာ ဇနာဓိပါ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရေ တတ္ထ နိသိန္နေ ခေတ္တပါလကော အာဂန္တွာ ‘‘ကော ကုဋိကာယ’’န္တိ အာဟ။ တံ သုတွာ ထေရော ‘‘ဘိက္ခု ကုဋိကာယ’’န္တိအာဒိမာဟ။ တယိဒံ ခေတ္တပါလဿ ထေရဿ စ ဝစနံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ –

၅၆။ ‘‘ကော ကုဋိကာယံ ဘိက္ခု ကုဋိကာယံ, ဝီတရာဂေါ သုသမာဟိတစိတ္တော၊

ဧဝံ ဇာနာဟိ အာဝုသော, အမောဃာ တေ ကုဋိကာ ကတာ’’တိ။ –

တထာရူပေန သင်္ဂီတိံ အာရောပိတံ။

တတ္ထ ကော ကုဋိကာယန္တိ, ‘‘ဣမိဿံ ကုဋိကာယံ ကော နိသိန္နော’’တိ ခေတ္တပါလဿ ပုစ္ဆာဝစနံ။ တဿ ဘိက္ခု ကုဋိကာယန္တိ ထေရဿ ပဋိဝစနဒါနံ။ အထ နံ အတ္တနော အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝတော တံ ကုဋိပရိဘောဂံ အနုမောဒါပေတွာ ဥဠာရံ တမေဝ ပုညံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ ‘‘ဝီတရာဂေါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တဿတ္ထော – ဧကော ဘိန္နကိလေသော ဘိက္ခု တေ ကုဋိကာယံ နိသိန္နော, တတော ဧဝ သော အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နရာဂတာယ ဝီတရာဂေါ အနုတ္တရသမာဓိနာ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ သုဋ္ဌု သမာဟိတစိတ္တတာယ သုသမာဟိတစိတ္တော, ဣမဉ္စ အတ္ထံ, အာဝုသော ခေတ္တပါလ, ယထာဟံ ဝဒါမိ, ဧဝံ ဇာနာဟိ သဒ္ဒဟ အဓိမုစ္စဿု။ အမောဃာ တေ ကုဋိကာ ကတာ တယာ ကတာ ကုဋိကာ အမောဃာ အဝဉ္ဈာ သဖလာ သဥဒြယာ, ယသ္မာ အရဟတာ ခီဏာသဝေန ပရိဘုတ္တာ။ သစေ တွံ အနုမောဒသိ, တံ တေ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ။

တံ သုတွာ ခေတ္တပါလော ‘‘လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယဿ မေ ကုဋိကာယံ ဧဒိသော အယျော ပဝိသိတွာ နိသီဒတီ’’တိ ပသန္နစိတ္တော အနုမောဒန္တော အဋ္ဌာသိ။ ဣမံ ပန တေသံ ကထာသလ္လာပံ ဘဂဝါ ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ သုတွာ အနုမောဒနဉ္စဿ ဉတွာ တမ္ဘာဝိနိံ သမ္ပတ္တိံ ဝိဘာဝေန္တော ခေတ္တပါလံ ဣမာဟိ ဂါထာဟိ အဇ္ဈဘာသိ –

‘‘ဝိဟာသိ ကုဋိယံ ဘိက္ခု, သန္တစိတ္တော အနာသဝေါ၊

တေန ကမ္မဝိပါကေန, ဒေဝိန္ဒော တွံ ဘဝိဿသိ။

‘‘ဆတ္တိံသက္ခတ္တုံ ဒေဝိန္ဒော, ဒေဝရဇ္ဇံ ကရိဿသိ၊

စတုတ္တိံသက္ခတ္တုံ စက္ကဝတ္တီ, ရာဇာ ရဋ္ဌေ ဘဝိဿသိ၊

ရတနကုဋိ နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ, ဝီတရာဂေါ ဘဝိဿသီ’’တိ။

ကုဋိကာယံ လဒ္ဓဝိသေသတ္တာ ပန ထေရဿ တတော ပဘုတိ ကုဋိဝိဟာရီတွေဝ သမညာ ဥဒပါဒိ။ အယမေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာပိ အဟောသီတိ။

ကုဋိဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ဒုတိယကုဋိဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အယမာဟု ပုရာဏိယာတိ အာယသ္မတော ကုဋိဝိဟာရိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ပသန္နမာနသော ပရိဠာဟကာလေ နဠဝိလီဝေဟိ ဝိရစိတံ ဗီဇနိံ အဒါသိ။ တံ သတ္ထာ အနုမောဒနဂါထာယ သမ္ပဟံသေသိ။ သေသံ ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဝတ္ထုမှိ ဝုတ္တသဒိသမေဝ။ အယံ ပန ဝိသေသော – အယံ ကိရ ဝုတ္တနယေန ပဗ္ဗဇိတွာ အညတရာယ ပုရာဏကုဋိကာယ ဝိဟရန္တော သမဏဓမ္မံ အစိန္တေတွာ, ‘‘အယံ ကုဋိကာ ဇိဏ္ဏာ, အညံ ကုဋိကံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ နဝကမ္မဝသေန စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေသိ။ တဿ အတ္ထကာမာ ဒေဝတာ သံဝေဂဇနနတ္ထံ ဣမံ ဥတ္တာနောဘာသံ ဂမ္ဘီရတ္ထံ ‘‘အယမာဟု’’တိ ဂါထမာဟ။

၅၇။ တတ္ထ အယန္တိ အာသန္နပစ္စက္ခဝစနံ။ အာဟူတိ အဟောသီတိ အတ္ထော။ ဂါထာသုခတ္ထဉှိ ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ ပုရာဏိယာတိ ပုရာတနီ အဒ္ဓဂတာ။ အညံ ပတ္ထယသေ နဝံ ကုဋိန္တိ ဣမိဿာ ကုဋိယာ ပုရာဏဘာဝေန ဇိဏ္ဏတာယ ဣတော အညံ ဣဒါနိ နိဗ္ဗတ္တနီယတာယ နဝံ ကုဋိံ ပတ္ထယသေ ပတ္ထေသိ အာသီသသိ။ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပန အာသံ ကုဋိယာ ဝိရာဇယ ပုရာဏိယံ ဝိယ နဝါယမ္ပိ ကုဋိယံ အာသံ တဏှံ အပေက္ခံ ဝိရာဇေဟိ, သဗ္ဗသော တတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော ဟောဟိ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ ဒုက္ခာ ဘိက္ခု ပုန နဝါ နာမ ကုဋိ ဘိက္ခု ပုန ဣဒါနိ နိဗ္ဗတ္တိယမာနာ ဒုက္ခာဝဟတ္တာ ဒုက္ခာ, တသ္မာ အညံ နဝံ ဒုက္ခံ အနုပ္ပါဒေန္တော ယထာနိဗ္ဗတ္တာယံ ပုရာဏိယံယေဝ ကုဋိယံ ဌတွာ အတ္တနာ ကတဗ္ဗံ ကရောဟီတိ။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – တွံ, ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ပုရာဏီ တိဏကုဋိကာ ဇိဏ္ဏာ’’တိ အညံ နဝံ တိဏကုဋိကံ ကာတုံ ဣစ္ဆသိ, န သမဏဓမ္မံ, ဧဝံ ဣစ္ဆန္တော ပန ဘာဝနာယ အနနုယုဉ္ဇနေန ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ အနတိဝတ္တနတော အာယတိံ အတ္တဘာဝကုဋိမ္ပိ ပတ္ထေန္တော ကာတုံ ဣစ္ဆန္တောယေဝ နာမ ဟောတိ။ သာ ပန နဝါ တိဏကုဋိ ဝိယ ကရဏဒုက္ခေန တတော ဘိယျောပိ ဇရာမရဏသောကပရိဒေဝါဒိဒုက္ခသံသဋ္ဌတာယ ဒုက္ခာ, တသ္မာ တိဏကုဋိယံ ဝိယ အတ္တဘာဝကုဋိယံ အာသံ အပေက္ခံ ဝိရာဇယ သဗ္ဗသော တတ္ထ ဝိရတ္တစိတ္တော ဟောဟိ, ဧဝံ တေ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ န ဘဝိဿတီတိ။ ဒေဝတာယ စ ဝစနံ သုတွာ ထေရော သံဝေဂဇာတော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော နစိရဿေဝ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၃၆-၄၆) –

‘‘ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓဿ, လောကဇေဋ္ဌဿ တာဒိနော၊

တိဏတ္ထရေ နိသိန္နဿ, ဥပသန္တဿ တာဒိနော။

‘‘နဠမာလံ ဂဟေတွာန, ဗန္ဓိတွာ ဗီဇနိံ အဟံ၊

ဗုဒ္ဓဿ ဥပနာမေသိံ, ဒွိပဒိန္ဒဿ တာဒိနော။

‘‘ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သဗ္ဗညူ, ဗီဇနိံ လောကနာယကော၊

မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, ဣမံ ဂါထံ အဘာသထ။

‘‘ယထာ မေ ကာယော နိဗ္ဗာတိ, ပရိဠာဟော န ဝိဇ္ဇတိ၊

တထေဝ တိဝိဓဂ္ဂီဟိ, စိတ္တံ တဝ ဝိမုစ္စတု။

‘‘သဗ္ဗေ ဒေဝါ သမာဂစ္ဆုံ, ယေ ကေစိ ဝနနိဿိတာ၊

သောဿာမ ဗုဒ္ဓဝစနံ, ဟာသယန္တဉ္စ ဒါယကံ။

‘‘နိသိန္နော ဘဂဝါ တတ္ထ, ဒေဝသံဃပုရက္ခတော၊

ဒါယကံ သမ္ပဟံသေန္တော, ဣမာ ဂါထာ အဘာသထ။

‘‘ဣမိနာ ဗီဇနိဒါနေန, စိတ္တဿ ပဏိဓီဟိ စ၊

သုဗ္ဗတော နာမ နာမေန, စက္ကဝတ္တီ ဘဝိဿတိ။

‘‘တေန ကမ္မာဝသေသေန, သုက္ကမူလေန စောဒိတော၊

မာလုတော နာမ နာမေန, စက္ကဝတ္တီ ဘဝိဿတိ။

‘‘ဣမိနာ ဗီဇနိဒါနေန, သမ္မာနဝိပုလေန စ၊

ကပ္ပသတသဟဿမ္ပိ, ဒုဂ္ဂတိံ နုပပဇ္ဇတိ။

‘‘တိံသကပ္ပသဟဿမှိ, သုဗ္ဗတာ အဋ္ဌတိံသ တေ၊

ဧကူနတိံသသဟဿေ, အဋ္ဌ မာလုတနာမကာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တေ ပန ပတိဋ္ဌိတော ‘‘အယံ မေ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ အင်္ကုသဘူတာ’’တိ တမေဝ ဂါထံ ပစ္စုဒါဟာသိ။ သာယေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသိ။ ကုဋိဩဝါဒေန လဒ္ဓဝိသေသတ္တာ စဿ ကုဋိဝိဟာရီတွေဝ သမညာ အဟောသီတိ။

ဒုတိယကုဋိဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ရမဏီယကုဋိကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ရမဏီယာ မေ ကုဋိကာတိ အာယသ္မတော ရမဏီယကုဋိကတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုသလဗီဇရောပနံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣတော အဋ္ဌာရသကပ္ပသတမတ္ထကေ အတ္ထဒဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဗုဒ္ဓါရဟံ အာသနံ ဘဂဝတော အဒါသိ။ ပုပ္ဖေဟိ စ ဘဂဝန္တံ ပူဇေတွာ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ။ သေသံ အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဿ ဝတ္ထုမှိ ဝုတ္တသဒိသမေဝ။ အယံ ပန ဝိသေသော – အယံ ကိရ ဝုတ္တနယေန ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ အညတရသ္မိံ ဂါမကာဝါသေ ကုဋိကာယံ ဝိဟရတိ, သာ ဟောတိ ကုဋိကာ အဘိရူပါ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ သုပရိကမ္မကတဘိတ္တိဘူမိကာ အာရာမပေါက္ခရဏိရာမဏေယျာဒိသမ္ပန္နာ မုတ္တာဇာလသဒိသဝါလိကာကိဏ္ဏဘူမိဘာဂါ ထေရဿ စ ဝတ္တသမ္ပန္နတာယ သုသမ္မဋ္ဌင်္ဂဏတာဒိနာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ရမဏီယတရာ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ။ သော တတ္ထ ဝိဟရန္တော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၄၇-၅၂) –

‘‘ကာနနံ ဝနမောဂ္ဂယှ, အပ္ပသဒ္ဒံ နိရာကုလံ၊

သီဟာသနံ မယာ ဒိန္နံ, အတ္ထဒဿိဿ တာဒိနော။

‘‘မာလာဟတ္ထံ ဂဟေတွာန, ကတွာ စ နံ ပဒက္ခိဏံ၊

သတ္ထာရံ ပယိရုပါသိတွာ, ပက္ကာမိံ ဥတ္တရာမုခေါ။

‘‘တေန ကမ္မေန ဒွိပဒိန္ဒ, လောကဇေဋ္ဌ နရာသဘ၊

သန္နိဗ္ဗာပေမိ အတ္တာနံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ။

‘‘အဋ္ဌာရသကပ္ပသတေ, ယံ ဒါနမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, သီဟာသနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ဣတော သတ္တကပ္ပသတေ, သန္နိဗ္ဗာပကခတ္တိယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရေ တတ္ထ ဝိဟရန္တေ ကုဋိကာယ ရမဏီယဘာဝတော ဝိဟာရပေက္ခကာ မနုဿာ တတော တတော အာဂန္တွာ ကုဋိံ ပဿန္တိ။ အထေကဒိဝသံ ကတိပယာ ဓုတ္တဇာတိကာ ဣတ္ထိယော တတ္ထ ဂတာ ကုဋိကာယ ရမဏီယဘာဝံ ဒိသွာ, ‘‘ဧတ္ထ ဝသန္တော အယံ သမဏော သိယာ အမှေဟိ အာကဍ္ဎနီယဟဒယော’’တိ အဓိပ္ပါယေန – ‘‘ရမဏီယံ ဝေါ, ဘန္တေ, ဝသနဋ္ဌာနံ။ မယမ္ပိ ရမဏီယရူပါ ပဌမယောဗ္ဗနေ ဌိတာ’’တိ ဝတွာ ဣတ္ထိကုတ္တာဒီနိ ဒဿေတုံ အာရဘိံသု။ ထေရော အတ္တနော ဝီတရာဂဘာဝံ ပကာသေန္တော ‘‘ရမဏီယာ မေ ကုဋိကာ, သဒ္ဓါဒေယျာ မနောရမာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၅၈။ တတ္ထ ရမဏီယာ မေ ကုဋိကာတိ ‘‘ရမဏီယာ တေ, ဘန္တေ, ကုဋိကာ’’တိ ယံ တုမှေဟိ ဝုတ္တံ, တံ သစ္စံ။ အယံ မမ ဝသနကုဋိကာ ရမဏီယာ မနုညရူပါ, သာ စ ခေါ သဒ္ဓါဒေယျာ, ‘‘ဧဝရူပါယ မနာပံ ကတွာ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိန္နာယ ဣဒံ နာမ ဖလံ ဟောတီ’’တိ ကမ္မဖလာနိ သဒ္ဒဟိတွာ သဒ္ဓါယ ဓမ္မစ္ဆန္ဒေန ဒါတဗ္ဗတ္တာ သဒ္ဓါဒေယျာ, န ဓနေန နိဗ္ဗတ္တိတာ။ သယဉ္စ တထာဒိန္နာနိ သဒ္ဓါဒေယျာနိ ပဿန္တာနံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနဉ္စ မနော ရမေတီတိ မနောရမာ။ သဒ္ဓါဒေယျတ္တာ ဧဝ ဟိ မနောရမာ, သဒ္ဓါဒီဟိ ဒေယျဓမ္မံ သက္ကစ္စံ အဘိသင်္ခရိတွာ ဒေန္တိ, သဒ္ဓါဒေယျဉ္စ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ သပ္ပုရိသာ ဒါယကဿ အဝိသံဝါဒနတ္ထမ္ပိ ပယောဂါသယသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ, န တုမှေဟိ စိန္တိတာကာရေန ပယောဂါသယဝိပန္နာတိ အဓိပ္ပါယော။ န မေ အတ္ထော ကုမာရီဟီတိ ယသ္မာ သဗ္ဗသော ကာမေဟိ ဝိနိဝတ္တိတမာနသော အဟံ, တသ္မာ န မေ အတ္ထော ကုမာရီဟိ။ ကပ္ပိယကာရကကမ္မဝသေနပိ ဟိ မာဒိသာနံ ဣတ္ထီဟိ ပယောဇနံ နာမ နတ္ထိ, ပဂေဝ ရာဂဝသေန, တသ္မာ န မေ အတ္ထော ကုမာရီဟီတိ။ ကုမာရိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဥပလက္ခဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ မာဒိသဿ နာမ သန္တိကေ ဧဝံ ပဋိပဇ္ဇာဟီတိ အယုတ္တကာရိနီဟိ ယာဝ အပရဒ္ဓဉ္စ တုမှေဟိ သမာနဇ္ဈာသယာနံ ပုရတော အယံ ကိရိယာ သောဘေယျာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယေသံ အတ္ထော တဟိံ ဂစ္ဆထ နာရိယော’’တိ။ တတ္ထ ယေသန္တိ ကာမေသု အဝီတရာဂါနံ။ အတ္ထောတိ ပယောဇနံ။ တဟိန္တိ တတ္ထ တေသံ သန္တိကံ။ နာရိယောတိ အာလပနံ။ တံ သုတွာ ဣတ္ထိယော မင်္ကုဘူတာ ပတ္တက္ခန္ဓာ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ဂတာ။ ဧတ္ထ စ ‘‘န မေ အတ္ထော ကုမာရီဟီ’’တိ ကာမေဟိ အနတ္ထိကဘာဝဝစနေနေဝ ထေရေန အရဟတ္တံ ဗျာကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ရမဏီယကုဋိကတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ကောသလဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သဒ္ဓါယာဟံ ပဗ္ဗဇိတောတိ အာယသ္မတော ကောသလဝိဟာရိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုသလဗီဇံ ရောပေတွာ တံ တံ ပုညံ အကာသိ။ သေသံ အဉ္ဇနဝနိယတ္ထေရဝတ္ထုသဒိသမေဝ။ အယံ ပန ဝိသေသော – အယံ ကိရ ဝုတ္တနယေန ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ကောသလရဋ္ဌေ အညတရသ္မိံ ဂါမေ ဧကံ ဥပါသကကုလံ နိဿာယ အရညေ ဝိဟရတိ, တံ သော ဥပါသကော ရုက္ခမူလေ ဝသန္တံ ဒိသွာ ကုဋိကံ ကာရေတွာ အဒါသိ။ ထေရော ကုဋိကာယံ ဝိဟရန္တော အာဝါသသပ္ပါယေန သမာဓာနံ လဘိတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၅၃-၆၁) –

‘‘ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ, ဝသာမိ ပဏ္ဏသန္ထရေ၊

ဃာသေသု ဂေဓမာပန္နော, သေယျသီလော စဟံ တဒါ။

‘‘ခဏန္တာလုကလမ္ဗာနိ, ဗိဠာလိတက္ကလာနိ စ၊

ကောလံ ဘလ္လာတကံ ဗိလ္လံ, အာဟတွာ ပဋိယာဒိတံ။

‘‘ပဒုမုတ္တရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊

မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, အာဂစ္ဆိ မမ သန္တိကံ။

‘‘ဥပါဂတံ မဟာနာဂံ, ဒေဝဒေဝံ နရာသဘံ၊

ဗိဠာလိံ ပဂ္ဂဟေတွာန, ပတ္တမှိ ဩကိရိံ အဟံ။

‘‘ပရိဘုဉ္ဇိ မဟာဝီရော, တောသယန္တော မမံ တဒါ၊

ပရိဘုဉ္ဇိတွာန သဗ္ဗညူ, ဣမံ ဂါထံ အဘာသထ။

‘‘သကံ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ဗိဠာလိံ မေ အဒါ တုဝံ၊

ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ, ဒုဂ္ဂတိံ နုပပဇ္ဇသိ။

‘‘စရိမံ ဝတ္တတေ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘စတုပညာသိတော ကပ္ပေ, သုမေခလိယ သဝှယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခပ္ပဋိသံဝေဒနေန ဥပ္ပန္နပီတိဝေဂေန ဥဒါနေန္တော ‘‘သဒ္ဓါယာဟံ ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၅၉။ တတ္ထ သဒ္ဓါယာတိ ဘဂဝတော ဝေသာလိံ ဥပဂမနေ အာနုဘာဝံ ဒိသွာ, ‘‘ဧကန္တနိယျာနိကံ ဣဒံ သာသနံ, တသ္မာ အဒ္ဓါ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ ဇရာမရဏတော မုစ္စိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓါဝသေန ပဗ္ဗဇိတော ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတော။ အရညေ မေ ကုဋိကာ ကတာတိ တဿာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အနုရူပဝသေန အရညေ ဝသတော မေ ကုဋိကာ ကတာ, ပဗ္ဗဇ္ဇာနုရူပံ အာရညကော ဟုတွာ ဝူပကဋ္ဌော ဝိဟရာမီတိ ဒဿေတိ။ တေနာဟ ‘‘အပ္ပမတ္တော စ အာတာပီ, သမ္ပဇာနော ပတိဿတော’’တိ။ အရညဝါသလဒ္ဓေန ကာယဝိဝေကေန ဇာဂရိယံ အနုယုဉ္ဇန္တော တတ္ထ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသေန အပ္ပမတ္တော, အာရဒ္ဓဝီရိယတာယ အာတာပီ, ပုဗ္ဗဘာဂိယသတိသမ္ပဇညပါရိပူရိယာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တာဓိဂမေန ပညာသတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ အစ္စန္တမေဝ သမ္ပဇာနော ပတိဿတော ဝိဟရာမီတိ အတ္ထော။ အပ္ပမတ္တဘာဝါဒိကိတ္တနေ စဿ ဣဒမေဝ အညာဗျာကရဏံ အဟောသိ ကောသလရဋ္ဌေ စိရနိဝါသိဘာဝေန ပန ကောသလဝိဟာရီတိ သမညာ ဇာတာတိ။

ကောသလဝိဟာရိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ သီဝလိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

တေ မေ ဣဇ္ဈိံသု သင်္ကပ္ပါတိ အာယသ္မတော သီဝလိတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပရိသပရိယန္တေ ဌိတော ဓမ္မံ သုဏန္တော သတ္ထာရံ ဧကံ ဘိက္ခုံ လာဘီနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ‘‘မယာပိ အနာဂတေ ဧဝရူပေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဒသဗလံ နိမန္တေတွာ သတ္တာဟံ သတ္ထု ဘိက္ခုသံဃဿ စ မဟာဒါနံ ဒတွာ ‘‘ဘဂဝါ အဟံ ဣမိနာ အဓိကာရကမ္မေန အညံ သမ္ပတ္တိံ န ပတ္ထေမိ, အနာဂတေ ပန ဧကဗုဒ္ဓဿ သာသနေ အဟမ္ပိ တုမှေဟိ သော ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတဘိက္ခု ဝိယ လာဘီနံ အဂ္ဂေါ ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ အကာသိ။ သတ္ထာ အနန္တရာယံ ဒိသွာ – ‘‘အယံ တေ ပတ္ထနာ အနာဂတေ ဂေါတမဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ သမိဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဗျာကရိတွာ ပက္ကာမိ။ သောပိ ကုလပုတ္တော ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဝိပဿီဗုဒ္ဓကာလေ ဗန္ဓုမတီနဂရတော အဝိဒူရေ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ တသ္မိံ သမယေ ဗန္ဓုမတီနဂရဝါသိနော ရညာ သဒ္ဓိံ သာကစ္ဆိတွာ ဒသဗလဿ ဒါနံ ဒေန္တိ။ တေ ဧကဒိဝသံ သဗ္ဗေဝ ဧကတော ဟုတွာ ဒါနံ ဒေန္တာ ‘‘ကိံ နု ခေါ အမှာကံ ဒါနမုခေ နတ္ထီ’’တိ (အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၂၀၇) မဓုဉ္စ ဂုဠဒဓိဉ္စ န အဒ္ဒသံသု။ တေ ‘‘ယတော ကုတောစိ အာဟရိဿာမာ’’တိ ဇနပဒတော နဂရပဝိသနမဂ္ဂေ ပုရိသံ ဌပေသုံ။ တဒါ ဧသ ကုလပုတ္တော အတ္တနော ဂါမတော ဂုဠဒဓိဝါရကံ ဂဟေတွာ, ‘‘ကိဉ္စိဒေဝ အာဟရိဿာမီ’’တိ နဂရံ ဂစ္ဆန္တော, ‘‘မုခံ ဓောဝိတွာ ဓောတဟတ္ထပါဒေါ ပဝိသိဿာမီ’’တိ ဖာသုကဋ္ဌာနံ ဩလောကေန္တော နင်္ဂလသီသမတ္တံ နိမ္မက္ခိကံ ဒဏ္ဍကမဓုံ ဒိသွာ ‘‘ပုညေန မေ ဣဒံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဂဟေတွာ နဂရံ ပါဝိသိ။ နာဂရေဟိ ဌပိတပုရိသော တံ ဒိသွာ, ‘‘ဘော ပုရိသ, ကဿိမံ အာဟရသီ’’တိ ပုစ္ဆိ။ ‘‘န ကဿစိ, သာမိ, ဝိက္ကိဏိတုံ ပန မေ ဣဒံ အာဘတ’’န္တိ။ ‘‘တေန ဟိ, ဘော, ဣဒံ ကဟာပဏံ ဂဟေတွာ ဧတံ မဓုဉ္စ ဂုဠဒဓိဉ္စ ဒေဟီ’’တိ။ သော စိန္တေသိ – ‘‘ဣဒံ န ဗဟုမူလံ, အယဉ္စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဗဟုံ ဒေတိ, ဝီမံသိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ။ တတော နံ ‘‘နာဟံ ဧကေန ကဟာပဏေန ဒေမီ’’တိ အာဟ။ ‘‘ယဒိ ဧဝံ ဒွေ ဂဟေတွာ ဒေဟီ’’တိ။ ‘‘ဒွီဟိပိ န ဒေမီ’’တိ။ ဧတေနုပါယေန ဝဍ္ဎေတွာ သဟဿံ ပါပုဏိ။

သော စိန္တေသိ – ‘‘အတိဝဍ္ဎိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဟောတု တာဝ ဣမိနာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ။ အထ နံ အာဟ – ‘‘ဣဒံ န ဗဟုံ အဂ္ဃနကံ, တွဉ္စ ဗဟုံ ဒေသိ, ကေန ကမ္မေန ဣဒံ ဂဏှာသီ’’တိ။ ‘‘ဣဓ, ဘော, နဂရဝါသိနော ရညာ သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈိတွာ ဝိပဿီဒသဗလဿ ဒါနံ ဒေန္တာ ဣဒံ ဒွယံ ဒါနမုခေ အပဿန္တာ ပရိယေသန္တိ, သစေ ဣဒံ ဒွယံ န လဘိဿန္တိ, နာဂရာနံ ပရာဇယော ဘဝိဿတိ, တသ္မာ သဟဿံ ကတွာ ဂဏှာမီ’’တိ။ ‘‘ကိံ ပနေတံ နာဂရာနမေဝ ဝဋ္ဋတိ, အညေသံ ဒါတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ။ ‘‘ယဿ ကဿစိ ဒါတုံ အဝါရိတမေတ’’န္တိ။ ‘‘အတ္ထိ ပန ကောစိ နာဂရာနံ ဒါနေ ဧကဒိဝသံ သဟဿံ ဒါတာ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ, သမ္မာ’’တိ။ ‘‘ဣမေသံ ပန ဒွိန္နံ သဟဿဂ္ဃနကဘာဝံ ဇာနာသီ’’တိ? ‘‘အာမ, ဇာနာမီ’’တိ။ ‘‘တေန ဟိ ဂစ္ဆ, နာဂရာနံ အာစိက္ခ ‘ဧကော ပုရိသော ဣမာနိ ဒွေ မူလေန န ဒေတိ သဟတ္ထေနေဝ ဒါတုကာမော, တုမှေ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကာရဏာ နိဗ္ဗိတက္ကာ ဟောထာ’တိ, တွံ ပန မေ ဣမသ္မိံ ဒါနမုခေ ဇေဋ္ဌကဘာဝဿ ကာယသက္ခီ ဟောဟီ’’တိ။ သော ပရိဗ္ဗယတ္ထံ ဂဟိတမာသကေန ပဉ္စကဋုကံ ဂဟေတွာ စုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဓိတော ကဉ္ဇိယံ ဂဟေတွာ တတ္ထ မဓုပဋလံ ပီဠေတွာ ပဉ္စကဋုကစုဏ္ဏေန ယောဇေတွာ ဧကသ္မိံ ပဒုမိနိပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ တံ သံဝိဒဟိတွာ အာဒါယ ဒသဗလဿ အဝိဒူရဋ္ဌာနေ နိသီဒိ မဟာဇနေန အာဟရိယမာနဿ သက္ကာရဿ အဝိဒူရေ အတ္တနော ပတ္တဝါရံ ဩလောကယမာနော, သော ဩကာသံ ဉတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဘဂဝါ အယံ ဥပ္ပန္နဒုဂ္ဂတပဏ္ဏာကာရော, ဣမံ မေ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ ပဋိဂ္ဂဏှထာတိ။ သတ္ထာ တဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ စတုမဟာရာဇဒတ္တိယေန သေလမယပတ္တေန တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ယထာ အဋ္ဌသဋ္ဌိယာ ဘိက္ခုသတသဟဿဿ ဒိယျမာနံ န ခီယတိ, ဧဝံ အဓိဋ္ဌာသိ။ သော ကုလပုတ္တော နိဋ္ဌိတဘတ္တကိစ္စံ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ ဌိတော အာဟ – ‘‘ဒိဋ္ဌော မေ, ဘဂဝါ, အဇ္ဇ ဗန္ဓုမတီနဂရဝါသိကေဟိ တုမှာကံ သက္ကာရော အာဟရိယမာနော, အဟမ္ပိ ဣမဿ ကမ္မဿ နိဿန္ဒေန နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဘဝေ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ဘဝေယျ’’န္တိ (အ။ နိ။ အဋ္ဌ။ ၁။၁။၂၀၇)။ သတ္ထာ, ‘‘ဧဝံ ဟောတု, ကုလပုတ္တာ’’တိ ဝတွာ တဿ စ နဂရဝါသီနဉ္စ ဘတ္တာနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ။

သောပိ ကုလပုတ္တော ယာဝဇီဝံ ကုသလံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သုပ္ပဝါသာယ ရာဇဓီတာယ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ သာယံ ပါတဉ္စ ပဏ္ဏာကာရသတာနိ သကဋေနာဒါယ သုပ္ပဝါသာယ ဥပနီယန္တိ။ အထ နံ ပုညဝီမံသနတ္ထံ ဟတ္ထေန ဗီဇပစ္ဆိံ ဖုသာပေန္တိ။ ဧကေကဗီဇတော သလာကသတမ္ပိ သလာကသဟဿမ္ပိ နိဂ္ဂစ္ဆတိ။ ဧကေကကရီသခေတ္တေ ပဏ္ဏာသမ္ပိ သဋ္ဌိပိ သကဋပ္ပမာဏာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ကောဋ္ဌေ ပူရဏကာလေပိ ကောဋ္ဌဒွါရံ ဟတ္ထေန ဖုသာပေန္တိ။ ရာဇဓီတာယ ပုညေန ဂဏှန္တာနံ ဂဟိတဂဟိတဋ္ဌာနံ ပုန ပူရတိ။ ပရိပုဏ္ဏဘတ္တဘာဇနတောပိ ‘‘ရာဇဓီတာယ ပုည’’န္တိ ဝတွာ ယဿ ကဿစိ ဒေန္တာနံ ယာဝ န ဥက္ကဍ္ဎန္တိ, န တာဝ ဘတ္တံ ခီယတိ, ဒါရကေ ကုစ္ဆိဂတေယေဝ သတ္တဝဿာနိ အတိက္ကမိံသု။

ဂဗ္ဘေ ပန ပရိပက္ကေ သတ္တာဟံ မဟာဒုက္ခံ အနုဘောသိ။ သာ သာမိကံ အာမန္တေတွာ, ‘‘ပုရေ မရဏာ ဇီဝမာနာဝ ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ သတ္ထု သန္တိကံ ပေသေသိ – ‘‘ဂစ္ဆ, ဣမံ ပဝတ္တိံ သတ္ထု အာရောစေတွာ သတ္ထာရံ နိမန္တေဟိ, ယဉ္စ သတ္ထာ ဝဒေတိ, တံ သာဓုကံ ဥပလက္ခေတွာ အာဂန္တွာ မယှံ ကထေဟီ’’တိ။ သော ဂန္တွာ တဿာ သာသနံ ဘဂဝတော အာရောစေသိ။ သတ္ထာ, ‘‘သုခိနီ ဟောတု သုပ္ပဝါသာ ကောလိယဓီတာ အရောဂါ, အရောဂံ ပုတ္တံ ဝိဇာယတူ’’တိ (ဥဒါ။ ၁၈) အာဟ။ ရာဇာ တံ သုတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ အတ္တနော ဂါမာဘိမုခေါ ပါယာသိ။ တဿ ပုရေ အာဂမနာယေဝ သုပ္ပဝါသာယ ကုစ္ဆိတော ဓမကရဏာ ဥဒကံ ဝိယ ဂဗ္ဘော နိက္ခမိ, ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နဇနော အဿုမုခေါဝ ဟသိတုံ အာရဒ္ဓေါ တုဋ္ဌပဟဋ္ဌော မဟာဇနော ရညော သာသနံ အာရောစေတုံ အဂမာသိ။

ရာဇာ တေသံ အာဂမနံ ဒိသွာဝ, ‘‘ဒသဗလေန ကထိတကထာ နိပ္ဖန္နာ ဘဝိဿတိ မညေ’’တိ စိန္တေသိ။ သော အာဂန္တွာ သတ္ထု သာသနံ ရာဇဓီတာယ အာရောစေသိ။ ရာဇဓီတာ တယာ နိမန္တိတံ ဇီဝိတဘတ္တမေဝ မင်္ဂလဘတ္တံ ဘဝိဿတိ, ဂစ္ဆ သတ္တာဟံ ဒသဗလံ နိမန္တေဟီတိ။ ရာဇာ တထာ အကာသိ။ သတ္တာဟံ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ပဝတ္တယိံသု။ ဒါရကော သဗ္ဗေသံ ဉာတီနံ သန္တတ္တံ စိတ္တံ နိဗ္ဗာပေန္တော ဇာတောတိ သီဝလိဒါရကောတွေဝဿ နာမံ အကံသု။ သော သတ္တဝဿာနိ ဂဗ္ဘေ ဝသိတတ္တာ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗကမ္မက္ခမော အဟောသိ။ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တော သတ္တမေ ဒိဝသေ တေန သဒ္ဓိံ ကထာသလ္လာပံ အကာသိ။ သတ္ထာပိ ဓမ္မပဒေ ဂါထံ အဘာသိ –

‘‘ယောမံ ပလိပထံ ဒုဂ္ဂံ, သံသာရံ မောဟမစ္စဂါ၊

တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော ဈာယီ, အနေဇော အကထံကထီ၊

အနုပါဒါယ နိဗ္ဗုတော, တမဟံ ဗြူမိ ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ။ (ဓ။ ပ။ ၄၁၄)၊

အထ နံ ထေရော ဧဝမာဟ – ‘‘ကိံ ပန တယာ ဧဝရူပံ ဒုက္ခရာသိံ အနုဘဝိတွာ ပဗ္ဗဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ? ‘‘လဘမာနော ပဗ္ဗဇေယျံ, ဘန္တေ’’တိ။ သုပ္ပဝါသာ နံ ဒါရကံ ထေရေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တံ ဒိသွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ မေ ပုတ္တော ဓမ္မသေနာပတိနာ သဒ္ဓိံ ကထေတီ’’တိ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘မယှံ ပုတ္တော တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ကိံ ကထေတိ, ဘန္တေ’’တိ? ‘‘အတ္တနာ အနုဘူတံ ဂဗ္ဘဝါသဒုက္ခံ ကထေတွာ, ‘တုမှေဟိ အနုညာတော ပဗ္ဗဇိဿာမီ’တိ ဝဒတီ’’တိ။ ‘‘သာဓု, ဘန္တေ, ပဗ္ဗာဇေထ န’’န္တိ။ ထေရော တံ ဝိဟာရံ နေတွာ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေန္တော ‘‘သီဝလိ, န တုယှံ အညေန ဩဝါဒေန ကမ္မံ အတ္ထိ, တယာ သတ္တ ဝဿာနိ အနုဘူတဒုက္ခမေဝ ပစ္စဝေက္ခာဟီ’’တိ။ ‘‘ဘန္တေ, ပဗ္ဗာဇနမေဝ တုမှာကံ ဘာရော, ယံ ပန မယာ ကာတုံ သက္ကာ, တမဟံ ဇာနိဿာမီ’’တိ။ သော ပန ပဌမကေသဝဋ္ဋိယာ ဩဟာရဏက္ခဏေယေဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ, ဒုတိယာယ ဩဟာရဏက္ခဏေ သကဒါဂါမိဖလေ, တတိယာယ အနာဂါမိဖလေ သဗ္ဗေသံယေဝ ပန ကေသာနံ ဩရောပနဉ္စ အရဟတ္တသစ္ဆိကိရိယာ စ အပစ္ဆာ အပုရိမာ အဟောသိ။ တဿ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခုသံဃဿ စတ္တာရော ပစ္စယာ ယာဝတိစ္ဆကံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဧဝံ ဧတ္ထ ဝတ္ထု သမုဋ္ဌိတံ။

အပရဘာဂေ သတ္ထာ သာဝတ္ထိံ အဂမာသိ။ ထေရော သတ္ထာရံ အဘိဝါဒေတွာ, ‘‘ဘန္တေ, မယှံ ပုညံ ဝီမံသိဿာမိ, ပဉ္စ မေ ဘိက္ခုသတာနိ ဒေထာ’’တိ အာဟ။ ‘‘ဂဏှ သီဝလီ’’တိ။ သော ပဉ္စသတေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ ဟိမဝန္တာဘိမုခံ ဂစ္ဆန္တော အဋဝိမဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ, တဿ ပဌမံ ဒိဋ္ဌနိဂြောဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ သတ္တဒိဝသာနိ ဒါနံ အဒါသိ။ ဣတိ သော –

‘‘နိဂြောဓံ ပဌမံ ပဿိ, ဒုတိယံ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတံ၊

တတိယံ အစိရဝတိယံ, စတုတ္ထံ ဝရသာဂရံ။

‘‘ပဉ္စမံ ဟိမဝန္တံ သော, ဆဋ္ဌံ ဆဒ္ဒန္တုပါဂမိ၊

သတ္တမံ ဂန္ဓမာဒနံ, အဋ္ဌမံ အထ ရေဝတ’’န္တိ။

သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု သတ္တ သတ္တ ဒိဝသာနေဝ ဒါနံ အဒံသု။ ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတေ ပန နာဂဒတ္တဒေဝရာဇာ နာမ သတ္တသု ဒိဝသေသု ဧကဒိဝသေ ခီရပိဏ္ဍပါတံ အဒါသိ, ဧကဒိဝသေ သပ္ပိပိဏ္ဍပါတံ။ ဘိက္ခုသံဃော အာဟ – ‘‘ဣမဿ ဒေဝရညော နေဝ ဓေနုယော ဒုယှမာနာ ပညာယန္တိ, န ဒဓိနိမ္မထနံ, ကုတော တေ ဒေဝရာဇ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ။ ‘‘ဘန္တေ ကဿပဒသဗလဿ ကာလေ ခီရသလာကဘတ္တဒါနဿေတံ ဖလ’’န္တိ ဒေဝရာဇာ အာဟ။ အပရဘာဂေ သတ္ထာ ခဒိရဝနိယရေဝတဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ထေရံ အတ္တနော သာသနေ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တာနံ အဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဌပေသိ။

ဧဝံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တဿ ပန ဣမဿ ထေရဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ ဧကစ္စေ အာစရိယာ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဓမ္မသေနာပတိနာ ဩဝါဒေ ဒိန္နေ ယံ မယာ ကာတုံ သက္ကာ, တမဟံ ဇာနိဿာမီတိ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ တံ ဒိဝသံယေဝ အညတရံ ဝိဝိတ္တံ ကုဋိကံ ဒိသွာ တံ ပဝိသိတွာ မာတုကုစ္ဆိသ္မိံ သတ္တ ဝဿာနိ အတ္တနာ အနုဘူတံ ဒုက္ခံ အနုဿရိတွာ တဒနုသာရေန အတီတာနာဂတေ တဿ အဝေက္ခန္တဿ အာဒိတ္တာ ဝိယ တယော ဘဝါ ဥပဋ္ဌဟိံသု။ ဉာဏဿ ပရိပါကံ ဂတတ္တာ ဝိပဿနာဝီထိံ ဩတရိ, တာဝဒေဝ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ သဗ္ဗေပိ အာသဝေ ခေပေန္တော အရဟတ္တံ ပါပုဏီ’’တိ။ ဥဘယထာပိ ထေရဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယေဝ ပကာသိတာ။ ထေရော ပန ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၃၁-၃၉) –

‘‘ဝရုဏော နာမ နာမေန, ဒေဝရာဇာ အဟံ တဒါ၊

ဥပဋ္ဌဟေသိံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, သယောဂ္ဂဗလဝါဟနော။

‘‘နိဗ္ဗုတေ လောကနာထမှိ, အတ္ထဒဿီနရုတ္တမေ၊

တူရိယံ သဗ္ဗမာဒါယ, အဂမံ ဗောဓိမုတ္တမံ။

‘‘ဝါဒိတေန စ နစ္စေန, သမ္မတာဠသမာဟိတော၊

သမ္မုခါ ဝိယ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဥပဋ္ဌိံ ဗောဓိမုတ္တမံ။

‘‘ဥပဋ္ဌဟိတွာ တံ ဗောဓိံ, ဓရဏီရုဟပါဒပံ၊

ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာန, တတ္ထ ကာလင်္ကတော အဟံ။

‘‘သကကမ္မာဘိရဒ္ဓေါဟံ, ပသန္နော ဗောဓိမုတ္တမေ၊

တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, နိမ္မာနံ ဥပပဇ္ဇဟံ။

‘‘သဋ္ဌိတူရိယသဟဿာနိ, ပရိဝါရေန္တိ မံ သဒါ၊

မနုဿေသု စ ဒေဝေသု, ဝတ္တမာနံ ဘဝါဘဝေ။

‘‘တိဝိဓဂ္ဂီ နိဗ္ဗုတာ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

ဓာရေမိ အန္တိမံ ဒေဟံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ။

‘‘သုဗာဟူ နာမ နာမေန, စတုတ္တိံသာသု ခတ္တိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, ပဉ္စကပ္ပသတေ ဣတော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခပဋိသံဝေဒနေန ပီတိဝေဂေန ဥဒါနေန္တော ‘‘တေ မေ ဣဇ္ဈိံသု သင်္ကပ္ပါ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၆၀။ တတ္ထ တေ မေ ဣဇ္ဈိံသု သင်္ကပ္ပါ, ယဒတ္ထော ပါဝိသိံ ကုဋိံ, ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိံ ပစ္စေသန္တိ ယေ ပုဗ္ဗေ မယာ ကာမသင်္ကပ္ပါဒီနံ သမုစ္ဆေဒကရာ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပါဒယော အဘိပတ္ထိတာယေဝ ‘‘ကဒါ နု ခွါဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမိ, ယဒရိယာ ဧတရဟိ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ, ဝိမုတ္တာဓိပ္ပါယသညိတာ ဝိမုတ္တိံ ဥဒ္ဒိဿ သင်္ကပ္ပါ မနောရထာ အဘိဏှသော အပ္ပမတ္တာ ယဒတ္ထော ယံပယောဇနော ယေသံ နိပ္ဖါဒနတ္ထံ ကုဋိံ သုညာဂါရံ ဝိပဿိတုံ ပါဝိသိံ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ဖလဝိမုတ္တိဉ္စ ပစ္စေသန္တော, ဂဝေသန္တော တေ မေ ဣဇ္ဈိံသု တေ သဗ္ဗေဝ ဣဒါနိ မယှံ ဣဇ္ဈိံသု သမိဇ္ဈိံသု, နိပ္ဖန္နကုသလသင်္ကပ္ပေါ ပရိပုဏ္ဏမနောရထော ဇာတောတိ အတ္ထော။ တေသံ သမိဒ္ဓဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘မာနာနုသယမုဇ္ဇဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ယသ္မာ မာနာနုသယမုဇ္ဇဟံ ပဇဟိံ သမုစ္ဆိန္ဒိံ, တသ္မာ တေ မေ သင်္ကပ္ပါ ဣဇ္ဈိံသူတိ ယောဇနာ။ မာနာနုသယေ ဟိ ပဟီနေ အပ္ပဟီနော နာမ အနုသယော နတ္ထိ, အရဟတ္တဉ္စ အဓိဂတမေဝ ဟောတီတိ မာနာနုသယပ္ပဟာနံ ယထာဝုတ္တသင်္ကပ္ပသမိဒ္ဓိယာ ကာရဏံ ကတွာ ဝုတ္တံ။

သီဝလိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ သတ္တမဝဂ္ဂေါ

၁။ ဝပ္ပတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ပဿတိ ပဿောတိ အာယသ္မတော ဝပ္ပတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟံသဝတီနဂရေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ‘‘အသုကော စ အသုကော စ ထေရော သတ္ထု ပဌမံ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာ အဟေသု’’န္တိ ထောမနံ သုတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ – ‘‘အဟမ္ပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ တာဒိသဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပဌမံ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာနံ အညတရော ဘဝေယျ’’န္တိ, သတ္ထု သန္တိကေ သရဏဂမနဉ္စ ပဝေဒေသိ။ သော ယာဝဇီဝံ ပုညာနိ ကတွာ တတော စုတော ဒေဝမနုဿေသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ ဝါသေဋ္ဌဿ နာမ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝပ္ပေါတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော အသိတေန ဣသိနာ ‘‘သိဒ္ဓတ္ထကုမာရော သဗ္ဗညူ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကတော ကောဏ္ဍညပ္ပမုခေဟိ ဗြာဟ္မဏပုတ္တေဟိ သဒ္ဓိံ ဃရာဝါသံ ပဟာယ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ‘‘တသ္မိံ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တေ တဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ အမတံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ ဥရုဝေလာယံ ဝိဟရန္တံ မဟာသတ္တံ ဆဗ္ဗဿာနိ ပဓာနံ ပဒဟန္တံ ဥပဋ္ဌဟိတွာ ဩဠာရိကာဟာရပရိဘောဂေန နိဗ္ဗိဇ္ဇိတွာ ဣသိပတနံ ဂတော။ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ သတ္ထာရာ သတ္တသတ္တာဟာနိ ဝီတိနာမေတွာ ဣသိပတနံ ဂန္တွာ ဓမ္မစက္ကေ ပဝတ္တိတေ ပါဋိပဒဒိဝသေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော ပဉ္စမိယံ ပက္ခဿ အညာသိကောဏ္ဍညာဒီဟိ သဒ္ဓိံ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၂၀-၃၀) –

‘‘ဥဘိန္နံ ဒေဝရာဇူနံ, သင်္ဂါမော သမုပဋ္ဌိတော၊

အဟောသိ သမုပဗျူဠှော, မဟာဃောသော အဝတ္တထ။

‘‘ပဒုမုတ္တရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊

အန္တလိက္ခေ ဌိတော သတ္ထာ, သံဝေဇေသိ မဟာဇနံ။

‘‘သဗ္ဗေ ဒေဝါ အတ္တမနာ, နိက္ခိတ္တကဝစာဝုဓာ၊

သမ္ဗုဒ္ဓံ အဘိဝါဒေတွာ, ဧကဂ္ဂါသိံသု တာဝဒေ။

‘‘မယှံ သင်္ကပ္ပမညာယ, ဝါစာသဘိမုဒီရယိ၊

အနုကမ္ပကော လောကဝိဒူ, နိဗ္ဗာပေသိ မဟာဇနံ။

‘‘ပဒုဋ္ဌစိတ္တော မနုဇော, ဧကပါဏံ ဝိဟေဌယံ၊

တေန စိတ္တပ္ပဒေါသေန, အပါယံ ဥပပဇ္ဇတိ။

‘‘သင်္ဂါမသီသေ နာဂေါဝ, ဗဟူ ပါဏေ ဝိဟေဌယံ၊

နိဗ္ဗာပေထ သကံ စိတ္တံ, မာ ဟညိတ္ထော ပုနပ္ပုနံ။

‘‘ဒွိန္နမ္ပိ ယက္ခရာဇူနံ, သေနာ သာ ဝိမှိတာ အဟု၊

သရဏဉ္စ ဥပါဂစ္ဆုံ, လောကဇေဋ္ဌံ သုတာဒိနံ။

‘‘သညာပေတွာန ဇနတံ, ပဒမုဒ္ဓရိ စက္ခုမာ၊

ပေက္ခမာနောဝ ဒေဝေဟိ, ပက္ကာမိ ဥတ္တရာမုခေါ။

‘‘ပဌမံ သရဏံ ဂစ္ဆိံ, ဒွိပဒိန္ဒဿ တာဒိနော၊

ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ, ဒုဂ္ဂတိံ နုပပဇ္ဇဟံ။

‘‘မဟာဒုန္ဒုဘိနာမာ စ, သောဠသာသုံ ရထေသဘာ၊

တိံသကပ္ပသဟဿမှိ, ရာဇာနော စက္ကဝတ္တိနော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓသမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခဏမုခေန သတ္ထု ဂုဏမဟန္တတံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘ဤဒိသံ နာမ သတ္ထာရံ ဗာဟုလိကာဒိဝါဒေန သမုဒါစရိမှ။ အဟော ပုထုဇ္ဇနဘာဝေါ နာမ အန္ဓကရဏော အစက္ခုကရဏော အရိယဘာဝေါယေဝ စက္ခုကရဏော’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဿတိ ပဿော’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၆၁။ တတ္ထ ပဿတိ ပဿောတိ ပဿတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဓမ္မေ အဝိပရီတံ ဇာနာတိ ဗုဇ္ဈတီတိ ပဿော, ဒဿနသမ္ပန္နော အရိယော, သော ပဿန္တံ အဝိပရီတဒဿာဝိံ ‘‘အယံ အဝိပရီတဒဿာဝီ’’တိ ပဿတိ ပညာစက္ခုနာ ဓမ္မာဓမ္မံ ယထာသဘာဝတော ဇာနာတိ။ န ကေဝလံ ပဿန္တမေဝ, အထ ခေါ အပဿန္တဉ္စ ပဿတိ, ယော ပညာစက္ခုဝိရဟိတော ဓမ္မေ ယထာသဘာဝတော န ပဿတိ, တမ္ပိ အပဿန္တံ ပုထုဇ္ဇနံ ‘‘အန္ဓော ဝတာယံ ဘဝံ အစက္ခုကော’’တိ အတ္တနော ပညာစက္ခုနာ ပဿတိ။ အပဿန္တော အပဿန္တံ, ပဿန္တဉ္စ န ပဿတီတိ အပဿန္တော ပညာစက္ခုရဟိတော အန္ဓဗာလော တာဒိသံ အန္ဓဗာလံ အယံ ဓမ္မာဓမ္မံ ယထာသဘာဝတော န ပဿတီတိ ယထာ အပဿန္တံ န ပဿတိ န ဇာနာတိ, ဧဝံ အတ္တနော ပညာစက္ခုနာ ဓမ္မာဓမ္မံ ယထာသဘာဝတော ပဿန္တဉ္စ ပဏ္ဍိတံ ‘‘အယံ ဧဝံဝိဓော’’တိ န ပဿတိ န ဇာနာတိ, တသ္မာ အဟမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဒဿနရဟိတော သကလံ ဉေယျံ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ပဿန္တံ ဘဂဝန္တံ အပဿန္တမ္ပိ ပူရဏာဒိံ ယထာသဘာဝတော န ပဿိံ, ဣဒါနိ ပန ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန သမ္ပန္နော ဥဘယေပိ ယထာသဘာဝတော ပဿာမီတိ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗေသု အတ္တနော အဝိပရီတပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ။

ဝပ္ပတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ ဝဇ္ဇိပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဧကကာ မယံ အရညေတိ အာယသ္မတော ဝဇ္ဇိပုတ္တတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဧကဒိဝသံ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော နာဂပုပ္ဖကေသရေဟိ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ အမစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝဇ္ဇိပုတ္တောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဘဂဝတော ဝေသာလိဂမနေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝေသာလိယာ အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ ဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရတိ။ တေန စ သမယေန ဝေသာလိယံ ဥဿဝေါ အဟောသိ။ တတ္ထ တတ္ထ နစ္စဂီတဝါဒိတံ ပဝတ္တတိ, မဟာဇနော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဥဿဝသမ္ပတ္တိံ ပစ္စနုဘောတိ, တံ သုတွာ သော ဘိက္ခု အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တော ဝိဝေကံ ဝဇ္ဇမာနော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အတ္တနော အနဘိရတိံ ပကာသေန္တော –

‘‘ဧကကာ မယံ အရညေ ဝိဟရာမ, အပဝိဒ္ဓံဝ ဝနသ္မိံ ဒါရုကံ၊

ဧတာဒိသိကာယ ရတ္တိယာ, ကော သု နာမ အမှေဟိ ပါပိယော’’တိ။ – ဂါထမာဟ၊

တံ သုတွာ ဝနသဏ္ဍေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ တံ ဘိက္ခုံ အနုကမ္ပမာနာ ‘‘ယဒိပိ, တွံ ဘိက္ခု, အရညဝါသံ ဟီဠေန္တော ဝဒသိ, ဝိဝေကကာမာ ပန ဝိဒ္ဒသုနော တံ ဗဟု မညန္တိယေဝါ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တီ –

‘‘ဧကကော တွံ အရညေ ဝိဟရသိ, အပဝိဒ္ဓံဝ ဝနသ္မိံ ဒါရုကံ၊

တဿ တေ ဗဟုကာ ပိဟယန္တိ, နေရယိကာ ဝိယ သဂ္ဂဂါမိန’’န္တိ။ –

ဂါထံ ဝတွာ, ‘‘ကထဉှိ နာမ တွံ, ဘိက္ခု, နိယျာနိကေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အနိယျာနိကံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေဿသီ’’တိ သန္တဇ္ဇေန္တီ

သံဝေဇေသိ။ ဧဝံ သော ဘိက္ခု တာယ ဒေဝတာယ သံဝေဇိတော ကသာဘိဟတော ဝိယ ဘဒြော အဿာဇာနီယော ဝိပဿနာဝီထိံ ဩတရိတွာ နစိရဿေဝ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၁။၆၂-၆၆) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, သတရံသိံဝ ဘာဏုမံ၊

ဩဘာသေန္တံ ဒိသာ သဗ္ဗာ, ဥဠုရာဇံဝ ပူရိတံ။

‘‘ပုရက္ခတံ သာဝကေဟိ, သာဂရေဟေဝ မေဒနိံ၊

နာဂံ ပဂ္ဂယှ ရေဏူဟိ, ဝိပဿိဿာဘိရောပယိံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ရေဏုမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ပဏ္ဏတာလီသိတော ကပ္ပေ, ရေဏု နာမာသိ ခတ္တိယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ‘‘အယံ မေ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ အင်္ကုသော ဇာတော’’တိ အတ္တနော ဒေဝတာယ စ ဝုတ္တနယံ သံကဍ္ဎိတွာ –

၆၂။ ‘‘ဧကကာ မယံ အရညေ ဝိဟရာမ, အပဝိဒ္ဓံဝ ဝနသ္မိံ ဒါရုကံ၊

တဿ မေ ဗဟုကာ ပိဟယန္တိ, နေရယိကာ ဝိယ သဂ္ဂဂါမိန’’န္တိ။ –

ဂါထံ အဘာသိ။

တဿတ္ထော – အနပေက္ခဘာဝေန ဝနေ ဆဍ္ဍိတဒါရုက္ခဏ္ဍံ ဝိယ ယဒိပိ မယံ ဧကကာ ဧကာကိနော အသဟာယာ ဣမသ္မိံ အရညေ ဝိဟရာမ, ဧဝံ ဝိဟရတော ပန တဿ မေ ဗဟုကာ ပိဟယန္တိ မံ ဗဟူ အတ္ထကာမရူပါ ကုလပုတ္တာ အဘိပတ္ထေန္တိ, ‘‘အဟော ဝတဿ မယမ္ပိ ဝဇ္ဇိပုတ္တတ္ထေရော ဝိယ ဃရဗန္ဓနံ ပဟာယ အရညေ ဝိဟရေယျာမာ’’တိ။ ယထာ ကိံ? နေရယိကာ ဝိယ သဂ္ဂဂါမိနံ, ယထာ နာမ နေရယိကာ အတ္တနော ပါပကမ္မေန နိရယေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တာ သဂ္ဂဂါမီနံ သဂ္ဂူပဂါမီနံ ပိဟယန္တိ – ‘‘အဟော ဝတ မယမ္ပိ နိရယဒုက္ခံ ပဟာယ သဂ္ဂသုခံ ပစ္စနုဘဝေယျာမာ’’တိ ဧဝံသမ္ပဒမိဒန္တိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ စ အတ္တနိ ဂရုဗဟုဝစနပ္ပယောဂဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဧကကာ မယံ ဝိဟရာမာ’’တိ ပုန တဿ အတ္ထဿ ဧကတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘တဿ မေ’’တိ ဧကဝစနပ္ပယောဂေါ ကတော။ ‘‘တဿ မေ’’, ‘‘သဂ္ဂဂါမိန’’န္တိ စ ဥဘယမ္ပိ ‘ပိဟယန္တီ’တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ ဥပယောဂတ္ထေ သမ္ပဒါနနိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တံ အဘိပတ္ထေန္တီတိ စ တာဒိသေ အရညဝါသာဒိဂုဏေ အဘိပတ္ထေန္တာ နာမ ဟောန္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ။ တဿ မေတိ ဝါ တဿ မမ သန္တိကေ ဂုဏေတိ အဓိပ္ပါယော။

ဝဇ္ဇိပုတ္တတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ ပက္ခတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

စုတာ ပတန္တီတိ အာယသ္မတော ပက္ခတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ကရောန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ယက္ခသေနာပတိ ဟုတွာ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဒိဗ္ဗဝတ္ထေန ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သက္ကေသု ဒေဝဒဟနိဂမေ သာကိယရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ‘‘သမ္မောဒကုမာရော’’တိဿ နာမံ အဟောသိ။ အထဿ ဒဟရကာလေ ဝါတရောဂေန ပါဒါ န ဝဟိံသု။ သော ကတိပယံ ကာလံ ပီဌသပ္ပီ ဝိယ ဝိစရိ။ တေနဿ ပက္ခောတိ သမညာ ဇာတာ။ ပစ္ဆာ အရောဂကာလေပိ တထေဝ နံ သဉ္ဇာနန္တိ, သော ဘဂဝတော ဉာတိသမာဂမေ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝိဟရတိ။ အထေကဒိဝသံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတုံ ဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ အညတရော ကုလလော မံသပေသိံ အာဒါယ အာကာသေန ဂစ္ဆတိ, တံ ဗဟူ ကုလလာ အနုပတိတွာ ပါတေသုံ။ ပါတိတံ မံသပေသိံ ဧကော ကုလလော အဂ္ဂဟေသိ။ တံ အညော အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှိ, တံ ဒိသွာ ထေရော ‘‘ယထာယံ မံသပေသိ, ဧဝံ ကာမာ နာမ ဗဟုသာဓာရဏာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ’’တိ – ကာမေသု အာဒီနဝံ နေက္ခမ္မေ စ အာနိသံသံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ မနသိကရောန္တော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၁-၁၀) –

‘‘ဝိပဿီ နာမ ဘဂဝါ, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

အဋ္ဌသဋ္ဌိသဟဿေဟိ, ပါဝိသိ ဗန္ဓုမံ တဒါ။

‘‘နဂရာ အဘိနိက္ခမ္မ, အဂမံ ဒီပစေတိယံ၊

အဒ္ဒသံ ဝိရဇံ ဗုဒ္ဓံ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟံ။

‘‘စုလ္လာသီတိသဟဿာနိ, ယက္ခာ မယှံ ဥပန္တိကေ၊

ဥပဋ္ဌဟန္တိ သက္ကစ္စံ, ဣန္ဒံဝ တိဒသာ ဂဏာ။

‘‘ဘဝနာ အဘိနိက္ခမ္မ, ဒုဿံ ပဂ္ဂယှဟံ တဒါ၊

သိရသာ အဘိဝါဒေသိံ, တဉ္စာဒါသိံ မဟေသိနော။

‘‘အဟော ဗုဒ္ဓေါ အဟော ဓမ္မော, အဟော နော သတ္ထု သမ္ပဒါ၊

ဗုဒ္ဓဿ အာနုဘာဝေန, ဝသုဓာယံ ပကမ္ပထ။

‘‘တဉ္စ အစ္ဆရိယံ ဒိသွာ, အဗ္ဘုတံ လောမဟံသနံ၊

ဗုဒ္ဓေ စိတ္တံ ပသာဒေမိ, ဒွိပဒိန္ဒမှိ တာဒိနေ။

‘‘သောဟံ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ဒုဿံ ဒတွာန သတ္ထုနော၊

သရဏဉ္စ ဥပါဂစ္ဆိံ, သာမစ္စော သပရိဇ္ဇနော။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဣတော ပန္နရသေ ကပ္ပေ, သောဠသာသုံ သုဝါဟနာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ယဒေဝ သံဝေဂဝတ္ထုံ အင်္ကုသံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အညာ အဓိဂတာ, တဿ သံကိတ္တနမုခေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘စုတာ ပတန္တီ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၆၃။ တတ္ထ စုတာတိ ဘဋ္ဌာ။ ပတန္တီတိ အနုပတန္တိ။ ပတိတာတိ စဝနဝသေန ဘူမိယံ ပတိတာ, အာကာသေ ဝါ သမ္ပတနဝသေန ပတိတာ။ ဂိဒ္ဓါတိ ဂေဓံ အာပန္နာ။ ပုနရာဂတာတိ ပုနဒေဝ ဥပဂတာ။ စ-သဒ္ဒေါ သဗ္ဗတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပတန္တိ အနုပတန္တိ စ ဣဓ ကုလလာ, ဣတရဿ မုခတော စုတာ စ မံသပေသိ, စုတာ ပန သာ ဘူမိယံ ပတိတာ စ, ဂိဒ္ဓါ ဂေဓံ အာပန္နာ သဗ္ဗေဝ ကုလလာ ပုနရာဂတာ။ ယထာ စိမေ ကုလလာ, ဧဝံ သံသာရေ ပရိဗ္ဘမန္တာ သတ္တာ ယေ ကုသလဓမ္မတော စုတာ, တေ ပတန္တိ နိရယာဒီသု, ဧဝံ ပတိတာ စ, သမ္ပတ္တိဘဝေ ဌိတာ တတ္ထ ကာမသုခါနုယောဂဝသေန ကာမဘဝေ ရူပါရူပဘဝေသု စ ဘဝနိကန္တိဝသေန ဂိဒ္ဓါ စ ပုနရာဂတာ ဘဝတော အပရိမုတ္တတ္တာ တေန တေန ဘဝဂါမိနာ ကမ္မေန တံ တံ ဘဝသညိတံ ဒုက္ခံ အာဂတာ ဧဝ, ဧဝံဘူတာ ဣမေ သတ္တာ။ မယာ ပန ကတံ ကိစ္စံ ပရိညာဒိဘေဒံ သောဠသဝိဓမ္ပိ ကိစ္စံ ကတံ, န ဒါနိ တံ ကာတဗ္ဗံ အတ္ထိ။ ရတံ ရမ္မံ ရမိတဗ္ဗံ အရိယေဟိ သဗ္ဗသင်္ခတဝိနိဿဋံ နိဗ္ဗာနံ ရတံ အဘိရတံ ရမ္မံ။ တေန စ သုခေနနွာဂတံ သုခံ ဖလသမာပတ္တိသုခေန အနုအာဂတံ ဥပဂတံ အစ္စန္တသုခံ နိဗ္ဗာနံ, သုခေန ဝါ သုခါပဋိပဒါဘူတေန ဝိပဿနာသုခေန မဂ္ဂသုခေန စ အနွာဂတံ ဖလသုခံ နိဗ္ဗာနသုခဉ္စာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။

ပက္ခတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ ဝိမလကောဏ္ဍညတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဒုမဝှယာယ ဥပ္ပန္နောတိ ဝိမလကောဏ္ဍညတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဝိဘဝသမ္ပန္နေ ကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဧကဒိဝသံ ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ မဟတိယာ ပရိသာယ ပရိဝုတံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော စတူဟိ သုဝဏ္ဏပုပ္ဖေဟိ ပူဇေသိ။ ဘဂဝါ တဿ ပသာဒသံဝဍ္ဎနတ္ထံ တထာရူပံ ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါရေသိ, ယထာ သုဝဏ္ဏာဘာ သကလံ တံ ပဒေသံ ဩတ္ထရတိ။ တံ ဒိသွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပသန္နမာနသော ဟုတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ တံ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဂေဟံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓါရမ္မဏံ ပီတိံ အဝိဇဟန္တော ကေနစိ ရောဂေန ကာလံ ကတွာ တုသိတေသု ဥပပန္နော အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇာနံ ဗိမ္ဗိသာရံ ပဋိစ္စ အမ္ဗပါလိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ။ ရာဇာ ဟိ ဗိမ္ဗိသာရော တရုဏကာလေ အမ္ဗပါလိယာ ရူပသမ္ပတ္တိံ သုတွာ သဉ္ဇာတာဘိလာသော ကတိပယမနုဿပရိဝါရော အညာတကဝေသေန ဝေသာလိံ ဂန္တွာ ဧကရတ္တိံ တာယ သံဝါသံ ကပ္ပေသိ။ တဒါ အယံ တဿာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသိ။ သာ စ ဂဗ္ဘဿ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ တဿ အာရောစေသိ။ ရာဇာပိ အတ္တာနံ ဇာနာပေတွာ ဒါတဗ္ဗယုတ္တကံ ဒတွာ ပက္ကာမိ။ သာ ဂဗ္ဘဿ ပရိပါကမနွာယ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ, ‘‘ဝိမလော’’တိဿ နာမံ အဟောသိ, ပစ္ဆာ ဝိမလကောဏ္ဍညောတိ ပညာယိတ္ထ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဘဂဝတော ဝေသာလိဂမနေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၄၀-၄၈) –

‘‘ဝိပဿီ နာမ ဘဂဝါ, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

နိသိန္နော ဇနကာယဿ, ဒေသေသိ အမတံ ပဒံ။

‘‘တဿာဟံ ဓမ္မံ သုတွာန, ဒွိပဒိန္နဿ တာဒိနော၊

သောဏ္ဏပုပ္ဖါနိ စတ္တာရိ, ဗုဒ္ဓဿ အဘိရောပယိံ။

‘‘သုဝဏ္ဏစ္ဆဒနံ အာသိ, ယာဝတာ ပရိသာ တဒါ၊

ဗုဒ္ဓါဘာ စ သုဝဏ္ဏာဘာ, အာလောကော ဝိပုလော အဟု။

‘‘ဥဒဂ္ဂစိတ္တော သုမနော, ဝေဒဇာတော ကတဉ္ဇလီ၊

ဝိတ္တိသဉ္ဇနနော တေသံ, ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခါဝဟော။

‘‘အာယာစိတွာန သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဝန္ဒိတွာန စ သုဗ္ဗတံ၊

ပါမောဇ္ဇံ ဇနယိတွာန, သကံ ဘဝနုပါဂမိံ။

‘‘ဘဝနေ ဥပဝိဋ္ဌောဟံ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌံ အနုဿရိံ၊

တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, တုသိတံ ဥပပဇ္ဇဟံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဘိရောပယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘သောဠသာသိံသု ရာဇာနော, နေမိသမ္မတနာမကာ၊

တေတာလီသေ ဣတော ကပ္ပေ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ အညာပဒေသေန အညံ ဗျာကရောန္တော ‘‘ဒုမဝှယာယာ’’တိ ဂါထံ အဘာသိ။

၆၄။ တတ္ထ ဒုမဝှယာယာတိ ဒုမေန အမ္ဗေန အဝှါတဗ္ဗာယ, အမ္ဗပါလိယာတိ အတ္ထော။ အာဓာရေ စေတံ ဘုမ္မဝစနံ။ ဥပ္ပန္နောတိ တဿာ ကုစ္ဆိယံ ဥပ္ပန္နော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော စ။ ဇာတော ပဏ္ဍရကေတုနာတိ ဓဝလဝတ္ထဓဇတ္တာ ‘‘ပဏ္ဍရကေတူ’’တိ ပညာတေန ဗိမ္ဗိသာရရညာ ဟေတုဘူတေန ဇာတော, တံ ပဋိစ္စ နိဗ္ဗတ္တောတိ အတ္ထော။ ဥပ္ပန္နောတိ ဝါ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိဒဿနံ။ တတော ဟိ ဇာတောတိ အဘိဇာတိဒဿနံ။ ဝိဇာယနကာလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ လောကေ ဇာတဝေါဟာရော။ ဧတ္ထ စ ‘‘ဒုမဝှယာယ ဥပ္ပန္နော’’တိ ဣမိနာ အတ္တုက္ကံသနဘာဝံ အပနေတိ, အနေကပတိပုတ္တာနမ္ပိ ဝိသေသာဓိဂမသမ္ဘဝဉ္စ ဒီပေတိ။ ‘‘ဇာတော ပဏ္ဍရကေတုနာ’’တိ ဣမိနာ ဝိညာတပိတိကဒဿနေန ပရဝမ္ဘနံ အပနေတိ။ ကေတုဟာတိ မာနပ္ပဟာယီ။ မာနော ဟိ ဥဏ္ဏတိလက္ခဏတ္တာ ကေတု ဝိယာတိ ကေတု။ တထာ ဟိ သော ‘‘ကေတုကမျတာပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ကေတုနာယေဝါတိ ပညာယ ဧဝ။ ပညာ ဟိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေသု အစ္စုဂ္ဂတဋ္ဌေန မာရသေနပ္ပမဒ္ဒနေန ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန စ အရိယာနံ ဓဇာ နာမ။ တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော ဟိ ဣသိနံ ဓဇော’’တိ (သံ။ နိ။ ၂။၂၄၁၊ အ။ နိ။ ၄။၄၈၊ ဇာ။ ၂။၂၁။၄၉၄)။ မဟာကေတုံ ပဓံသယီတိ မဟာဝိသယတာယ မဟန္တာ, သေယျမာနဇာတိမာနာဒိဘေဒတော ဗဟဝေါ စ မာနပ္ပကာရာ, ဣတရေ စ ကိလေသဓမ္မာ သမုဿိတဋ္ဌေန ကေတု ဧတဿာတိ မဟာကေတု မာရော ပါပိမာ။ တံ ဗလဝိဓမနဝိသယာတိက္ကမနဝသေန အဘိဘဝိ နိဗ္ဗိသေဝနံ အကာသီတိ။ ‘‘မဟာကေတုံ ပဓံသယီ’’တိ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ဒဿေန္တော အညာပဒေသေန အရဟတ္တံ ဗျာကာသိ။

ဝိမလကောဏ္ဍညတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ ဥက္ခေပကတဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဥက္ခေပကတဝစ္ဆဿာတိ အာယသ္မတော ဥက္ခေပကတဝစ္ဆတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ကိရ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော စတုနဝုတေ ကပ္ပေ သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ မာဠံ ကရောန္တဿ ပူဂဿ ဧကတ္ထမ္ဘံ အလဘန္တဿ ထမ္ဘံ ဒတွာ သဟာယကိစ္စံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ အညတရဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝစ္ဆောတိဿ ဂေါတ္တတော အာဂတနာမံ။ သော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကောသလရဋ္ဌေ ဂါမကာဝါသေ ဝသန္တော အာဂတာဂတာနံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏာတိ။ ‘‘အယံ ဝိနယော ဣဒံ သုတ္တန္တံ အယံ အဘိဓမ္မော’’တိ ပန ပရိစ္ဆေဒံ န ဇာနာတိ။ အထေကဒိဝသံ အာယသ္မန္တံ ဓမ္မသေနာပတိံ ပုစ္ဆိတွာ ယထာပရိစ္ဆေဒံ သဗ္ဗံ သလ္လက္ခေသိ။ ဓမ္မသင်္ဂီတိယာ ပုဗ္ဗေပိ ပိဋကာဒိသမညာ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မေ ဝဝတ္ထိတာ ဧဝ, ယတော ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာဒိဝေါဟာရော။ သော တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှန္တော ပရိပုစ္ဆန္တော တတ္ထ ဝုတ္တေ ရူပါရူပဓမ္မေ သလ္လက္ခေတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ သမ္မသန္တော နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၂။၁၃-၂၆) –

‘‘သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော, မဟာပူဂဂဏော အဟု၊

သရဏံ ဂတာ စ တေ ဗုဒ္ဓံ, သဒ္ဒဟန္တိ တထာဂတံ။

‘‘သဗ္ဗေ သင်္ဂမ္မ မန္တေတွာ, မာဠံ ကုဗ္ဗန္တိ သတ္ထုနော၊

ဧကတ္ထမ္ဘံ အလဘန္တာ, ဝိစိနန္တိ ဗြဟာဝနေ။

‘‘တေဟံ အရညေ ဒိသွာန, ဥပဂမ္မ ဂဏံ တဒါ၊

အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာန, ပဋိပုစ္ဆိံ ဂဏံ အဟံ။

‘‘တေ မေ ပုဋ္ဌာ ဝိယာကံသု, သီလဝန္တော ဥပါသကာ၊

မာဠံ မယံ ကတ္တုကာမာ, ဧကတ္ထမ္ဘော န လဗ္ဘတိ။

‘‘ဧကတ္ထမ္ဘံ မမံ ဒေထ, အဟံ ဒဿာမိ သတ္ထုနော၊

အာဟရိဿာမဟံ ထမ္ဘံ, အပ္ပေါဿုက္ကာ ဘဝန္တု တေ။

‘‘တေ မေ ထမ္ဘံ ပဝေစ္ဆိံသု, ပသန္နာ တုဋ္ဌမာနသာ၊

တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာ, အဂမံသု သကံ ဃရံ။

‘‘အစိရံ ဂတေ ပူဂဂဏေ, ထမ္ဘံ အဟာသဟံ တဒါ၊

ဟဋ္ဌော ဟဋ္ဌေန စိတ္တေန, ပဌမံ ဥဿပေသဟံ။

‘‘တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, ဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇဟံ၊

ဥဗ္ဗိဒ္ဓံ ဘဝနံ မယှံ, သတ္တဘူမံ သမုဂ္ဂတံ။

‘‘ဝဇ္ဇမာနာသု ဘေရီသု, ပရိစာရေမဟံ သဒါ၊

ပဉ္စပညာသကပ္ပမှိ, ရာဇာ အာသိံ ယသောဓရော။

‘‘တတ္ထာပိ ဘဝနံ မယှံ, သတ္တဘူမံ သမုဂ္ဂတံ၊

ကူဋာဂါရဝရူပေတံ, ဧကတ္ထမ္ဘံ မနောရမံ။

‘‘ဧကဝီသတိကပ္ပမှိ, ဥဒေနော နာမ ခတ္တိယော၊

တတြာပိ ဘဝနံ မယှံ, သတ္တဘူမံ သမုဂ္ဂတံ။

‘‘ယံ ယံ ယောနုပပဇ္ဇာမိ, ဒေဝတ္တံ အထ မာနုသံ၊

အနုဘောမိ သုခံ သဗ္ဗံ, ဧကတ္ထမ္ဘဿိဒံ ဖလံ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ထမ္ဘမဒဒံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဧကတ္ထမ္ဘဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ကတကိစ္စတ္တာ အကိလာသုဘာဝေ ဌိတော အတ္တနော သန္တိကံ ဥပဂတာနံ ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာနံ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဝီမံသိတွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ ဒေသေန္တော စ ဧကဒိဝသံ အတ္တာနံ ပရံ ဝိယ ကတွာ ဒဿေန္တော –

၆၅။ ‘‘ဥက္ခေပကတဝစ္ဆဿ, သင်္ကလိတံ ဗဟူဟိ ဝဿေဟိ၊

တံ ဘာသတိ ဂဟဋ္ဌာနံ, သုနိသိန္နော ဥဠာရပါမောဇ္ဇော’’တိ။ – ဂါထံ အဘာသိ၊

တတ္ထ ဥက္ခေပကတဝစ္ဆဿာတိ ကတဥက္ခေပဝစ္ဆဿ, ဘိက္ခုနော သန္တိကေ ဝိသုံ ဝိသုံ ဥဂ္ဂဟိတံ ဝိနယပဒေသံ သုတ္တပဒေသံ အဘိဓမ္မပဒေသဉ္စ ယထာပရိစ္ဆေဒံ ဝိနယသုတ္တာဘိဓမ္မာနံယေဝ ဥပရိ ခိပိတွာ သဇ္ဈာယနဝသေန တတ္ထ တတ္ထေဝ ပက္ခိပိတွာ ဌိတဝစ္ဆေနာတိ အတ္ထော ကရဏတ္ထေ ဟိ ဣဒံ သာမိဝစနံ။ သင်္ကလိတံ ဗဟူဟိ ဝဿေဟီတိ ဗဟုကေဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ သမ္ပိဏ္ဍနဝသေန ဟဒယေ ဌပိတံ။ ‘‘သင်္ခလိတ’’န္တိပိ ပါဌော, သင်္ခလိတံ ဝိယ ကတံ ဧကာဗဒ္ဓဝသေန ဝါစုဂ္ဂတံ ကတံ။ ယံ ဗုဒ္ဓဝစနန္တိ ဝစနသေသော။ တန္တိ တံ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ဘာသတိ ကထေတိ။ ဂဟဋ္ဌာနန္တိ တေသံ ယေဘုယျတာယ ဝုတ္တံ။ သုနိသိန္နောတိ တသ္မိံ ဓမ္မေ သမ္မာ နိစ္စလော နိသိန္နော, လာဘသက္ကာရာဒိံ အပစ္စာသီသန္တော ကေဝလံ ဝိမုတ္တာယတနသီသေယေဝ ဌတွာ ကထေတီတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဥဠာရပါမောဇ္ဇော’’တိ ဖလသမာပတ္တိသုခဝသေန ဓမ္မဒေသနာဝသေနေဝ စ ဥပ္ပန္နဥဠာရပါမောဇ္ဇောတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ယထာ ယထာဝုသော ဘိက္ခု, ယထာသုတံ ယထာပရိယတ္တံ ဓမ္မံ ဝိတ္ထာရေန ပရေသံ ဒေသေတိ တထာ တထာ သော တသ္မိံ ဓမ္မေ လဘတိ အတ္ထဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ, လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇ’’န္တိအာဒိ (ဒီ။ နိ။ ၃။၃၅၅)။

ဥက္ခေပကတဝစ္ဆတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ မေဃိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အနုသာသိ မဟာဝီရောတိ အာယသ္မတော မေဃိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ကုသလဗီဇာနိ ရောပေန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပါပုဏိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ ဝိပဿီ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ ပရိယောသာနမာဂမ္မ အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇ္ဇိ။ တေန ပထဝီကမ္ပာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု မဟာဇနော ဘီတတသိတော အဟောသိ။ အထ နံ ဝေဿဝဏော မဟာရာဇာ တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတွာ သမဿာသေသိ။ တံ သုတွာ မဟာဇနော သံဝေဂပ္ပတ္တော အဟောသိ။ တတ္ထာယံ ကုလပုတ္တော ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ သုတွာ သတ္ထရိ သဉ္ဇာတဂါရဝဗဟုမာနော ဥဠာရံ ပီတိသောမနဿံ ပဋိသံဝေဒေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ သာကိယရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, တဿ မေဃိယောတိ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌဟန္တော ဘဂဝတိ ဇာလိကာယံ ဝိဟရန္တေ ကိမိကာလာယ နဒိယာ တီရေ ရမဏီယံ အမ္ဗဝနံ ဒိသွာ တတ္ထ ဝိဟရိတုကာမော ဒွေ ဝါရေ ဘဂဝတာ ဝါရေတွာ တတိယဝါရံ ဝိဿဇ္ဇိတော တတ္ထ ဂန္တွာ မိစ္ဆာဝိတက္ကမက္ခိကာဟိ ခဇ္ဇမာနော စိတ္တသမာဓိံ အလဘိတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ တမတ္ထံ အာရောစေသိ။ အထဿ ဘဂဝါ ‘‘အပရိပက္ကာယ, မေဃိယ, စေတောဝိမုတ္တိယာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပရိပါကာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိအာဒိနာ (ဥဒါ။ ၃၁) ဩဝါဒံ အဒါသိ။ သော တသ္မိံ ဩဝါဒေ ဌတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၅၇-၆၅) –

‘‘ယဒါ ဝိပဿီ လောကဂ္ဂေါ, အာယုသင်္ခါရမောဿဇိ၊

ပထဝီ သမ္ပကမ္ပိတ္ထ, မေဒနီ ဇလမေခလာ။

‘‘ဩတတံ ဝိတတံ မယှံ, သုဝိစိတ္တဝဋံသကံ၊

ဘဝနမ္ပိ ပကမ္ပိတ္ထ, ဗုဒ္ဓဿ အာယုသင်္ခယေ။

‘‘တာသော မယှံ သမုပ္ပန္နော, ဘဝနေ သမ္ပကမ္ပိတေ၊

ဥပ္ပါဒေါ နု ကိမတ္ထာယ, အာလောကော ဝိပုလော အဟု။

‘‘ဝေဿဝဏော ဣဓာဂမ္မ, နိဗ္ဗာပေသိ မဟာဇနံ၊

ပါဏဘူတေ ဘယံ နတ္ထိ, ဧကဂ္ဂါ ဟောထ သံဝုတာ။

‘‘အဟော ဗုဒ္ဓေါ အဟော ဓမ္မော, အဟော နော သတ္ထု သမ္ပဒါ၊

ယသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမှိ, ပထဝီ သမ္ပကမ္ပတိ။

‘‘ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ကိတ္တေတွာ, ကပ္ပံ သဂ္ဂမှိ မောဒဟံ၊

အဝသေသေသု ကပ္ပေသု, ကုသလံ စရိတံ မယာ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ သညမလဘိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓသညာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဣတော စုဒ္ဒသကပ္ပမှိ, ရာဇာ အာသိံ ပတာပဝါ၊

သမိတော နာမ နာမေန, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သတ္ထု သမ္မုခါ ဩဝါဒံ လဘိတွာ ‘‘မယာ အရဟတ္တံ အဓိဂတ’’န္တိ အညံ ဗျာကရောန္တော –

၆၆။ ‘‘အနုသာသိ မဟာဝီရော, သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂူ၊

တဿာဟံ ဓမ္မံ သုတွာန, ဝိဟာသိံ သန္တိကေ သတော၊

တိဿော ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။ – ဂါထံ အဘာသိ၊

တတ္ထ အနုသာသီတိ ‘‘အပရိပက္ကာယ, မေဃိယ, စေတောဝိမုတ္တိယာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပရိပါကာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိအာဒိနာ ဩဝဒိ အနုသိဋ္ဌိံ အဒါသိ။ မဟာဝီရောတိ မဟာဝိက္ကန္တော, ဝီရိယပါရမိပါရိပူရိယာ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဝီရိယာဓိဋ္ဌာနေန အနညသာဓာရဏစတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနသမ္ပတ္တိယာ စ မဟာဝီရိယောတိ အတ္ထော။ သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂူတိ သဗ္ဗေသဉ္စ ဉေယျဓမ္မာနံ ပါရံ ပရိယန္တံ ဉာဏဂမနေန ဂတော အဓိဂတောတိ သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂူ, သဗ္ဗညူတိ အတ္ထော။ သဗ္ဗေသံ ဝါ သင်္ခတဓမ္မာနံ ပါရဘူတံ နိဗ္ဗာနံ သယမ္ဘူဉာဏေန ဂတော အဓိဂတောတိ သဗ္ဗဓမ္မာန ပါရဂူ။ တဿာဟံ ဓမ္မံ သုတွာနာတိ တဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သာမုက္ကံသိကံ တံ စတုသစ္စဓမ္မံ သုဏိတွာ။ ဝိဟာသိံ သန္တိကေတိ အမ္ဗဝနေ မိစ္ဆာဝိတက္ကေဟိ ဥပဒ္ဒုတော စာလိကာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု သမီပေယေဝ ဝိဟာသိံ။ သတောတိ သတိမာ, သမထဝိပဿနာဘာဝနာယ အပ္ပမတ္တောတိ အတ္ထော။ အဟန္တိ ဣဒံ ယထာ ‘‘အနုသာသီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘မ’’န္တိ ဧဝံ ‘‘ဝိဇ္ဇာ အနုပ္ပတ္တာ, ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘မယာ’’တိ ပရိဏာမေတဗ္ဗံ။ ‘‘ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ စ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တံ ဝိဇ္ဇာတ္တယာနုပ္ပတ္တိမေဝ သတ္ထု ဩဝါဒပဋိကရဏဘာဝဒဿနေန ပရိယာယန္တရေန ပကာသေတိ။ သီလက္ခန္ဓာဒိပရိပူရဏမေဝ ဟိ သတ္ထု သာသနကာရိတာ။

မေဃိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇။ ဧကဓမ္မသဝနီယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှန္တိ အာယသ္မတော ဧကဓမ္မသဝနီယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ရုက္ခဒေဝတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ကတိပယေ ဘိက္ခူ မဂ္ဂမူဠှေ မဟာရညေ ဝိစရန္တေ ဒိသွာ အနုကမ္ပမာနော အတ္တနော ဘဝနတော ဩတရိတွာ တေ သမဿာသေတွာ ဘောဇေတွာ ယထာဓိပ္ပေတဋ္ဌာနံ ပါပေသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ကဿပေ ဘဂဝတိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ ပရိနိဗ္ဗုတေ တသ္မိံ ကာလေ ဗာရာဏသိရာဇာ ကိကီ နာမ အဟောသိ။ တသ္မိံ ကာလင်္ကတေ တဿ ပုထုဝိန္ဒရာဇာ နာမ ပုတ္တော အာသိ။ တဿ ပုတ္တော သုသာမော နာမ။ တဿ ပုတ္တော ကိကီဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ဟုတွာ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တော သာသနေ အန္တရဟိတေ ဓမ္မဿဝနံ အလဘန္တော, ‘‘ယော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တဿ သဟဿံ ဒမ္မီ’’တိ ဃောသာပေတွာ ဧကမ္ပိ ဓမ္မကထိကံ အလဘန္တော, ‘‘မယှံ ပိတုပိတာမဟာဒီနံ ကာလေ ဓမ္မော သံဝတ္တတိ, ဓမ္မကထိကာ သုလဘာ အဟေသုံ။ ဣဒါနိ ပန စတုပ္ပဒိကဂါထာမတ္တမ္ပိ ကထေန္တော ဒုလ္လဘော။ ယာဝ ဓမ္မသညာ န ဝိနဿတိ, တာဝဒေဝ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ဟိမဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ဂစ္ဆန္တံ သက္ကော ဒေဝရာဇာ အာဂန္တွာ, ‘‘အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ’’တိ ဂါထာယ ဓမ္မံ ကထေတွာ နိဝတ္တေသိ။ သော နိဝတ္တိတွာ ဗဟုံ ပုညံ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သေတဗျနဂရေ သေဋ္ဌိကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ဘဂဝတိ သေတဗျနဂရေ သိံသပါဝနေ ဝိဟရန္တေ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ။ တဿ သတ္ထာ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတွာ, ‘‘အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ’’တိ ဣမာယ ဂါထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ။ တဿ တတ္ထ ကတာဓိကာရတာယ သော အနိစ္စသညာယ ပါကဋတရံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌိတာယ ပဋိလဒ္ဓသံဝေဂေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဓမ္မသမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒုက္ခသညံ အနတ္တသညဉ္စ မနသိကရောန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၆၆-၇၁) –

‘‘ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓဿ, သာဝကာ ဝနစာရိနော၊

ဝိပ္ပနဋ္ဌာ ဗြဟာရညေ, အန္ဓာဝ အနုသုယျရေ။

‘‘အနုဿရိတွာ သမ္ဗုဒ္ဓံ, ပဒုမုတ္တရနာယကံ၊

တဿ တေ မုနိနော ပုတ္တာ, ဝိပ္ပနဋ္ဌာ မဟာဝနေ။

‘‘ဘဝနာ ဩရုဟိတွာန, အဂမိံ ဘိက္ခုသန္တိကံ၊

တေသံ မဂ္ဂဉ္စ အာစိက္ခိံ, ဘောဇနဉ္စ အဒါသဟံ။

‘‘တေန ကမ္မေန ဒွိပဒိန္ဒ, လောကဇေဋ္ဌ နရာသဘ၊

ဇာတိယာ သတ္တဝဿောဟံ, အရဟတ္တမပါပုဏိံ။

‘‘သစက္ခူ နာမ နာမေန, ဒွါဒသ စက္ကဝတ္တိနော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, ပဉ္စကပ္ပသတေ ဣတော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

တဿ ဧကေနေဝ ဓမ္မဿဝနေန နိပ္ဖန္နကိစ္စတ္တာ ဧကဓမ္မသဝနီယောတွေဝ သမညာ အဟောသိ။ သော အရဟာ ဟုတွာ အညံ ဗျာကရောန္တော –

၆၇။ ‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ, ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာ၊

ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရော, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ။ – ဂါထံ အဘာသိ၊

တတ္ထ ကိလေသာတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နာ, တံ ကိလေသေန္တိ ဝိဗာဓေန္တိ ဥပတာပေန္တိ ဝါတိ ကိလေသာ, ရာဂါဒယော။ ဈာပိတာတိ ဣန္ဒဂ္ဂိနာ ဝိယ ရုက္ခဂစ္ဆာဒယော အရိယမဂ္ဂဉာဏဂ္ဂိနာ သမူလံ ဒဍ္ဎာ။ မယှန္တိ မယာ, မမ သန္တာနေ ဝါ။ ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာတိ ကာမကမ္မဘဝါဒယော သဗ္ဗေ ဘဝါ သမုဂ္ဃါဋိတာ ကိလေသာနံ ဈာပိတတ္တာ။ သတိ ဟိ ကိလေသဝဋ္ဋေ ကမ္မဝဋ္ဋေန ဘဝိတဗ္ဗံ။ ကမ္မဘဝါနံ သမူဟတတ္တာ ဧဝ စ ဥပပတ္တိဘဝါပိ သမူဟတာ ဧဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာယ အာပါဒိတတ္တာ။ ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရောတိ ဇာတိအာဒိကော –

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ၊

အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ။ –

ဝုတ္တလက္ခဏော သံသာရော ဝိသေသတော ခီဏော, တသ္မာ နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ။ ယသ္မာ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝေါ နတ္ထိ, တသ္မာ ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရော။ တသ္မာ စ ပုနဗ္ဘဝေါ နတ္ထိ, ယသ္မာ ဘဝါ သဗ္ဗေ သမူဟတာတိ အာဝတ္တေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ။ အထ ဝါ ဝိက္ခီဏော ဇာတိသံသာရော, တတော ဧဝ နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။

ဧကဓမ္မသဝနီယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ ဧကုဒါနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

အဓိစေတသော အပ္ပမဇ္ဇတောတိ အာယသ္မတော ဧကုဒါနိယတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော အတ္ထဒဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ယက္ခသေနာပတိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ, ‘‘အလာဘာ ဝတ မေ, ဒုလ္လဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယောဟံ သတ္ထုဓရမာနကာလေ ဒါနာဒိပုညံ ကာတုံ နာလတ္ထ’’န္တိ ပရိဒေဝသောကမာပန္နော အဟောသိ။ အထ နံ သာဂရော နာမ သတ္ထု သာဝကော သောကံ ဝိနောဒေတွာ သတ္ထု ထူပပူဇာယံ နိယောဇေသိ။ သော ပဉ္စ ဝဿာနိ ထူပံ ပူဇေတွာ တတော စုတော တေန ပုညေန ဒေဝမနုဿေသု ဧဝ သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ကာလေန ကာလံ သတ္ထု သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ သတ္ထာ ‘‘အဓိစေတသော’’တိ ဂါထာယ သာဝကေ အဘိဏှံ ဩဝဒိ။ သော တံ သုတွာ သဒ္ဓါဇာတော ပဗ္ဗဇိ။ ပဗ္ဗဇိတွာ စ ပန တမေဝ ဂါထံ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တေတိ။ သော တတ္ထ ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တော ဉာဏဿ အပရိပက္ကတ္တာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတု နာသက္ခိ။ တတော ပန စုတော ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော ဝိညုတံ ပတွာ ဇေတဝနပဋိဂ္ဂဟဏသမယေ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ကတပုဗ္ဗကိစ္စော အရညေ ဝိဟရန္တော သတ္ထု သန္တိကံ အဂမာသိ။ တသ္မိဉ္စ သမယေ သတ္ထာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အတ္တနော အဝိဒူရေ အဓိစိတ္တမနုယုတ္တံ ဒိသွာ ‘‘အဓိစေတသော’’တိ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ။ တံ သုတွာ အယံ စိရကာလံ ဘာဝနာယ အရညေ ဝိဟရန္တောပိ ကာလေန ကာလံ တမေဝ ဂါထံ ဥဒါနေတိ, တေနဿ ဧကုဒါနိယောတိ သမညာ ဥဒပါဒိ။ သော အထေကဒိဝသံ စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၂။၇၂-၈၁) –

‘‘အတ္ထဒဿိမှိ သုဂတေ, နိဗ္ဗုတေ သမနန္တရာ၊

ယက္ခယောနိံ ဥပပဇ္ဇိံ, ယသံ ပတ္တော စဟံ တဒါ။

‘‘ဒုလ္လဒ္ဓံ ဝတ မေ အာသိ, ဒုပ္ပဘာတံ ဒုရုဋ္ဌိတံ၊

ယံ မေ ဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေ, ပရိနိဗ္ဗာယိ စက္ခုမာ။

‘‘မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, သာဂရော နာမ သာဝကော၊

မမုဒ္ဓရိတုကာမော သော, အာဂစ္ဆိ မမ သန္တိကံ။

‘‘ကိံ နု သောစသိ မာ ဘာယိ, စရ ဓမ္မံ သုမေဓသ၊

အနုပ္ပဒိန္နာ ဗုဒ္ဓေန, သဗ္ဗေသံ ဗီဇသမ္ပဒါ။

‘‘ယော စေ ပူရေယျ သမ္ဗုဒ္ဓံ, တိဋ္ဌန္တံ လောကနာယကံ၊

ဓာတုံ သာသပမတ္တမ္ပိ, နိဗ္ဗုတဿာပိ ပူဇယေ။

‘‘သမေ စိတ္တပ္ပသာဒမှိ, သမံ ပုညံ မဟဂ္ဂတံ၊

တသ္မာ ထူပံ ကရိတွာန, ပူဇေဟိ ဇိနဓာတုယော။

‘‘သာဂရဿ ဝစော သုတွာ, ဗုဒ္ဓထူပံ အကာသဟံ၊

ပဉ္စဝဿေ ပရိစရိံ, မုနိနော ထူပမုတ္တမံ။

‘‘တေန ကမ္မေန ဒွိပဒိန္ဒ, လောကဇေဋ္ဌ နရာသဘ၊

သမ္ပတ္တိံ အနုဘောတွာန, အရဟတ္တမပါပုဏိံ။

‘‘ဘူရိပညာ စ စတ္တာရော, သတ္တကပ္ပသတေ ဣတော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလာ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခေန ဝိဟရန္တော ဧကဒိဝသံ အာယသ္မတာ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ပဋိဘာနံ ဝီမံသိတုံ, ‘‘အာဝုသော, မယှံ ဓမ္မံ ဘဏာဟီ’’တိ အဇ္ဈိဋ္ဌော စိရကာလပရိစိတတ္တာ –

၆၈။ ‘‘အဓိစေတသော အပ္ပမဇ္ဇတော, မုနိနော မောနပထေသု သိက္ခတော၊

သောကာ န ဘဝန္တိ တာဒိနော, ဥပသန္တဿ သဒါ သတီမတော’’တိ။ (ဥဒါ။ ၃၇) –

ဣမမေဝ ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ အဓိစေတသောတိ အဓိစိတ္တဝတော, သဗ္ဗစိတ္တာနံ အဓိကေန အရဟတ္တဖလစိတ္တေန သမန္နာဂတဿာတိ အတ္ထော။ အပ္ပမဇ္ဇတောတိ နပ္ပမဇ္ဇတော, အပ္ပမာဒေန အနဝဇ္ဇဓမ္မေသု သာတစ္စကိရိယာယ သမန္နာဂတဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ မုနိနောတိ ‘‘ယော မုနာတိ ဥဘော လောကေ, မုနိ တေန ပဝုစ္စတီ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၂၆၉၊ မဟာနိ။ ၁၄၉၊ စူဠနိ။ မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၁) ဧဝံ ဥဘယလောကမုနနေန ဝါ, မောနံ ဝုစ္စတိ ဉာဏံ, တေန အရဟတ္တဖလပညာသင်္ခါတေန မောနေန သမန္နာဂတတာယ ဝါ ခီဏာသဝေါ မုနိ နာမ, တဿ မုနိနော။ မောနပထေသု သိက္ခတောတိ အရဟတ္တဉာဏသင်္ခါတဿ မောနဿ ပထေသု ဥပါယမဂ္ဂေသု သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသု, တီသု ဝါ သိက္ခာသု သိက္ခတော။ ဣဒဉ္စ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ။ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခော ဟိ အရဟာ, တသ္မာ ဧဝံ သိက္ခတော, ဣမာယ သိက္ခာယ မုနိဘာဝံ ပတ္တဿ မုနိနောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ယသ္မာ စေတဒေဝံ တသ္မာ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဖလစိတ္တာနံ ဝသေန အဓိစေတသော, စတုသစ္စသမ္ဗောဓိပဋိပတ္တိယံ အပ္ပမာဒဝသေန အပ္ပမဇ္ဇတော, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏသမန္နာဂမေန မုနိနောတိ ဧဝမေတေသံ ပဒါနံ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိယေဝ။ အထ ဝါ ‘‘အပ္ပမဇ္ဇတော သိက္ခတော’’ ပဓာနဟေတူ အက္ခာတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ တသ္မာ အပ္ပမဇ္ဇနဟေတု သိက္ခနဟေတု စ အဓိစေတသောတိ အတ္ထော။

သောကာ န ဘဝန္တိ တာဒိနောတိ တာဒိသဿ ခီဏာသဝမုနိနော အဗ္ဘန္တရေ ဣဋ္ဌဝိယောဂါဒိဝတ္ထုကာ သောကာ စိတ္တသန္တာပါ န ဟောန္တိ။ အထ ဝါ တာဒိလက္ခဏပ္ပတ္တဿ အသေက္ခမုနိနော သောကာ န ဘဝန္တီတိ။ ဥပသန္တဿာတိ ရာဂါဒီနံ အစ္စန္တူပသမေန ဥပသန္တဿ။ သဒါ သတီမတောတိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ နိစ္စကာလံ သတိယာ အဝိရဟိတဿ။

ဧတ္ထ စ ‘‘အဓိစေတသော’’တိ ဣမိနာ အဓိစိတ္တသိက္ခာ, ‘‘အပ္ပမဇ္ဇတော’’တိ ဣမိနာ အဓိသီလသိက္ခာ, ‘‘မုနိနော မောနပထေသု သိက္ခတော’’တိ ဧတေဟိ အဓိပညာသိက္ခာ။ ‘‘မုနိနော’’တိ ဝါ ဧတေန အဓိပညာသိက္ခာ, ‘‘မောနပထေသု သိက္ခတော’’တိ ဧတေန တာသံ လောကုတ္တရသိက္ခာနံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ, ‘‘သောကာ န ဘဝန္တီ’’တိအာဒီဟိ သိက္ခာပါရိပူရိယာ အာနိသံသာ ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ အယမေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသိ။

ဧကုဒါနိယတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉။ ဆန္နတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုတွာန ဓမ္မံ မဟတော မဟာရသန္တိ အာယသ္မတော ဆန္နတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော ကာလေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဧကဒိဝသံ သိဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝန္တံ အညတရံ ရုက္ခမူလံ ဥပဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ပသန္နစိတ္တော မုဒုသမ္ဖဿံ ပဏ္ဏသန္ထရံ သန္ထရိတွာ အဒါသိ။ ပုပ္ဖေဟိ စ သမန္တတော ဩကိရိတွာ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုနပိ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ဂေဟေ ဒါသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိ, ဆန္နောတိဿ နာမံ အဟောသိ, ဗောဓိသတ္တေန သဟဇာတော။ သော သတ္ထု ဉာတိသမာဂမေ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဘဂဝတိ ပေမေန, ‘‘အမှာကံ ဗုဒ္ဓေါ, အမှာကံ ဓမ္မော’’တိ မမတ္တံ ဥပ္ပါဒေတွာ သိနေဟံ ဆိန္ဒိတုံ အသက္ကောန္တော သမဏဓမ္မံ အကတွာ သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္ထာရာ အာဏတ္တဝိဓိနာ ကတေန ဗြဟ္မဒဏ္ဍေန သန္တဇ္ဇိတော သံဝေဂပ္ပတ္တော ဟုတွာ သိနေဟံ ဆိန္ဒိတွာ ဝိပဿန္တော နစိရေနေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၀။၄၅-၅၀) –

‘‘သိဒ္ဓတ္ထဿ ဘဂဝတော, အဒါသိံ ပဏ္ဏသန္ထရံ၊

သမန္တာ ဥပဟာရဉ္စ, ကုသုမံ ဩကိရိံ အဟံ။

‘‘ပါသာဒေဝံ ဂုဏံ ရမ္မံ, အနုဘောမိ မဟာရဟံ၊

မဟဂ္ဃါနိ စ ပုပ္ဖါနိ, သယနေဘိသဝန္တိ မေ။

‘‘သယနေဟံ တုဝဋ္ဋာမိ, ဝိစိတ္တေ ပုပ္ဖသန္ထတေ၊

ပုပ္ဖဝုဋ္ဌိ စ သယနေ, အဘိဝဿတိ တာဝဒေ။

‘‘စတုန္နဝုတိတော ကပ္ပေ, အဒါသိံ ပဏ္ဏသန္ထရံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, သန္ထရဿ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘တိဏသန္ထရကာ နာမ, သတ္တေတေ စက္ကဝတ္တိနော၊

ဣတော တေ ပဉ္စမေ ကပ္ပေ, ဥပ္ပဇ္ဇိံသု ဇနာဓိပါ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ဝိမုတ္တိသုခသန္တပ္ပိတော ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနံ ဥဒါနေန္တော –

၆၉။ ‘‘သုတွာန ဓမ္မံ မဟတော မဟာရသံ,

သဗ္ဗညုတညာဏဝရေန ဒေသိတံ၊

မဂ္ဂံ ပပဇ္ဇိံ အမတဿ ပတ္တိယာ,

သော ယောဂက္ခေမဿ ပထဿ ကောဝိဒေါ’’တိ။ – ဂါထံ အဘာသိ၊

တတ္ထ သုတွာနာတိ သုဏိတွာ, သောတေန ဂဟေတွာ ဩဟိတသောတော သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရေတွာ။ ဓမ္မန္တိ စတုသစ္စဓမ္မံ။ မဟတောတိ ဘဂဝတော။ ဘဂဝါ ဟိ မဟန္တေဟိ ဥဠာရတမေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ, သဒေဝကေန လောကေန ဝိသေသတော မဟနီယတာယ စ ‘‘မဟာ’’တိ ဝုစ္စတိ, ယာ တဿ မဟာသမဏောတိ သမညာ ဇာတာ။ နိဿက္ကဝစနဉ္စေတံ ‘‘မဟတော ဓမ္မံ သုတွာနာ’’တိ။ မဟာရသန္တိ ဝိမုတ္တိရသဿ ဒါယကတ္တာ ဥဠာရရသံ။ သဗ္ဗညုတညာဏဝရေန ဒေသိတန္တိ သဗ္ဗံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညူ, တဿ ဘာဝေါ သဗ္ဗညုတာ။ ဉာဏမေဝ ဝရံ, ဉာဏေသု ဝါ ဝရန္တိ ဉာဏဝရံ, သဗ္ဗညုတာ ဉာဏဝရံ ဧတဿာတိ သဗ္ဗညုတညာဏဝရော, ဘဂဝါ။ တေန သဗ္ဗညုတညာဏသင်္ခါတအဂ္ဂဉာဏေန ဝါ ကရဏဘူတေန ဒေသိတံ ကထိတံ ဓမ္မံ သုတွာနာတိ ယောဇနာ။ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရမတ္ထဒီပနိယံ ဣတိဝုတ္တကဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ မဂ္ဂန္တိ အဋ္ဌင်္ဂိကံ အရိယမဂ္ဂံ။ ပပဇ္ဇိန္တိ ပဋိပဇ္ဇိံ။ အမတဿ ပတ္တိယာတိ နိဗ္ဗာနဿ အဓိဂမာယ ဥပါယဘူတံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ ယောဇနာ။ သောတိ သော ဘဂဝါ။ ယောဂက္ခေမဿ ပထဿ ကောဝိဒေါတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ အနုပဒ္ဒုတဿ နိဗ္ဗာနဿ ယော ပထော, တဿ ကောဝိဒေါ တတ္ထ သုကုသလော။ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘဂဝတော စတုသစ္စဒေသနံ သုတွာ အမတာဓိဂမူပါယမဂ္ဂံ အဟံ ပဋိပဇ္ဇိံ ပဋိပဇ္ဇနမဂ္ဂံ မယာ ကတံ, သော ဧဝ ပန ဘဂဝါ သဗ္ဗထာ ယောဂက္ခေမဿ ပထဿ ကောဝိဒေါ, ပရသန္တာနေ ဝါ ပရမနေသု ကုသလော, ယဿ သံဝိဓာနမာဂမ္မ အဟမ္ပိ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိန္တိ။ အယမေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသီတိ။

ဆန္နတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀။ ပုဏ္ဏတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သီလမေဝါတိ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂန္တွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဃရာဝါသံ ပဟာယ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဟိမဝန္တပ္ပဒေသေ ပဏ္ဏကုဋိံ ကတွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ။ တဿ ဝသနဋ္ဌာနဿ အဝိဒူရေ ဧကသ္မိံ ပဗ္ဘာရေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အာဗာဓိကော ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ, တဿ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ မဟာ အာလောကော အဟောသိ။ တံ ဒိသွာ သော, ‘‘ကထံ နု ခေါ အယံ အာလောကော ဥပ္ပန္နော’’တိ ဝီမံသနဝသေန ဣတော စိတော စ အာဟိဏ္ဍန္တော ပဗ္ဘာရေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓံ ပရိနိဗ္ဗုတံ ဒိသွာ ဂန္ဓဒါရူနိ သံကဍ္ဎိတွာ သရီရံ ဈာပေတွာ ဂန္ဓောဒကေန ဥပသိဉ္စိ။ တတ္ထေကော ဒေဝပုတ္တော အန္တလိက္ခေ ဌတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘သာဓု, သာဓု, သပ္ပုရိသ, ဗဟုံ တယာ ပုညံ ပသဝန္တေန ပူရိတံ သုဂတိသံဝတ္တနိယံ ကမ္မံ တေန တွံ သုဂတီသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇိဿသိ, ‘ပုဏ္ဏော’တိ စ တေ နာမံ ဘဝိဿတီ’’တိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သုနာပရန္တဇနပဒေ သုပ္ပါရကပဋ္ဋနေ ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ, ပုဏ္ဏောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော ဝါဏိဇ္ဇဝသေန မဟတာ သတ္ထေန သဒ္ဓိံ သာဝတ္ထိံ ဂတော။ တေန စ သမယေန ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ။ အထ သော သာဝတ္ထိဝါသီဟိ ဥပါသကေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂတော သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝတ္တပဋိဝတ္တေဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယေ အာရာဓေန္တော ဝိဟာသိ။ သော ဧကဒိဝသံ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘သာဓု မံ, ဘန္တေ ဘဂဝါ, သံခိတ္တေန ဩဝါဒေန ဩဝဒတု, ယမဟံ သုတွာ သုနာပရန္တဇနပဒေ ဝိဟရေယျ’’န္တိ အာဟ။ တဿ ဘဂဝါ, ‘‘သန္တိ ခေါ, ပုဏ္ဏ, စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါ’’တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၃။၃၉၅၊ သံ။ နိ။ ၄။၈၈) ဩဝါဒံ ဒတွာ သီဟနာဒံ နဒါပေတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ။ သော ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ သုနာပရန္တဇနပဒံ ဂန္တွာ သုပ္ပါရကပဋ္ဋနေ ဝိဟရန္တော သမထဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ သစ္ဆာကာသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၄၁။၂၉-၄၄) –

‘‘ပဗ္ဘာရကူဋံ နိဿာယ, သယမ္ဘူ အပရာဇိတော၊

အာဗာဓိကော စ သော ဗုဒ္ဓေါ, ဝသတိ ပဗ္ဗတန္တရေ။

‘‘မမ အဿမသာမန္တာ, ပနာဒေါ အာသိ တာဝဒေ၊

ဗုဒ္ဓေ နိဗ္ဗာယမာနမှိ, အာလောကော ဥဒပဇ္ဇထ။

‘‘ယာဝတာ ဝနသဏ္ဍသ္မိံ, အစ္ဆကောကတရစ္ဆကာ၊

ဝါဠာ စ ကေသရီ သဗ္ဗေ, အဘိဂဇ္ဇိံသု တာဝဒေ။

‘‘ဥပ္ပါတံ တမဟံ ဒိသွာ, ပဗ္ဘာရံ အဂမာသဟံ၊

တတ္ထဒ္ဒသာသိံ သမ္ဗုဒ္ဓံ, နိဗ္ဗုတံ အပရာဇိတံ။

‘‘သုဖုလ္လံ သာလရာဇံဝ, သတရံသိံဝ ဥဂ္ဂတံ၊

ဝီတစ္စိကံဝ အင်္ဂါရံ, နိဗ္ဗုတံ အပရာဇိတံ။

‘‘တိဏံ ကဋ္ဌဉ္စ ပူရေတွာ, စိတကံ တတ္ထကာသဟံ၊

စိတကံ သုကတံ ကတွာ, သရီရံ ဈာပယိံ အဟံ။

‘‘သရီရံ ဈာပယိတွာန, ဂန္ဓတောယံ သမောကိရိံ၊

အန္တလိက္ခေ ဌိတော ယက္ခော, နာမမဂ္ဂဟိ တာဝဒေ။

‘‘ယံ ပူရိတံ တယာ ကိစ္စံ, သယမ္ဘုဿ မဟေသိနော၊

ပုဏ္ဏကော နာမ နာမေန, သဒါ ဟောဟိ တုဝံ မုနေ။

‘‘တမှာ ကာယာ စဝိတွာန, ဒေဝလောကံ အဂစ္ဆဟံ၊

တတ္ထ ဒိဗ္ဗမယော ဂန္ဓော, အန္တလိက္ခာ ပဝဿတိ။

‘‘တတြာပိ နာမဓေယျံ မေ, ပုဏ္ဏကောတိ အဟူ တဒါ၊

ဒေဝဘူတော မနုဿော ဝါ, သင်္ကပ္ပံ ပူရယာမဟံ။

‘‘ဣဒံ ပစ္ဆိမကံ မယှံ, စရိမော ဝတ္တတေ ဘဝေါ၊

ဣဓာပိ ပုဏ္ဏကော နာမ, နာမဓေယျံ ပကာသတိ။

‘‘တောသယိတွာန သမ္ဗုဒ္ဓံ, ဂေါတမံ သကျပုင်္ဂဝံ၊

သဗ္ဗာသဝေ ပရိညာယ, ဝိဟရာမိ အနာသဝေါ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ကမ္မမကရိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, တနုကိစ္စဿိဒံ ဖလံ။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ ထေရော ဗဟူ မနုဿေ သာသနေ အဘိပ္ပသာဒေသိ။ ယတော ပဉ္စသတမတ္တာ ပုရိသာ ဥပါသကတ္တံ ပဉ္စသတမတ္တာ စ ဣတ္ထိယော ဥပါသိကာဘာဝံ ပဋိဝေဒေသုံ။ သော တတ္ထ ရတ္တစန္ဒနေန စန္ဒနမာဠံ နာမ ဂန္ဓကုဋိံ ကာရာပေတွာ, ‘‘သတ္ထာ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ သဒ္ဓိံ မာဠံ ပဋိစ္ဆတူ’’တိ ဘဂဝန္တံ ပုပ္ဖဒူတေန နိမန္တေသိ။ ဘဂဝါ စ ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန တတ္တကေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ တတ္ထ ဂန္တွာ စန္ဒနမာဠံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အရုဏေ အနုဋ္ဌိတေယေဝ ပစ္စာဂမာသိ။ ထေရော အပရဘာဂေ ပရိနိဗ္ဗာနသမယေ အညံ ဗျာကရောန္တော –

၇၀။ ‘‘သီလမေဝ ဣဓ အဂ္ဂံ, ပညဝါ ပန ဥတ္တမော၊

မနုဿေသု စ ဒေဝေသု, သီလပညာဏတော ဇယ’’န္တိ။ – ဂါထံ အဘာသိ၊

တတ္ထ သီလန္တိ သီလနဋ္ဌေန သီလံ, ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန သမာဓာနဋ္ဌေန စာတိ အတ္ထော။ သီလဉှိ သဗ္ဗဂုဏာနံ ပတိဋ္ဌာ, တေနာဟ – ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော’’တိ (သံ။ နိ။ ၁။၂၃၊ ပေဋကော။ ၂၂၊ ဝိသုဒ္ဓိ။ ၁။၁)။ သမာဒဟတိ စ တံ ကာယဝါစာအဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ တယိဒံ သီလမေဝ အဂ္ဂံ သဗ္ဗဂုဏာနံ မူလဘာဝတော ပမုခဘာဝတော စ။ ယထာဟ – ‘‘တသ္မာတိဟ, တွံ ဘိက္ခု, အာဒိမေဝ ဝိသောဓေဟိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု။ ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ (သံ။ နိ။ ၅။၃၆၉), ‘‘ပါတိမောက္ခန္တိ မုခမေတံ ပမုခမေတ’’န္တိ (မဟာဝ။ ၁၃၅) စ အာဒိ။ ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ။ ပညဝါတိ ဉာဏသမ္ပန္နော။ သော ဥတ္တမော သေဋ္ဌော ပဝရောတိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဂါထာယ ပညာယယေဝ သေဋ္ဌဘာဝံ ဒဿေတိ။ ပညုတ္တရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ။ ဣဒါနိ တံ သီလပညာနံ အဂ္ဂသေဋ္ဌဘာဝံ ကာရဏတော ဒဿေတိ ‘‘မနုဿေသု စ ဒေဝေသု, သီလပညာဏတော ဇယ’’န္တိ စ။ သီလပညာဏဟေတု ပဋိပက္ခဇယော ကာမကိလေသဇယော ဟောတီတိ အတ္ထော။

ပုဏ္ဏတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

သတ္တမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈။ အဋ္ဌမဝဂ္ဂေါ

၁။ ဝစ္ဆပါလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သုသုခုမနိပုဏတ္ထဒဿိနာတိ အာယသ္မတော ဝစ္ဆပါလတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ အာစိနန္တော ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂန္တွာ အဂ္ဂိံ ပရိစရန္တော ဧကဒိဝသံ မဟတိယာ ကံသပါတိယာ ပါယာသံ အာဒါယ ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသန္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ အာကာသေ စင်္ကမန္တံ ဒိသွာ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတော ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဒါတုကာမတံ ဒဿေသိ။ ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ရာဇဂဟေ ဝိဘဝသမ္ပန္နဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝစ္ဆပါလောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဗိမ္ဗိသာရသမာဂမေ ဥရုဝေလကဿပတ္ထေရေန ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ သတ္ထု ပရမနိပစ္စကာရေ ကတေ တံ ဒိသွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ သတ္တာဟပဗ္ဗဇိတော ဧဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၃။၂၆-၃၄) –

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဗာတ္တိံသဝရလက္ခဏော၊

ပဝနာ အဘိနိက္ခန္တော, ဘိက္ခုသံဃပုရက္ခတော။

‘‘မဟစ္စာ ကံသပါတိယာ, ဝဍ္ဎေတွာ ပါယသံ အဟံ၊

အာဟုတိံ ယိဋ္ဌုကာမော သော, ဥပနေသိံ ဗလိံ အဟံ။

‘‘ဘဂဝါ တမှိ သမယေ, လောကဇေဋ္ဌော နရာသဘော၊

စင်္ကမံ သုသမာရူဠှော, အမ္ဗရေ အနိလာယနေ။

‘‘တဉ္စ အစ္ဆရိယံ ဒိသွာ, အဗ္ဘုတံ လောမဟံသနံ၊

ဌပယိတွာ ကံသပါတိံ, ဝိပဿိံ အဘိဝါဒယိံ။

‘‘တုဝံ ဒေဝေါသိ သဗ္ဗညူ, သဒေဝေ သဟမာနုသေ၊

အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ, ပဋိဂ္ဂဏှ မဟာမုနိ။

‘‘ပဋိဂ္ဂဟေသိ ဘဂဝါ, သဗ္ဗညူ လောကနာယကော၊

မမ သင်္ကပ္ပမညာယ, သတ္ထာ လောကေ မဟာမုနိ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဒါနမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပါယာသဿ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ဧကတာလီသိတော ကပ္ပေ, ဗုဒ္ဓေါ နာမာသိ ခတ္တိယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သုခေနေဝ အတ္တနာ နိဗ္ဗာနဿ အဓိဂတဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော –

၇၁။ ‘‘သုသုခုမနိပုဏတ္ထဒဿိနာ, မတိကုသလေန နိဝါတဝုတ္တိနာ၊

သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလိနာ, နိဗ္ဗာနံ န ဟိ တေန ဒုလ္လဘ’’န္တိ။ –

ဣမံ ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ သုသုခုမနိပုဏတ္ထဒဿိနာတိ အတိဝိယ ဒုဒ္ဒသဋ္ဌေန သုခုမေ, သဏှဋ္ဌေန နိပုဏေ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိအတ္ထေ အနိစ္စတာဒိံ ဩရောပေတွာ ပဿတီတိ သုသုခုမနိပုဏတ္ထဒဿီ, တေန။ မတိကုသလေနာတိ မတိယာ ပညာယ ကုသလေန ဆေကေန, ‘‘ဧဝံ ပဝတ္တမာနဿ ပညာ ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ န ဝဍ္ဎတီ’’တိ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂပညာယ ဥပ္ပါဒနေ ကုသလေန။ နိဝါတဝုတ္တိနာတိ သဗြဟ္မစာရီသု နိဝါတနီစဝတ္တနသီလေန, ဝုဍ္ဎေသု နဝေသု စ ယထာနုရူပပဋိပတ္တိနာ။ သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလိနာတိ သံသေဝိတံ အာစိဏ္ဏံ ဝုဒ္ဓသီလံ သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလံ, တံ ယဿ အတ္ထိ, တေန သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလိနာ။ အထ ဝါ သံသေဝိတာ ဥပါသိတာ ဝုဒ္ဓသီလိနော ဧတေနာတိ သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလီ, တေန။ ဟီတိသဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော။ ယသ္မာ ယော နိဝါတဝုတ္တိ သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလီ မတိကုသလော သုသုခုမနိပုဏတ္ထဒဿီ စ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ န တဿ ဒုလ္လဘန္တိ အတ္ထော။ နိဝါတဝုတ္တိတာယ ဟိ သံသေဝိတဝုဒ္ဓသီလိတာယ စ ပဏ္ဍိတာ တံ ဩဝဒိတဗ္ဗံ အနုသာသိတဗ္ဗံ မညန္တိ, တေသဉ္စ ဩဝါဒေ ဌိတော သယံ မတိကုသလတာယ သုသုခုမနိပုဏတ္ထဒဿိတာယ စ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တော နစိရဿေဝ နိဗ္ဗာနံ အဓိဂစ္ဆတီတိ, အယမေဝ စ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသီတိ။

ဝစ္ဆပါလတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂။ အာတုမတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ယထာ ကဠီရော သုသု ဝဍ္ဎိတဂ္ဂေါတိ အာယသ္မတော အာတုမတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ အာစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော ဝိပဿိံ ဘဂဝန္တံ အန္တရဝီထိယံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ဂန္ဓောဒကေန ဂန္ဓစုဏ္ဏေန စ ပူဇံ အကာသိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တော အပရာပရံ သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ, ဉာဏဿ ပန အပရိပက္ကတ္တာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ။ အထ ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ သေဋ္ဌိပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, အာတုမောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ တဿ ဝယပ္ပတ္တဿ မာတာ ‘‘ပုတ္တဿ မေ ဘရိယံ အာနေဿာမာ’’တိ ဉာတကေဟိ သမ္မန္တေသိ။ သော တံ ဥပဓာရေတွာ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ စောဒိယမာနော ‘‘ကိံ မယှံ ဃရာဝါသေန, ဣဒါနေဝ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိ။ ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ နံ မာတာ ဥပ္ပဗ္ဗာဇေတုကာမာ နာနာနယေဟိ ပလောဘေတိ။ သော တဿာ အဝသရံ အဒတွာ အတ္တနော အဇ္ဈာသယံ ပကာသေန္တော –

၇၂။ ‘‘ယထာ ကဠီရော သုသု ဝဍ္ဎိတဂ္ဂေါ, ဒုန္နိက္ခမော ဟောတိ ပသာခဇာတော၊

ဧဝံ အဟံ ဘရိယာယာနီတာယ, အနုမည မံ ပဗ္ဗဇိတောမှိ ဒါနီ’’တိ။ –

ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ ကဠီရောတိ အင်္ကုရော, ဣဓ ပန ဝံသင်္ကုရော အဓိပ္ပေတော။ သုသူတိ တရုဏော။ ဝဍ္ဎိတဂ္ဂေါတိ ပဝဍ္ဎိတသာခေါ။ သုသုဝဍ္ဎိတဂ္ဂေါတိ ဝါ သုဋ္ဌု ဝဍ္ဎိတသာခေါ သဉ္ဇာတပတ္တသာခေါ။ ဒုန္နိက္ခမောတိ ဝေဠုဂုမ္ဗတော နိက္ခာမေတုံ နီဟရိတုံ အသက္ကုဏေယျော။ ပသာခဇာတောတိ ဇာတပသာခေါ, သာခါနမ္ပိ ပဗ္ဗေ ပဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နအနုသာခေါ။ ဧဝံ အဟံ ဘရိယာယာနီတာယာတိ ယထာ ဝံသော ဝဍ္ဎိတဂ္ဂေါ ဝံသန္တရေသု သံသဋ္ဌ သာခါပသာခေါ ဝေဠုဂုမ္ဗတော ဒုန္နီဟရဏီယော ဟောတိ, ဧဝံ အဟမ္ပိ ဘရိယာယ မယှံ အာနီတာယ ပုတ္တဓီတာဒိဝသေန ဝဍ္ဎိတဂ္ဂေါ အာသတ္တိဝသေန ဃရာဝါသတော ဒုန္နီဟရဏီယော ဘဝေယျံ။ ယထာ ပန ဝံသကဠီရော အသဉ္ဇာတသာခဗန္ဓော ဝေဠုဂုမ္ဗတော သုနီဟရဏီယောဝ ဟောတိ, ဧဝံ အဟမ္ပိ အသဉ္ဇာတပုတ္တဒါရာဒိဗန္ဓော သုနီဟရဏီယော ဟောမိ, တသ္မာ အနာနီတာယ ဧဝ ဘရိယာယ အနုမည မံ အတ္တနာဝ မံ အနုဇာနာပေတွာ။ ပဗ္ဗဇိတောမှိ ဒါနီတိ, ‘‘ဣဒါနိ ပန ပဗ္ဗဇိတော အမှိ, သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အတ္တနော နေက္ခမ္မာဘိရတိံ ပကာသေသိ, အထ ဝါ ‘‘အနုမည မံ ပဗ္ဗဇိတောမှိ ဒါနီ’’တိ မာတု ကထေတိ။ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ယဒိပိ တာယ ပုဗ္ဗေ နာနုမတံ, ဣဒါနိ ပန ပဗ္ဗဇိတော အမှိ, တသ္မာ အနုမည အနုဇာနာဟိ မံ သမဏဘာဝေယေဝ ဌာတုံ, နာဟံ တယာ နိဝတ္တနီယောတိ။ ဧဝံ ပန ကထေန္တော ယထာဌိတောဝ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ ကိလေသေ ခေပေတွာ ဆဠဘိညော အဟောသိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၃။၃၅-၄၀) –

‘‘နိသဇ္ဇ ပါသာဒဝရေ, ဝိပဿိံ အဒ္ဒသံ ဇိနံ၊

ကကုဓံ ဝိလသန္တံဝ, သဗ္ဗညုံ တမနာသကံ။

‘‘ပါသာဒဿာဝိဒူရေ စ, ဂစ္ဆတိ လောကနာယကော၊

ပဘာ နိဒ္ဓါဝတေ တဿ, ယထာ စ သတရံသိနော။

‘‘ဂန္ဓောဒကဉ္စ ပဂ္ဂယှ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌံ သမောကိရိံ၊

တေန စိတ္တပ္ပသာဒေန, တတ္ထ ကာလင်္ကတော အဟံ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဂန္ဓောဒကမာကိရိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဗုဒ္ဓပူဇာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဧကတိံသေ ဣတော ကပ္ပေ, သုဂန္ဓော နာမ ခတ္တိယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

ဆဠဘိညော ပန ဟုတွာ မာတရံ အာပုစ္ဆိတွာ တဿာ ပေက္ခန္တိယာယေဝ အာကာသေန ပက္ကာမိ။ သော အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ဥတ္တရိကာလမ္ပိ အန္တရန္တရာ တမေဝ ဂါထံ ပစ္စုဒါဟာသိ။

တတ္ထ ‘‘ပဗ္ဗဇိတောမှီ’’တိ ဣမိနာပဒေသေန အယမ္ပိ ထေရဿ အညာဗျာကရဏဂါထာ အဟောသိ အတ္တနော သန္တာနေ ရာဂါဒိမလဿ ပဗ္ဗာဇိတဘာဝဒီပနတော။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ပဗ္ဗာဇယမတ္တနော မလံ, တသ္မာ ‘ပဗ္ဗဇိတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဓ။ ပ။ ၃၈၈)။

အာတုမတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃။ မာဏဝတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဇိဏ္ဏဉ္စ ဒိသွာ ဒုခိတဉ္စ ဗျာဓိတန္တိ အာယသ္မတော မာဏဝတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ကုသလံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ လက္ခဏဓရော ဟုတွာ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော အဘိဇာတိယာ လက္ခဏာနိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ သာဝေတွာ, ‘‘ဧကံသေန အယံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဗျာကရိတွာ နာနာနယေဟိ ထောမေတွာ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန သုဂတီသုယေဝ သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ သာဝတ္ထိယံ ဗြာဟ္မဏမဟာသာလဿ ဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ယာဝ သတ္တဝဿာနိ, တာဝ အန္တောဃရေယေဝ ဝဍ္ဎိတွာ သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ ဥပနယနတ္ထံ ဥယျာနံ နီတော အန္တရာမဂ္ဂေ ဇိဏ္ဏာတုရမတေ ဒိသွာ တေသံ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတ္တာ တေ ပရိဇနေ ပုစ္ဆိတွာ ဇရာရောဂမရဏသဘာဝံ သုတွာ သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ တတော အနိဝတ္တန္တော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ မာတာပိတရော အနုဇာနာပေတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၃။၄၁-၆၄) –

‘‘ဇာယမာနေ ဝိပဿိမှိ, နိမိတ္တံ ဗျာကရိံ အဟံ၊

နိဗ္ဗာပယိဉ္စ ဇနတံ, ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဘဝိဿတိ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, ဒသသဟဿိ ကမ္ပတိ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, အာလောကော ဝိပုလော အဟု၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, သရိတာယော န သန္ဒယုံ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, အဝီစဂ္ဂိ န ပဇ္ဇလိ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, ပက္ခိသံဃော န သဉ္စရိ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, ဝါတက္ခန္ဓော န ဝါယတိ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, သဗ္ဗရတနာနိ ဇောတယုံ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ယသ္မိဉ္စ ဇာယမာနသ္မိံ, သတ္တာသုံ ပဒဝိက္ကမာ၊

သော ဒါနိ ဘဂဝါ သတ္ထာ, ဓမ္မံ ဒေသေတိ စက္ခုမာ။

‘‘ဇာတမတ္တော စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဒိသာ သဗ္ဗာ ဝိလောကယိ၊

ဝါစာသဘိမုဒီရေသိ, ဧသာ ဗုဒ္ဓါန ဓမ္မတာ။

‘‘သံဝေဇယိတွာ ဇနတံ, ထဝိတွာ လောကနာယကံ၊

သမ္ဗုဒ္ဓံ အဘိဝါဒေတွာ, ပက္ကာမိံ ပါစိနာမုခေါ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ဗုဒ္ဓမဘိထောမယိံ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ထောမနာယ ဣဒံ ဖလံ။

‘‘ဣတော နဝုတိကပ္ပမှိ, သမ္မုခါထဝိကဝှယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ပထဝီဒုန္ဒုဘိ နာမ, ဧကူနနဝုတိမှိတော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘အဋ္ဌာသီတိမှိတော ကပ္ပေ, ဩဘာသော နာမ ခတ္တိယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘သတ္တာသီတိမှိတော ကပ္ပေ, သရိတစ္ဆေဒနဝှယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘အဂ္ဂိနိဗ္ဗာပနော နာမ, ကပ္ပါနံ ဆဠသီတိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ဂတိပစ္ဆေဒနော နာမ, ကပ္ပါနံ ပဉ္စသီတိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ရာဇာ ဝါတသမော နာမ, ကပ္ပါနံ စုလ္လသီတိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ရတနပဇ္ဇလော နာမ, ကပ္ပါနံ တေအသီတိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ပဒဝိက္ကမနော နာမ, ကပ္ပါနံ ဒွေအသီတိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ရာဇာ ဝိလောကနော နာမ, ကပ္ပါနံ ဧကသီတိယာ၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ဂိရသာရောတိ နာမေန, ကပ္ပေသီတိမှိ ခတ္တိယော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အဓိဂတာရဟတ္တော ပန ဘိက္ခူဟိ, ‘‘ကေန, တွံ အာဝုသော, သံဝေဂေန အတိဒဟရောဝ သမာနော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ ပုစ္ဆိတော အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇာနိမိတ္တကိတ္တနာပဒေသေန အညံ ဗျာကရောန္တော –

၇၃။ ‘‘ဇိဏ္ဏဉ္စ ဒိသွာ ဒုခိတဉ္စ ဗျာဓိတံ, မတဉ္စ ဒိသွာ ဂတမာယုသင်္ခယံ၊

တတော အဟံ နိက္ခမိတူန ပဗ္ဗဇိံ, ပဟာယ ကာမာနိ မနောရမာနီ’’တိ။ –

ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ ဇိဏ္ဏန္တိ ဇရာယ အဘိဘူတံ, ခဏ္ဍိစ္စပါလိစ္စဝလိတ္တစတာဒီဟိ သမင်္ဂီဘူတံ။ ဒုခိတန္တိ ဒုက္ခပ္ပတ္တံ။ ဗျာဓိတန္တိ ဂိလာနံ။ ဧတ္ထ စ ‘‘ဗျာဓိတ’’န္တိ ဝုတ္တေပိ ဒုက္ခပ္ပတ္တဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ, ‘‘ဒုခိတ’’န္တိ ဝစနံ တဿ ဗာဠှဂိလာနဘာဝပရိဒီပနတ္ထံ။ မတန္တိ ကာလင်္ကတံ, ယသ္မာ ကာလင်္ကတော အာယုနော ခယံ ဝယံ ဘေဒံ ဂတော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂတမာယုသင်္ခယ’’န္တိ။ တသ္မာ ဇိဏ္ဏဗျာဓိမတာနံ ဒိဋ္ဌတ္တာ, ‘‘ဣမေ ဇရာဒယော နာမ န ဣမေသံယေဝ, အထ ခေါ သဗ္ဗသာဓာရဏာ, တသ္မာ အဟမ္ပိ ဇရာဒိကေ အနတိဝတ္တော’’တိ သံဝိဂ္ဂတ္တာ။ နိက္ခမိတူနာတိ နိက္ခမိတွာ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော။ ပဗ္ဗဇ္ဇာဓိပ္ပါယေန ဃရတော နိဂ္ဂန္တွာ။ ပဗ္ဗဇိန္တိ သတ္ထု သာသနေ ပဗ္ဗဇံ ဥပဂတော။ ပဟာယ ကာမာနိ မနောရမာနီတိ ဣဋ္ဌကန္တာဒိဘာဝတော အဝီတရာဂါနံ မနော ရမေန္တီတိ မနောရမေ ဝတ္ထုကာမေ ပဇဟိတွာ, တပ္ပဋိဗဒ္ဓဿ ဆန္ဒရာဂဿ အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒနေန နိရပေက္ခဘာဝေန ဆဍ္ဍေတွာတိ အတ္ထော။ ကာမာနံ ပဟာနကိတ္တနမုခေန စေတံ ထေရဿ အညာဗျာကရဏံ အဟောသိ။ မာဏဝကာလေ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ဣမဿ ထေရဿ မာဏဝေါတွေဝ သမညာ ဇာတာတိ။

မာဏဝတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄။ သုယာမနတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ကာမစ္ဆန္ဒော စ ဗျာပါဒေါတိ အာယသ္မတော သုယာမနတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? အယမ္ပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပုညာနိ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဓညဝတီနဂရေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ဗြာဟ္မဏသိပ္ပေသု နိပ္ဖတ္တိံ ပတွာ ဗြာဟ္မဏမန္တေ ဝါစေတိ။ တေန စ သမယေန ဝိပဿီ ဘဂဝါ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ ဓညဝတီနဂရံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော ဟောတိ။ တံ ဒိသွာ ဗြာဟ္မဏော ပသန္နစိတ္တော အတ္တနော ဂေဟံ နေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ တဿူပရိ ပုပ္ဖသန္ထာရံ သန္ထရိတွာ အဒါသိ, သတ္ထရိ တတ္ထ နိသိန္နေ ပဏီတေန အာဟာရေန သန္တပ္ပေသိ, ဘုတ္တာဝိဉ္စ ပုပ္ဖဂန္ဓေန ပူဇေသိ။ သတ္ထာ အနုမောဒနံ ဝတွာ ပက္ကာမိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ အပရာပရံ ပုညာနိ ကတွာ ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝေသာလိယံ အညတရဿ ဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, သုယာမနောတိဿ နာမံ အဟောသိ။ သော ဝယပ္ပတ္တော တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူ ပရမနိဿမယုတ္တော ဟုတွာ ဂေဟဝါသီနံ ကာမူပဘောဂံ ဇိဂုစ္ဆိတွာ ဈာနနိန္နော ဘဂဝတော ဝေသာလိဂမနေ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ခုရဂ္ဂေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၃။၆၅-၇၄) –

‘‘နဂရေ ဓညဝတိယာ, အဟောသိံ ဗြာဟ္မဏော တဒါ၊

လက္ခဏေ ဣတိဟာသေ စ, သနိဃဏ္ဍုသကေဋုဘေ။

‘‘ပဒကော ဝေယျာကရဏော, နိမိတ္တကောဝိဒေါ အဟံ၊

မန္တေ စ သိဿေ ဝါစေသိံ, တိဏ္ဏံ ဝေဒါန ပါရဂူ။

‘‘ပဉ္စ ဥပ္ပလဟတ္ထာနိ, ပိဋ္ဌိယံ ဌပိတာနိ မေ၊

အာဟုတိံ ယိဋ္ဌုကာမောဟံ, ပိတုမာတုသမာဂမေ။

‘‘တဒါ ဝိပဿီ ဘဂဝါ, ဘိက္ခုသံဃပုရက္ခတော၊

ဩဘာသေန္တော ဒိသာ သဗ္ဗာ, အာဂစ္ဆတိ နရာသဘော။

‘‘အာသနံ ပညပေတွာန, နိမန္တေတွာ မဟာမုနိံ၊

သန္ထရိတွာန တံ ပုပ္ဖံ, အဘိနေသိံ သကံ ဃရံ။

‘‘ယံ မေ အတ္ထိ သကေ ဂေဟေ, အာမိသံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ၊

တာဟံ ဗုဒ္ဓဿ ပါဒါသိံ, ပသန္နော သေဟိ ပါဏိဘိ။

‘‘ဘုတ္တာဝိံ ကာလမညာယ ပုပ္ဖဟတ္ထမဒါသဟံ၊

အနုမောဒိတွာန သဗ္ဗညူ, ပက္ကာမိ ဥတ္တရာမုခေါ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ ပုပ္ဖမဒဒိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ပုပ္ဖဒါနဿိဒံ ဖလံ။

‘‘အနန္တရံ ဣတော ကပ္ပေ, ရာဇာဟုံ ဝရဒဿနော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ နီဝရဏပ္ပဟာနကိတ္တနမုခေန အညံ ဗျာကရောန္တော –

၇၄။ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒော စ ဗျာပါဒေါ, ထိနမိဒ္ဓဉ္စ ဘိက္ခုနော၊

ဥဒ္ဓစ္စံ ဝိစိကိစ္ဆာ စ, သဗ္ဗသောဝ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ။ – ဂါထံ အဘာသိ၊

တတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ကာမေသု ဆန္ဒော, ကာမော စ သော ဆန္ဒော စာတိပိ ကာမစ္ဆန္ဒော, ကာမရာဂေါ။ ဣဓ ပန သဗ္ဗောပိ ရာဂေါ ကာမစ္ဆန္ဒော အဂ္ဂမဂ္ဂဝဇ္ဈဿာပိ အဓိပ္ပေတတ္တာ, တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗသောဝ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ။ သဗ္ဗေပိ ဟိ တေဘူမကဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ, တတ္ထ ပဝတ္တော ရာဂေါ ကာမစ္ဆန္ဒော, တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အာရုပ္ပေ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဋိစ္စ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏံ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ။ ၃။၈။၈) ဗျာပဇ္ဇတိ စိတ္တံ ပူတိဘာဝံ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ ဗျာပါဒေါ, ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော (ဓ။ သ။ ၁၀၆၆၊ ဝိဘ။ ၉၀၉) အာဃာတော။ ထိနံ စိတ္တဿ အကလျတာ အနုဿာဟသံဟနနံ, မိဒ္ဓံ ကာယဿ အကလျတာ အသတ္တိဝိဃာတော, တဒုဘယမ္ပိ ထိနဉ္စ မိဒ္ဓဉ္စ ထိနမိဒ္ဓံ, ကိစ္စာဟာရပဋိပက္ခာနံ ဧကတာယ ဧကံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ ဥဒ္ဓတဘာဝေါ ဥဒ္ဓစ္စံ, ယေန ဓမ္မေန စိတ္တံ ဥဒ္ဓတံ ဟောတိ အဝူပသန္တံ, သော စေတသော ဝိက္ခေပေါ ဥဒ္ဓစ္စံ။ ဥဒ္ဓစ္စဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ကိစ္စာဟာရပဋိပက္ခာနံ သမာနတာယ ကုက္ကုစ္စမ္ပိ ဂဟိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တံ ပစ္ဆာနုတာပလက္ခဏံ။ ယော ဟိ ကတာကတကုသလာကုသလူပနိဿယော ဝိပ္ပဋိသာရော, တံ ကုက္ကုစ္စံ။ ဝိစိကိစ္ဆာတိ, ‘‘ဧဝံ နု ခေါ န နု ခေါ’’တိ သံသယံ အာပဇ္ဇတိ, ဓမ္မသဘာဝံ ဝါ ဝိစိနန္တော ကိစ္ဆတိ ကိလမတိ ဧတာယာတိ ဝိစိကိစ္ဆာ, ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထုကော သံသယော။ သဗ္ဗသောတိ အနဝသေသတော။ န ဝိဇ္ဇတီတိ နတ္ထိ, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ န ဥပလဗ္ဘတိ။ ဣဒဉ္စ ပဒဒွယံ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ အယဉှေတ္ထ ယောဇနာ – ယဿ ဘိက္ခုနော တေန တေန အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ ကာမစ္ဆန္ဒော စ ဗျာပါဒေါ စ ထိနမိဒ္ဓဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဉ္စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ သဗ္ဗသောဝ န ဝိဇ္ဇတိ, တဿ န ကိဉ္စိ ကရဏီယံ, ကတဿ ဝါ ပတိစယောတိ အညာပဒေသေန အညံ ဗျာကရောတိ။ ပဉ္စသု ဟိ နီဝရဏေသု မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နေသု တဒေကဋ္ဌတာယ သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ သမုစ္ဆိန္နာယေဝ ဟောန္တိ။ တေနာဟ – ‘‘သဗ္ဗေတေ ဘဂဝန္တော ပဉ္စ နီဝရဏေ ပဟာယ စေတသော ဥပက္ကိလေသေ’’တိ (ဒီ။ နိ။ ၂။၁၄၆)။

သုယာမနတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅။ သုသာရဒတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

သာဓု သုဝိဟိတာန ဒဿနန္တိ အာယသ္မတော သုသာရဒတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သော ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိဇ္ဇာပဒေသု နိပ္ဖတ္တိံ ဂန္တွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ ဃရာဝါသံ ပဟာယ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဟိမဝန္တပ္ပဒေသေ အရညာယတနေ အဿမံ ကာရေတွာ ဝိဟာသိ။ အထ နံ အနုဂ္ဂဏှန္တော ပဒုမုတ္တရော ဘဂဝါ ဘိက္ခာစာရဝေလာယံ ဥပသင်္ကမိ။ သော ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပသန္နမာနသော ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ မဓုရာနိ ဖလာနိ ပက္ခိပိတွာ အဒါသိ။ ဘဂဝါ တံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကာမိ။ သော တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဓမ္မသေနာပတိနော ဉာတိဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ မန္ဒပညတ္တာ သုသာရဒေါတိ ဂဟိတနာမော အပရဘာဂေ ဓမ္မသေနာပတိဿ သန္တိကေ ဓမ္မံ သုတွာ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၃။၇၅-၈၃) –

‘‘အဇ္ဈာယကော မန္တဓရော, တိဏ္ဏံ ဝေဒါန ပါရဂူ၊

ဟိမဝန္တဿာဝိဒူရေ, ဝသာမိ အဿမေ အဟံ။

‘‘အဂ္ဂိဟုတ္တဉ္စ မေ အတ္ထိ, ပုဏ္ဍရီကဖလာနိ စ၊

ပုဋကေ နိက္ခိပိတွာန, ဒုမဂ္ဂေ လဂ္ဂိတံ မယာ။

‘‘ပဒုမုတ္တရော လောကဝိဒူ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊

မမုဒ္ဓရိတုကာမော သော, ဘိက္ခန္တော မမုပါဂမိ။

‘‘ပသန္နစိတ္တော သုမနော, ဖလံ ဗုဒ္ဓဿဒါသဟံ၊

ဝိတ္တိသဉ္ဇနနော မယှံ, ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခါဝဟော။

‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သမ္ဗုဒ္ဓေါ, အာဟုတီနံ ပဋိဂ္ဂဟော၊

အန္တလိက္ခေ ဌိတော သတ္ထာ, ဣမံ ဂါထံ အဘာသထ။

‘‘ဣမိနာ ဖလဒါနေန, စေတနာပဏိဓီဟိ စ၊

ကပ္ပါနံ သတသဟဿံ, ဒုဂ္ဂတိံ နုပပဇ္ဇသိ။

‘‘တေနေဝ သုက္ကမူလေန, အနုဘောတွာန သမ္ပဒါ၊

ပတ္တောမှိ အစလံ ဌာနံ, ဟိတွာ ဇယပရာဇယံ။

‘‘ဣတော သတ္တသတေ ကပ္ပေ, ရာဇာ အာသိံ သုမင်္ဂလော၊

သတ္တရတနသမ္ပန္နော, စက္ကဝတ္တီ မဟဗ္ဗလော။

‘‘ကိလေသာ ဈာပိတာ မယှံ…ပေ… ကတံ ဗုဒ္ဓဿ သာသန’’န္တိ။

အရဟတ္တံ ပန ပတွာ သပ္ပုရိသူပနိဿယာနိသံသကိတ္တနာပဒေသေန အညံ ဗျာကရောန္တော –

၇၅။ ‘‘သာဓု သုဝိဟိတာန ဒဿနံ, ကင်္ခါ ဆိဇ္ဇတိ ဗုဒ္ဓိ ဝဍ္ဎတိ၊

ဗာလမ္ပိ ကရောန္တိ ပဏ္ဍိတံ, တသ္မာ သာဓု သတံ သမာဂမော’’တိ။ –

ဂါထံ အဘာသိ။

တတ္ထ သာဓူတိ သုန္ဒရံ, ဘဒ္ဒကန္တိ အတ္ထော။ သုဝိဟိတာန ဒဿနန္တိ သုဝိဟိတာနံ ဒဿနံ။ ဂါထာသုခတ္ထံ အနုသွာရလောပေါ ကတော။ သီလာဒိဂုဏေဟိ သုသံဝိဟိတတ္တဘာဝါနံ ပရာနုဒ္ဒယာယ သုဋ္ဌု ဝိဟိတဓမ္မဒေသနာနံ အရိယာနံ ဒဿနံ သာဓူတိ ယောဇနာ။ ‘‘ဒဿန’’န္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သဝနာဒီနမ္ပိ ဗဟုကာရတ္တာ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ယေ တေ ဘိက္ခူ သီလသမ္ပန္နာ သမာဓိသမ္ပန္နာ ပညာသမ္ပန္နာ ဝိမုတ္တိသမ္ပန္နာ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသမ္ပန္နာ ဩဝါဒကာ ဝိညာပကာ သန္ဒဿကာ သမာဒပကာ သမုတ္တေဇကာ သမ္ပဟံသကာ အလံသမက္ခာတာရော သဒ္ဓမ္မဿ, ဒဿနမ္ပာဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူပကာရံ ဝဒါမိ, သဝနံ…ပေ… ဥပသင်္ကမနံ…ပေ… ပယိရုပါသနံ…ပေ… အနုဿရဏံ…ပေ… အနုပဗ္ဗဇ္ဇမ္ပာဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗဟူပကာရံ ဝဒါမီ’’တိ (ဣတိဝု။ ၁၀၄)။

ဒဿနမူလကတ္တာ ဝါ ဣတရေသံ ဒဿနမေဝေတ္ထ ဝုတ္တံ, ကင်္ခါ ဆိဇ္ဇတီတိအာဒိ တတ္ထ ကာရဏဝစနံ။ တာဒိသာနဉှိ ကလျာဏမိတ္တာနံ ဒဿနေ သတိ ဝိညုဇာတိကော အတ္ထကာမော ကုလပုတ္တော တေ ဥပသင်္ကမတိ ပယိရုပါသတိ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလံ, ကိံ အကုသလ’’န္တိအာဒိနာ (မ။ နိ။ ၃။၂၉၆) ပဉှံ ပုစ္ဆတိ။ တေ စဿ အနေကဝိဟိတေသု ကင်္ခါဋ္ဌာနီယေသု ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေန္တိ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကင်္ခါ ဆိဇ္ဇတီ’’တိ။ ယသ္မာ စ တေ ဓမ္မဒေသနာယ တေသံ ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေတွာ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိဉ္စ ဥပ္ပါဒေန္တိ, တသ္မာ တေသံ ဗုဒ္ဓိ ဝဍ္ဎတိ။ ယဒါ ပန တေ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ, တဒါ သောဠသဝတ္ထုကာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ စ ဝိစိကိစ္ဆာ ဆိဇ္ဇတိ သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ, နိပ္ပရိယာယေန ပညာ ဗုဒ္ဓိ ဝဍ္ဎတိ။ ဗာလျသမတိက္ကမနတော တေ ပဏ္ဍိတာ ဟောန္တိ။ သော တေဟိ ဗုဒ္ဓိံ ဝဍ္ဎေတိ, ဗာလမ္ပိ ကရောန္တိ ပဏ္ဍိတန္တိ။ တသ္မာတိအာဒိ နိဂမနံ, ယသ္မာ သာဓူနံ ဒဿနံ ဝုတ္တနယေန ကင်္ခါ ဆိဇ္ဇတိ ဗုဒ္ဓိ ဝဍ္ဎတိ, တေ ဗာလံ ပဏ္ဍိတံ ကရောန္တိ, တသ္မာ တေန ကာရဏေန သာဓု သုန္ဒရံ သတံ သပ္ပုရိသာနံ အရိယာနံ သမာဂမော, တေဟိ သမောဓာနံ သမ္မာ ဝဍ္ဎနန္တိ အတ္ထော။

သုသာရဒတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၆။ ပိယဉ္ဇဟတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ

ဥပ္ပတန္တေသု နိပတေတိ အာယသ္မတော ပိယဉ္ဇဟတ္ထေရဿ ဂါထာ။ ကာ ဥပ္ပတ္တိ? သောပိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ကတာဓိကာရော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယံ ပုညံ ဥပစိနန္တော ဣတော ဧကနဝုတေ ကပ္ပေ ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ဟိမဝန္တေ ရုက္ခဒေဝတာ ဟုတွာ ပဗ္ဗတန္တရေ ဝသန္တော ဒေဝတာသမာဂမေသု အပ္ပါနုဘာဝတာယ ပရိသပရိယန္တေ ဌတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သတ္ထရိ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ဧကဒိဝသံ သုဝိသုဒ္ဓံ ရမဏီယံ ဂင်္ဂါယံ ပုလိနပ္ပဒေသံ ဒိသွာ သတ္ထု ဂုဏေ အနုဿရိ – ‘‘ဣတောပိ သုဝိသုဒ္ဓါ သတ္ထု ဂုဏာ အနန္တာ အပရိမေယျာ စာ’’တိ, ဧဝံ သော သတ္ထု ဂုဏေ အာရဗ္ဘ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ တေန ပုညကမ္မေန ဒေဝမနုဿေသု သံသရန္တော ဣမသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝေသာလိယံ လိစ္ဆဝိရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝယပ္ပတ္တော ယုဒ္ဓသောဏ္ဍော အပရာဇိတသင်္ဂါမော အမိတ္တာနံ ပိယဟာနိကရဏေန ပိယဉ္ဇဟောတိ ပညာယိတ္ထ။ သော သတ္ထု ဝေသာလိဂမနေ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓေါ ပဗ္ဗဇိတွာ အရညေ ဝသမာနော ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ။ တေန ဝုတ္တံ အပဒါနေ (အပ။ ထေရ ၁။၁၃။၈၄-၉၀) –

‘‘ပဗ္ဗတေ ဟိမဝန္တမှိ, ဝသာမိ ပဗ္ဗတန္တရေ၊

ပုလိနံ သောဘနံ ဒိသွာ, ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌံ အနုဿရိံ။

‘‘ဉာဏေ ဥပနိဓာ နတ္ထိ, သင်္ခါရံ နတ္ထိ သတ္ထုနော၊

သဗ္ဗဓမ္မံ အဘိညာယ, ဉာဏေန အဓိမုစ္စတိ။

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ၊

ဉာဏေန တေ သမော နတ္ထိ, ယာဝတာ ဉာဏမုတ္တမံ။

‘‘ဉာဏေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ, ကပ္ပံ သဂ္ဂမှိ မောဒဟံ၊

အဝသေသေသု ကပ္ပေသု, ကုသလံ စရိတံ မယာ။

‘‘ဧကနဝုတိတော ကပ္ပေ, ယံ သညမလဘိံ တဒါ၊

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမိ, ဉာဏသညာယိဒံ ဖလံ။

‘‘ဣတော သတ္တတိကပ္ပမှိ, ဧကော ပုလိနပုပ္ဖိယော၊