အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ

အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ၊ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကဉ္စ တံ လက္ခဏဉ္စာတိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ၊ ယံ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကံ ဟုတွာ လက္ခီယတိ၊ တံ ကုသလန္တိ အတ္ထော။ အထ ဝါ အနဝဇ္ဇ-သဒ္ဒေန အနဝဇ္ဇဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ဣဋ္ဌဝိပါကသဒ္ဒေန ဣဋ္ဌဝိပါကဘာဝေါ၊ တသ္မာ အနဝဇ္ဇော စ ဣဋ္ဌဝိပါကော စ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကံ၊ တံ လက္ခဏမေတဿာတိ ကရဏတ္ထေ၊ ကမ္မတ္ထေ ဝါ လက္ခဏ-သဒ္ဒေန အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏန္တိ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကသဘာဝဝန္တံ၊ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကဘာဝေန လက္ခိတဗ္ဗံ ဝါတိ အတ္ထော။ ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ ပဒဒွယပရိဂ္ဂဟေန၊ နနု ဧကေနေဝ ပဒေန အဓိပ္ပေတတ္ထသိဒ္ဓိ သိယာ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ‘‘အနဝဇ္ဇလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘အပရံ ပန၊ ဘန္တေ၊ ဧတဒာနုတ္တရိယံ၊ ယထာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ကုသလေသု ဓမ္မေသူ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၅) ဝိယ ဝဇ္ဇရဟိတတ္တာ အဗျာကတဿာပိ ပသင်္ဂေါ သိယာတိ ဣဋ္ဌဝိပါက-ပဒံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ၊ ‘‘ဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏ’’န္တိ ပန ဝုတ္တေ ဣတရံ န ဝတ္တဗ္ဗံ အဗျာကတဿ ဝိပါကာရဟဘာဝေန ဣဋ္ဌဝိပါကတာပသင်္ဂဘာဝတော? သစ္စမေတံ၊ အနဝဇ္ဇ-ပဒေန ကုသလဿ ပဝတ္တိသုခတံ၊ ဣဋ္ဌဝိပါက-ပဒေန စ ဝိပါကသုခတံ ဒဿေတုံ ပဒဒွယံ ဝုတ္တံ။ အနဝဇ္ဇပဒဉှိ အတ္တနော ပဝတ္တိသဘာဝဝသေန လက္ခဏဝစနံ၊ ဣတရံ ကာလန္တရေ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထတာဝသေနာတိ။ အထ ဝါ ကုသလဿ အတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ပုရိမပဒံ ဝုတ္တံ၊ ပရိသုဒ္ဓဝိပါကတံ ဒဿေတုံ ပစ္ဆိမံ။ ပုရိမံ ဝါ ကုသလဿ အကုသလသဘာဝတော နိဝတ္တနံ၊ ပစ္ဆိမံ အဗျာကတသဘာဝတောတိ အလမတိပပဉ္စေန။ ဧတ္ထ စ ‘‘အနဝဇ္ဇ။ပေ.။ လက္ခဏ’’န္တိ ဝစနေန ကုသလဿ သာမညလက္ခဏံ ဝုတ္တံ အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကသဘာဝဿ ကုသလဇာတိယာ သာဓာရဏတ္တာ။ အကုသလာဒီနမသာဓာရဏဘာဝေန သဘာဝလက္ခဏံ ဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အကုသလဝိဒ္ဓံသနရသန္တိ ယထာနုရူပံ အကုသလပ္ပဇဟနကိစ္စံ။ ကုသလဉှိ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဘေဒဘိန္နံ ယထာက္ကမံ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနဝသေန အကုသလပက္ခံ ပဇဟတိ။ အထ တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနာနံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – ဒာနာဒိပုညကိရိယဝတ္ထုဂတေန တေန တေန ကုသလင်္ဂေန တဿ တဿ မစ္ဆေရာဒိအကုသလင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနံ၊ တံ ဒီပါလောကေန အန္ဓကာရဝိဒ္ဓံသနံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ကာမာဝစရကုသလာနံ ပရိတ္တာနုဘာဝတာယ တေဟိ အတ္တနော ဌိတိက္ခဏေ ဝိဒ္ဓံသိတာနမကုသလာနံ တဒပဂမေ သတိ ပုန အာဂမေန ဝေါတ္ထရဏတော။ တေသံ တေသံ နီဝရဏဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသင်္ခါတံ ပဝတ္တိနိဝါရဏဝသေန ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ၊ တံ ဃဋပ္ပဟာရေန ဇလတလေ သေဝါလဝိယူဟနံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယထာ ဟိ ဗလဝတာ ဃဋပ္ပဟာရေန ဒူရီကတံ သေဝါလံ တသ္မိံ အပနီတေပိ တံပဟာရဝေဂေန သဟသာ န ဩတ္ထရတိ၊ ဧဝမေဝ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေန ဈာနေန ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော တဒပ္ပဝတ္တိကာလေပိ တဿ ဗလေန သဟသာ န ဩတ္ထရန္တီတိ။ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနသင်္ခါတံ သမ္မာ ဥစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ၊ တံ ပန အသနိသမ္ပါတေန ရုက္ခါဒီနံ သမူလဝိဒ္ဓံသနံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ န ဟိ အရိယမဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နကိလေသာ အနုသယမတ္တကေနာပိ သန္တာနေ ပဝတ္တန္တိ။ ယထာ ပန ဧကဝါရပ္ပဝတ္တေနပိ ဣန္ဒဂ္ဂိနာ သဟ မူလေဟိ ဝိဒ္ဓံသိတာ ရုက္ခါဒယော န ပုန ဝိရုဟန္တိ၊ ဧဝမေဝံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကေနပိ တေန အတ္တနော ဥပ္ပါဒမတ္တေနေဝ အနုသယမတ္တဋ္ဌာယိနောပိ ကိလေသာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိဒ္ဓံသိတာယေဝ ဟောန္တိ။

ဝေါဒာနံ ဝိသုဒ္ဓိ၊ သံကိလေသမလဝိမုတ္တီတိ အတ္ထော၊ တထာ ဟုတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာနမဿာတိ ဝေါဒာနပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ပရိသုဒ္ဓါကာရေန ယောဂိနော ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

ဧဝံ ကုသလဿ ဝဇ္ဇရဟိတဣဋ္ဌဝိပါကသဘာဝေဟိ လက္ခဏံ၊ ကိစ္စဥပဋ္ဌာနာကာရဝသေန စ ရသပစ္စုပဋ္ဌာနာနိ ဝတွာ ပုန ဝဇ္ဇပဋိပက္ခဘာဝဝသေန စ လက္ခဏံ၊ သမ္ပတ္တိဖလဝသေန စ ရသာဒိကံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဝဇ္ဇာနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တံ၊ တတော။ ဧတေန ‘‘အနဝဇ္ဇလက္ခဏ’’န္တိ ဧတ္ထ အ-ကာရော ပဋိပက္ခတ္ထောတိ ဒဿေတိ၊ တေန ပနဿ အဗျာကတတော နိဝတ္တနံ ကတံ။ ဣတရထာ ဟိ နာဿ ဝဇ္ဇံ၊ ဝဇ္ဇတော အညံ ဝါ အနဝဇ္ဇန္တိ အဗျာကတဿာပိ တံလက္ခဏတာပသင်္ဂေါ သိယာ။ ‘‘ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ’’တိ ပန ဝုတ္တေ ယသ္မာ ကုသလာကုသလာနမေဝ ပဟာယကပ္ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန အာလောကန္ဓကာရာနံ ဝိယ အညမညံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝေါ၊ တသ္မာ ကုသလမေဝ ဝဇ္ဇပဋိပက္ခတ္တာ အနဝဇ္ဇလက္ခဏံ၊ န အညန္တိ အယမတ္ထော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ။ ဝေါဒာနဘာဝရသန္တိ ဝေါဒာနဘာဝသမ္ပတ္တိကံ၊ ကိလေသမလေဟိ အသံကိလိဋ္ဌဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇနကန္တိ အတ္ထော။ ပစ္စုပဋ္ဌာပီယတိ ဥပနီယတိ ကာရဏေန၊ အတ္တနော ဝါ ကာရဏံ ပဋိစ္စ၊ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဘာဝေန ပဋိမုခံ ဝါ ဥပဋ္ဌာတီတိ ပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဣဋ္ဌော ဝိပါကော ပစ္စုပဋ္ဌာနမဿာတိ ဣဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ။

အသတိ ယောနိသောမနသိကာရေ ကုသလဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော၊ သတိ စ တသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော တဿ သော အာသန္နကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာန’’န္တိ။ တတ္ထ ယောနိသော ပထေန ဥပါယေန မနသိကာရော ယောနိသောမနသိကာရော၊ အတ္ထတော ပန သာနုသယသန္တာနဝတော ဆန္နံ ဒွာရာနမာပါထဂတေသွာရမ္မဏေသု ပတိရူပဒေသဝါသာဒိသမ္ပတ္တိယာ ကုသလဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပန္နမာဝဇ္ဇနံ ယောနိသောမနသိကာရော နာမ။ ဝုတ္တပဋိပက္ခဝသေန အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ယံ ပန နိရနုသယသန္တာနသမင်္ဂိဿ ကိရိယစိတ္တာနံ ပစ္စယဘာဝေန ဥပ္ပန္နံ၊ တံ ဌပေတွာ နိရဝဇ္ဇဓမ္မံ သာဝဇ္ဇဓမ္မဿ ကဿစိ ပစ္စယဘာဝါနုပဂမနတော ယောနိသောမနသိကာရပက္ခံ ဝါ ဘဇေယျ။ ခီဏာသဝသန္တာနဂတတ္တာ ယောနိသောအယောနိသောဘာဝမနပေက္ခိတွာ အာပါထဂတာရမ္မဏေသု ဥပ္ပတ္တိမတ္တံ ဝိနာ န ကဿစိ ကုသလာကုသလဘာဝဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ တဒုဘယဝသေန နဝတ္တဗ္ဗတ္တာ အဗျာကတမနသိကာရောတိ ဝါ သင်္ခံ ဂစ္ဆေယျာတိ။

သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏမကုသလန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝဇ္ဇာ ရာဂါဒယော၊ တေ ယဿ သန္တိ၊ တံ သာဝဇ္ဇံ၊ အနိဋ္ဌော ဝိပါကော ယဿ၊ တံ အနိဋ္ဌဝိပါက’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ပဋိပက္ခယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ရသာဒိတော ပနေတံ အနတ္ထဇနနရသံ၊ သံကိလေသပစ္စုပဋ္ဌာနံ။ အထ ဝါ ဂါရယှဘာဝတော သာဝဇ္ဇလက္ခဏမေဝ၊ သံကိလေသဘာဝရသံ၊ အနိဋ္ဌဝိပါကပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ အယောနိသောမနသိကာရပဒဋ္ဌာနံ။ ဝစနတ္ထတော ပန န ကုသလန္တိ အကုသလံ၊ ကုသလပဋိပက္ခန္တိ အတ္ထော။ ပဋိပက္ခတ္ထေ ဟိ အယံ အကာရော၊ န ပန အညတ္ထေ၊ နာပိ အဘာဝေ။ ဣတရထာ ဟိ တိကံ န သိယာ၊ ဒုကံ၊ စတုက္ကံ ဝါ အာပဇ္ဇေယျ။ တထာ ဟိ ယဒိ ကုသလတော အညမကုသလံ သိယာ၊ တဒာ အဗျာကတဿာပိ တတော အညဘာဝေန အကုသလ-သဒ္ဒသင်္ဂဟောတိ ကုသလာကုသလဇာတိဘေဒတော ဒုဝိဓန္တိ ဒုကံ ဝတ္တဗ္ဗံ။ ယဒိ စ ကုသလာဘာဝေါ အကုသလံ၊ တေန န ကာစိ ဇာတိ ဂယှတီတိ ကုသလာဗျာကတဇာတိဘေဒတော ဒုကမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ။ အထ သိယာ ‘‘အဘာဝေါပိ ဝိသုံ ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ၊ ဧဝံ သတိ တဿ ဇာတိယာ အဘာဝတော ဇာတိ-သဒ္ဒေန သဟ သမ္ဗန္ဓော န သိယာ။ ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ ဇာတိ နာမ ဟောတိ။ ယထေဝ ဝါ ကုသလဿ အဘာဝေါ၊ ဧဝံ အဗျာကတဿာပိ အဘာဝေါ အတ္ထီတိ အနဗျာကတဇာတိပိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စတုက္ကံ အာပဇ္ဇေယျ။ န စေတမိဋ္ဌံ ကုသလာဒိဝသေန တိဝိဓဇာတိယာ ဧဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ၊ ပါဠိယဉ္စ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ အကုသလာ ဓမ္မာ အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိ တိကဝသေနေဝ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ကုသလပဋိပက္ခ’’န္တိ ပန ဝုစ္စမာနေ မိတ္တပဋိပက္ခေါ အမိတ္တော ဝိယ၊ လောဘပဋိပက္ခေါ အလောဘော ဝိယ စ ယံ ဓမ္မဇာတံ ကုသလဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတံ၊ တံ အကုသလန္တိ တဿ ဝသေန တိကံ ဥပပန္နံ ဟောတိ၊ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာ စဿ သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါကတ္တာ၊ တေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ပန ကုသလဝိနာသနတော။ န ဟိ အကုသလေန ကုသလံ ပဟီယတိ၊ မဟာဗလတ္တာ ပန ကုသလမေဝ တံ ပဇဟတိ။ ကုသလဉှိ မဟာဗလံ၊ အကုသလံ ဒုဗ္ဗလံ။ တေနေဝါဟ ‘‘အဗလာ နံ ဗလီယန္တိ၊ မဒ္ဒန္တေနံ ပရိဿယာ’’တိ (သု. နိ. ၇၇၆)၊ တသ္မာ ကုသလမေဝ ယထာဝုတ္တနယေန အကုသလဿ ပဟာယကံ၊ နာကုသလံ ဣတရဿာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

တဒုဘယ။ပေ.။ အဗျာကတန္တိ ယံ ဓမ္မဇာတံ ကုသလံ ဝိယ န အနဝဇ္ဇဣဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ၊ နာပိ အကုသလံ ဝိယ သာဝဇ္ဇာနိဋ္ဌဝိပါကလက္ခဏံ၊ အထ ခေါ အဝိပါကတ္တာ တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏံ၊ တံ အဗျာကတန္တိ အတ္ထော။ နနု စ ‘‘တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဝိပရီတာ ဥပေက္ခါဝေဒနာ ဝိယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကာနံ ဝိပရီတော အညော ကောစိ ဝိပါကော ယဿ အတ္ထိ၊ တံ အဗျာကတန္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ တထာ အသမ္ဘဝတော။ ယထာ ဟိ အာလောကန္ဓကာရာနံ ဝိပရီတော အညော ကောစိ နတ္ထိ၊ ဧဝမိဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကာနံ ဝိပရီတော န ကောစိ ဝိပါကော အတ္ထီတိ။ အထ ဝါ တံ-သဒ္ဒော ဣဓ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကနိရပေက္ခံ ကုသလာကုသလမတ္တမေဝ ပစ္စာမသတီတိ ကုသလာကုသလာနံ သဝိပါကတ္တာ တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏံ၊ တံ အဝိပါကလက္ခဏန္တိ အတ္ထောတိ အလမေတ္ထ အနုယောဂေန။ ကုသလာကုသလဘာဝေန န ဗျာကတန္တိ အဗျာကတံ။ ကုသလာကုသလဉှိ ဝတွာ အဗျာကတဿ ဝုတ္တတ္တာ ကုသလာကုသလဘာဝေနေဝ အဝုတ္တတ္တာတိ ဝိညာယတိ၊ န ပကာရန္တရေန။ တထာ အဝစနဉ္စ တဿ တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏတ္တာယေဝ၊ န ပန အဝတ္တဗ္ဗတ္တာမတ္တေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အထ ဝါ ဝိ-သဒ္ဒော ဝိရောဓိဝစနော။ အာ-သဒ္ဒော အဘိမုခဘာဝပ္ပကာသနော၊ တသ္မာ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ အညမညံ ဝိရောဓာဘိမုခတံ ကတံ လက္ခဏဝိရောဓတော ပဟာယကပ္ပဟာတဗ္ဗဘာဝတော ဝါတိ ဗျာကတံ၊ ကုသလာကုသလံ။ တတော အညံ အဗျာကတံ။ တဉှိ လက္ခဏတော အညမညံ ကုသလာကုသလံ ဝိယ န တဿ ဝိရုဒ္ဓံ။ န ဟိ အဝိပါကတံ အနိဋ္ဌဝိပါကတာ ဝိယ၊ ဣဋ္ဌဝိပါကတာယ ဣဋ္ဌဝိပါကတာ ဝိယ စ အနိဋ္ဌဝိပါကတာယ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဝိပါကတာဟိ ဝိရုဇ္ဈတိ၊ န စာပိ အဗျာကတံ ကုသလာကုသလေသု ကိဉ္စိ ပဇဟတိ၊ န စ ကေနစိ ပဟာတဗ္ဗန္တိ။ ‘‘တဒုဘယဝိပရီတလက္ခဏမဗျာကတ’’န္တိ ဝိညာယမာနေ အဟောသိ ကမ္မံ၊ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော၊ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော၊ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကောတိ ဣမိနာ တိကေန သင်္ဂဟိတဿ ဂတိဥပဓိကာလပ္ပယောဂဝိပတ္တီဟိ အဝိပါကဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒိကမ္မဿ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ အကုသလဿ စ အဘိညာကုသလဿ စ ဝိပါကုပ္ပါဒနာဘာဝတော ‘‘သိယာ နု ခေါ အဗျာကတဘာဝေါ ဝါ’’တိ ကဒာစိ ကောစိ စိန္တေယျာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထမာဟ ‘‘အဝိပါကာရဟံ ဝါ’’တိ၊ ဝိပါကံ ဒာတုံ နာရဟတိ တတ္ထ သာမတ္ထိယာဘာဝတောတိ အဝိပါကာရဟံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာဒယော တာဝ ပစ္စယဝေကလ္လာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အဝိပါကာ၊ သစေ ပနေတေ တဗ္ဗိဒူရာ အဿု၊ တဒာ ဝိပါကဒာနေ သမတ္ထတာယ ဝိပါကာရဟာယေဝ၊ တံ ပန န တထာ၊ အထ ခေါ ယေန ကေနစိ အာကာရေန ဝိပါကဒာနေ အသမတ္ထတာယေဝ ဝိပါကာရဟံ န ဟောတိ၊ တံ အဗျာကတံ နာမာတိ။

ဣဒာနိ ဧဝံ တိကဝသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌေသု ကုသလာဒီသု ပဌမံ တာဝ ကုသလစိတ္တံ ဝိဘဇန္တော ‘‘တတ္ထ ကုသလစိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ တဿ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ။ ဧကဝီသတိဝိဓန္တိ အဋ္ဌ ကာမာဝစရာနိ၊ ပဉ္စ ရူပါဝစရာနိ၊ စတ္တာရိ အရူပါဝစရာနိ၊ စတ္တာရိ လောကုတ္တရာနီတိ ဧဝံ သင်္ခေပတော ဧကဝီသတိဝိဓံ။ ဘူမိတော စတုဗ္ဗိဓန္တိ ကာမရူပါရူပလောကုတ္တရဘူမိသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ ဘူမီနံ ဝသေန တတ္ထ ပဝတ္တမာနံ စိတ္တမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ။ တတ္ထ ဘဝန္တိ ဧတ္ထာတိ ဘူမိ၊ ဌာနံ၊ အဝတ္ထာ စ။ အဝတ္ထာပိ ဟိ အဝတ္ထဝန္တာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဝိယ ဂယှတိ။ ဧဝဉှိ နေသံ သုခဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ။ အဝတ္ထာတိ စေတ္ထ ဓမ္မာနံ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္နာပရိစ္ဆိန္နဘာဝေါ။ တတ္ထ ပုရိမာ တိဿော ဘူမိယော ဥဘယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ဣတရာ အဝတ္ထာဝသေနေဝ။ န ဟိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ ကာမဘဝါဒိတော အညံ ဌာနမုပလဗ္ဘတီတိ။

အညတ္ထ ပဝတ္တမာနဿာပိ ဝက္ခမာနနယေန ကာမဘူမိပရိယာပန္နတ္တာ ဘူမိတော ဧကဝိဓန္တိ။ သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကဘေဒတောတိ စက္ခါဒီနိ ပဉ္စ၊ ဟဒယဉ္စာတိ ဆ ဝတ္ထူနိ။ ကုသလဿ ပန စက္ခါဒိနိဿိတတ္တာဘာဝတော ဟဒယဝတ္ထု ဣဓ ဝတ္ထူတိ အဓိပ္ပေတံ။ တေန သဟိတံ ဧကန္တေန တန္နိဿိတပ္ပဝတ္တိတောတိ သဝတ္ထုကံ၊ ကာမရူပဓာတုယံ ပဝတ္တမာနဝိညာဏံ။ တတ္ထ ဟိ အရူပဿ ရူပပဋိဗန္ဓပ္ပဝတ္တိ၊ အရူပဓာတုယံ ပန ရူပါဘာဝတော ဝတ္ထုဝိရဟိတမေဝ ပဝတ္တတီတိ တတ္ထ ပဝတ္တမာနံ အဝတ္ထုကံ။ ဟီန။ပေ.။ တိဝိဓန္တိ ဧတ္ထ ပစ္စယတော၊ ဖလတော စ မဇ္ဈိမပဏီတေဟိ နိဟီနံ၊ တေသံ ဝါ ဂုဏေဟိ ပရိဟီနန္တိ ဟီနံ၊ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဓာနဘာဝံ နီတန္တိ ပဏီတံ၊ ဥဘိန္နံ ဝေမဇ္ဈေ ဘဝံ မဇ္ဈိမံ။ တတ္ထ ဟီနေန ဆန္ဒေန စိတ္တေန ဝီရိယေန ဝီမံသာယ ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ မဇ္ဈိမေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ပဏီတေဟိ ပဏီတံ။ ဆန္ဒာဒီနံ ပန ဟီနာဒိဘာဝေါ အဓိမုတ္တိဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဟီနာဓိမုတ္တိဝသေန ဟိ နေသံ ဟီနတာ၊ ပဏီတာဓိမုတ္တိဝသေန ပဏီတတာ၊ တဒုဘယဝေမဇ္ဈဝသေန မဇ္ဈိမတာ။ ယသကာမတာယ ဝါ ကတံ ကုသလံ ဟီနံ၊ ပုညဖလကာမတာယ မဇ္ဈိမံ၊ ‘‘ပုညံ နာမေတံ သာဓူဟိ ကတ္တဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဧဝံ အရိယဘာဝံ နိဿာယ ကတံ ပဏီတံ။ ‘‘အဟမသ္မိ ဒာနပတိ၊ ဣမေ ပနညေ ဒာနဒာသာဒယော’’တိအာဒိနာ အတ္တုက္ကံသနပရဝမ္ဘနာဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ပဝတ္တိတံ ဝါ ဟီနံ၊ တထာ အနုပက္ကိလိဋ္ဌံ မဇ္ဈိမံ၊ မဂ္ဂဖလပဒဋ္ဌာနံ ပဏီတံ။ ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိနိမိတ္တံ ဝါ ကတံ ဟီနံ၊ သာဝကပစ္စေကဗောဓိပါရမိတာဝသေန အတ္တနော ဝိမောက္ခတ္ထာယ ကတံ မဇ္ဈိမံ၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိပါရမိတာဝသေန သဗ္ဗေသံ ဝိမောက္ခတ္ထာယ ကတံ ပဏီတန္တိ။

သောမနဿု။ပေ.။ ဘေဒတောတိ ဘေဒ-သဒ္ဒော ပစ္စေကံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော ‘‘သောမနဿုပေက္ခါဘေဒတော ဉာဏဘေဒတော ပယောဂဘေဒတော’’တိ။ တတ္ထ ပယောဂဘေဒတောတိ သင်္ခါရဘေဒတောတိ အတ္ထော။ နနု စ သောမနဿုပေက္ခါဘေဒော တာဝ ယုတ္တော တေသံ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ။ ဉာဏပ္ပယောဂဘေဒော ပန ကထန္တိ? ဝုစ္စတေ – ဉာဏပ္ပယောဂကတော ဘေဒော ဉာဏပ္ပယောဂဘေဒော တေသံ ဘာဝါဘာဝမုပါဒာယ ပဝတ္တတ္တာ။ ဣဒာနိ တမေဝ သောမနဿုပေက္ခါဒိဘေဒံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘သေယျထိဒ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သောမနဿသဟဂတ’’န္တိအာဒိနာ ဝိဿဇ္ဇေတိ။ တတ္ထ သေယျထိဒန္တိ တံ ကတမံ၊ တံ ကထန္တိ ဝါ အတ္ထော။

သောဘနံ မနော၊ သောဘနံ ဝါ မနော ဧတဿာတိ သုမနော၊ တဿ ဘာဝေါ သောမနဿံ၊ မာနသိကသုခဝေဒနာယေတံ အဓိဝစနံ၊ သောမနဿေန ဥပ္ပါဒတော ယာဝ နိရောဓာ သဟဂတံ ပဝတ္တံ သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တန္တိ အတ္ထော။ အထ ဝါ သောမနဿေန သဟ ဧကုပ္ပါဒာဒိဘာဝံ ဂတန္တိ သောမနဿသဟဂတံ။ ဇာနာတိ ယထာသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဉာဏံ၊ တေန သမံ ဧကုပ္ပါဒာဒီဟိ ပကာရေဟိ ယုတ္တန္တိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ။ နာဿ သင်္ခါရော အတ္ထီတိ အသင်္ခါရံ၊ အသင်္ခါရမေဝ အသင်္ခါရိကံ။ သဟ သင်္ခါရေန ပဝတ္တမာနံ သသင်္ခါရံ၊ တဒေဝ သသင်္ခါရိကံ။ သင်္ခါရောတိ စေတ္ထ အတ္တနော၊ ပရဿ ဝါ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေါ ‘‘သင်္ခရောတိ တိက္ခဘာဝသင်္ခါတေန မဏ္ဍနဝိသေသေန သဇ္ဇေတိ၊ သင်္ခရီယတိ ဝါ သဇ္ဇီယတိ စိတ္တံ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ။ တတ္ထ ဒာနာဒိပုညကရဏကာလေ မစ္ဆေရမလထိနမိဒ္ဓါဒီဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ သံသီဒမာနေ စိတ္တေ ဥပက္ကိလေသဝူပသမဝသေန၊ စိတ္တဿ စ ဥဿာဟဇနနဝသေန တီသု ဒွာရေသု ပဝတ္တော သမ္မာဝါယာမော အတ္တနော ပယောဂေါ နာမ။ ကုသလကရဏေ နိရုဿာဟဿ ပန ‘‘အမ္ဘော၊ သပ္ပုရိသ၊ ကုသလကရဏံ နာမ ပဏ္ဍိတေဟိ အာသေဝိတမဂ္ဂေါ၊ တတ္ထ တယာပိ ပဋိပဇ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ ဒာနံ ဒေဟိ၊ သီလံ ရက္ခ၊ တဉှိ တေ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ ကုသလကရဏတ္ထာယ ဥဿာဟဇနနဝသေန ပရေသံ ကာယဝစီဒွာရေသု ပဝတ္တာ အာဏတ္တိ ပရပ္ပယောဂေါ နာမ။ တေသု ပန ပုရိမော ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဝတ္တစိတ္တသန္တာနေ၊ ပစ္ဆိမော ပရေသံ စိတ္တသန္တာနေယေဝ သမ္ဘဝတီတိ တန္နိဗ္ဗတ္တိတော စိတ္တဿ တိက္ခဘာဝသင်္ခါတော ဝိသေသော ဣဓ ဥပစာရတော သင်္ခါရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေနာဟု အာစရိယာ –

‘‘ပုဗ္ဗပ္ပယောဂသမ္ဘူတော၊ ဝိသေသော စိတ္တသမ္ဘဝီ;

သင်္ခါရော ဣတိ သင်္ခါရ-သဘာဝညူဟိ ကိတ္တိတော’’တိ။

အထ ဝါ ‘‘သသင်္ခါရိကမသင်္ခါရိက’’န္တိ စ ဧတံ ကေဝလံ သင်္ခါရဿ ဘာဝါဘာဝမတ္တာပေက္ခါယ ဝုတ္တံ၊ န တဿ သဟပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝါဘာဝတောတိ ဘိန္နသန္တာနပ္ပဝတ္တိနောပိ သင်္ခါရဿ ဣဒမတ္ထိတာယ တံဝသေန နိဗ္ဗတ္တံ စိတ္တံ သင်္ခါရော အဿ အတ္ထီတိ သသင်္ခါရိကံ သဟ-သဒ္ဒဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထပရိဒီပနတော ‘‘သလောမကော သပက္ခကော’’တိအာဒီသု ဝိယ။ တဗ္ဗိပရီတံ ပန တဒဘာဝတော ယထာဝုတ္တဝသေနေဝ အသင်္ခါရိကံ။ အထ ဝါ သင်္ခရဏံ၊ သင်္ခရီယတိ ဝါ ဧတေန အာဂန္တုကသမ္ဘူတေန စိတ္တသံသီဒနသဘာဝါပနယနဝသေနေဝ သဇ္ဇီယတိ၊ သင်္ခရောတိ ဝါ တံ ယထာဝုတ္တဝသေနေဝါတိ သင်္ခါရောတိ ဥဇုကမေဝ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂဇနိတော တိက္ခဘာဝေါ ဝုစ္စတိ၊ တဒဘာဝတော အသင်္ခါရိကံ၊ သဘာဝတိက္ခန္တိ အတ္ထော။ တံသဟဂတာယ သသင်္ခါရိကံ၊ အထ ဝါ မစ္ဆေရမလာဒီဟိ သင်္ခရီယတီတိ သင်္ခါရော၊ စိတ္တဿ သံသီဒနသဘာဝေါ၊ သော ယဿ နတ္ထီတိ အသင်္ခါရိကံ၊ ဣတရံ သသင်္ခါရိကံ။ ပဏီတဥတုဘောဇနာဒိကော ဝါ ဗလဝပစ္စယော သင်္ခါရော ‘‘သင်္ခရောတိ စိတ္တံ တိက္ခဘာဝေန၊ သင်္ခရီယတိ ဝါ တံ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ။ အ-ကာရဿ ဝုဍ္ဎတ္ထဝုတ္တိတာယ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော သင်္ခါရော အဿာတိ အသင်္ခါရိကံ၊ ဗလဝပစ္စယဝန္တန္တိ အတ္ထော။ ဝုဍ္ဎိပရိဒီပကေန ပန အ-ကာရေန အဝိသေသိတတ္တာ သသင်္ခါရိကံ သပ္ပစ္စယံ ဒုဗ္ဗလပစ္စယန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ဉာဏေန ဝိပ္ပယုတ္တံ ဝိရဟိတန္တိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ။

ဥပေက္ခတီတိ ဥပေက္ခါ၊ ဝေဒိယမာနာပိ အာရမ္မဏံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ မဇ္ဈတ္တာကာရသဏ္ဌိတိယာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဣဋ္ဌေ၊ အနိဋ္ဌေ စ အာရမ္မဏေ ပက္ခပါတာဘာဝေန ဥပပတ္တိတော ယုတ္တိတော ဣက္ခတိ အနုဘဝတီတိ ဥပေက္ခါ။ အထ ဝါ ဥပေတာ သုခဒုက္ခါနံ အဝိရုဒ္ဓါ ဣက္ခါ အနုဘဝနန္တိ ဥပေက္ခါ။ အဝိရုဒ္ဓတ္တာယေဝ ဟေသာ တေသံ အနန္တရမ္ပိ ပဝတ္တတိ။ သုခဒုက္ခဝေဒနာ ပန ဝိသုံ ဝိသုံ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ နာညမညံ အနန္တရံ ပဝတ္တန္တိ။ တေနေဝ ဟိ ပဋ္ဌာနေ သောမနဿဿ အနန္တရံ ဒောမနဿဿ၊ ဒောမနဿဿ အနန္တရံ သောမနဿဿ စ ဥပ္ပတ္တိ ပဋိသိဒ္ဓါ။ အယဉ္စ အတ္ထော လောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တဝေဒနာယပိ လဗ္ဘတိ၊ ပုရိမာ ပန ဒွေ န တထာ။ န ဟိ လောဘသဟဂတာဒီနံ မဇ္ဈတ္တာကာရေန အဇ္ဈုပေက္ခနံ၊ ဥပပတ္တိတော ဣက္ခနံ ဝါ အတ္ထီတိ။ ဥပေက္ခါသဟဂတန္တိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။

နနု စ အညေပိ ဖဿာဒယော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ အတ္ထီတိ သောမနဿာဒီနံ ဝသေနေဝ ပန အဋ္ဌဝိဓတာ ကသ္မာ ဂဟိတာတိ? ဘေဒကရဘာဝတော။ ဖဿာဒီနဉှိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ၊ သဒ္ဓါဒီနဉ္စ သဗ္ဗကုသလသာဓာရဏတ္တာ န တေဟိ စိတ္တဿ ဝိဘာဂေါ၊ သောမနဿာဒယော ပန ကတ္ထစိ စိတ္တေ ဟောန္တိ၊ ကတ္ထစိ န ဟောန္တီတိ ပါကဋောဝ တေဟိ စိတ္တဿ ဝိဘာဂေါတိ။ ကသ္မာ ပနေတေ ကတ္ထစိ စိတ္တေ ဟောန္တိ၊ ကတ္ထစိ န ဟောန္တီတိ? ကာရဏဿ သန္နိဟိတာသန္နိဟိတဘာဝတော။ ကိံ ပန နေသံ ကာရဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – တတ္ထ သောမနဿသဟဂတဘာဝေါ တာဝ အာရမ္မဏဝသေန ဟောတိ။ ဣဋ္ဌာရမ္မဏသ္မိဉှိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တမုပ္ပဇ္ဇတိ။ နနု စ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ လောဘဿ ဝတ္ထု ရဇ္ဇနီယတ္တာတိ ကထံ တတ္ထ ကုသလံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နယိဒမေကန္တိကံ ဣဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ နိယမိတာဒိဝသေန ကုသလဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော။ ယဿ ဟိ ‘‘ကုသလမေဝ မယာ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ကုသလကရဏေယေဝ စိတ္တံ နိယမိတံ ဟောတိ၊ အကုသလပ္ပဝတ္တိတောဝ နိဝတ္တေတွာ ကုသလကရဏေယေဝ ပရိဏာမိတံ၊ အဘိဏှကရဏေန စ ကုသလံ သမုဒာစိဏ္ဏံ၊ ပဋိရူပဒေသဝါသသဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယပုဗ္ဗေကတပုညတာသင်္ခါတစတုစက္ကူပနိဿယဝသေန၊ ယောနိသော စ အာဘောဂေါ ပဝတ္တတိ၊ တဿ ဣဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ အလောဘသမ္ပယုတ္တမေဝ စိတ္တမုပ္ပဇ္ဇတိ၊ န လောဘသမ္ပယုတ္တံ။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘နိယာမပရိဏာမေဟိ၊ သမုဒာစိဏ္ဏတာယ စ;

ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမာဘောဂါ၊ ဣဋ္ဌေပိ ကုသလံ သိယာ’’တိ။

အပိစ သဒ္ဓါဗဟုလတာဒီဟိ စ ကာရဏေဟိ စိတ္တဿ သောမနဿသဟဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အဿဒ္ဓါနံ၊ ဟိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာနဉ္စ ဧကန္တမိဋ္ဌာရမ္မဏဘူတံ တထာဂတရူပမ္ပိ ဒိသွာ သောမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ယေ စ ကုသလပ္ပဝတ္တိယံ အာနိသံသံ န ပဿန္တိ၊ တေသံ ပရေဟိ ဥဿာဟိတာနံ ကုသလံ ကရောန္တာနမ္ပိ သောမနဿံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ သဒ္ဓါဗဟုလတာ ဝိသုဒ္ဓိဒိဋ္ဌိတာ အာနိသံသဒဿာဝိတာတိ ဣမေဟိပိ ကာရဏေဟိ စိတ္တဿ သောမနဿသဟဂတတာ ဟောတိ။

အပိစ ယေ တေ ဧကာဒသ ဓမ္မာ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒာယ သံဝတ္တန္တိ။ သေယျထိဒံ – ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မာနုဿတိ သံဃာနုဿတိ သီလာနုဿတိ စာဂါနုဿတိ ဒေဝတာနုဿတိ ဥပသမာနုဿတိ လူခပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနံ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလသေဝနာ ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ ဣမေဟိပိ ကာရဏေဟိ စိတ္တဿ သောမနဿသဟဂတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏေ အနုဿရန္တဿ ဟိ ယာဝ ဥပစာရုပ္ပါဒာ သကလသရီရံ ဖရမာနာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တထာ ဒီဃရတ္တံ အက္ခဏ္ဍတာဒိဝသေန အတ္တနာ ရက္ခိတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဂိဟိနော ဒသသီလံ ပဉ္စသီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသု ပဏီတံ ဘောဇနံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဒတွာ ‘‘ဧဝံနာမ ဒာနံ အဒာသိ’’န္တိ အတ္တနောစာဂံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဂိဟိနောပိ တထာရူပေ ကာလေ သီလဝန္တာနံ ဒိန္နဒာနံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ယေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာ ဒေဝါ ဒေဝတ္တံ ဂတာ၊ တထာရူပါနံ ဂုဏာနံ အတ္တနိ အတ္ထိတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ သမထဝိပဿနာဟိ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသေ သဋ္ဌိပိ သတ္တတိပိ ဝဿာနိ အသမုဒာစရန္တေ ဒိသွာ ‘‘အဟော မယှံ ကိလေသာ န သမုဒာစရန္တီ’’တိ စိန္တေန္တဿ၊ စေတိယဒဿနထေရဒဿနေသု အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသုစိတလူခဘာဝေန ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန ဂဒြဘပိဋ္ဌေ ရဇသဒိသေ လူခပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇန္တဿ၊ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒဗဟုလေ မုဒုစိတ္တေ သိနိဒ္ဓပုဂ္ဂလေ ပဋိသေဝန္တဿ၊ ရတနတ္တယဂုဏပရိဒီပကေ ပသာဒနီယသုတ္တန္တေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသုပိ ပီတိဥပ္ပါဒနတ္ထံ တန္နိန္နတာဒိဝသေန ပဝတ္တေန္တဿ ယေဘုယျေန ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ပီတိယာ စ သောမနဿေန သဟ အဝိနာဘာဝတော တဒုပ္ပတ္တိယာ တဿာပိ ဥပ္ပတ္တိ နိယတာတိ ဧဝံ ပီတိကာရဏာနိပိ သောမနဿကာရဏာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ။ ကိဉ္စ – အဂမ္ဘီရပကတိတာ၊ သောမနဿပဋိသန္ဓိကတာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သောမနဿသဟဂတတာ ဟောတိ။ ယော ဟိ အဂမ္ဘီရပကတိကော ဟောတိ၊ အပ္ပမတ္တကေပိ ဟိတောပကရဏေ တုဿတိ၊ ယော စ သောမနဿပဋိသန္ဓိကော အပ္ပသန္နေသု အာရမ္မဏေသုပိ အပ္ပဋိက္ကူလဒဿာဝီ၊ တဿ ယေဘုယျေန သောမနဿသဟဂတစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ယထာဝုတ္တာနံ ပန သောမနဿကာရဏာနမဘာဝေန မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတာယ စ ဥပေက္ခါသဟဂတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿ ပန ကမ္မတော ဥပပတ္တိတော ဣန္ဒြိယပရိပါကတော ကိလေသဒူရီဘာဝတောတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဟောတိ။ ယော ဟိ ပရေသံ ဟိတဇ္ဈာသယေန ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဟီနုက္ကဋ္ဌာဒီနိ စ နဠကာရမုဒ္ဒာဂဏနာဒီနိ သိပ္ပါယတနာနိ၊ ဝဍ္ဎကီကသိဝါဏိဇ္ဇာဒီနိ စ ကမ္မာယတနာနိ၊ ဝိသဟရဏာဒီနိ စ ဝိဇ္ဇာယတနာနီတိ ဧဝံ နိရဝဇ္ဇသိပ္ပါယတနာဒီနိ သိက္ခါပေတိ၊ သယံ ဝါ သိက္ခတိ၊ ဓမ္မကထိကဿ သက္ကာရံ ကတွာ ဓမ္မံ ကထာပေတိ၊ ‘‘အာယတိံ ပညဝါ ဘဝိဿာမီ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေတွာ နာနပ္ပကာရံ ပုညကမ္မံ ကရောတိ၊ တဿေဝံ နာနပ္ပကာရံ ပညာသံဝတ္တနိကကမ္မံ သမ္ပါဒေန္တဿ တံ ကမ္မံ ဥပနိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တထာ အဗျာပဇ္ဇေ လောကေ ဥပ္ပန္နဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘တဿ တတ္ထ သုခိနော ဓမ္မပဒာနိ ပိလဝန္တိ၊ ဒန္ဓော၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတုပ္ပါဒော၊ အထ သော သတ္တော ခိပ္ပမေဝ ဝိသေသဘာဂီ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၉၁)။

တထာ ပညာဒသကံ သမ္ပတ္တဿ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ။ ယေန ပန သမထဝိပဿနာဘာဝနာဟိ ကိလေသာ ဝိက္ခမ္ဘိတာ၊ တဿ ကိလေသဒူရီဘာဝံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ယထာဟ –

‘‘ယောဂါ ဝေ ဇာယတေ ဘူရိ၊ အယောဂါ ဘူရိသင်္ခယော’’တိ။ (ဓ. ပ. ၂၈၂)။

အပိစ ယေ တေ ဓမ္မာ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒာယ သံဝတ္တန္တိ။ သေယျထိဒံ – ပရိပုစ္ဆကတာ ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ ပညဝန္တပုဂ္ဂလသေဝနာ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယပစ္စဝေက္ခဏာ တဒဓိမုတ္တတာတိ ဣမေဟိ ကာရဏေဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဘာဝေါ ဟောတိ။ တထာ ဟိ ယော ပညဝန္တေ ဥပသင်္ကမ္မ ခန္ဓဓာတုအာယတနဣန္ဒြိယဗလဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဈာနင်္ဂသမထဝိပဿနာဒီနံ ပရိပုစ္ဆာဗဟုလော ဟောတိ၊ တဿ တံဝသေန ဥပ္ပန္နံ သုတမယဉာဏံ အာဒိံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ စိတ္တံ ဉာဏသဟဂတံ ဟောတိ။ ယေန ပန နခကေသစီဝရသေနာသနာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထူနိ ပုဗ္ဗေ အဝိသဒာနိ ဆေဒနမလဟရဏာဒိနာ ဝိသဒာနိ ကတာနိ၊ တဿေဝံ ဝိသဒဝတ္ထုကဿ ဥပ္ပန္နေသု စိတ္တစေတသိကေသု ဝိသဒံ ဉာဏံ ဟောတိ ပရိသုဒ္ဓါနိ ဒီပကပလ္လကာဒီနိ နိဿာယ ဥပ္ပန္နဒီပသိခါယ ဩဘာသော ဝိယ။ ယဿ စ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီသု အညတရံ ဗလဝံ ဟောတိ၊ ဣတရာနိ မန္ဒာနိ၊ တတော တာနိ သကသကကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောန္တိ၊ တသ္မာ သော တဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝိဘင်္ဂေ အာဂတနယေန တေန တေန အာကာရေန သမတ္တံ ပဋိပါဒေတိ၊ တဿေဝံ ဣန္ဒြိယာနံ သမတ္တံ ပဋိပါဒေန္တဿ ဝိပဿနာဉာဏာဒီနံ ဝသေန စိတ္တံ ဉာဏသဟဂတံ ဟောတိ။ ယော ပန ဒုပ္ပညပုဂ္ဂလေ ပရိဝဇ္ဇေတိ၊ ပညဝန္တပုဂ္ဂလေ ဝါ ပယိရုပါသတိ၊ ခန္ဓာဒီသု ဩဂါဠှံ ဘဂဝတော ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ ဝါ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ဌာနနိသဇ္ဇာဒီသု တဒဓိမုတ္တစိတ္တော ဝါ ဝိဟရတိ၊ ဣမေသမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ။ အပိစ ဗုဒ္ဓါဒိဂုဏာနုဿရဏေနပိ စိတ္တံ ဉာဏသဟဂတံ ဟောတိ။ ယထာဟ –

‘‘ယသ္မိံ၊ မဟာနာမ၊ သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ၊ နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ န ဒောသ။ပေ.။ န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ဥဇုဂတမေဝဿ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တံ ဟောတိ တထာဂတံ အာရဗ္ဘ။ ဥဇုဂတစိတ္တော ခေါ ပန၊ မဟာနာမ၊ အရိယသာဝကော လဘတိ အတ္ထဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မဝေဒံ၊ လဘတိ ဓမ္မူပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ၊ ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ၊ ပီတိမနဿ ကာယော ပဿမ္ဘတိ၊ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒေတိ၊ သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ၊ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁)။

ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိအာဒယောပိ ရာဂါဒိမလဝိသောဓနေန ဉာဏုပ္ပတ္တိဟေတုကာယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကိဉ္စ – တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကတာ ဉာဏုပ္ပတ္တိကာရဏံ။ ပဋိသန္ဓိပညာ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂသန္တတိဝသေန ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာ သန္တာနပရိဘာဝနေန ဉာဏုပ္ပတ္တိယာ သဝိသေသဥပနိဿယော ဟောတိ။ အသင်္ခါရိကတ္တံ ပန သပ္ပါယဥတုဘောဇနအာဝါသာဒိပစ္စယေဟိ ဟောတီတိ။ ဟောန္တိ စေတ္ထ –

‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏတာ သဒ္ဓါဗာဟုလျံ ဒိဋ္ဌိသုဒ္ဓိ စ;

ဖလဒဿာဝိတာ စေဝ၊ ပီတိဗောဇ္ဈင်္ဂဟေတုယော။

‘‘ဧကာဒသ တထာ ဓမ္မာ၊ အဂမ္ဘီရသဘာဝတာ;

သောမနဿယုတ္တာ သန္ဓိ၊ ဣစ္စေတေ သုခဟေတုယော။

‘‘အဘာဝေါ သုခဟေတူနံ၊ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ စ;

ဥပေက္ခုပ္ပတ္တိဟေတု စ၊ ဧဝံ ဉေယျာ ဝိဘာဝိနာ။

‘‘ကမ္မူပပတ္တိတော စေဝ၊ တထာ ဣန္ဒြိယပါကတော;

ကိလေသူပသမာ ဓမ္မ-ဝိစယဿ စ ဟေတုဟိ။

‘‘သတ္တဓမ္မေဟိ ဗုဒ္ဓါဒိ-ဂုဏာနုဿရဏေန စ;

သပ္ပညသန္ဓိတော စေဝ၊ စိတ္တံ ဉာဏယုတံ သိယာ။

‘‘ဥတုဘောဇနအာဝါသ-သပ္ပါယာဒီဟိ ဟေတုဟိ;

အသင်္ခါရိကဘာဝေါပိ၊ ဝိညာတဗ္ဗော ဝိဘာဝိနာ’’တိ။

ဧဝံ ဝေဒနာဉာဏပ္ပယောဂဘေဒတော အဋ္ဌဝိဓံ ကာမာဝစရစိတ္တံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ တံ နိဂမေန္တော အာဟ ‘‘ဣဒံ။ပေ.။ နာမာ’’တိ။

၁၂. ယေန ပနတ္ထေန ဣဒံ ‘‘ကာမာဝစရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ဒာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဒ္ဒာနတော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဥဒ္ဒာနတောတိ ဥဒ္ဒေသတော၊ သင်္ခေပတောတိ အတ္ထော။ ကိဉ္စာပိ အဝသိဋ္ဌကိလေသာဒယော ဝိယ ကိလေသကာမောပိ အဿာဒေတဗ္ဗတာယ ဝတ္ထုကာမေ သင်္ဂဟိတော ဉာဏံ ဝိယ ဉေယျေတိ သင်္ခေပတော ဧကောယေဝ ကာမော သိယာ၊ တထာပိ ကိလေသကာမော ဝတ္ထုကာမဘာဝံ ဂစ္ဆန္တော ကာမနီယဋ္ဌေန ဂစ္ဆတိ၊ န ကာမနဝသေန။ ကာမနဝသေန စ ပန ကိလေသကာမောဝ ဟောတိ၊ န ပန ဝတ္ထုကာမောတိ အာဟ ‘‘က္လေသဝတ္ထုဝသာ’’တိအာဒိ။ ကော ပနေတ္ထ ဝတ္ထုကာမော၊ ကော ကိလေသကာမောတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ ‘‘ဆန္ဒော ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ ဆန္ဒရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပေါ ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမော’’တိ (မဟာနိ. ၁) ဧဝံ နိဒ္ဒေသပါဠိယံ အာဂတာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ကာမတဏှာဝ ဣဓ ကိလေသကာမော။ ဝတ္ထုကာမောတိ စ ‘‘မနာပိကာ ရူပါ။ပေ.။ မနာပိကာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ။ပေ.။ သဗ္ဗေပိ ကာမာဝစရာ ဓမ္မာ။ပေ.။ သဗ္ဗေပိ ရူပါဝစရာ။ပေ.။ သဗ္ဗေပိ အရူပါဝစရာ။ပေ.။ ကာမာ’’တိ (မဟာနိ. ၁) တတ္ထေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ သဝိညာဏာဝိညာဏပ္ပဘေဒာ တေဘူမကဓမ္မာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကိလေသော။ပေ.။ ဝဋ္ဋက’’န္တိ။ ‘‘ဆန္ဒရာဂေါဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန ကိလေသဘာဝေန နိရုဠှေသု လောဘဒောသမောဟာဒီသု ဒသသု ဒောသမောဟာဒယော နဝ ကိလေသေ ပဋိက္ခိပတိ။ ကာမရူပါရူပတဏှာယ ဝတ္ထု ပတိဋ္ဌာနံ၊ ကာရဏဘူတန္တိ ဝါ ဝတ္ထု။

၁၃. ကထံ ပန ကိလေသကာမော နာမ၊ ကထဉ္စ ဝတ္ထုကာမောတိ အာဟ ‘‘ကိလေသကာမော’’တိအာဒိ။ ကာမေတီတိ ဝတ္ထုကာမံ ပတ္ထေတိ။ ကာမီယတီတိ ကိလေသကာမေန ပတ္ထီယတိ။ ဣတိ-သဒ္ဒော ‘‘တသ္မာ’’တိ ဣမဿ အတ္ထေ။ စ-သဒ္ဒော ဧဝ-ကာရတ္ထေ၊ တေန ယသ္မာ ကိလေသကာမော ကာမေတီတိ ကာမော၊ ဝတ္ထုကာမော စ ကာမီယတီတိ၊ တသ္မာ ဧဝ ကိလေသကာမော၊ ဝတ္ထုကာမော စာတိ ဒုဝိဓောပိ ဧသ ကာမော ကာရကဒွယေ ကတ္တရိ၊ ကမ္မနိ စ သိဇ္ဈတိ၊ ကတ္တုဘာဝံ၊ ကမ္မဘာဝဉ္စ ပစ္စနုဘောတီတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဒုဝိဓောတိ ဒွိန္နံ ကာမာနံ ဝါစကတော ဒုဝိဓော။ ‘‘ကာမော’’တိ အယံ သဒ္ဒော ကာရကဒွယေ သိဇ္ဈတိ ယထာဝုတ္တကာရကယုဂဠေ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ ကတ္တရိ၊ ကမ္မနိ စ ‘‘ကာမော’’တိ ပဒသမ္ဘဝေါ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ဝေါ-ကာရော ပန နိပါတမတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဝေါ ကာလာမာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၆၆) ဝိယ။ အထ ဝါ ဝေါကာရကဒွယေတိ ခန္ဓဒွယေတိ အတ္ထော။ ကိလေသကာမော ဟိ သင်္ခါရသဘာဝတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓေ၊ ဝတ္ထုကာမော စ ဝက္ခမာနနယေန ပဉ္စကာမဂုဏဘူတော ရူပသဘာဝတ္တာ ရူပက္ခန္ဓေတိ ဧဝံ ဒုဝိဓောပေသ ကာမော ခန္ဓဒွယေ သိဇ္ဈတိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ အန္တောဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ။

၁၄. သမ္ပဇ္ဇနာနိ သမ္ပတ္တိယော၊ တာသံ ဝသေန ဝိသယဝိသယီဘာဝေန အညမညံ သမောသရဏဝသေန၊ သမ္ပါပုဏနဝသေနာတိ အတ္ထော။ ဣမိနာ ပန ဣဒံ ဒီပေတိ – ယတ္ထ ဒုဝိဓောပိ ကာမော ဝိသယဝိသယီဘာဝေန သဟိတော ပဝတ္တတိ၊ သောယေဝ ဧကာဒသဝိဓော ပဒေသော ကာမာဝစရသညိတော။ ယတ္ထ ပန ရူပါရူပဓာတုယံ ကေဝလံ ဝတ္ထုကာမောဝ ပဝတ္တတိ၊ န သော ပဒေသော ကာမာဝစရော နာမာတိ။ နနု စ ဒုဝိဓောပိ သဟိတော ရူပါရူပဓာတူသု ပဝတ္တတိ၊ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာနံ ဝတ္ထုကာမတ္တာ၊ တဒာရမ္မဏဘူတာနဉ္စ ရူပါရူပတဏှာနံ တံယောဂေန ကိလေသကာမဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ? နယိဒမေဝံ ဩရမ္ဘာဂိယဘူတဿ ဗဟလကိလေသဿေဝ ကာမရာဂဿ ဣဓ ကိလေသကာမဘာဝေန အဓိပ္ပေတတ္တာ။ ‘‘ဥဒ္ဒာနတော ဒုဝေ ကာမာ’’တိ သဗ္ဗေ ကာမေ ဥဒ္ဒိသိတွာပိ ဟိ ‘‘ပဒေသော စတုပါယာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိသယနိယမနေန ‘‘ဒုဝိဓောပိ အယ’’န္တိ ဧတ္ထ ကာမေကဒေသဘူတော နီဝရဏာဝတ္ထာယ ကထိတော ကာမရာဂေါ ကိလေသကာမဘာဝေန၊ တဗ္ဗတ္ထုကာယေဝ ဓမ္မာ ဝတ္ထုကာမဘာဝေန ဂဟိတာ၊ န ရူပါရူပတဏှာ၊ တဗ္ဗတ္ထုကဓမ္မာ စာတိ ဉာပီယတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ ဝက္ခမာနာ သသတ္ထာဝစရူပမာ ဥပပန္နာ ဟောတိ၊ ယထာဝုတ္တာနမေဝ ကာမာနံ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ ရူပါရူပဓာတူသု ဝိမာနကပ္ပရုက္ခဝတ္ထာလင်္ကာရပရိတ္တကုသလာဒိဘေဒေသု ကာမာဝစရဓမ္မေသု ပဝတ္တော ဆန္ဒရာဂေါ ကိလေသကာမော နာမ န ဟောတိ၊ န စ တဗ္ဗတ္ထုဘူတံ ဝိမာနကပ္ပရုက္ခါဒိပရိတ္တဓမ္မဇာတံ ဝတ္ထုကာမော နာမာတိ သိဒ္ဓံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ကာမော ဝါ ကာမသညာ ဝါ ဗြဟ္မလောကေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ။ ကာမာဝစရသတ္တသန္တာနဂတတဏှာယ ဝိသယဘာဝေ သတိ ပန တံယောဂေန ရူပါရူပဓာတူသုပိ ပဝတ္တမာနော ပရိတ္တဓမ္မော ဝတ္ထုကာမောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အထ ဝါ နိဒ္ဒေသေ အာဂတနယေန နိရဝသေသော ကိလေသကာမော ကာမတဏှာဘဝတဏှာဝိဘဝတဏှာနိရောဓတဏှာပဘေဒော ဣဓ ပဝတ္တတိ။ ဝတ္ထုကာမေသုပိ အပ္ပကံ ရူပါရူပဝိပါကမတ္တံ ဌပေတွာ သဗ္ဗောယေဝ ဣဓ ပဝတ္တတီတိ အနဝသေသပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘ကာမောယံ ဒုဝိဓောပိ စာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ တေသု ပန ဗဟလကိလေသကာမဘူတော ဗဟလကာမရာဂေါ စ တဗ္ဗတ္ထုကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ စ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘သမ္ပတ္တီနံ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ သမ္ပဇ္ဇနဝသေန၊ သမိဇ္ဈနဝသေနာတိ အတ္ထော။ အဝစရတီတိ ပဝတ္တတိ။ ဣတိ-သဒ္ဒော ဟေတုမှိ၊ ယသ္မာ ဒုဝိဓောပိ အယံ ကာမော အဝစရတိ၊ တသ္မာ ကာမော ဧတ္ထ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရသညိတောတိ အတ္ထော။

၁၅. သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ပုညသမ္မတာ အယာ ယေဘုယျေန အပေတာတိ အပါယာ။ နိရယာဒိဝသေန စတ္တာရော အပါယာ စတုပါယာ။ ဆန္နန္တိ စာတုမဟာရာဇိကတာဝတိံသယာမာတုသိတာနိမ္မာနရတိပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိသင်္ခါတာနံ ဆန္နံ ဒေဝလောကာနံ။ မေရုပါဒဝါသိနော ပန အသုရာ တာဝတိံသေသုယေဝ သင်္ဂယှန္တီတိ န တေဟိ သဒ္ဓိံ သတ္တန္နန္တိ ဝုတ္တံ။ မနသော ဥဿန္နတာယ မနုဿာ၊ သတိသူရဘာဝဗြဟ္မစရိယယောဂျတာဒိဂုဏဝသေန ဥပစိတမာနသတာယ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏစိတ္တတာယာတိ အတ္ထော၊ တေ ပန နိပ္ပရိယာယတော ဇမ္ဗုဒီပဝါသိနော ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယထာဟ –

‘‘တီဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပကာ မနုဿာ ဥတ္တရကုရုကေ စ မနုဿေ အဓိဂ္ဂဏှန္တိ ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ။ ကတမေဟိ တီဟိ? သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁)။

တေဟိ ပန သမာနရူပါဒိတာယ သဒ္ဓိံ ပရိတ္တဒီပဝါသီဟိ ဣတရမဟာဒီပဝါသိနောပိ ‘‘မနုဿာ’’ဣစ္စေဝ ပညာယိံသု။ လောကိယာ ပန မနုနော အပစ္စဘာဝေနေဝ ‘‘မနုဿာ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧကာဒသဝိဓောတိ စတုရာပါယေသု တိရစ္ဆာနပေတ္တိဝိသယာနံ ဝိသုံ ပရိစ္ဆိန္နဿ ဩကာသဿ အဘာဝေပိ ယတ္ထ တေ အရညသမုဒ္ဒပဗ္ဗတပါဒာဒိကေ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တိ၊ တာဒိသဿ ဌာနဿ ဂဟိတတ္တာ ဧကာဒသဝိဓော။

၁၆. နနု စေတ္ထ အညေသမ္ပိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ကာမဿေဝ အဝစရဏဝသေန ကထံ နာမလာဘောတိ အာဟ ‘‘အဿာဘိလက္ခိတတ္တာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ အဿာတိ ဣမဿ ဒုဝိဓဿ ကာမဿ။ အဘိလက္ခိတတ္တာတိ ဧကာဒသဝိဓေ ပဒေသေ ပါကဋတ္တာ။ အထ ဝါ အဿာတိ ကရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ၊ တသ္မာ အနေန ဒုဝိဓေန ကာမေန ဧကာဒသဝိဓဿ ပဒေသဿ အဘိလက္ခိတတ္တာ၊ ပညာပိတတ္တာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနဝသေန အဿ ဧကာဒသဝိဓဿ ပဒေသဿ တေန ဒုဝိဓေန အဘိလက္ခိတတ္တာတိ အတ္ထော။ သဟ သတ္ထေဟီတိ သသတ္ထာ၊ ယတ္ထ တေ အဝစရန္တိ၊ သော သသတ္ထာဝစရော၊ ပဒေသော။ သော ဝိယ။ ယထာ ဟိ ယသ္မိံ ပဒေသေ သသတ္ထာ ပုရိသာ အဝစရန္တိ၊ သော ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ဒွိပဒစတုပ္ပဒာဒီသု အဝစရန္တေသု တေသံ တတ္ထ ပါကဋတ္တာ၊ တေဟိ ဝါ အဘိလက္ခိတတ္တာ ‘‘သသတ္ထာဝစရော’’တွေဝ ပညာယတိ၊ ဧဝံ ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ အညေသု ရူပါဝစရာဒီသု အဝစရန္တေသု အဘိလက္ခဏဝသေန အယံ ပဒေသော ‘‘ကာမာဝစရော’’တွေဝ သညိတောတိ။ ဧသ နယော ရူပါရူပါဝစရေသု။

၁၇-၈. နနု စ စိတ္တံ ကာမာဝစရန္တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာဝုတ္တနယေန ပန ပဒေသဿ ဂဟိတတ္တာ ကထံ တတ္ထ အဝစရန္တံ ကာမာဝစရံ နာမာတိ အာဟ ‘‘သွာယ’’န္တိအာဒိ။ သော အယံ ကာမာဝစရော ‘‘ကာမော’’တိ သညိတောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ရူပဘဝေါ ရူပန္တိ ယထာ ရူပဘဝေါ ရူပံ။ အဝုတ္တောပိ ဟိ ယထာသဒ္ဒော ဧဝံ-သဒ္ဒသန္နိဋ္ဌာနတော လဗ္ဘတိ။ ယထာ ‘‘ရူပူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ရူပဘဝူပပတ္တိယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ရူပဘဝေါ ‘‘ရူပ’’န္တိ သညိတောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော။ ကထံ ပနေသ ဧဝံ သညိတောတိ အာဟ ‘‘ဥတ္တရဿာ’’တိအာဒိ။ အထ ဝါ ယထာ ဥတ္တရဿ ပဒဿ လောပံ ကတွာ ဥဒီရိတော ဧသ ရူပဘဝေါ ‘‘ရူပ’’န္တိ သညိတော၊ ဧဝံ သွာယံ ကာမာဝစရော ကာမောတိ သမ္ဗန္ဓော။ တသ္မိံ ကာမေတိ တသ္မိံ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ကာမသညိတေ ပဒေသေ။ ဣဒန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌဝိဓံ စိတ္တံ။ အဓိကာရဝသေန ပန တဿ ဂဟဏေပိ သဗ္ဗေသမေဝ ပရိတ္တစိတ္တာနမယမတ္ထော လဗ္ဘတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကာမေ အဝစရဏတော။ သဒာတိ သဗ္ဗကာလံ၊ ဗာဟုလျေနာတိ အဓိပ္ပါယော။ ဣမိနာ ပန ဣဒံ ဒီပေတိ – ယထာ သင်္ဂါမေ ယေဘုယျေန အဝစရန္တော ‘‘သင်္ဂါမာဝစရော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဟတ္ထီ အညတ္ထ အဝစရန္တောပိ ဗာဟုလ္လပ္ပဝတ္တိဝသေန ‘‘သင်္ဂါမာဝစရော’’တွေဝ ပညာယတိ၊ ဧဝမိဒံ အညတ္ထ အဝစရန္တမ္ပိ ကာမလောကေ ဗာဟုလ္လဝုတ္တိတော ‘‘ကာမာဝစရ’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တန္တိ။ တေန ပန နနု စေတံ ရူပါရူပဘဝေသုပိ အဝစရဏတော ရူပါဝစရာဒိနာမမ္ပိ လဘေယျာတိ ဣဒံ စောဒနံ ပရိဟရတိ။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ကာမေဝစရတီတျေတံ၊ ကာမာဝစရသညိတံ;

သေသေ အဝစရန္တမ္ပိ၊ သင်္ဂါမာဝစရော ယထာ’’တိ။

ဣတိ-သဒ္ဒော ဟေတုမှိ။ စ-သဒ္ဒော ဝတ္တဗ္ဗန္တရသမုစ္စယေ။ တေန ယသ္မာ ဥတ္တရပဒလောပေန ကာမာဝစရော ‘‘ကာမော’’တိ သညိတော၊ ယသ္မာ စ တသ္မိံ ကာမေ ဣဒံ စိတ္တံ သဒာ အဝစရတိ၊ တသ္မာ ‘‘ကာမာဝစရ’’မိစ္စေဝ ကထိတံ၊ န ပန ကာမာဝစရာဝစရံ၊ နာပိ ရူပါရူပါဝစရန္တိ ဝါတိ အဓိပ္ပါယော။ ကာမဃာတိနာတိ ဒေသနာဉာဏေန ဝိနေယျသန္တာနဂတဿ ကိလေသကာမဿ ဟနနသီလေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန။

၁၉. ပဋိသန္ဓိံ ။ပေ.။ အဝစာရယတီတိ ဝါတိ အထ ဝါ ယသ္မာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပန္နမ္ပိ ကာမေ ဘဝေယေဝ ပဋိသန္ဓိံ အဝစာရယတိ၊ တသ္မာ ဣဒံ ကာမေ အဝစာရယတီတိ ‘‘ကာမာဝစရ’’န္တိ ကထိတံ စာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ ကတွာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ပဒသမ္ဘဝံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဝိနာပိ ဥတ္တရပဒလောပံ ကာမာဝစရ-သဒ္ဒဿ သမ္ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယာပန္နန္တိ တတြ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ တတြာတိ တသ္မိံ ကာမဘဝေ။ ပရိယာပန္နန္တိ အန္တောဂဓံ။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော –

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ? ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကတွာ ဥပရိတော ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ ဒေဝေ အန္တောကရိတွာ ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ ရူပံ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ။ ဣမေ ဓမ္မာ ကာမာဝစရာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၈၇) –

ဝုတ္တတ္တာ ယထာ မနုဿိတ္ထိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တောပိ တိရစ္ဆာနဂတိကော တိရစ္ဆာနယောနိယမေဝ ပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘တိရစ္ဆာနော’’တွေဝ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမိဒံ ရူပါရူပဘဝေသု ဥပ္ပန္နမ္ပိ ကာမဘဝပရိယာပန္နတ္တာ ‘‘ကာမာဝစရ’’မိစ္စေဝ ကထိတန္တိ။ တပ္ပရိယာပန္နတာ စဿ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသနိန္နာယ ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ ‘‘‘ဧတ္ထာဝစရာ’တိ ဝစနံ အဝီစိပရနိမ္မိတပရိစ္ဆိန္နောကာသာယ ကာမတဏှာယ ဝိသယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ။ ပဒသမ္ဘဝေါ ပနေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ကာမတဏှာ ကာမော၊ သော ဧတ္ထ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဝစရတီတိ ကာမာဝစရန္တိ။ နနု စေတ္ထ ကတမာ ကာမတဏှာ၊ ယာ ကာမာဝစရဓမ္မာရမ္မဏာ တဏှာ။ ကတမေ ကာမာဝစရဓမ္မာ၊ ယေ ကာမတဏှာဝိသယာတိ ဧဝံ ဣတရီတရနိဿယတာဒောသော အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ အဝီစိအာဒိဧကာဒသောကာသနိန္နတာယ ယံကိဉ္စိ တဏှံ ကာမတဏှာဘာဝေန ဂဟေတွာ တံသဘာဝါယ တဏှာယ ဝိသယဘာဝေန ကာမာဝစရဓမ္မာနံ ဥပလက္ခေတဗ္ဗဘာဝတော။ အထ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဝသေန ဒုဝိဓောပိ ကာမော ယထာရဟံ သဟဇာတဝသေန ဧတ္ထ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရံ၊ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဝါ ဒုဝိဓေပိ ကာမေ ဧတံ အဝစရတီတိ ကာမာဝစရံ။ အထ ဝါ မဉ္စနိဿိတကေသု ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တေသု နိဿယနိဿိတာနံ အဘေဒဿ ဗုဒ္ဓိယာ ဂဟိတတ္တာ နိဿိတကေသု နိဿယူပစာရဝသေန ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမေတမ္ပိ ကာမာဝစရဘဝေ ပဝတ္တနဝသေန တန္နိဿိတတ္တာ နိဿယဝေါဟာရေန ‘‘ကာမာဝစရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ကာမောဝစရတီတျေတ္ထ၊ ကာမေဝစရတီတိ ဝါ;

ဌာနူပစာရတော ဝါပိ၊ တံ ကာမာဝစရံ ဘဝေ’’တိ။

၂၀. ပုဇ္ဇဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ အတ္တသန္တာနံ ပုနနတော စ ပုညာနိ၊ ကတ္တဗ္ဗတာယ ကိရိယာ၊ တေသံ တေသံ အာနိသံသာနံ ဝတ္ထုတာယ ဝတ္ထူနိ စာတိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ။ ဂဏနတော ဒသပရိမာဏတ္တာ ဒသ စ တာနိ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ စာတိ ဒသ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ၊ တေသံ ဝသေနာတိ ဒသပုညကြိယဝတ္ထုဝသေန၊ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဘာဝေန တံမယံ ဟုတွာတိ အတ္ထော။ ဧဝ-ကာရေန ပန ရူပါရူပလောကုတ္တရံ ဝိယ န ကေဝလံ ဘာဝနာဝသေနေဝါတိ ဒဿေတိ။ အထ ဝါ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ၊ န ပန ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတပရပသံသာဒိပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနာတိ ဧဝ-သဒ္ဒေန အဝဓာရဏံ။ ယတော ဝက္ခတိ ‘‘သဗ္ဗာနုဿတိပုညဉ္စာ’’တိအာဒိ။

၂၁. ကာနိ ပန တာနိ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ၊ ယေသံ ဝသေန ဣဒံ အဋ္ဌဝိဓံ စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဣမံ အနုယောဂံ သန္ဓာယ တာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒာနံ သီလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဒိယျတိ ဧတေနာတိ ဒာနံ၊ ပရိစ္စာဂစေတနာ။ ဣဓ ပန စိတ္တာဓိကာရဝသေန တံသမ္ပယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ။ တထာ ‘‘သီလာ’’ဒီသုပိ။ သီလတီတိ သီလံ၊ ကာယဝစီကမ္မာနိ သမာဒဟတီတိ အတ္ထော။ သုသိလျဝသေန ဟိ ကာယကမ္မာဒီနိ အဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ သမ္ပတိ၊ အာယတိဉ္စ ဟိတသုခါဝဟာနိ သမ္မာ ဌပိတာနိ သမာဟိတာနိ ဟောန္တိ၊ သီလယတိ ဥပဓာရေတီတိ ဝါ သီလံ။ ဥပဓာရဏံ ပနေတ္ထ ကုသလာနံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေါ။ ဘာဝေတိ ကုသလဓမ္မေ အာသေဝတိ ဝဍ္ဎေတိ ဧတာယာတိ ဘာဝနာ။ အတ္တနော သန္တာနေ နိပ္ဖန္နာ ပတ္တိ ဒိယျတိ ဧတေနာတိ ပတ္တိဒာနံ။ တံတံကိစ္စကရဏေ ဗျာဝဋဿ ဘာဝေါ ဝေယျာဝစ္စံ။ ဒေသေတိ ဧတာယာတိ ဒေသနာ။ ပတ္တိံ အနုမောဒတိ ဧတေနာတိ ပတ္တာနုမောဒော။ ပုဗ္ဗပဒလောပေန ပန ‘‘အနုမောဒော’’တိ ဝုတ္တံ။ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌိဇုတ္တံ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုကရဏန္တိ အတ္ထော။ အတ္တနော၊ ပရဿ ဝါ ဟိတဇ္ဈာသယဝသေန သမ္မာ သုဏန္တိ ဧတာယာတိ သံသုတိ။ ပူဇာဝသေန အပစာယတိ သာမီစိံ ကရောတိ ဧတေနာတိ အပစာယော။ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပဘေဒော ပုညကိရိယဝတ္ထုပ္ပဘေဒော။ မဇ္ဈပဒလောပဝသေန ပန ‘‘ပုညဝတ္ထုပ္ပဘေဒော’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ အာဇညယုတ္တော ရထော ‘‘အာဇညရထော’’တိ။ အယံ တာဝေတ္ထ ပဒဝိစာရော။

အယံ ပန ဝိနိစ္ဆယော – တတ္ထ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ပရံ ဥဒ္ဒိဿ ပူဇာနုဂ္ဂဟကာမတာယ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနဝတ္ထုပရိစ္စဇနဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ ဒာနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ ခီဏာသဝါနမ္ပိ တထာ ပဝတ္တာ ဒာနမေဝ၊ သာ ပန ပုညကိရိယာ နာမ န ဟောတီတိ န ဣဓ အဓိပ္ပေတာ။ ပုဇ္ဇဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ ဟိ အတ္တသန္တာနံ ပုနနတော စ ပုညံ၊ န စ ခီဏာသဝသန္တာနေ ပဝတ္တာ ဖလနိဗ္ဗတ္တိကာ ဟောတိ၊ န စ တံ ပုနာတိ ဝိသုဒ္ဓသန္တာနပ္ပဝတ္တတ္တာတိ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။

ယာ ပန နိစ္စသီလဥပေါသထသီလာဒိဝသေန ပဉ္စသီလံ အဋ္ဌသီလံ ဒသသီလံ သမာဒိယန္တဿ၊ အသမာဒိယန္တဿပိ ကုလစာရိတ္တဝသေန သမ္ပတ္တကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ ဝိရမန္တဿ၊ ဥပသမ္ပဒမာဠကေ သံဝရံ သမာဒိယန္တဿ၊ ပါတိမောက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ၊ အာပါထဂတဝိသယေသု စက္ခါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ထကေန္တဿ၊ စီဝရာဒိကေ စ ပစ္စယေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ၊ ကုဟနာဒိဝတ္ထုတော အာဇီဝံ ပရိသောဓေန္တဿ ပဝတ္တာ စေတနာ၊ အယံ သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထုနာမ။ ဧတ္ထာဟ – ‘‘ဒာနံ နာမေတံ မယှံ ကုလဝံသော ကုလစာရိတ္တ’’န္တိ ဧဝံ စာရိတ္တသီလေ ဌတွာ ဒေန္တဿ ပဝတ္တာ ဒာနမယပုညကိရိယဝတ္ထု ကိံ၊ ဥဒာဟု သီလမယန္တိ? သီလမယမေဝ စာရိတ္တသီလဘာဝတော။ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂဝသေန ပဝတ္တာပိ ဟေသာ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ အပရဘာဂေ စေတနာယ စ တထာ ပဝတ္တတ္တာ သီလမယမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ န ဒာနမယံ။ ပူဇာနုဂ္ဂဟကာမတာယ ဟိ ဒိန္နံ ဒာနမယန္တိ။

‘‘စက္ခု အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ပန စက္ခါဒိကေ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သမ္မသန္တဿ ပဝတ္တာ ဂေါတြဘုဝေါဒာနပရိယောသာနာ ဝိပဿနာစေတနာ၊ ကသိဏာဒီသု အာရမ္မဏေသု အပ္ပနံ အပ္ပတ္တာ ဂေါတြဘုပရိယောသာနာ ပရိကမ္မစေတနာ စာတိ အယံ ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ အပ္ပနာပ္ပတ္တာပိ ဘာဝနာယေဝ၊ သာ ပန န ကာမာဝစရာတိ ဣဓ န ဂဟိတာ။ နိရဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာယတနကမ္မာယတနသိပ္ပါယတနာနံ သိက္ခနစေတနာပိ ဘာဝနာမယေယေဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆတီတိ အာစရိယာ။ ယာ စေတ္ထ ဒေယျဓမ္မံ ခယတော ဝယတော သမ္မသိတွာ ဒဒတော ပဝတ္တာ၊ သာပိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဥဘယဘာဂေ စေတနာနံ တထာ ပဝတ္တတ္တာ ဘာဝနာမယပုညကိရိယဝတ္ထုယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ဒာနာဒိကံ ယံ ကိဉ္စိ သုစရိတကမ္မံ ကတွာ ‘‘အသုကဿ စ နာမ ပတ္တိ ဟောတု၊ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဝါ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ အတ္တနာ ကတဿ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝံ ပစ္စာသီသနဝသေန ပဝတ္တာ ပတ္တိဒာနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ ကိံ ပနေဝံ ပတ္တိံ ဒဒတော ပုညက္ခယော ဟောတီတိ? န ဟောတိ၊ ယထာ ပန ဧကံ ဒီပံ ဇာလေတွာ တတော ဒီပသဟဿံ ဇာလေန္တဿ ပဌမဒီပေါ ခီဏောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော၊ ပုရိမာလောကေန ပန သဒ္ဓိံ ပစ္ဆိမာလောကဿ ဧကီဘာဝေ အတိမဟာဝ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ပတ္တိံ ဒဒတော ပရိဟာနိ နာမ န ဟောတိ၊ ဝုဍ္ဎိယေဝ ပန ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ကထံ ပနေသာ ဒိန္နာ နာမ ဟောတီတိ? ‘‘ဣဒံ မေ ပုညကမ္မံ သဗ္ဗသတ္တာနံ၊ အသုကဿ ဝါ ပရိဏမတူ’’တိ ဧဝံ ပုဗ္ဗဘာဂေ၊ ပစ္ဆာပိ ဝါ ဝစီဘေဒံ ကရောန္တေန မနသာ ဧဝ ဝါ စိန္တေန္တေန ဒိန္နာ နာမ ဟောတိ။ ကေစိ ပန ‘‘ယံ မယာ ကတံ သုစရိတံ၊ တဿ ဖလံ ‘ဒမ္မီ’တိ ဝုတ္တေပိ ပတ္တိ ဒိန္နာဝ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ကုသလကမ္မာဓိကာရတ္တာ ပန ပရေဟိ စ ကမ္မဿေဝ အနုမောဒိတဗ္ဗတ္တာ ကမ္မမေဝ ဒာတဗ္ဗံ၊ အနုမောဒေန္တေနပိ ကမ္မမေဝ အနုမောဒိတဗ္ဗန္တိ ဣဒမေတ္ထ အာစရိယာနံ သန္နိဋ္ဌာနံ။

စီဝရာဒီသု ပစ္စာသာရဟိတဿ အသံကိလိဋ္ဌေန အဇ္ဈာသယေန သမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝတ္တပဋိဝတ္တကရဏဝသေန၊ ဂိလာနုပဋ္ဌာနဝသေန စ ပဝတ္တာ ဝေယျာဝစ္စမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။

အာမိသကိဉ္စက္ခါဒိနိရပေက္ခစိတ္တဿ အတ္တနော ပဂုဏံ ဓမ္မံ ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ဒေသေန္တဿ၊ တထေဝ နိရဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာယတနာဒိကံ ဥပဒိသန္တဿ စ ပဝတ္တာ ဒေသနာမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ ပရေဟိ ကတံ ယံ ကိဉ္စိ သုစရိတကမ္မံ ဒိန္နမဒိန္နမ္ပိ ဝါ ဣဿာမစ္ဆေရမလံ ပဟာယ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အနုမောဒန္တဿ ပဝတ္တာ အနုမောဒနပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ၊ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ ကမ္မဿကတာဉာဏဝသေန ဒိဋ္ဌိံ ဥဇုံ ကရောန္တဿ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ ယဒိ ဧဝံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယတာ န လဗ္ဘတီတိ? နော န လဗ္ဘတိ ပုရိမပစ္ဆိမစေတနာနမ္ပိ တံတံပုညကိရိယာသွေဝ သင်္ဂဏှနတော။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ –

‘‘ပုရိမာ မုဉ္စနာ စေဝ၊ ပရာ တိဿောပိ စေတနာ;

ဟောတိ ဒာနမယံ ပုညံ၊ ဧဝံ သေသေသု ဒီပယေ’’တိ။

တသ္မာ ကိဉ္စာပိ ဥဇုကရဏဝေလာယံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တမေဝ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ပုရိမပစ္ဆာဘာဂေ ပန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တမ္ပိ ဟောတီတိ တဿာပိ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယဘာဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။

အပရေ ပနာဟု – ဝိညာဏပညာဏဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ၊ စိတ္တံ ပညာ စ။ ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌိဇုတ္တံ။ ကိံ တံ? ကုသလဉ္စ ဝိညာဏံ ကမ္မဿကတာဉာဏာဒိ စ သမ္မာဒဿနံ။ တတ္ထ ကုသလဝိညာဏေန ဉာဏုပ္ပါဒေပိ အတ္တနော သုစရိတာနုဿရဏပရဂုဏပသံသာသရဏဂမနာနံ သင်္ဂဟော၊ ကမ္မဿကတာဉာဏေန ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိယာတိ။ ဒာနာဒိသမ္ပယုတ္တံ ပန ဉာဏံ ဒာနာဒီသွေဝ အန္တောဂဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘ဧဝမိမံ ဓမ္မံ သုတွာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ပဋိပဇ္ဇန္တော လောကိယလောကုတ္တရဂုဏဝိသေသံ အဓိဂမိဿာမိ၊ ဗဟုဿုတော ဝါ ဟုတွာ ပရေ ဓမ္မဒေသနာယ အနုဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဧဝံ အတ္တနော၊ ပရေသံ ဝါ ဝိမုတ္တာယတနသီသေန သဒ္ဓမ္မံ သုဏန္တဿ ပဝတ္တာ သဝနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ နိရဝဇ္ဇဝိဇ္ဇာယတနာဒိသဝနစေတနာပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂယှတိ။ ပူဇာရဟေ၊ ဂရုဋ္ဌာနိယေ၊ မဟလ္လကေ စ ဒိသွာ အာသနာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ပတ္တစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏမဂ္ဂဒာနအဘိဝါဒနအဉ္ဇလိကမ္မကရဏအာသနပုပ္ဖဂန္ဓာဒိအဘိဟာရံ ကရောန္တဿ စ ပဝတ္တာ ဗဟုမာနစေတနာ အပစိတိသဟဂတပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ။ ဝေယျာဝစ္စာပစာယနာနဉှိ အယံ ဝိသေသော – ဝယသာ၊ ဂုဏေန စ ဇေဋ္ဌာနံ၊ ဂိလာနာနဉ္စ တံတံကိစ္စကရဏံ ဝေယျာဝစ္စံ၊ သာမီစိကိရိယာ အပစာယနန္တိ။

၂၂-၃. ဧဝံ အဋ္ဌကထာယ အာဂတနယေန ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ သုတ္တေ အာဂတနယေန ဒာနံ သီလံ ဘာဝနာတိ တီဏိယေဝ ဒဿေတုံ တေသု ဣတရေသမ္ပိ သင်္ဂဟံ ဒီပေန္တော အာဟ ‘‘ဂစ္ဆန္တိ သင်္ဂဟ’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ ပတ္တိဒာနာနုမောဒနာ ဒာနေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ တံသဘာဝတ္တာ။ ဒာနမ္ပိ ဟိ ဣဿာမစ္ဆေရာနံ ပဋိပက္ခံ၊ ဧတေပိ၊ တသ္မာ သမာနပဋိပက္ခတာယ ဒာနေန သဟ ဧကလက္ခဏတ္တာ ဧတေ ဒာနမယပုညကိရိယဝတ္ထုမှိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ။ ဝေယျာဝစ္စာပစာယနာ သီလမယေ ပုညေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တသီလသဘာဝတ္တာ။ ဒေသနာသဝနဒိဋ္ဌိဥဇုကာ ပန ကုသလဓမ္မာသေဝနတော ဘာဝနတော ဘာဝနာမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘ဒေသေန္တော၊ သုဏန္တော စ ဒေသနာနုသာရေန ဉာဏံ ပေသေတွာ လက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈ ဒေသေတိ၊ သုဏာတိ စ၊ တာနိ စ ဒေသနာသဝနာနိ ပဋိဝေဓမေဝ အာဟရန္တီတိ ဒေသနာသဝနံ ဘာဝနာမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဓမ္မဒာနဘာဝတော ‘‘ဒေသနာ ဒာနမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိပိ သက္ကာ ဝတ္တုံ။ တထာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ သဗ္ဗတ္ထာပိ သဗ္ဗေသံ နိယမနလက္ခဏတ္တာတိ။ ဒာနာဒီသု ဟိ ယံ ကိဉ္စိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာဝ ဝိသောဓိတံ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ မဟာနိသံသန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ ပန သဗ္ဗေသံ နိယမနလက္ခဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅) ဝုတ္တံ။ မဟာသံဃိယာ ပန အဘယဂိရိဝါသိနော စ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ ဝိသုံ ပုညကိရိယဘာဝေန န ဂဏှန္တိ။ တထာ ဟိ တေ ဒာနံ သီလံ ဘာဝနာ သံသုတိ ဒေသနာနုဿတိမောဒနံ ဝေယျာဝစ္စပူဇာသရဏပ္ပတ္တိပသံသာ စာတိ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏံ ဗုဒ္ဓါဒီသု သရဏဂမနံ ပရဂုဏပသံသာတိ ဣမာနိ တီဏိ ပက္ခိပိတွာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ဒွာဒသ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ပညာပေန္တိ။ ပုန တီဏေဝါတိ ပဌမံ ဒသာပိ သမာနာ ပုန သင်္ခေပတော တီဏေဝ သမ္ဘောန္တိ။

၂၄. ဣဒာနိ ပရေဟိ နိဒ္ဒိသိယမာနာနံ ပုညာနုဿရဏာဒီနံ အတ္တနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌေသွေဝ သမောဓာနံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာနုဿတိပုညဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သဗ္ဗဿေဝ အတ္တနာ ကတသုစရိတဿ အနုဿရဏံ သဗ္ဗာနုဿတိပုညံ နာမ။ ပသံသာတိ ပရေဟိ ကတာယ ပုညကိရိယာယ၊ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ စ ဝိပ္ပသန္နစိတ္တေန ပသံသနံ၊ သန္တုဿနန္တိ အတ္ထော။ သရဏတ္တယန္တိ ဧတ္ထ သရန္တိ ဟိံသန္တီတိ သရဏာနိ၊ ဗုဒ္ဓါဒီနိ တီဏိ ရတနာနိ။ တာနိ ဟိ သရဏဂတာနံ တေနေဝ သရဏဂမနေန ဘယံ သန္တာသံ ဒုဂ္ဂတိပရိက္ကိလေသံ ဟိံသန္တိ ဝိနာသေန္တိ။ တယော အဝယဝါ အဿာတိ တယံ၊ တီဟိ အဝယဝေဟိ ယုတ္တသမုဒာယဿေတံ အဓိဝစနံ၊ သရဏာနံ တယံ သရဏတ္တယံ၊ တီဏိ သရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ န ဟိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော သမုဒာယော နာမ ကောစိ အတ္ထီတိ။ ဣဓ ပန သရဏတ္တယဂ္ဂဟဏေန ဥပစာရတော၊ ဥတ္တရပဒလောပတော ဝါ သရဏဂမနံ အဓိပ္ပေတံ။ န ဟိ သရဏတ္တယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ ဟောတိ။ အတ္ထတော ပနေတံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ သော ဘဂဝါ၊ သွာက္ခါတော ဓမ္မော၊ သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ပသာဒပဋိလာဘဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မသ္မိံ သင်္ဂဟံ ယန္တိ တံဝသေနေဝ တေသံ ဣဇ္ဈတော။ န ဟိ ဝိပရီတဒိဋ္ဌိကဿ ဣမာနိ တီဏိ သမ္ဘဝန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဧကန္တေန ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကိရိယဝတ္ထုသ္မိံ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ၊ န ဝိသုံ ပုညကိရိယဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယော။ တေနာဟ ‘‘နတ္ထိ သံသယော’’တိ။ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဿ ဘာဝနာမယသင်္ဂဟေပိ သင်္ခေပနယေန ဘာဝနာမယေ သင်္ဂယှန္တိ၊ ဝိတ္ထာရနယေန ပန ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ’’တိ သံသယော သိယာတိ ဣမေသံ ဘာဝနာမယသင်္ဂဟော န ဝုတ္တော။ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဿ ဝါ သဗ္ဗေသံ မဟပ္ဖလဘာဝနိယာမကတ္တေန မူလဘူတတ္တာ တဿ ပဓာနဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝိသုံ တတ္ထ သင်္ဂယှန္တီတိ ဝုတ္တံ။ အပရေ ပန ‘‘သင်္ဂဏှန္တော သင်္ဂဏှာတိ၊ ဂဏှန္တော ‘မုဉ္စတီ’တိ ဝစနတော သရဏဂမနဿ သီလသမာဒာနေ ဝိယ ဂဟဏံ သမ္ဘဝတီတိ သီလမယေ သင်္ဂယှတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ‘‘သရဏဂမနံ ပဏိပါတဘာဝတော အပစိတိသဟဂတေ သင်္ဂယှတီ’’တိ ကေစိ။

၂၅. ဣဒာနိ ယထာဝုတ္တပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ပုရိမပစ္ဆိမဘာဂဝသေန ပဝတ္တမာနာပိ စေတနာ တတ္ထ တတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမာ မုဉ္စနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ပုရိမာတိ ဒာနတ္ထာယ ဒေယျဓမ္မံ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပါဒေန္တဿ၊ ဥပ္ပန္နံ ‘‘ပရိစ္စဇိဿာမီ’’တိ စိန္တေန္တဿ၊ ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသန္တဿ စ ယာဝ ဝတ္ထုနော ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဟတ္ထေ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ ပရိဏာမနံ ဝါ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂစေတနာ။ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ပန ဟတ္ထေ ဝိဿဇ္ဇနစေတနာ၊ ပရိဏာမနစေတနာ ဝါ မုဉ္စနစေတနာ နာမ။ သာယေဝ နိဂ္ဂဟီတလောပေန ‘‘မုစနာ’’တိ ဝုတ္တာ။ ‘‘မုဉ္စနာ’’ဣတိယေဝ ဝါ ပါဌော။ ပရာတိ အတ္တနာ ဝိဿဋ္ဌဝတ္ထုမှိ အာလယံ အကတွာ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု အဂ္ဂံ ဒာနံ မေ ဒိန္န’’န္တိ သောမနဿစိတ္တေန ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ အပရဘာဂစေတနာ။ တိဿောပိ စေတနာတိ ဣတိ အယဉ္စ ပုရိမာ စေတနာ၊ အယဉ္စ မုဉ္စနစေတနာ၊ အယဉ္စ အပရစေတနာတိ တိဿောပိ စေတနာ ဧကတော ဟုတွာ ဒာနမယံ ပုညံ ဟောတိ၊ ဒာနမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ‘‘ပုည’’န္တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ ‘‘ဟောတီ’’တိ ဧကဝစနနိဒ္ဒေသော။ ဣဒာနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သေသေသုပိ အတိဒိသန္တော အာဟ ‘‘ဧဝံ သေသေသု ဒီပယေ’’တိ။ သေသေသူတိ သီလာဒီသု ပုညကိရိယဝတ္ထူသု ဧဝံ ယထာဝုတ္တနယေန ‘‘သီလံ ‘ရက္ခိဿာမီ’တိ စိန္တေန္တဿ၊ ‘ပဗ္ဗဇိဿာမီ’တိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ ပဝတ္တာ ပုရိမစေတနာ၊ သီလံ သမာဒိယန္တဿ၊ ပဗ္ဗဇန္တဿ၊ သီလံ ပရိပူရေန္တဿ ဥပ္ပန္နာ မဇ္ဈိမစေတနာ၊ ‘ပူရိတံ မေ’တိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ အပရစေတနာတိ ဧဝံ တိဿောပိ စေတနာ ဧကတော ဟုတွာ သီလမယပုညကိရိယဝတ္ထု နာမာ’’တိအာဒိနာ ဒီပယေ၊ ပကာသေယျာတိ အတ္ထော။ နနု စ အတ္တနာ ကတပုညာနုဿရဏစေတနာ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မသင်္ဂဟိတာ၊ အယဉ္စ အပရစေတနာ သာယေဝါတိ ကထမဿာ တတ္ထ သင်္ဂဟောတိ? နာယံ ဒောသော၊ ဝိသယဘေဒေန ဥဘိန္နမ္ပိ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော။ ပုညာနုဿရဏဉှိ အတ္တနာ ကတပုညဝိသယမေဝ။ အယံ ပန တဗ္ဗတ္ထုဝိသယာတိ ပါကဋောယေဝ ဒွိန္နံ ဝိသေသောတိ။

ဧတ္တာဝတာ စ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနေဝ ပဝတ္တတီ’’တိ၊ တတ္ထ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထူနိ သရူပတော၊ သင်္ဂဟတော စ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ တထာပဝတ္တမာနဿ စဿ ပါဋေက္ကံ ပဝတ္တာကာရဝိသယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒာနီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ အယန္တိ ဝက္ခမာနနိဒဿနံ။ ဒာတဗ္ဗော ဓမ္မော ဒေယျဓမ္မော၊ အန္နာဒိဒသဝိဓံ ဝတ္ထု။ ဝုတ္တဉှိ –

‘‘အန္နံ ပါနံ ဝတ္ထံ ယာနံ၊ မာလာဂန္ဓဝိလေပနံ;

သေယျာဝသထပဒီပေယျံ၊ ဒာနဝတ္ထူ ဒသာဝိမေ’’တိ။

ပဋိဂ္ဂါဟကော အာဒိ ယေသံ ဒေသကာလမိတ္တာဒီနံ တေ ပဋိဂ္ဂါဟကာဒယော၊ ဒေယျဓမ္မဿ၊ ပဋိဂ္ဂါဟကာဒီနဉ္စ သမ္ပတ္တိ သမ္ပန္နတာ ဒေယျဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာဒိသမ္ပတ္တိ။ တတ္ထ ဒေယျဓမ္မဿ ပဏီတမနာပဘာဝေါ ဓမ္မေန သမေန ဥပ္ပန္နဘာဝေါ ဒေယျဓမ္မသမ္ပတ္တိ။ ပဋိဂ္ဂါဟကာနံ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝေါ ပဋိဂ္ဂါဟကသမ္ပတ္တိ။ ဒုလ္လဘအန္နပါနာဒိကော ဒေသော ဒေသသမ္ပတ္တိ။ တာဒိသောဝ ကာလော ကာလသမ္ပတ္တိ။ ဒုလ္လဘအန္နပါနာဒိကေ ဟိ ဒေသေ၊ ကာလေ ဝါ ဒိန္နံ အဇ္ဈာသယဿ ဗလဝတာယ မဟပ္ဖလံ၊ သောမနဿဟေတုကဉ္စ ဟောတိ၊ တသ္မာ တေ ဒာနဿ သမ္ပတ္တိဝသေန ဝုတ္တာ။ မိတ္တသမ္ပတ္တိ ပန ကလျာဏမိတ္တဘာဝေါ။ ကလျာဏမိတ္တဉှိ နိဿာယ ဒာနာဒီသု စိတ္တံ ဩဒဂျပ္ပတ္တံ ဟောတိ။ ပရိစာရိကသမ္ပတ္တိ ပန အနာဏတ္တိယာပိ တံတံကိစ္စသမ္ပါဒနေ အပ္ပမတ္တဿ ပရိစာရိကဇနဿ ပဋိလာဘော။ အညံ ဝါ သောမနဿဟေတုန္တိ သဒ္ဓါဗဟုလတာဝိသုဒ္ဓိဒိဋ္ဌိတာဒိဘေဒံ အညံ သောမနဿကာရဏံ ဝါ။ အာဂမ္မာတိ ဥပါဂမ္မ၊ ပဋိစ္စာတိ အတ္ထော။ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌောတိ သောမနဿဝသေန ဟဋ္ဌော စေဝ ပဟဋ္ဌော စ။ ဥဘယေနပိ အဓိကသောမနဿံ ဝုတ္တံ။ အတ္ထိ။ပေ.။ ပဝတ္တန္တိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္နံ၊ အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ၊ အတ္ထိ ဟုတံ၊ အတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော၊ အတ္ထိ အယံ လောကော၊ အတ္ထိ ပရော လောကော၊ အတ္ထိ မာတာ၊ အတ္ထိ ပိတာ၊ အတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ၊ အတ္ထိ လောကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နာ၊ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၄၁) ဧဝံ ပဝတ္တံ ဒသဝိဓံ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝတ္ထုဝသေန စေဝ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနိယာဒီနံ ဝသေန စ ပဝတ္တံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟိ န ကေဝလံ နဝန္နံယေဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိဝတ္ထူနံ ဂဟဏံ၊ အထ ခေါ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနိယာနမ္ပိ သင်္ဂဟော။ သမ္မာ ဉာယေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ၊ ပသတ္ထာ ဝါ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ တံ။ ပုရက္ခတွာတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ။ တဉ္စ ခေါ သဟဇာတပုဗ္ဗင်္ဂမဝသေန ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁-၂) ဝိယ သမ္ပယောဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ။

အနုဿာဟိတောတိ လောဘမစ္ဆရိယာဒိဝသေန ပုညကိရိယာယ သင်္ကောစံ အနာပဇ္ဇနတော အတ္တနာ၊ ပရေန ဝါ ကေနစိ အနုဿာဟိတော ဟုတွာ။ သဘာဝတော ဟိ ပုညပ္ပဝတ္တိဒဿနမိဒံ။ ပရေဟီတိ ပန ပရပါကဋုဿာဟဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ။ ပဌမန္တိ ဒေသနာက္ကမေန၊ ဣဓ နိဒ္ဒိဋ္ဌက္ကမေန ဝါ ပဌမံ။ မဟာကုသလစိတ္တန္တိ သောမနဿသဟဂတတာဒိအင်္ဂပါရိပူရိယာ မဟန္တံ ကုသလစိတ္တံ။ အထ ဝါ ပစ္ဆိမဘဝိကဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနတော မဟန္တံ ပူဇိတံ ကုသလစိတ္တန္တိ မဟာကုသလစိတ္တံ။ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိ မေတ္တာပုဗ္ဗင်္ဂမဿ တိဟေတုကသောမနဿမယဿ အသင်္ခါရိကစိတ္တဿ ဝိပါကောတိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထ ‘‘ဒေယျဓမ္မ။ပေ.။ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော’’တိ ဧတ္တာဝတာ ဣမဿ သောမနဿသဟဂတဘာဝမာဟ၊ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခတွာ’’တိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဘာဝံ၊ ‘‘အနုဿာဟိတော’’တိ ပန ဣမိနာ အသင်္ခါရိကဘာဝန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ဒေယျဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာဒိသမ္ပတ္တိံ၊ အညံ ဝါ သောမနဿကာရဏံ အာဂမ္မာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန။ ဥဿာဟိတောတိ ဒေယျဓမ္မေ သာပေက္ခါဒိတာယ၊ သီလသမ္ပဒာဒီသု အနဓိမုတ္တတာဒီဟိ စ ပုညကိရိယာယ သင်္ကောစာပဇ္ဇနတော အတ္တနာ၊ ပရေန ဝါ ကေနစိ ဥဿာဟိတော။ ပရေဟီတိ ပန ဝုတ္တနယမေဝ။ ကရောတိ ဒာနာဒီနိ ပုညာနီတိ သမ္ဗန္ဓော။ တမေဝါတိ သောမနဿသဟဂတာဒိနာ တံသဒိသတာယ ဝုတ္တံ။ ဟောတိ ဟိ တံသဒိသေပိ တံဝေါဟာရော ယထာ စ ‘‘သာယေဝ တိတ္တိရီ၊ တာနိယေဝ ဩသဓာနီ’’တိ။ ဧတ္ထ ပန ‘‘ဥဿာဟိတော’’တိ ဣမိနာ သသင်္ခါရိကတံ ဒဿေတိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။ ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေတိ ဣမသ္မိံ သသင်္ခါရိကသဒ္ဒာဘိဓေယျေ၊ ဥဿာဟိတဗ္ဗစိတ္တသင်္ခါတေ အတ္ထေ တံဝိသယေတိ အတ္ထော။ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂဿာတိ ပုညကိရိယာယ သင်္ကောစေ ဇာယမာနေ တတော ဝိဝေစေတွာ သမုဿာဟနဝသေန ပဝတ္တဿ စိတ္တပ္ပယောဂဿ။ ပုဗ္ဗ-ဂ္ဂဟဏံ ပနေတ္ထ တထာပဝတ္တပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန သော ပယောဂေါ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ န တဿ ပုဗ္ဗကာလိကတာယာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။

ပဋိပတ္တိဒဿနေနာတိ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စဇနဝန္ဒနာဒိပဋိပတ္တိဒဿနေန။ ဗလန္တိ အနန္တီတိ ဗာလာ၊ အဿာသိတပဿာသိတမတ္တေနေဝ ဇီဝန္တိ၊ န ပညာဇီဝိတေနာတိ အဓိပ္ပါယော။ ဗာလာယေဝ ဗာလကာ။ တေ ပန ဣဓ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝေန အသဉ္ဇာတဗုဒ္ဓိနော ဒာရကာ။ ပါကဋဝသေန စေတ္ထ ဗာလက-ဂ္ဂဟဏံ။ သဟသာ ကရဏာဒိကာလေ ပန ဣတရေသမ္ပိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တံ ဟောတီတိ။ သောမနဿံ ဇာတံ ဧတေသန္တိ သောမနဿဇာတာ၊ ဇာတသောမနဿာတိ အတ္ထော။ သဟသာတိ သီဃံ သီဃံ ဒာတုကာမတာယ ဥပ္ပတ္တိသမကာလမေဝ။

ဧတ္ထ စ ‘‘ပဋိပတ္တိဒဿနေနာ’’တိ ဣမိနာ ပရေသံ ပယောဂါဘာဝမာဟ၊ ‘‘ဇာတပရိစယာ’’တိ အတ္တနော ပယောဂါဘာဝံ။ ဥဘယေနာပိ ဣမဿ အသင်္ခါရိကဘာဝံ ဒီပေတိ။ ‘‘ဗာလကာ၊ သဟသာ’’တိ စ ဣမေဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တဘာဝမာဟ၊ ‘‘ဘိက္ခူ။ပေ.။ ဇာတာ’’တိ သောမနဿသဟဂတဘာဝံ။ အထ ဝါ ‘‘ပဋိပတ္တိ။ပေ.။ ပရိစယာ’’တိ ဣမိနာ အသင်္ခါရိကဘာဝဿ ‘‘ဗာလကာ ဘိက္ခူ။ပေ.။ ဇာတာ’’တိ စ ဣမေဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသောမနဿသဟဂတဘာဝဿ စ ဒီပိတတ္တာ ‘‘သဟသာ’’တိ ဝစနေန ယထာဝုတ္တမေဝ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တအသင်္ခါရိကဘာဝံ ပကာသေတိ။ ဧဝံ သတိ ပဋိလောမတော သောမနဿသဟဂတာဒိဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ။ အနုလောမတော ပန ‘‘သောမနဿဇာတာ’’တိ ဣမိနာ သောမနဿသဟဂတဘာဝံ၊ သဟသာ-ဂ္ဂဟဏေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာသင်္ခါရိကဘာဝံ ဒီပေတိ။ ‘‘ပဋိပတ္တိ။ပေ.။ ဒိသွာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ပန သောမနဿသဟဂတာဒိဘာဝဿ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ။ တေတိ တေ ဉာတကာ၊ တေ ဗာလကာတိ ဝါ အတ္ထော။ ‘‘သောမနဿဟေတူနံ အဘာဝံ အာဂမ္မာ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏံ တထာရူပေ စေတောဘိသင်္ခါရာဒယောပိ ဟိ ဥပေက္ခါသဟဂတတာယ ကာရဏမေဝါတိ။ စိတ္တဿ သောမနဿာဘာဝေ ပုဂ္ဂလဿပိ သောမနဿရဟိတတာ ဟောတီတိ ‘‘စတူသုပိ။ပေ.။ ဟောန္တီ’’တိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ သောမနဿရဟိတာ ဟောန္တိ ပုညံ ကရောန္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ နိဂမနံ။

ဣမေသု ပန အဋ္ဌသု ဝိညာဏေသု သောမနဿသဟဂတတော ဥပေက္ခါသဟဂတံ ဗလဝတရံ၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတော ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ၊ သသင်္ခါရိကတော အသင်္ခါရိကံ သဒိသံ ဗလဝတရံ။ ဝိသဒိသံ ပန ဝေဒနာဉာဏပ္ပယောဂဝသေန ဗလဝံ၊ ဒုဗ္ဗလဉ္စ ဟောတိ။ သောမနဿသဟဂတတိဟေတုကအသင်္ခါရိကတော ဟိ ဥပေက္ခါသဟဂတတိဟေတုကသသင်္ခါရိကံ ဗလဝတရံ၊ ဥပေက္ခါသဟဂတဒုဟေတုကအသင်္ခါရိကတော သောမနဿသဟဂတတိဟေတုကအသင်္ခါရိကံ ဗလဝတရံ။ ဣတိ စတုတ္ထစိတ္တတော တတိယစိတ္တံ ဗလဝတရံ၊ တတော အဋ္ဌမစိတ္တံ၊ တတော သတ္တမစိတ္တံ၊ တတော ဒုတိယစိတ္တံ၊ တတော ပဌမစိတ္တံ၊ တတော ဆဋ္ဌစိတ္တံ၊ တတော ပဉ္စမစိတ္တန္တိ ဧဝမိမေသံ ဗလဝဗလဝတရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။

၂၆. ဧဝံ ပါဠိယံ အာဂတနယေန ဝေဒနာဉာဏပ္ပယောဂဘေဒတော အဋ္ဌဝိဓတံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတပုညကိရိယာဒီနံ ဝသေနပိ ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒသ ပုညကြိယာဒီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဆန္နံ အာရမ္မဏာနံ၊ စတုန္နံ အဓိပတီနံ၊ တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ၊ ဟီနာဒိဘေဒဿ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေနေဝါဟု –

‘‘ကမေန ပုညဝတ္ထူဟိ၊ ဂေါစရာဓိပတီဟိ စ;

ကမ္မဟီနာဒိတော စာပိ၊ ဂဏေယျ နယကောဝိဒော’’တိ။

၂၇. ဣဒာနိ တထာပဝတ္တမာနဿ တဿ ယော ယော တေသံ တေသံ ဝသေန လဗ္ဘမာနော ဂဏနပရိစ္ဆေဒော၊ တံ သမ္ပိဏ္ဍိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တရသ သဟဿာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထေဝံ ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ – ဣမာနိ တာဝ အဋ္ဌ ဝိညာဏာနိ ဒသန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ ဝသေန ပဝတ္တနတော ပစ္စေကံ ဒသ ဒသာတိ ကတွာ အသီတိ စိတ္တာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တနတော ဆဂ္ဂုဏိတာနိ သာသီတိကာနိ စတ္တာရိ သတာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စတုန္နံ အဓိပတီနံ သဟယောဂဝသေန စတုဂ္ဂုဏိတာနိ သဟဿံ၊ ဝီသာဓိကာနိ စ နဝ သတာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စ ကာယဝစီမနောသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ကမ္မာနံ ဝသေန တိဂုဏိတာနိ သသဋ္ဌိသတ္တသတာဓိကာနိ ပဉ္စ သဟဿာနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ စ ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတဘေဒတော တိဂုဏိတာနိ သာသီတိကဒွိသတာဓိကာနိ သတ္တရသ သဟဿာနိ ဟောန္တီတိ။ နနု စ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တာနံ ဝီမံသာဓိပတိသဟယောဂါဘာဝတော အဓိပတိဝသေန သဟဿံ၊ သာသီတိကာနိ စ ဆ သတာနိ ဟောန္တီတိ တာနိ ကမ္မာဒီနံ ဝသေန သမ္ပိဏ္ဍိတာနိ ဝီသသတာဓိကာနိ ပန္နရသ သဟဿာနိ ဘဝန္တီတိ? သစ္စမေတံ၊ သောတပတိတဝသေန ပန တံ အနာဒိယိတွာ အဓိပတိဂဏနာ ဂဟိတာတိ န တဿ ဝသေန ဂဏနဟာနိ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

နနု စ ‘‘သဝိပါကံ ကုသလ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ပန ကထံ၊ ကုဟိံ၊ ကိံ ဖလတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တံ ပနာ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ တိဟေတုကံ ကုသလံ တိဟေတုကံ ဝါ ဒုဟေတုကံ ဝါ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ၊ နာဟေတုကံ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ။ ယဒာ စ တိဟေတုကံ ပဋိသန္ဓိံ ဇနေတိ၊ တဒာ ပဝတ္တေ သောဠသ ဝိပါကာနိ အဘိနိပ္ဖာဒေတိ။ ယဒာ ဒွိဟေတုကံ၊ တဒာ ဒွာဒသ။ ဒုဟေတုကံ ပန ဒုဟေတုကမဟေတုကဉ္စ ပဋိသန္ဓိံ ဇနေတိ၊ န တိဟေတုကံ။ ယဒာ စ ဒုဟေတုကံ ဇနေတိ၊ တဒာ ပဝတ္တိယံ ဒွာဒသ။ ယဒာ အဟေတုကံ၊ တဒာ အဋ္ဌ။ ယေ ပန အာဂမနတော ဝိပါကဿ သင်္ခါရဘေဒမိစ္ဆန္တိ၊ တေသံ မတေန တိဟေတုကံ ဒွာဒသ၊ ဒသ ဝါ ဝိပစ္စတိ၊ ဒုဟေတုကံ ဒသ၊ အဋ္ဌ ဝါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာနုရူပ’’န္တိ။ နာနာဝိဓသမ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သောဘနာ၊ ဂန္တဗ္ဗတော ဂတိ စာတိ သုဂတိ၊ ကာမာဝစရဘဝေါဝ သုဂတိ ကာမာဝစရသုဂတိ။ တဿံ ကာမာဝစရသုဂတိယံ။ ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိန္တိ ဧတ္ထ စ ဘဝတီတိ ဘဝေါ၊ ဥပပတ္တိဘဝသင်္ခါတာနံ ဝိပါကက္ခန္ဓကဋတ္တာရူပါနမေတံ ဂဟဏံ၊ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဘောဂေါ၊ ပဝတ္တိယံ ပဋိလဘိတဗ္ဗသမ္ပတ္တိ၊ ဘဝေါတိ ဝါ ပဋိသန္ဓိ၊ ဘောဂေါ သေသဝိပါကကဋတ္တာရူပေဟိ သဟ ပဝတ္တိယံ ပဋိလဘိတဗ္ဗာ သမ္ပတ္တိ၊ ဘဝေါ စ ဘောဂေါ စ ဘဝဘောဂေါ၊ တေယေဝ သမ္ပန္နဘာဝတော သမ္ပတ္တိ၊ တေသံ ဝါ သမ္ပတ္တိ ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိ၊ တံ အဘိနိပ္ဖာဒေတိ၊ ဇနကဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စ သာဓေတီတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ စ ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တီနံ နိရဝသေသတော လဗ္ဘမာနဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘ကာမာဝစရသုဂတိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ သဟေတုကဝိပါကဝဇ္ဇံ ပန ပဝတ္တိဝိပါကကဋတ္တာရူပသဘာဝံ ဘဝသမ္ပတ္တိံ၊ ဧကစ္စဘောဂသမ္ပတ္တိဉ္စ၊ ဘောဂသမ္ပဒမေဝ ဝါ အဝိသေသေန သုဂတိယံ ဒုဂ္ဂတိယမ္ပိ အဘိနိပ္ဖာဒေတိယေဝ။ နာဂသုပဏ္ဏာဒီနမ္ပိ ဟိဿ ဒေဝသမ္ပတ္တိသဒိသံ မနုညံ ဘောဂဇာတံ၊ တဗ္ဗိသယာနိ စ ဝိပါကစိတ္တာနိ၊ သုဝဏ္ဏတာသုဿရတာဒိ စ တံ သဗ္ဗံ ကာမာဝစရကုသလဿေဝ ဖလံ။ န ဟိ အကုသလဿ ဣဋ္ဌဖလံ အတ္ထိ။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော၊ ယံ အကုသလဿ ဣဋ္ဌော ကန္တော ဝိပါကော သံဝိဇ္ဇတီ’’တိ။

ကာမာဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ

ဣဒာနိ ယသ္မာ ကာမာဝစရကုသလာနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌဿ ရူပါဝစရကုသလဿ နိဒ္ဒေသာဝကာသော အနုပ္ပတ္တော၊ တသ္မာ တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဣတရေသူ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဣတရေသူတိ ယထာဝုတ္တကာမာဝစရကုသလတော ဣတရေသု၊ ရူပါဝစရာဒီသူတိ အတ္ထော။ သဝတ္ထုကတော ဧကဝိဓံ ဧကန္တေန ဝတ္ထုသန္နိဿိတတ္တာ။ န ဟိ အရူပဓာတုယံ ရူပါဝစရဓမ္မာ လဗ္ဘန္တိ ရူပဝိရာဂဘာဝနာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ပုန ရူပါဝစရဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ အဘာဝတော။

ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတဘေဒတောတိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ဝိယ အဓိပတီနံ ဟီနာဒိဘာဝေဟိ ဈာနဿ ဟီနာဒိဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော။ အထ ဝါ ပဋိလဒ္ဓမတ္တမနာသေဝိတံ ဟီနံ ပရိဒုဗ္ဗလဘာဝတော၊ နာတိသုဘာဝိတံ အပရိပုဏ္ဏဝသိဘာဝံ မဇ္ဈိမံ၊ အတိဝိယ သုဘာဝိတံ ပန သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏဝသိဘာဝံ ပဏီတံ။ တထာ ဥဠာရပုညဖလကာမတာဝသေန ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ လောကိယာဘိညတ္ထာယ ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ဝိဝေကကာမတာယ အရိယဘာဝေ ဌိတေန ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ။ အတ္တဟိတာယ ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ ကေဝလံ အလောဘဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ပရဟိတာယ ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ။ ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယေန ဝါ ပဝတ္တိတံ ဟီနံ၊ ဝိဝေကဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတံ မဇ္ဈိမံ၊ ဝိဝဋ္ဋဇ္ဈာသယေန လောကုတ္တရပါဒကတ္ထံ ပဝတ္တိတံ ပဏီတံ။

ပဋိပဒာဒိဘေဒတောတိ ဒုက္ခပဋိပဒာဒန္ဓာဘိညာဒီနံ ပဋိပဒာဘိညာနံ ဘေဒေန။ ပဋိပဒာဝစနေနေဝ ဝါ တဒဝိနာဘာဝတော အဘိညာပိ လဗ္ဘတိ။ တထာ ဟေတ္ထ ပဋိပဒာစတုက္ကန္တိ ဝေါဟရန္တီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဓိပတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တသ္မာ ပဋိပဒာဒိဘေဒတောတိ ပဋိပဒာဘေဒတော၊ အဓိပတိဘေဒတော၊ အာရမ္မဏဘေဒတော၊ ဟာနဘာဂိယာဒိဘေဒတောတိ အတ္ထော။ တတ္ထ ပဋိပဒာဘေဒတော တာဝ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ၊ ဒုက္ခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိညံ၊ သုခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ၊ သုခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိညန္တိ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ။ တတ္ထ ဒုက္ခါ ပဋိပဒာ အဿာတိ ဒုက္ခပဋိပဒံ။ ဒန္ဓာ အဘိညာ အဿာတိ ဒန္ဓာဘိညံ။ ဧသ နယော ‘‘ဒုက္ခပဋိပဒံ ခိပ္ပါဘိည’’န္တိအာဒီသုပိ။

တတ္ထ အပ္ပဟီနနီဝရဏဿ၊ အဝိက္ခမ္ဘိတဈာနနိကန္တိကဿ စ ဉာဏကိစ္စဿ အပရိဗျတ္တတာယ ပရိနိဋ္ဌိတသကလပုဗ္ဗကိစ္စဿ ‘‘ပထဝီ ပထဝီ’’တိ ဝါ ‘‘အာပေါ အာပေါ’’တိ ဝါ ဧဝံ ပဝတ္တပဌမသမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တဿ တဿ ဈာနဿ ဥပစာရုပ္ပတ္တိယာ နီဝရဏပ္ပဟာနံ၊ နိကန္တိဝိက္ခမ္ဘနဉ္စ ဟောတိ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ပဋိပဒာ နာမ ‘‘ပဋိပဇ္ဇတိ ဈာနံ ဧတာယာ’’တိ ကတွာ။ ပဟီနနီဝရဏဿ၊ ပန ဝိက္ခမ္ဘိတဈာနနိကန္တိကဿ စ ဉာဏကိစ္စဿ ပရိဗျတ္တဘာဝတော ဥပစာရဇ္ဈာနံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ အပ္ပနာယ ဥပ္ပတ္တိ၊ တာဝ ပဝတ္တာ ပညာ ပုဗ္ဗဘာဂပညာယ ဝိသိဋ္ဌဘာဝတော အဘိညာ နာမ၊ တသ္မာ ယော အာဒိတော ကိလေသေ ဈာနနိကန္တိဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဒုက္ခေန သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသဈာနနိကန္တိ စ အပ္ပနာပရိဝါသံ ဝသန္တော စိရေန အင်္ဂပါတုဘာဝံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ ဒုက္ခပဋိပဒံ၊ ဒန္ဓာဘိညဉ္စ ဈာနံ ဟောတိ။ ယော ပန သသင်္ခါရေန ကိလေသာဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ န စိရေန အင်္ဂပါတုဘာဝံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ ဒုက္ခပဋိပဒံ၊ ခိပ္ပါဘိညဉ္စ။ ယော ကိလေသာဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော သုခေန အကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ အပ္ပနာပရိဝါသံ ပန စိရာယတိ၊ တဿ သုခပဋိပဒံ၊ ဒန္ဓာဘိညံ။ ယော ပန သုခေနေဝ ကိလေသာဒိကေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ သီဃမေဝ အပ္ပနံ ပါပုဏာတိ၊ တဿ သုခပဋိပဒံ၊ ခိပ္ပါဘိညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

သော ပနာယံ ပဋိပဒာဘိညာနံ ဘေဒော ကိလေသိန္ဒြိယာဓိကာရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယဿ ဟိ ရာဂါဒယော ကိလေသာ တိဗ္ဗာ ဟောန္တိ၊ သဒ္ဓါပဉ္စမကာနိ စ ဣန္ဒြိယာနိ မုဒူနိ။ ယော စ သမထဝိပဿနာသု အကတာဓိကာရော၊ တဿ ပဝတ္တဈာနံ ဒုက္ခပဋိပဒံ၊ ဒန္ဓာဘိညဉ္စ ဟောတိ။ တဿ ဟိ ကိလေသသမုဒာစာရတိဗ္ဗတာယ နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနဿ ကိစ္ဆေန ကသိရေန သမိဇ္ဈနတော ပဋိပဒာ ဒုက္ခါ အသုခါ၊ တဿေဝ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ မုဒုတာယ အဘိညာပိ ဒန္ဓာ မန္ဒာ အသီဃပ္ပဝတ္တိနီ ဟောတိ။ ဘဝန္တရေ ဝါ သမထေ အကတာဓိကာရတ္တာ ပဋိပဒာ ဒုက္ခါ၊ ဝိပဿနာယ အကတာဓိကာရတ္တာ အဘိညာပိ ဒန္ဓာ။ ယော ပန ဝုတ္တဝိပရီတော ဟောတိ၊ တဿ ကိလေသာနံ အတိဗ္ဗသမုဒာစာရတာယ၊ ဣန္ဒြိယာနဉ္စ တိခီဏတာယ သမထဝိပဿနာသု ကတာဓိကာရတာယ ယထာက္ကမံ သုခပဋိပဒာ၊ ခိပ္ပါဘိညာ စ ဟောတိ။ ဘဝန္တရေ ကတပရိစယဿ ဟိ ယထာ ပဂုဏံ ကတွာ ဝိဿဋ္ဌဂန္ထော အပ္ပမတ္တကေန ပယောဂေန သုပ္ပဝတ္တိ ဝါစုဂ္ဂတော စ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဘာဝနာ အပ္ပကသိရေနေဝ ဣဇ္ဈတီတိ။ သွာယံ အကတော၊ ကတော စ အဓိကာရော သမထနိဿိတော ပဋိပဒာယံ ဝုတ္တော သမာဓိပ္ပဓာနတ္တာ ပဋိပဒာယ။ ဝိပဿနာနိဿိတော အဘိညာယ ဉာဏပ္ပဓာနတ္တာ အပ္ပနာယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ယော ပန တိဗ္ဗကိလေသော တိက္ခိန္ဒြိယော ဝိပဿနာယမေဝ ဝါ ကတာဓိကာရော ဟောတိ၊ တဿ ဝုတ္တနယေန ဒုက္ခါ ပဋိပဒာ၊ ခိပ္ပါ ပန အဘိညာ ဟောတိ၊ တဗ္ဗိပရီတဿ သုခပဋိပဒာ ဒန္ဓာဘိညာတိ။ တသ္မာ ကိလေသာနံ တိဗ္ဗမန္ဒဘာဝတော၊ ဣန္ဒြိယာနံ တိခိဏမုဒုဘာဝတော၊ ပုဗ္ဗပရိစယဿ စ သမ္ဘဝါသမ္ဘဝဝသေနာတိ ဧဝံ ကိလေသိန္ဒြိယာဓိကာရဝသေန ဣမာသံ ဘေဒော ဝေဒိတဗ္ဗော။

အပိစ ယာနိ ပရတော သပ္ပါယာသပ္ပါယာနိ၊ ပလိဗောဓုပစ္ဆေဒာဒီနိ ပုဗ္ဗကိစ္စာနိ၊ အပ္ပနာကောသလ္လာနိ စ အာဂမိဿန္တိ၊ တေသု ယော ဥပစာရာဓိဂမတော ပုဗ္ဗေ၊ ပစ္ဆာ စ အသပ္ပါယသေဝီ ဟောတိ၊ တဿ ဒုက္ခါ ပဋိပဒာ၊ ဒန္ဓာ စ အဘိညာ ဟောတိ။ ဥဘယတ္ထ သပ္ပါယသေဝိနော သုခါ ပဋိပဒာ၊ ခိပ္ပါ စ အဘိညာ။ ယော ပန တတော ပုဗ္ဗဘာဂေ အသပ္ပါယံ သေဝိတွာ အပရဘာဂေ သပ္ပါယသေဝီ ဟောတိ၊ တဿ ဒုက္ခါ ပဋိပဒာ၊ ခိပ္ပါ အဘိညာ။ တဗ္ဗိပရီတဿ သုခါ ပဋိပဒာ၊ ဒန္ဓာ အဘိညာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

တထာ ပလိဗောဓုပစ္ဆေဒာဒိပုဗ္ဗကိစ္စံ အသမ္ပါဒေတွာ ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ သပရိပန္ထတာယ ဒုက္ခါ ပဋိပဒာ၊ ဝိပရိယာယေန အပရိပန္ထတာယ သုခါ။ အပ္ပနာကောသလ္လာနိ အသမ္ပါဒေန္တဿ ဉာဏဿ အဝိသဒတာယ ဒန္ဓာ အဘိညာ ဟောတိ၊ သမ္ပါဒေန္တဿ ဝိပရိယာယတော ခိပ္ပါ အဘိညာတိ။ ကိဉ္စ – တဏှာဝိဇ္ဇာတိဘဝနဝသေန ဧတာသံ ဘေဒော ဝေဒိတဗ္ဗော။ တဏှာဘိဘူတဿ ဟိ ဒုက္ခါ ပဋိပဒာ ဟောတိ တဿာ သမာဓိဿ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ သမထပဋိပဒာယ ပရိပန္ထကဘာဝတော၊ အနဘိဘူတဿ တဒဘာဝတော သုခါ။ အဝိဇ္ဇာဘိဘူတဿ စ တဿာ ပညာယ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော ဒန္ဓာ အဘိညာ၊ ဣတရဿ ခိပ္ပါ အဘိညာတိ။ သော ပနာယံ ပဋိပဒာဘေဒော ကေဝလံ သမထဘာဝနာဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ၊ မဂ္ဂါဓိဂမဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ ပန နတ္ထိ ဒုက္ခပဋိပဒာဒိဘေဒော။ ကေစိ ပန မဂ္ဂဝသေနေဝ တဿ ပဋိပဒာဒိဘေဒံ ဝဏ္ဏေန္တိ ‘‘မဂ္ဂဿ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒာဒိဘာဝေ တသ္မိံ ဒုက္ခပဋိပဒာဒိက’’န္တိ။

အဓိပတိဘေဒာဒီသု ပန ဆန္ဒာဓိပတေယျံ စိတ္တာဓိပတေယျံ ဝီရိယာဓိပတေယျံ ဝီမံသာဓိပတေယျန္တိ ဧဝံ အဓိပတိဘေဒတော၊ ပရိတ္တံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ၊ ပရိတ္တံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏံ၊ အပ္ပမာဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ၊ အပ္ပမာဏံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏန္တိ ဧဝံ အာရမ္မဏဘေဒတော၊ ဟာနဘာဂိယံ ဌိတိဘာဂိယံ ဝိသေသဘာဂိယံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယန္တိ ဧဝံ ဟာနဘာဂိယာဒိဘေဒတော စ စတုဗ္ဗိဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တတ္ထ ‘‘ဆန္ဒဝတော စေ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ မယှမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဧဝံ ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ ဥပ္ပန္နံ ဆန္ဒာဓိပတေယျံ။ ဧသ နယော ‘‘စိတ္တာဓိပတေယျာ’’ဒီသုပိ။ အပ္ပဂုဏံ ပန ဥပရိဈာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ပရိတ္တံ၊ သုပ္ပသရာဝမတ္တေသု အဝဍ္ဎိတာရမ္မဏေသု နိဗ္ဗတ္တံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ။ ဝုတ္တပဋိပက္ခတော ပန ယထာက္ကမံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ ဟာနဘာဂိယာဒိဝိသေသံ သယမေဝ ဝက္ခတိ။

ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒတောတိ ကတ္ထစိ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂါနိ၊ ကတ္ထစိ စတ္တာရိ၊ ကတ္ထစိ တီဏိ၊ ကတ္ထစိ ဒွေ၊ ကတ္ထစိ အပရာနိ ဒွေတိ ဧဝံ ဈာနင်္ဂါနံ သမ္ပယောဂဘေဒတော။ နနု စေတ္ထ ကာမာဝစရကုသလေ ဝိယ သင်္ခါရဘေဒော ကသ္မာ န ဂဟိတော။ ဣဒမ္ပိ ဟိ ကေဝလံ သမထာနုယောဂဝသေန ပဋိလဒ္ဓံ သသင်္ခါရံ၊ မဂ္ဂါဓိဂမဝသေန ပဋိလဒ္ဓမသင်္ခါရံ၊ တသ္မာ ‘‘ဈာနင်္ဂသင်္ခါရယောဂဘေဒတော ဒသဝိဓ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? နယိဒမေဝံ၊ မဂ္ဂါဓိဂမဝသေန သတ္တိတော ပဋိလဒ္ဓဿာပိ အပရဘာဂေ ပရိကမ္မဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော၊ တသ္မာ သဗ္ဗဿပိ ဈာနဿ ပရိကမ္မသင်္ခါတပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရေန ဝိနာ ကေဝလံ အဓိကာရဝသေန အနုပ္ပဇ္ဇနတော ‘‘အသင်္ခါရ’’န္တိပိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ၊ အဓိကာရေန စ ဝိနာ ကေဝလံ ပရိကမ္မာဘိသင်္ခါရေနေဝ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ‘‘သသင်္ခါရ’’န္တိပိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒတော ပဉ္စဝိဓတာ စ ဝုတ္တာတိ။

ကာမစ္ဆန္ဒော ဗျာပါဒော ထိနမိဒ္ဓံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမာနိ ပဉ္စ နီဝရဏာနိ ဝိပ္ပဟီနာနိ ဧတဿာတိ ကာမစ္ဆန္ဒ။ပေ.။ ဝိပ္ပဟီနံ။ ‘‘အဂျာဟိတော’’တိ ဧတ္ထ အာဟိတ-သဒ္ဒဿ ဝိယ ဝိပ္ပဟီန-သဒ္ဒဿေတ္ထ ပရဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိ ဝါ ဝိပ္ပဟီနံ ဝိသံယုတ္တံ တေသံ ပဟာယကဘာဝေနာတိ ကာမစ္ဆန္ဒ။ပေ.။ ဝိပ္ပဟီနံ။ တတ္ထ ကာမေတီတိ ကာမော၊ ဆန္ဒနဋ္ဌေန ဆန္ဒော စာတိ ကာမစ္ဆန္ဒော၊ ဗဟလကာမရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဗျာပါဒာဒီနမတ္ထံ ဝက္ခတိ။ ယသ္မာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီသု အပ္ပဟီနေသု ဈာနံ နုပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ တာနိဿ ပဟာနင်္ဂါနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ နနု အညေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ဣမိနာ ဈာနေန ပဟီယန္တိ၊ အထ ကသ္မာ ပဉ္စေဝ ပဟာနင်္ဂဝသေန ဝုတ္တာနီတိ? ဝိသေသေန ဈာနန္တရာယကရတ္တာ။ ကာမစ္ဆန္ဒဝသေန ဟိ နာနာဝိသယပလောဘိတံ စိတ္တံ န ဧကတ္တာရမ္မဏေ သမာဓိယတိ။ ကာမစ္ဆန္ဒာဘိဘူတံ ဝါ နာနာဝိသယသမုပဗျူဠှာယ ကာမဓာတုယာ ပဟာနပဋိပဒံ န ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ဗျာပါဒေန စ အာရမ္မဏေ ပဋိဟညမာနံ န သမာဟိတံ ပဝတ္တတိ၊ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတံ အကမ္မညံ ဟောတိ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပရေတံ အဝူပသန္တမေဝ ဟုတွာ ပရိဗ္ဘမတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာဥပဟတံ ဈာနာဓိဂမပဋိပဒံ နာရောဟတိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ၊ န နု ခေါ၊ ပထဝီ ပထဝီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမနသိကာရေန ‘‘ဈာနံ သိယာ နု ခေါ၊ န နု ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝိစိကိစ္ဆန္တဿ ဈာနာဓိဂမပဋိပဒာယ အသံသိဇ္ဈနတော။ ယတော ဝက္ခတိ –

‘‘ဘာဂီ အဿမဟံ အဒ္ဓါ၊ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ;

ပဝိဝေကသုခဿာတိ၊ ကတွာ ဥဿာဟမုတ္တမ’’န္တိ။

တသ္မာ သမာဓိအာဒီနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝေန ဝိသေသေန ဈာနာဓိဂမဿ အန္တရာယကရဏတော ဧတာနေဝ ပဟာနင်္ဂါနီတိ ဝုတ္တာနိ။ ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ပစ္စနီကာ ယတော ပဉ္စ၊ သမာဓာဒီနမေတ္ထ ဟိ;

ဈာနန္တရာယိကာ တသ္မာ၊ ပဟာနင်္ဂေ နိယာမိတာ’’တိ။

ဧဝမိဒံ ပဟာနင်္ဂဝသေန ဒဿေတွာ ဣဒာနိ သမ္ပယောဂင်္ဂဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဝိတက္က။ပေ.။ သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဝိတက္ကာဒယော ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိဝသေန ဥပရိ အာဂမိဿန္တိ။ ယသ္မာ ပန ဣမေသု ဥပ္ပန္နေသု ဈာနံ ဥပ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ၊ တေနဿ ဣမာနိ သမ္ပယောဂင်္ဂါနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ၊ တသ္မာ န ဧတေဟိ သမန္နာဂတံ အညဒေဝ ဈာနံ နာမ အတ္ထီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ယထာ ပန နေမိအာဒိအင်္ဂသမုဒာယေ ရထာဒိဝေါဟာရော ဟောတိ၊ ဧဝံ ဈာနင်္ဂသမုဒာယေ ဈာနဝေါဟာရော။ ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဈာနန္တိ ဝိတက္ကော ဝိစာရော ပီတိ သုခံ စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၆၉)။ ကသ္မာ ပန အညေသုပိ ဖဿာဒီသု သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဣမာနိယေဝ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂဝသေန ဝုတ္တာနီတိ? ဝုစ္စတေ – ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စဝန္တတာယ၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော စ။ ဝိတက္ကော ဟိ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဘိနိရောပေတိ၊ ဝိစာရော အနုဗန္ဓတိ။ ဧဝံ ဈာနာဓိဂမဿ ဝိသေသပစ္စယဘူတေဟိ တေဟိ အဝိက္ခေပါယ သမာဒဟိတပယောဂဿ စေတသော ပယောဂသမ္ပတ္တိသမုဋ္ဌာနာ ပီတိ ပီဏနံ၊ သုခဉ္စ ဥပဗြူဟနံ ကရောတိ။ အထ နံ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မံ ဧတေဟိ အဘိနိရောပနာနုဗန္ဓနပီဏနဥပဗြူဟနေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာ ဧကဂ္ဂတာ သမာဓာနကိစ္စေန အတ္တာနံ အနုဝတ္တာပေန္တီ ဧကတ္တာရမ္မဏေ သမံ၊ သမ္မာ စ အာဓိယတိ၊ ဣန္ဒြိယသမတာဝသေန သမံ၊ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဒူရီဘာဝေန လီနုဒ္ဓစ္စာဘာဝေန သမ္မာ စ ဌပေတီတိ ဧဝမေတေသမေဝ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စံ အာဝေဏိကံ။ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိပဋိပက္ခဘာဝေန ပန သယမေဝ ဝက္ခတိ။ ဧဝံ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စဝန္တတာယ၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတော စ ဣမေယေဝ ပဉ္စ ဈာနင်္ဂဘာဝေန ဝဝတ္ထိတာတိ။ ယထာဟု –

‘‘ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စတ္တာ၊ ကာမာဒိပဋိပက္ခတော;

သန္တေသုပိ စ အညေသု၊ ပဉ္စေဝ ဈာနသညိတာ’’တိ။

ဒေသနာက္ကမတော၊ မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု ပဌမံ အဓိဂန္တဗ္ဗတော စ ပဌမံ၊ ပဌမံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိပိ ပဌမန္တိ ဝဒန္တိ။ တံ ပန န ဧကန္တလက္ခဏံ ဈာနပဋိလောမာဒိဝသေန သမာပဇ္ဇနေ အသမ္ဘဝတော။

ပုရိမပစ္ဆိမစိတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿာပိ အပ္ပနာက္ခဏေ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဝိတက္ကော ဝိပ္ပဟီနော ဧတဿ၊ တတော ဝါ ဧတံ ဝိပ္ပဟီနန္တိ ဝိတက္ကဝိပ္ပဟီနံ။ ဘာဝနာယ ဟိ ပဟီနတ္တာ ဝိတက္ကော ဈာနက္ခဏေ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ အသံကိလိဋ္ဌသဘာဝတ္တာ ပန ဥပစာရဘာဝနာယ စ တံ ပဟာတုံ အသမတ္ထဘာဝတော ပုရိမဘာဂေ၊ ပစ္ဆာဘာဂေ စ အပစ္စနီကစိတ္တပ္ပဝတ္တိတော ဥပ္ပဇ္ဇတိယေဝါတိ။

နနု စ ‘‘အသံကိလိဋ္ဌသဘာဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အထ ကထံ ဈာနေန ဧသ ပဟီယတိ? န ဟိ ကုသလေဟိ အသံကိလိဋ္ဌဓမ္မဿ ပဟာနံ အတ္ထိ ရာဂါဒိသံကိလိဋ္ဌာနံ ပါပဓမ္မာနမေတဿ ဥဇုပဋိပက္ခဘာဝတောတိ? ဝုစ္စတေ – အသံကိလိဋ္ဌသဘာဝဿာပိ ဧတဿ ဩဠာရိကတာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော ဈာနက္ခဏေ အနုပ္ပတ္တိသဘာဝါပါဒနတ္ထံ တတ္ထ နိကန္တိဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဒုတိယဇ္ဈာနဘာဝနာ ဟောတီတိ တဿာ ဗလေန တံ ဈာနက္ခဏေ အနုပ္ပဇ္ဇန္တံ နိကန္တိဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘိတံ ပဟီနံ နာမ ဟောတိ။ ယဒိ ဧဝံ ဥပစာရေနပိ နိကန္တိ ဝိက္ခမ္ဘီယတီတိ တတ္ထပိဿ ပဟာနံ သိယာ၊ ယထာ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဥပစာရေ နီဝရဏာနီတိ? နယိဒမေဝံ၊ နီဝရဏပ္ပဟာနဿ ဝိယ ဝိတက္ကာရမ္မဏိကနိကန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဿ ဥပစာရေန သာတိသယံ အနိပ္ဖဇ္ဇနတော။ သာတိသယဉှိ တတ္ထ နိကန္တိပ္ပဟာနံ အပ္ပနာယ ဧဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ယဒဝေါစုမှာ ‘‘ဥပစာရဘာဝနာယ စ တံ ပဟာတုံ အသမတ္ထဘာဝတော’’တိ၊ တံ သုဋ္ဌု ဥပပရိက္ခိတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘ဝိစာရဝိပ္ပဟီန’’န္တိအာဒီသုပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ ပဟီနဿ ဝိတက္ကဿ ဣဓ အပ္ပဝတ္တိမတ္တဒဿနတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရဝိပ္ပဟီန’’န္တိ ဝိတက္က-ဂ္ဂဟဏံ ကတံ။ ဧဝံ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရပီတိဝိပ္ပဟီန’’န္တိအာဒီသုပိ။

ယထာသမ္ဘဝန္တိ ပထဝီကသိဏာဒီသု ယံ ယံ အာရမ္မဏံ ယဿ ယဿ သမ္ဘဝတိ၊ တဒနတိက္ကမတော။ ကသိဏာနာပါနေသု ဟိ ပဉ္စေဝ ဈာနာနိ ပဝတ္တန္တိ၊ အသုဘကာယဂတာသတီသု ပဌမဇ္ဈာနံ၊ အနုပေက္ခါဗြဟ္မဝိဟာရေသု ပဉ္စမဇ္ဈာနဝဇ္ဇာနိ၊ ဥပေက္ခါဗြဟ္မဝိဟာရေ ပဉ္စမဇ္ဈာနန္တိ။

ပထဝီကသိဏာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ကေဝလံ အာပေါကသိဏာဒီနမေဝ၊ အထ ခေါ အသုဘာဒီနမ္ပိ အပ္ပနာဝဟကမ္မဋ္ဌာနာနံ သင်္ဂဟောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧတ္ထ စ အဘိဘာယတနဝိမောက္ခဈာနာနိ ပဝတ္တာကာရမတ္တတော ဘိန္နာနိ၊ အာရမ္မဏတော ပန ကသိဏာယတနာနေဝ ဟောန္တီတိ ကသိဏာယတနဈာနေဟေဝ တာနိ သင်္ဂဟိတာနိ။ ‘‘ယထာသမ္ဘဝံ။ပေ.။ အနေကဝိဓ’’န္တိ ဝါ ဝစနေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနေ သဗ္ဗောပိ လဗ္ဘမာနကဘေဒော သင်္ဂဟိတောတိ အဘိဘာယတနဝိမောက္ခဈာနာနိ ဝိသုံ န ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ပန သရူပတော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။

တတ္ထ ဉာဏုတ္တရဿ ယောဂါဝစရဿ ပထဝီကသိဏာဒိအာရမ္မဏံ အဘိဘဝိတွာ ‘‘န မေတ္ထ အပ္ပနာနိဗ္ဗတ္တနေ ဘာရော’’တိ ပဋိပန္နဿ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော ဥဒ္ဓံ ဒုတိယတတိယဝီထိယံ၊ စတုတ္ထပဉ္စမဝီထိယံ ဝါ ပဋိလဒ္ဓံ ဈာနံ အဘိဘာယတနံ နာမ။ တဉှိ အာရမ္မဏံ အဘိဘဝတီတိ အဘိဘူ၊ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ အဓိဋ္ဌာနတာယ၊ မနာယတနဓမ္မာယတနပရိယာပန္နတာယ ဝါ အာယတနန္တိ အဘိဘာယတနံ၊ အဘိဘဝိတဗ္ဗံ ဝါ အဘိဘူ၊ အာလမ္ဗဏံ၊ တံ အာယတနမဿာတိ အဘိဘာယတနံ။ အထ ဝါ အာလမ္ဗဏာဘိဘဝနတောယေဝ အဘိဘူ၊ ပရိကမ္မံ၊ ဉာဏံ ဝါ၊ တံ အာယတနံ ကာရဏမဿာတိ အဘိဘာယတနံ။ ပရိကမ္မံ၊ ဉာဏံ ဝါ အာလမ္ဗဏံ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တမာနံ ဥပစာရုပ္ပတ္တိတော ပဉ္စမဝီထိမနတိက္ကမိတွာ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ။ ပဉ္စမဝီထိတော ပရံ နိဗ္ဗတ္တံ ပန အဘိဘဝိတုကာမတာယ နိဗ္ဗတ္တိတမ္ပိ အဘိဘာယတနံ နာမ န ဟောတိ။ သာမညဂတိယာ ပန ကသိဏာယတနမေဝ ဟောတိ။ ဣမမေဝ ဟိ သီဃတရပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တာနိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ၊ သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ဝုတ္တံ။ နနု စ အဋ္ဌကထာယံ ယထာရုတဝသေနေဝ အတ္ထော ကသ္မာ န ဂယှတိ။ ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝါ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၀၄) ဟိ ဝုတ္တတ္တာ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိယာ သဟုပ္ပန္နံ ဈာနမဘိဘာယတနန္တိ ဝိညာယတီတိ? နယိဒမေဝံ၊ နိမိတ္တုပ္ပါဒေန သဟ အပ္ပနာယ အသမ္ဘဝတော။ နိမိတ္တုပ္ပါဒောတိ ဟိ ဣဓ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိ တဒာရမ္မဏဿ ဝါ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ၊ ကိံ တာဝ ပဋိဘာဂနိမိတ္တုပ္ပတ္တိယာ သဟ အပ္ပနာယ နိဗ္ဗတ္တိ ဥပစာရဇ္ဈာနေ အသတိ တဿာ အသမ္ဘဝတော၊ နာပိ ဥပစာရဇ္ဈာနေန သဟ ဧကဝီထိယံ နိဗ္ဗတ္တိ တဿာ ဥပစာရဘာဝနာပဗန္ဓသေဝိတဗ္ဗဘာဝေန တဒာ အသမ္ဘဝတော၊ တသ္မာ နာတိစိရာယနပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ သမီပိမှိ သမီပကာရီယူပစာရေန အဋ္ဌကထာယံ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယဒိ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော နာတိစိရပ္ပဝတ္တမဘိဘာယတနံ၊ ကထံ တဿ ဒန္ဓာဘိညာခိပ္ပါဘိညာဘေဒော ပါဠိယံ ဝုတ္တောတိ? ဝုစ္စတေ – စတုတ္ထပဉ္စမဇဝနဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ စိရကာလနိဗ္ဗတ္တိတာယ ဒန္ဓာဘိညံ၊ ဒုတိယတတိယဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ တဗ္ဗိပရီတလက္ခဏတာယ ခိပ္ပါဘိညန္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘အဘိဘာယတနံ နာမ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမေဝ၊ နေတရ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ၊ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တိယာ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော ဒူရတရဘာဝေန ‘‘သဟ နိမိတ္တုပ္ပါဒေနေဝေတ္ထ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနေန သဟ ဝိရုဇ္ဈနတော။

အပိစ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တံ ဈာနံ အဘိဘဝနကာရဏနိရပေက္ခံ ဝသိဘာဝဗလေနေဝ သက္ကစ္စံ သမာပဇ္ဇိတုံ န သက္ကာတိ န တံ အဘိဘာယတနံ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ အပ္ပတ္တဝသိဘာဝါ ပဌမုပ္ပန္နာယေဝ အဘိဘာယတနန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ ‘‘အပ္ပမာဏံ ပရိတ္တာရမ္မဏံ၊ အပ္ပမာဏံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏ’’န္တိ (ဓ. သ. ၂၁၂-၂၁၃) အဘိဘာယတနဒေသနာယံ ဝုတ္တံ။ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တဉှိ ဈာနံ အပ္ပမာဏန္တိ ဝုစ္စတိ။ ဣဒဉ္စ ဥပ္ပန္နမတ္တတ္တာ ပရိတ္တမေဝါတိ? နာယံ ဒောသော။ ပဌမံ အဘိဘာယတနဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနံ ပစ္ဆာ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမ္ပိ အဘိဘာယတနနာမမေဝ လဘတီတိ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမဘိဘာယတနံ အပ္ပမာဏံ၊ ဣတရံ ပရိတ္တံ။

အထ ဝါ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တံ အပ္ပမာဏန္တိ ဥက္ကံသဂတိပရိဂ္ဂဟဝသေန ဝုစ္စတိ။ တံ ပန ယံ ဗလဝတရံ၊ တံ အပ္ပမာဏန္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဥပလက္ခဏံ ကတွာ ဝဒန္တိ။ ဗလဝဘာဝနိဗန္ဓနံ အပ္ပမာဏတ္တံ။ ဗလဝဘာဝေါ စ ပဌမအပ္ပနာဝါရတော ပစ္ဆိမပစ္ဆိမအပ္ပနာဝါရာနံ ဗလဝတာယ အဝသိတာပတ္တေပိ ဈာနေ သမ္ဘဝတီတိ ဗလဝန္တံ အပ္ပမာဏံ၊ ဣတရံ ပရိတ္တန္တိ ဧဝံ အဝသိတာပတ္တေပိ ဈာနေ အပ္ပမာဏာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ အထ ဝါ အပ္ပနာယ ဗလဝဘာဝေါ နာမ ဥပစာရဿ ဗလဝတာယ သတိ ဟောတိ။ ဥပစာရဉ္စ တံ ဗလဝံ၊ ယံ သဟသာ အပ္ပနံ ဥပ္ပါဒေတုံ သက္ကုဏေယျ၊ တသ္မာ ခိပ္ပါဘိညာနံ ဒွိန္နံ အဘိဘာယတနဈာနာနံ ဥပစာရဝီထိယာ အနန္တရံ ဒုတိယဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ ဗလဝတာယ သယမ္ပိ ဗလဝတရန္တိ အပ္ပမာဏံ နာမ ဟောတိ။ ဒုတိယဝီထိမတိက္ကမိတွာ တတိယဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ တဒိတရသဘာဝတာယ ပရိတ္တံ။ တထာ ဒန္ဓာဘိညာနံ စတုတ္ထဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ အပ္ပမာဏံ။ ပဉ္စမဝီထိယံ ဥပ္ပန္နံ ပရိတ္တန္တိ။ အထ ဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ အပ္ပနာဝီထိယံ ပဉ္စမံ ဥပ္ပဇ္ဇနကအပ္ပနာတော စတုတ္ထံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ ဗလဝဘာဝေါတိ တံဝသေနာပေတ္ထ ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

တံ ပနေတံ ဂဏနတော အဋ္ဌဝိဓံ ဟောတိ။ ယထာဟ –

‘‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ၊ ‘တာနိ အဘိဘုယျ ဇာနာမိ ပဿာမီ’တိ ဧဝံသညီ ဟောတိ။ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ။ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ အပ္ပမာဏာနိ။ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ၊ တာနိ အဘိဘုယျ ဇာနာမိ ပဿာမိ။ နီလာနိ နီလဝဏ္ဏာနိ နီလနိဒဿနာနိ နီလနိဘာသာနိ၊ တာနိ အဘိဘုယျ ဇာနာမိ ပဿာမိ။ ပီတာနိ ပီတဝဏ္ဏာနိ ပီတနိဒဿနာနိ ပီတနိဘာသာနိ။ လောဟိတာနိ လောဟိတဝဏ္ဏာနိ လောဟိတနိဒဿနာနိ လောဟိတနိဘာသာနိ။ ဩဒာတာနိ ဩဒာတဝဏ္ဏာနိ ဩဒာတနိဒဿနာနိ ဩဒာတနိဘာသာနိ၊ ‘တာနိ အဘိဘုယျ ဇာနာမိ ပဿာမီ’တိ ဧဝံသညီ ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃; ၃.၃၃၈; မ. နိ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. ၁.၄၂၇-၄၃၄; ၈.၆၅)။

တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အလာဘိတာယ ဝါ အနတ္ထိကတာယ ဝါ အဇ္ဈတ္တေသု ကေသာဒီသု ပရိကမ္မအပ္ပနာသညာဝိရဟိတော။ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌသု ကသိဏေသု၊ စတူသု ဘူတကသိဏေသု ဧဝ ဝါ ကတပရိကမ္မကတာယ ပရိကမ္မဝသေန စေဝ အပ္ပနာဝသေန စ တာနိ ဗဟိဒ္ဓါ အဋ္ဌ၊ စတ္တာရိ ဝါ ကသိဏရူပါနိ ပဿတိ။ ပရိတ္တာနီတိ အမဟန္တာနိ။ အဘိဘုယျာတိ ယထာ မဟဂ္ဃသော သမ္ပန္နဂဟဏိကော ပုရိသော ကဋစ္ဆုမတ္တံ ဘတ္တံ လဘိတွာ ‘‘ကိံ ဧတ္ထ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ဘတ္တံ အတ္ထီ’’တိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ သဗ္ဗံ ဧကကဗဠမေဝ ကရောတိ၊ ဧဝမေဝ ဉာဏုတ္တရိကော ပုဂ္ဂလော ဝိသဒဉာဏော ‘‘ကိံ ဧတ္ထ ပရိတ္တကေ အာရမ္မဏေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ အတ္ထိ၊ နာယံ မမ ဘာရော’’တိ တာနိ ရူပါနိ ပရိကမ္မေန၊ ဉာဏေန ဝါ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သီဃံ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ။ ‘‘ဇာနာမိ ပဿာမီ’’တိ ဣမိနာ ပနဿ ပုဗ္ဗာဘောဂေါ ကထိတော၊ တဒာဂမနတော စ အန္တောသမာပတ္တိယံ စိတ္တာဘိသင်္ခါရော။ ဣတရထာ အနေန အာဘောဂမတ္တေ ကထိတေ တေန သာဓိတဗ္ဗံ ဈာနံ န ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ အဘိဘာယတနဒေသနာဝါယံ ဈာနဝိသယာတိ။ အာဂမဋ္ဌကထာသု ပန သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာဝသေန ဈာနက္ခဏေ ပဝတ္တမဘိဘဝနာကာရံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာဘောဂံ သန္ဓာယ –

‘‘ဣမိနာ ပနဿ အာဘောဂေါ ကထိတော။ သော စ ခေါ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတဿ၊ န အန္တောသမာပတ္တိယ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ဝုတ္တံ။

ဒုတိယေ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ပရိသုဒ္ဓါပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏာနိ။ ပရိသုဒ္ဓါနိ ဟိ နီလာဒီနိ သုဝဏ္ဏာနိ၊ အပရိသုဒ္ဓါနိ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာနိ။

တတိယေ အပ္ပမာဏာနီတိ ဝုဒ္ဓိပ္ပမာဏာနိ ဝိပုလာနိ ခလမဏ္ဍလာဒီနိ။ ဝဍ္ဎနဝသေန ပနေတ္ထ အပ္ပမာဏတာ န ဂဟိတာ ကသိဏဝဍ္ဎနဿ ဣဓ အသမ္ဘဝတော။ ကသိဏဿ ဟိ ဒွေ ဝဍ္ဎနဘူမိယော ဥပစာရဘူမိ၊ အပ္ပနာဘူမိ ဝါ။ တတ္ထ န တာဝ ဣဓ ဥပစာရဘူမိယံ ဝဍ္ဎနံ သမ္ဘဝတိ။ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိယာ သမကာလံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ဈာနေ ကုတော တဿ ဩကာသောတိ၊ နာပိ အပ္ပနာဘူမိယံ။ ဝဍ္ဎိတဿ ပဌမုပ္ပန္နဈာနာရမ္မဏတာ န ယုဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ သဘာဝမဟန္တာနေဝ အာလမ္ဗဏာနိ ဣဓ အပ္ပမာဏာနီတိ အဓိပ္ပေတာနိ။ ကေစိ ပန ‘‘ဝဍ္ဎိတဝသေနေဝ အပ္ပမာဏာနီတိ ဂဟေတွာ ပဌမံ အဘိဘဝနိစ္ဆာယ အဘာဝေန ဝဍ္ဎေတွာ ပစ္ဆာ အဘိဘဝနိစ္ဆာယ သတိ အဘိဘဝနာကာရေန ပဝတ္တော တသ္မိံ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ အပ္ပနံ ပဋိလဘိတွာ ဝဍ္ဎိတနိမိတ္တေသု ဣဒံ အဘိဘာယတနံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။

စတုတ္ထေ အဘိဘုယျာတိ အဘိဘဝိတွာ။ ယထာ နာမ သမ္ပန္နဂဟဏိကော မဟဂ္ဃသော ပုရိသော ဧကံ ဘတ္တဝဍ္ဎိတကံ လဘိတွာ ‘‘‘အညောပိ ဟောတု၊ အညောပိ ဟောတူ’တိ ကိံ ဧသ မယှံ ကရိဿတီ’’တိ န တံ မဟန္တတော ပဿတိ၊ ဧဝမေဝ ဉာဏုတ္တရော ဝိသဒဉာဏော ပုဂ္ဂလော ‘‘‘ကိံ ဧတ္ထ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ နယိဒံ အပ္ပမာဏ’န္တိ မယှံ စိတ္တေကဂ္ဂတာကရဏေ ဘာရော’’တိ အဘိဘဝိတွာ သမာပဇ္ဇတိ။ ဝုတ္တနယေနေဝ အပ္ပနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ။

ပဉ္စမေ နီလာနိ။ပေ.။ နီလနိဘာသာနီတိ ဧတာနိ ပရိယာယနာမာနီတိ တတ္ထ ‘‘နီလာနီ’’တိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန ဝုတ္တံ။ ဧတ္တကေယေဝ ပန ဝုတ္တေ တံယောဂတော တဗ္ဗောဟာရေန ဂုဏယုတ္တေပိ ပသင်္ဂေါ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ‘‘နီလဝဏ္ဏာနီ’’တိ ဝဏ္ဏဝသေန ဝုတ္တံ။ ဧဝမ္ပိ ဟိ ဗဟုဗ္ဗီဟိဝသေန ဂုဏောပိ ပသင်္ဂေါ ဟောတီတိ ‘‘နီလနိဒဿနာနီ’’တိ နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ။ နိဒဿိတဗ္ဗဉှိ နိဒဿနံ၊ စက္ခုနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ရူပံ။ တတော သေတာဒိနိဝါရဏတ္ထံ နီလ-သဒ္ဒေန သဟ သမာသော ကတောတိ အပညာယမာနစီဝရာနိ အသမ္ဘိန္နဝဏ္ဏာနိ ဧကနီလာနေဝ ဟုတွာ ဒိဿမာနာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ‘‘နီလနိဘာသာနီ’’တိ ဣဒံ ပန ဩဘာသဝသေန ဝုတ္တံ၊ နီလောဘာသာနိ နီလပ္ပဘာယုတ္တာနီတိ အတ္ထော။ ဧတေန တေသံ သုဝိသုဒ္ဓတ္တံ ဒဿေတိ။ ‘ပီတာနီ’’တိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အဋ္ဌသု စေတေသု ပုရိမံ အဘိဘဝနာကာရေန ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ အဋ္ဌပိ ကသိဏာနိ ပရိတ္တာနိ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ တတိယံ တထာ အပ္ပမာဏာနိ။ ဒုတိယစတုတ္ထာနိယေဝ ဒွေ ဝဏ္ဏာဘောဂသဟိတာနိ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နံ၊ န ပန ဝဏ္ဏကသိဏဝသေန ဥပ္ပန္နံ တဿ ဝိသုံ ဝက္ခမာနတ္တာ။

ပဉ္စမာဒီနိ ပန တေသု ကတာဓိကာရေ သန္ဓာယ သုဝိသုဒ္ဓဝဏ္ဏဝသေနေဝ ဒေသိတာနိ။ န ဟိ တေသံ အဘိဘဝနဿ ပရိတ္တတာ၊ အပ္ပမာဏတာ ဝါ ကာရဏံ၊ အထ ခေါ သုဝိသုဒ္ဓနီလာဒိဘာဝေါ။ တတ္ထ ဟိ တေ ကတာဓိကာရာတိ။ နနု စ အာဂမဋ္ဌကထာသု ‘‘သုဝဏ္ဏာနိ ဝါ ဟောန္တု ဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ ဝါ၊ ပရိတ္တအပ္ပမာဏဝသေနေဝ ဣမာနိ အဘိဘာယတနာနိ ဒေသိတာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၈.၆၅) ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ၊ တံ ပန အာဂမေ အဘိဘာယတနာနံ အညထာ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဟိ –

‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ၊ အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ၊ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ၊ အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၃; ၃.၃၃၈; မ. နိ. ၂.၂၄၉; အ. နိ. ၁.၄၂၇-၄၃၄; ၈.၆၅) –

ဧဝံ စတ္တာရိယေဝ အဘိဘာယတနာနိ အာဂတာနိ၊ တသ္မာ တဒဋ္ဌကထာသု ဝဏ္ဏာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေ အဝိဇ္ဇမာနေပိ ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာဝသေနေဝ ဣမေသံ ဒေသိတဘာဝေါ ဝုတ္တော။ ပရိတ္တအပ္ပမာဏတာ ဟိ ဣမေသု စတူသု အဘိဘဝနဿ ကာရဏံ ဝဏ္ဏာဘောဂေ ဝိဇ္ဇမာနေ အဝိဇ္ဇမာနေပီတိ။ နနု စ သဗ္ဗတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝစနတော ဝဏ္ဏာဘောဂသဟိတာနိယေဝ တတ္ထ ဂဟိတာနီတိ? တံ န၊ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ၊ သဟိတာနိ စ သဗ္ဗာနိ ပရိတ္တာနိ ဧကတော ကတွာ ‘‘ပရိတ္တာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ၊ တထာ ‘‘အပ္ပမာဏာနိ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနီ’’တိ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဝိသိဋ္ဌာနံ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနံ၊ သဟိတာနဉ္စ ဧကဇ္ဈံ မနသိကာရော၊ န ဧကဇ္ဈံ၊ ဝိသုံယေဝ တေသံ မနသိကာရော။ ယဒိ ဧဝံ ဝိသုံ ကထမေကတ္တန္တိ? ပရိတ္တဘာဝသာမညတော။ ယဒိ ဧဝံ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏ-ဂ္ဂဟဏမတိရိစ္စတိ အဝသိဋ္ဌောတိ? နာတိရိစ္စတိ ပရိယာယဒေသနာဘာဝတော။ အတ္ထိ ဟိ ဧသ ပရိယာယော၊ ယဒိဒံ ဝဏ္ဏာဘောဂဇနိတာဇနိတံ ဝိသေသံ အဂ္ဂဟေတွာ ပရိတ္တဘာဝသာမညေန ဧကတ္တံ နေတွာ ‘‘ပရိတ္တာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ ဝတွာ ပုန တဒန္တောဂဓမေဝ ပဘေဒံ ဝိနေယျဝသေန ဒဿေတုံ တာနိ စ ကဒာစိ ဝဏ္ဏဝသေန အာဝဇ္ဇိတာနိ ဟောန္တိ၊ ‘‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ အဘိဘုယျာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ၊ သဟိတာနိ စ ဝိသုံ မနသိ ကတွာ ဥဘယတ္ထာပိ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတပရိတ္တာဘိဘဝနေ၊ တံသဟိတပရိတ္တာဘိဘဝနေ စ ပရိတ္တာဘိဘဝနသာမညံ ဂဟေတွာ ဧကတ္တံ ကတန္တိ။ အဘိဓမ္မေ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝဏ္ဏာဘောဂရဟိတာနိ၊ သဟိတာနိ စ ဝိသုံ ဝုတ္တာနိ။ အတ္ထိ ဟိ ဥဘယတ္ထာဘိဘဝနဝိသေသောတိ။ ဟောတု တာဝ၊ ဧဝံ သုတ္တာဘိဓမ္မပါဌဝိသေသတော အဋ္ဌကထာယ ပါဌဘေဒေ ပန ကော အဓိပ္ပါယောတိ? ဝုစ္စတေ – သုတ္တန္တေ ဟိ ပဌမဝိမောက္ခံ ဒွေဓာ ဘိန္ဒိတွာ ပဌမဒုတိယအဘိဘာယတနာနိ ဝုတ္တာနိ၊ ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခါနမ္ပိ အဘိဘဝနပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ အဘိဘာယတနဒွယံ ဝုတ္တံ။

တတိယစတုတ္ထအဘိဘာယတနေသု ဒုတိယဝိမောက္ခေါ၊ ဝဏ္ဏာဘိဘာယတနေသု တတိယဝိမောက္ခေါ စ အဘိဘဝနပ္ပဝတ္တိတော သင်္ဂဟိတော၊ ဣဓ ပန နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဝိမောက္ခါဘိဘာယတနာနိ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝိမောက္ခေ ဝဇ္ဇေတွာ အဘိဘာယတနာနိ ကထိတာနိ။ သဗ္ဗာနိ စ ဝိမောက္ခကိစ္စာနိ ဝိမောက္ခဒေသနာယ ဝုတ္တာနိ၊ တဒေတံ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ’’တိ သုတ္တေ အာဂတဿ အဘိဘာယတနဒွယဿ အဘိဓမ္မေ အဝစနတော ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနဉ္စ သဗ္ဗဝိမောက္ခကိစ္စသာဓာရဏဝစနဘာဝတော ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဝိညာယတိ။ အဝဿဉ္စေတံ ဧဝ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တေဟိ သုတ္တာဘိဓမ္မပါဌဘေဒေ အညံ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ။ အထ ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ နနု အဋ္ဌကထာယမေဝ ‘‘ကသ္မာ ပန ယထာ သုတ္တန္တေ ‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ ပရိတ္တာနီ’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ အဝတွာ ဣဓ စတူသုပိ အဘိဘာယတနေသု အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညိတာဝ ဝုတ္တာ’’တိ ဝတွာ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါနံ အနဘိဘဝနီယတော’’တိ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ? န တံ တဿ ကာရဏဝစနံ၊ အထ ခေါ ကတ္ထစိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ အဝတွာ သဗ္ဗတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိ၊ တဿ စ ကာရဏဝစနံ။ တေနေဝ ဟိ တတ္ထ ဝါ ဣဓ ဝါ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိယေဝ အဘိဘဝိတဗ္ဗာနီ’’တိ တတ္ထေဝ ဝုတ္တံ၊ အနဘိဘဝနီယတာ စ အဇ္ဈတ္တရူပါနံ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ဝိယ အဝိဘူတတ္တာ။ န ဟိ သုဋ္ဌု ဝိဘူတဘာဝမန္တရေန ဉာဏုတ္တရာနံ အာရမ္မဏာဘိဘဝနံ သမ္ဘဝတီတိ။ နနု စ အဋ္ဌကထာယံ ပါဌဒွယဝိသေသဿ ဒေသနာဝိလာသော ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တောတိ? သစ္စံ ဝုတ္တော၊ သော စ ယထာဝုတ္တဝဝတ္ထာနဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဒေသနာဝိလာသော ဟိ နာမ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ပရိယာယဿ ဝိဘာဝနံ၊ န ယဿ ကဿစီတိ။ ဧဝံ တာဝ အဘိဘာယတနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

တတ္ထ ဝိမောက္ခေါတိ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝသပ္ပဝတ္တဇဝနဝီထိသမနန္တရမေဝ ပိတုအင်္ကေ ဝိဿဋ္ဌအင်္ဂပစ္စင်္ဂဿ ဝိယ ဒာရကဿ အာရမ္မဏေ နိရာသင်္ကမေဝ ဟုတွာ ပဌမကပ္ပနာ ဝိယ စ လဟုံ အဝုဋ္ဌဟိတွာ အန္တမသော စတုပဉ္စစိတ္တက္ခဏတော အနောသက္ကိတွာ အာရမ္မဏေ အဘိရတိဝသေန ပဝတ္တဿ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တဿ ဈာနဿေတံ အဓိဝစနံ။ တဉှိ ကသိဏာယတနဝသေန ဝါ အဘိဘာယတနဝသေန ဝါ ဥပ္ပန္နံ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တတ္တာ၊ အာရမ္မဏေ အဓိမုတ္တတာယ စ ‘‘ဝိမောက္ခေါ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ အဋ္ဌကထာယံ –

‘‘ကေနဋ္ဌေန ပန ဝိမောက္ခေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ? အဓိမုစ္စနဋ္ဌေန။ ကော အယံ အဓိမုစ္စနဋ္ဌော နာမ? ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ စ သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌော၊ အာရမ္မဏေ စ အဘိရတိဝသေန သုဋ္ဌု အဓိမုစ္စနဋ္ဌော’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၂၄၈)။

ယဒိ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမေဝ ဝိမောက္ခေါ၊ ကထမဿ အာရမ္မဏစတုက္ကေ ပရိတ္တတာ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ။ အဝသိတာပတ္တဉှိ ဈာနံ ပရိတ္တန္တိ ဝုစ္စတီတိ? နာယံ ဒောသော၊ ပရိပုဏ္ဏဝသိဘာဝပ္ပတ္တံ သန္ဓာယ အပရိပုဏ္ဏဝသိဘာဝပ္ပတ္တဿ ပရိတ္တဘာဝေန တတ္ထ အဓိပ္ပေတတ္တာ၊ တသ္မာ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တမေဝ ဈာနံ ဝိမောက္ခေါ နာမ၊ န ဣတရံ။ ဣတရံ ပန ယဒိ ကသိဏာယတနဝသေန ဥပ္ပန္နံ၊ ကသိဏာယတနံ။ အထ အဘိဘာယတနဝသေန၊ အဘိဘာယတနမေဝါတိ။ ကေစိ ပန ‘‘ပဌမအပ္ပနာတော ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာယ ပဋိပက္ခတော သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တတ္တာ ကသိဏာယတနဝသေန၊ အဘိဘာယတနဝသေန စ ဥပ္ပန္နံ ပဌမကပ္ပနံ ဌပေတွာ သေသံ ဝိမောက္ခေါယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ။

တံ ပနေတံ ဂဏနတော တိဝိဓံ။ ယထာဟ –

‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ၊ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ၊ သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၇၄; ၃.၃၃၉; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉)။

တတ္ထ ရူပီတိ အဇ္ဈတ္တံ ကေသာဒီသု ဥပ္ပါဒိတံ ရူပဇ္ဈာနံ ရူပံ၊ တဒဿ အတ္ထီတိ ရူပီ။ ရူပါနိ ပဿတီတိ ဗဟိဒ္ဓါပိ နီလကသိဏာဒိရူပါနိ ဈာနစက္ခုနာ ပဿတိ။ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓဝတ္ထုကေသု ကသိဏေသု ဈာနပဋိလာဘော ဒဿိတော။ အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီတိ အဇ္ဈတ္တံ နရူပသညီ၊ အတ္တနော ကေသာဒီသု အနုပ္ပါဒိတရူပါဝစရဇ္ဈာနောတိ အတ္ထော။ ဣမိနာ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဗဟိဒ္ဓါဝ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနတာ ဒဿိတာ။ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဣမိနာ သုဝိသုဒ္ဓေသု နီလာဒီသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဈာနာနိ ဒဿိတာနိ။ တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အန္တောအပ္ပနာယံ ‘‘သုဘ’’န္တိ အာဘောဂေါ နတ္ထိ၊ ယော ပန သုဝိသုဒ္ဓံ သုဘကသိဏံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိဟရတိ၊ သော ယသ္မာ ‘‘သုဘ’’န္တိ အဓိမုစ္စနဝသေန ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇိတွာ ဝိဟရတိ၊ တထာ ဒုတိယာဒီနိ၊ တသ္မာ ဧဝံ ဒေသနာ ကတာတိ။ ပဋိသမ္ဘိဒာမဂ္ဂေ ပန ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၂) ဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန သုဘဝိမောက္ခေါ ဝုတ္တော။ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ပန ဗြဟ္မဝိဟာရာနံ ဝိသုံယေဝ အာဂတတ္တာ တံ နယံ ပဋိက္ခိပိတွာ သုနီလကာဒိဝသေနေဝ သုဘဝိမောက္ခေါ အဋ္ဌကထာယံ အနုညာတောတိ ဣဓာပိ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝဝတ္ထာနံ ကတန္တိ ဧဝံ တာဝ ဝိမောက္ခဈာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

ယထာနုရူပန္တိ ဟီနာဒိအနုရူပံ။ ပဌမဇ္ဈာနဉှိ ဟီနံ ကပ္ပဿ တတိယဘာဂါယုကေ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇေ ဥပပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေတိ၊ မဇ္ဈိမံ ဥပဍ္ဎကပ္ပါယုကေ ဗြဟ္မပုရောဟိတေ၊ ပဏီတံ ဧကကပ္ပါယုကေ မဟာဗြဟ္မေ။ တထာ ဒုတိယဇ္ဈာနံ၊ တတိယဇ္ဈာနဉ္စ ဟီနံ ဒွိကပ္ပါယုကေ ပရိတ္တာဘေ၊ မဇ္ဈိမံ စတုကပ္ပါယုကေ အပ္ပမာဏာဘေ၊ ပဏီတံ အဋ္ဌကပ္ပါယုကေ အာဘဿရေ။ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဟီနံ သောဠသကပ္ပါယုကေ ပရိတ္တာသုဘေ၊ မဇ္ဈိမံ ဒွတ္တိံသကပ္ပါယုကေ အပ္ပမာဏသုဘေ၊ ပဏီတံ စတုသဋ္ဌိကပ္ပါယုကေ သုဘကိဏှေ။ ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ပန တိဝိဓမ္ပိ ပဉ္စကပ္ပသတာယုကေ ဝေဟပ္ဖလေ ဥပပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေတိ၊ တဒေဝ တိတ္ထိယေဟိ သညာဝိရာဂဝသေန ဘာဝိတံ ပဉ္စကပ္ပသတာယုကေယေဝ အသညသတ္တေ။ အနာဂါမီဟိ ပန ပုထုဇ္ဇနာဒိကာလေ ပစ္ဆာပိ ဘာဝိတံ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာဓိမုတ္တတာနုက္ကမေန ယထာက္ကမံ သဟဿဒွိသဟဿစတုသဟဿအဋ္ဌသဟဿသောဠသသဟဿကပ္ပါယုကေသု အဝိဟာအတပ္ပါသုဒဿာသုဒဿီအကနိဋ္ဌနာမကေသု ပဉ္စသုဒ္ဓါဝါသေသု ဥပပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေတီတိ ဧဝမေတံ ယထာနုရူပံ သောဠသရူပါဝစရဗြဟ္မလောကူပပတ္တိနိပ္ဖာဒကန္တိ အာဟ ‘‘ယထာနုရူပံ။ပေ.။ ဟောတီ’’တိ။

ယသ္မာ ပန ရူပဘဝေပိ ပဝတ္တိယံ လဘိတဗ္ဗာ ဥပဘောဂသမ္ပတ္တိ ကာမာဝစရဿေဝ ဖလံ၊ တသ္မာ ဣဓ ‘‘ဘဝဘောဂသမ္ပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေတီ’’တိ အဝတွာ ဥပပတ္တိနိပ္ဖာဒနမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧတ္ထ စ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိံ ဥပါဒာယ သဗ္ဗတ္ထ ပရိပုဏ္ဏဿ မဟာကပ္ပဿ ဝသေန ပရိစ္ဆေဒော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ပန အသင်္ချေယျကပ္ပဝသေန။ န ဟိ တတ္ထ ဣတရဝသေန ပရိစ္ဆေဒော သမ္ဘဝတိ ဧကကပ္ပေပိ အဝိနာသာဘာဝေန မဟာကပ္ပဿ စတုတ္ထဘာဂေယေဝ တဿ သဏ္ဌဟနတော။

ရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ

ဣဒာနိ အရူပါဝစရကုသလဿ နိဒ္ဒေသာဝကာသော အနုပ္ပတ္တောတိ တန္နိဒ္ဒေသတ္ထမာဟ ‘‘သေသေသု ပနာ’’တိအာဒိ။ အာကာသကသိဏဝဇ္ဇိတဿ ယဿ ကဿစိ ကသိဏဿ ဥဂ္ဃာဋနတော လဒ္ဓမာကာသံ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသံ။ တတ္ထ ပဝတ္တံ ဝိညာဏန္တိ အာကာသာနဉ္စာယတနမာဟ။ တဉှိ ဒုတိယာရုပ္ပဿ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။ သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာကာရေန၊ ရူပနိမိတ္တဒဏ္ဍာဒာနသမ္ဘဝဒဿနာဒိနာ သဗ္ဗေန ရူပဓမ္မေသု၊ ပထဝီကသိဏာဒိရူပနိမိတ္တေသု တဒာရမ္မဏဇ္ဈာနေသု စ ဒောသဒဿနာကာရေန၊ တေသု ဧဝ ဝါ ရူပနိမိတ္တေသု နိကန္တိပ္ပဟာနအသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာ အာကာရေနာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗာသံ၊ ကုသလာဒိဘေဒေန အနဝသေသာနန္တိ အတ္ထော။ ရူပသညာနန္တိ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဇ္ဈာနာနဉ္စေဝ တဒာရမ္မဏာနဉ္စ။ ရူပါဝစရဇ္ဈာနမ္ပိ ဟိ ‘‘ရူပ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ။ တဒာရမ္မဏမ္ပိ ကသိဏရူပံ ပုရိမပဒလောပေန ‘‘ဒေဝေန ဒတ္တောတိ၊ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ တသ္မာ ဣဓ ရူပေ ရူပဇ္ဈာနေ တံသဟဂတသညာ ရူပသညာတိ ဂဟိတာ၊ သညာသီသေန ဝုတ္တရူပါဝစရဇ္ဈာနာနမေတံ အဓိဝစနံ။ ‘‘ရူပ’’န္တိ သညာ အဿာတိ ရူပသညံ၊ ရူပနာမဝန္တန္တိ အတ္ထော။ တံဂဟိတေန ပထဝီကသိဏာဒိဘေဒဿ တဒာရမ္မဏဿ စေတံ နာမန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘ရူပသညာန’’န္တိ ဟိ သရူပေကသေသဝသေန နိဒ္ဒေသော ကတော။ သမတိက္ကမာတိ ဝိရာဂါ၊ နိရောဓာ စ။ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ဧတာသံ ကုသလဝိပါကကိရိယာဝသေန ပဉ္စဒသန္နံ ဈာနသင်္ခါတာနံ ရူပသညာနံ၊ ဧတေသဉ္စ ပထဝီကသိဏာဒိဝသေန နဝန္နံ အာရမ္မဏသင်္ခါတာနံ ရူပသညာနံ အနဝသေသာနံ သဗ္ဗာကာရေန စ၊ တေသု ဧဝ ဝါ နိကန္တိပ္ပဟာနအသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဒိနာ အာကာရေန ဝိရာဂါ၊ နိရောဓာ စ ဇိဂုစ္ဆနတော စေဝ တပ္ပဋိဗန္ဓဆန္ဒရာဂဝိက္ခမ္ဘနတော စ နိဗ္ဗတ္တံ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာယ သဟဂတံ အရူပါဝစရကုသလစိတ္တံ။ န ဟိ သက္ကာ သဗ္ဗသော အနတိက္ကန္တရူပသညေန တံ နိဗ္ဗတ္တေတုန္တိ။

န ကေဝလံ ဧတာသံယေဝ သမတိက္ကမနတော ဣဒံ နိဗ္ဗတ္တံ၊ အထ ခေါ ပဋိဃသညာဒီနမတ္ထင်္ဂမာဒိတောပီတိ အာဟ ‘‘ပဋိဃသညာန’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ စက္ခါဒီနံ ဝတ္ထူနံ၊ ရူပါဒီနဉ္စ အာရမ္မဏာနံ ပဋိဃာတေန အညမညသမောဓာနသင်္ခါတေန ပဋိဟနနေန ဥပ္ပန္နာ သညာ ပဋိဃသညာ၊ ရူပသညာဒိဒွိပဉ္စသညာနမေတံ အဓိဝစနံ။ ယထာဟ –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ပဋိဃသညာ? ရူပသညာ သဒ္ဒသညာ ဂန္ဓသညာ ရသသညာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ၊ ဣမာ ဝုစ္စန္တိ ပဋိဃသညာယော’’တိ (ဝိဘ. ၆၀၃)။

တာသံ ကုသလာကုသလဝိပါကဘူတာနံ အတ္ထင်္ဂမာ ပဟာနာ အသမုပ္ပါဒာ အပ္ပဝတ္တိကရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ နနု စ ဧတာ ရူပါဝစရဇ္ဈာနသမာပန္နဿာပိ န သန္တိ။ န ဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာပန္နကာလေ ပဉ္စဒွာရဝသေန စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ? သစ္စမေတံ၊ ယထာ ပန ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ အဒုက္ခမသုခံ ဥပေက္ခါသတိပါရိသုဒ္ဓိံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ ဧတ္ထ ပသံသာဝသေန အညတ္ထ ပဟီနာနမ္ပိ သုခဒုက္ခါနံ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ၊ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ ပဟာနာ ရာဂဒောသမောဟာနံ တနုတ္တာ သကဒာဂါမိမဂ္ဂံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ ဧတ္ထ ပဌမမဂ္ဂေယေဝ ပဟီနာနံ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒီနံ ဒုတိယမဂ္ဂေ စ ဝစနံ၊ ဧဝမေဝ ဣမသ္မိံ ဈာနေ ပဋိပဇ္ဇနကာနံ ဥဿာဟဇနနတ္ထံ ဣမဿ ဈာနဿ ပသံသာဝသေန ဧတာသံ ဧတ္ထ ဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အထ ဝါ ကိဉ္စာပိ တာ ရူပါဝစရသမာပန္နဿာပိ န သန္တိ၊ န ပန ပဟီနတ္တာ န သန္တိ။ ကိဉ္စရဟိ ပစ္စယာဘာဝေန။ န ဟိ ရူပါဝစရဘာဝနာ ရူပဝိရာဂါယ သံဝတ္တတိ၊ ရူပါယတ္တာ ဧဝ တာသံ ပဝတ္တီတိ။ အရူပဘာဝနာ ပန ရူပဝိရာဂါယ သံဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ‘‘တာ ဧတ္ထ ပဟီနာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ။ တထာ ဟိ ဧတာသံ ဣတော ပုဗ္ဗေ အပ္ပဟီနတ္တာယေဝ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ သဒ္ဒော ကဏ္ဋကော’’တိ ဝုတ္တော ဘဂဝတာ။ ဣဓ စ ပဟီနတ္တာ ဧဝ အရူပသမာပတ္တီနံ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဝစနာဒီဟိ၊ ‘‘ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခါ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အရူပါ’’တိအာဒိနာ စ အာနေဉ္ဇတာ၊ သန္တဝိမောက္ခတာ စ ဝုတ္တာ။

နာနတ္တသညာနန္တိ နာနတ္တေ ဂေါစရေ ပဝတ္တာနံ၊ နာနတ္တာနံ ဝါ သညာနံ၊ ဝုတ္တာဝသေသာနံ စတုစတ္တာလီသကာမာဝစရသညာနန္တိ အတ္ထော။ ဧတာ ဧဝ ဟိ –

‘‘တတ္ထ ကတမာ နာနတ္တသညာ? အသမာပန္နဿ မနောဓာတုသမင်္ဂိဿ ဝါ မနောဝိညာဏဓာတုသမင်္ဂိဿ ဝါ သညာ သဉ္ဇာနနာ သဉ္ဇာနိတတ္တံ၊ ဣမာ ဝုစ္စန္တိ နာနတ္တသညာယော’’တိ (ဝိဘ. ၆၀၄) –

ဧဝံ ဝိဘင်္ဂေ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တာ။ တာ ပန ယသ္မာ ရူပသဒ္ဒာဒိဘေဒေ နာနတ္တေ နာနာသဘာဝေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တန္တိ၊ ယသ္မာ စ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလသညာ၊ ဒွာဒသ အကုသလသညာ၊ ဧကာဒသ ကာမာဝစရကုသလဝိပါကသညာ၊ ဒွေ အကုသလဝိပါကသညာ၊ ဧကာဒသ ကာမာဝစရကိရိယသညာတိ ဧဝံ စတုစတ္တာလီသပ္ပဘေဒာ နာနာသဘာဝါ၊ အညမညံ အသဒိသာ၊ တသ္မာ ‘‘နာနတ္တသညာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ အမနသိကာရာတိ သဗ္ဗသော အနာဝဇ္ဇနာ အသမန္နာဟာရာ အပစ္စဝေက္ခဏဟေတု ဇဝနပဋိပါဒကေန ဝါ ဘဝင်္ဂစိတ္တဿ အန္တော အကရဏာ ဌပေတွာ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသံ နာနာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အသင်္ခရဏတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဣမိနာ ဟိ နာနတ္တသညာမနသိကာရဟေတူနံ ရူပဓမ္မာနံ သမတိက္ကမောပိ ဝုတ္တော၊ ရူပဇ္ဈာနေ ပန တဒဘာဝတော ‘‘နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ န ဝုတ္တံ။ အထ သမတိက္ကမာဒီနံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ? ဝုစ္စတေ – ယသ္မာ ရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာ စ ဣမိနာ ဈာနေန နိဗ္ဗတ္တိတဘဝေပိ န ဝိဇ္ဇန္တိ၊ အရူပသညာယ ဘာဝနာယ အဘာဝေ စုတိတော ဥဒ္ဓံ ဥပ္ပတ္တိရဟာနံ ရူပသညာပဋိဃသညာနံ ယာဝ အတ္တနော ဝိပါကုပ္ပတ္တိ၊ တာဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိယမာနတ္တာ၊ ပဂေဝ ပန ဣမံ ဈာနံ သမာပန္နကာလေ၊ တသ္မာ ‘‘သမတိက္ကမာ၊ အတ္ထင်္ဂမာ’’တိ ဥဘယထာပိ တာသံ အဘာဝေါယေဝ ဒဿိတော။ နာနတ္တသညာသု ပန ယာ တသ္မိံ ဘဝေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဧကန္တရူပနိဿိတတ္တာ၊ တာ အနောကာသတာယ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ န အရူပဘာဝနာယ နိဝါရိတတ္တာ၊ အနိဝါရိတတ္တာ စ ကာစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ တာသံ အမနသိကာရော အနာဝဇ္ဇနံ အပစ္စဝေက္ခဏံ ဇဝနပဋိပါဒကေန ဝါ ဘဝင်္ဂမနဿ အန္တော အကရဏံ အပ္ပဝေသနံ ဝုတ္တံ။ တတြ ပဝတ္တမာနာနမ္ပိ ဟိ ဈာနံ သမာပန္နဿ တာသံ အမနသိကာရောယေဝ ဣတရထာ ဈာနသမာပတ္တိယာ အဘာဝတော။ ဣတိ သင်္ခေပတော ‘‘ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ’’တိ ဣမိနာ သဗ္ဗရူပါဝစရဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိ သဗ္ဗေသံ ကာမာဝစရစိတ္တစေတသိကာနံ ပဟာနံ၊ အမနသိကာရော စ ဝုတ္တော၊ တီဟိ ပနေတေဟိ သမာဓိဿ ထိရဘာဝေါ ကထိတောတိ။

အာကာသာနဉ္စာယတနသညာသဟဂတန္တိ ဧတ္ထ ပန နာဿ အန္တောတိ အနန္တံ၊ အနန္တံ အာကာသံ အာကာသာနန္တံ၊ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသံ၊ အနန္တတာ ပန ဥပ္ပါဒဝယန္တာဘာဝတော အနန္တမနသိကာရဝသေန ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ န ဟိ ဧတဿ ဥပ္ပါဒန္တော၊ ဝယန္တော ဝါ ပညာယတိ အသဘာဝဓမ္မတ္တာ။ သဘာဝဓမ္မော ဟိ အဟုတွာ သမ္ဘဝနတော၊ ဟုတွာ စ ဝိနဿနတော ဥပ္ပါဒဝယန္တပရိစ္ဆိန္နော၊ နေတရော။ န စ ပနေတံ မနသိ ကရောန္တော ယောဂါဝစရော တဿ ပရိစ္ဆေဒသင်္ခါတမန္တံ ဂဏှာတိ၊ အထ ခေါ ရူပဝိဝေကမတ္တဿေဝ ဂဟဏေန အနန္တဖရဏာကာရေနေဝ မနသိကာရံ ပဝတ္တေတိ၊ တသ္မာ ဥပ္ပါဒဝယန္တဝိရဟတော မနသိကာရဝသေန ဝါ ဧတမနန္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ‘‘အနန္တာကာသ’’န္တိ စ ဝတ္တဗ္ဗေ အနန္တ-သဒ္ဒဿ ပရနိပါတဝသေန ‘‘အာကာသာနန္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အာကာသာနန္တမေဝ အာကာသာနဉ္စံ သံယောဂပရဿ တ-ကာရဿ စ-ကာရံ ကတွာ၊ တဒေဝ အာယတနံ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ ဈာနဿ အာရမ္မဏဘာဝတော အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဒေဝါယတနံ ဝိယာတိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ၊ တသ္မိံ အပ္ပနာပတ္တာ သညာ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာ၊ တာယ သဟဂတံ ဝိညာဏံ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာသဟဂတံ။ အထ ဝါ အာကာသာနဉ္စံ အာယတနမဿာ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မာယ သညာယာတိ အာကာသာနဉ္စာယတနာ၊ သာယေဝ သညာ၊ တာယ ဈာနံ သဟဂတန္တိ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာသဟဂတံ။

ဝိညာဏ။ပေ.။ သဟဂတန္တိ ယဒေတံ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ၊ တံသဘာဝဓမ္မတ္တာ ဥပ္ပါဒာဒိအန္တဝန္တမ္ပိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အနန္တာကာသေ ဖရဏတော အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ အန္တဿ အဂ္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တမနသိကာရတော ဝါ အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏာနန္တံ၊ ‘‘ဝိညာဏာနဉ္စ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိညာဏဉ္စ-သဒ္ဒော တဒတ္ထေ နိရူဠှော အာ-ကာရ န-ကာရလောပေါတိ ဝါ ကတွာ ‘‘ဝိညာဏဉ္စ’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝက္ခတိ –

‘‘ဝိညာဏာနန္တမိစ္စေဝံ၊ ဝတ္တဗ္ဗံ ပနိဒံ သိယာ’’တိ။

အထ ဝါ ဒုတိယာရုပ္ပဝိညာဏေန အဉ္စိတဗ္ဗံ အာရမ္မဏဝသေန ပါပုဏိတဗ္ဗန္တိ ဝိညာဏဉ္စံ။ သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ။

အာကိဉ္စညာ။ပေ.။ သဟဂတန္တိ နာဿ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿ ကိဉ္စနန္တိ အကိဉ္စနံ၊ အန္တမသော ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ အဝသိဋ္ဌံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သတိ ဟိ ဘင်္ဂမတ္တေပိ တဿ သကိဉ္စနတာ သိယာ။ အကိဉ္စနဿ ဘာဝေါ အာကိဉ္စညံ၊ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏာဘာဝဿေတံ အဓိဝစနံ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။

နေဝသညာ။ပေ.။ သဟဂတန္တိ ဟေဋ္ဌိမဈာနေသု ဝိယ ဩဠာရိကာယ သညာယ အဘာဝတော နေဝဿ သညာ အတ္ထီတိ နေဝသညံ၊ သုခုမာယ စ သညာယ အတ္ထိတာယ နာဿ သညာ နတ္ထီတိ နာသညံ၊ နေဝသညဉ္စ တံ နာသညဉ္စေတိ နေဝသညာနာသညံ၊ စတုတ္ထာရုပ္ပဇ္ဈာနံ။ ယဒိ ဧဝံ ‘‘နေဝသညနာသည’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ? သစ္စမေတံ။ ဝစနသောဘနတ္ထံ ပန ဒီဃံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ နေဝဿ သညာ နာသညာတိ ဧဝံ ဧကဇ္ဈံ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသဝသေန ‘‘နေဝသညာနာသည’’န္တိ ဝုတ္တံ။ နေဝသညာနာသညဉ္စ တံ အာယတနဉ္စ မနာယတနဓမ္မာယတနပရိယာပန္နတ္တာတိ နေဝသညာနာသညာယတနံ၊ တေန သမ္ပယုတ္တံ သညာသဟဂတံ နေဝသညာနာသညာယတနသညာသဟဂတံ။ အထ ဝါ သညာယေဝ ပဋုသညာကိစ္စကရဏေ အသမတ္ထတာယ နေဝသညာ၊ ဥဏှောဒကေ တေဇောဓာတု ဝိယ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ နာသညာတိ နေဝသညာနာသညာ၊ သာ ဧဝ သေသဓမ္မာနံ နိဿယပစ္စယတာယ၊ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဓမ္မာယတနပရိယာပန္နတာယ ဧဝ ဝါ အာယတနန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနံ၊ နေဝသညာနာသညာယတနဘူတာယ သညာယ သဟဂတန္တိ နေဝသညာနာသညာယတနသညာသဟဂတံ။

ယထာနုရူပံ။ပေ.။ နိပ္ဖာဒကန္တိ ‘‘ပဌမာရုပ္ပဘူမိယာ ပဌမံ၊ ဒုတိယာရုပ္ပဘူမိယာ ဒုတိယ’’န္တိအာဒိနာ အတ္တနော အနုရူပဝသေန စတူသု အရူပဘူမီသု ဥပပတ္တိသာဓကံ။ တာသု ပန ပဌမာ ဝီသတိသဟဿကပ္ပါယုကာ ဟောတိ၊ ဒုတိယာ စတ္တာလီသသဟဿကပ္ပါယုကာ၊ တတိယာ သဋ္ဌိသဟဿကပ္ပါယုကာ၊ စတုတ္ထာ ပန စတုရာသီတိသဟဿကပ္ပါယုကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

အရူပါဝစရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ

ဧဝံ တိဝိဓမ္ပိ လောကိယကုသလံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ လောကုတ္တရကုသလံ နိဒ္ဒိသန္တော အာဟ ‘‘ဣတရံ ပနာ’’တိအာဒိ။ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော၊ သော တိဝိဓော – သင်္ခါရလောကော သတ္တလောကော ဘာဇနလောကောတိ။ တတော ဣဒံ ဥတ္တရတီတိ လောကုတ္တရံ။ စတ္တာရောပိ ဟိ မဂ္ဂါ ဥပါဒာနက္ခန္ဓသင်္ခါတသင်္ခါရလောကတော ဥတ္တရန္တိ အနာသဝဘာဝေန။ သတ္တလောကေသု စ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အနရိယလောကတော ဥတ္တရတိ၊ သကဒာဂါမိမဂ္ဂေါ သောတာပန္နလောကတော၊ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သကဒာဂါမိလောကတော၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အနာဂါမိလောကတော ဥတ္တရတိ။ ဘာဇနလောကေသု ပန ပဌမမဂ္ဂေါ အပါယလောကတော ဥတ္တရတိ၊ သကဒာဂါမိမဂ္ဂေါ ကာမလောကေကဒေသတော၊ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ သကလကာမလောကတော၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ရူပါရူပလောကတော ဥတ္တရတိ။ ဣတိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ မဂ္ဂစိတ္တံ တိဝိဓလောကတော ဥတ္တရတီတိ လောကုတ္တရံ၊ ကုစ္ဆိတသလနာဒိတော ပန ကုသလံ၊ စိန္တနာဒိတော စိတ္တဉ္စာတိ လောကုတ္တရကုသလစိတ္တံ။ ဖလံ ပန လောကတော ဥတ္တိဏ္ဏတ္တာ လောကုတ္တရံ၊ ဥဘယမ္ပိ ဝါ သဟ နိဗ္ဗာနေန ဥပါဒာနက္ခန္ဓသင်္ခါတလောကတော ဥတ္တရံ ဝိသိဋ္ဌတရန္တိ လောကုတ္တရံ။ ယထာဟ ‘‘ယာဝတာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ၊ ဝိရာဂေါ တေသံ ဓမ္မာနံ အဂ္ဂမက္ခါယတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀)။

နိယတာနိယတဝတ္ထုကဘေဒတောတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ပရတောဃောသပစ္စယေန ဝိနာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော အရူပဘဝေ သမ္ဘဝေါ နတ္ထီတိ တံ နိယတဝတ္ထုကံ၊ ဣတရံ ပန သတ္တဝိဓမ္ပိ ပရတောဃောသံ ဝိနာပိ ဝိပဿနာဗလေနေဝ နိပ္ဖဇ္ဇနတော တတ္ထာပိ သမ္ဘဝတီတိ အနိယတဝတ္ထုကံ။

တီဟိ။ပေ.။ တိဝိဓန္တိ လောကုတ္တရဝိမောက္ခါနံ ဒွာရဘာဝတော ဝိမောက္ခမုခသင်္ခါတာဟိ သုညတာနုပဿနာဒီဟိ တီဟိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဟိ ပတ္တဗ္ဗတော ဣဒံ လောကုတ္တရကုသလံ တိဝိဓံ သုညတံ အနိမိတ္တံ အပ္ပဏိဟိတန္တိ။ ကတမေ ပန တေ လောကုတ္တရဝိမောက္ခါတိ? နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ။ ယထာဟ ‘‘စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ နိဗ္ဗာနဉ္စ၊ အယံ အနာသဝေါ ဝိမောက္ခေါ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၃)။ ဣမာနိ ဟိ သံကိလေသဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမောက္ခါ နာမ။ တာနိ ပန ပစ္စေကံ သုညတော ဝိမောက္ခေါ၊ အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခေါ၊ အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခေါတိ တိဝိဓာနိ။ ယထာဟ ‘‘တယောမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိမောက္ခါ – သုညတော ဝိမောက္ခေါ၊ အနိမိတ္တော ဝိမောက္ခေါ၊ အပ္ပဏိဟိတော ဝိမောက္ခေါ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉)။ ဣဓ ပန ကုသလာဓိကာရတ္တာ စတုမဂ္ဂသင်္ခါတာယေဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ။

သုညတာဒိနာမလာဘော စ နေသံ အာဂမနတော၊ သဂုဏတော၊ အာရမ္မဏတော စ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တထာ ဟိ အာဂစ္ဆတိ မဂ္ဂေါ၊ ဖလဉ္စ ဧတေနာတိ အာဂမနံ။ တဉှိ ဒုဝိဓံ မဂ္ဂါဂမနံ၊ ဖလာဂမနဉ္စ။ တေသု ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ မဂ္ဂါဂမနံ၊ အရိယမဂ္ဂေါ ဖလာဂမနံ။ တတ္ထ မဂ္ဂဿ အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂါဂမနံ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ဖလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဖလာဂမနံ။ ဣဓ ပန မဂ္ဂဿ အာဂတတ္တာ မဂ္ဂါဂမနံ ဂဟိတန္တိ။ တတော အာဂမနတော။ သဂုဏတောတိ သဘာဝတော။ အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏဓမ္မတော။

ယော ဟိ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ အနတ္တလက္ခဏပဋိဝေဓဝသပ္ပဝတ္တာယ အနတ္တာနုပဿနာယ ဝသေန မဂ္ဂံ ပဋိလဘတိ၊ တဿ သာ အနုပဿနာ အသုညတ္တကရာနံ အတ္တာဘိနိဝေသပစ္စယာနံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘိတဘာဝေန တေဘူမကဓမ္မာနံ အတ္တသုညတာယ ယာထာဝတော ဂဟဏတော သုညတာနုပဿနာ နာမ ဟောတိ။ တာယ ပန ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ သုညတာယ အာဂတတ္တာ သုညတော နာမ။ တေနာဟ ‘‘အနတ္တတော မနသိကရောန္တော သုညတဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇)။

ယော ပန သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ အနိစ္စလက္ခဏပဋိဝေဓဝသပ္ပဝတ္တာယ အနိစ္စာနုပဿနာယ မဂ္ဂံ ပဋိလဘတိ၊ တဿ သာ အနုပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဂါဟကရာနံ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ဓုဝဘာဝူပဋ္ဌာနသင်္ခါတနိစ္စနိမိတ္တာဒိနော အဂ္ဂဟဏတော အနိမိတ္တာနုပဿနာ နာမ။ တာယ ပန လဒ္ဓမဂ္ဂေါ အနိမိတ္တာယ အာဂတတ္တာ အနိမိတ္တော နာမ။ တေနာဟ ‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောန္တော အနိမိတ္တဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၇)။

ယော ပန သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဒုက္ခလက္ခဏပဋိဝေဓဝသပ္ပဝတ္တာယ ဒုက္ခါနုပဿနာယ ဝသေန မဂ္ဂံ ပဋိလဘတိ၊ တဿ သာ အနုပဿနာ တဏှာပဏိဓာနဿ ဝိက္ခမ္ဘနေန ပဏိဓိဝိရဟိတတ္တာ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ နာမ။ တာယ ပန လဒ္ဓမဂ္ဂေါ အပ္ပဏိဟိတာယ အာဂတတ္တာ အပ္ပဏိဟိတော နာမ။ တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခတော မနသိကရောန္တော အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခေန ဝိမုစ္စတီ’’တိ။ အယံ တာဝဿ အာဂမနဝသေန နာမလာဘော။

အတ္တနော ပန ရာဂါဒီဟိ သုညတတ္တာ၊ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟိတတ္တာ၊ တဏှာပဏိဓိအဘာဝတော စ သဂုဏတော၊ ရာဂါဒိသုညဿေဝ၊ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟိတဿ၊ ပဏိဓိဝိပ္ပမုတ္တဿ စ နိဗ္ဗာနဿ အာရမ္မဏကရဏတော အာရမ္မဏတော စ သုညတာဒိဝိမောက္ခေါ နာမ ဟောတီတိ ဧဝမဿ သဂုဏာရမ္မဏေဟိ နာမလာဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သော စ ခေါ သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ၊ နော အဘိဓမ္မပရိယာယေန။ သုတ္တန္တကထာ ဟိ ပရိယာယဒေသနာ၊ ဣတရာ နိပ္ပရိယာယဒေသနာ၊ တသ္မာ သဂုဏာရမ္မဏတော နာမဿ သဗ္ဗသာဓာရဏဘာဝေန အဝဝတ္ထာနကရတ္တာ ပရိယာယဘာဝတော သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ လာဘော၊ အာဂမနတော ပန အဘိဓမ္မပရိယာယေနပိ ဝဝတ္ထာနကရဘာဝေန နိပ္ပရိယာယတ္တာ။ တေနေဝ ဟိ အာစရိယေန ‘‘တီဟိ ဝိမောက္ခမုခေဟိ ပတ္တဗ္ဗတော တိဝိဓ’’န္တိ ဝိမောက္ခမုခမေဝ ဓုရံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ န ‘‘သုညတာဒိနာမတော တိဝိဓ’’န္တိ။ အနိမိတ္တနာမံ ပနေတ္ထ အာဂမနတောပိ သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ လဗ္ဘတိ အဘိဓမ္မေ မဂ္ဂံ ပတိ အနိမိတ္တနာမဿ အနုဒ္ဓတတ္တာ။ အနုဒ္ဓဋတ္တံ ပန န အနုဒ္ဓရိတဗ္ဗတာမတ္တေန၊ အထ ခေါ နိပ္ပရိယာယတော တဿ မဂ္ဂေ အလဗ္ဘနတော။ ကိဉ္စာပိ ဟိ အယံ ဝိပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တံ ဥဂ္ဃာဋေန္တီ ပဝတ္တတိ၊ သင်္ခါရနိမိတ္တဿ ပန အနိဿဇ္ဇနတော န နိပ္ပရိယာယတော အနိမိတ္တနာမံ လဘတိ။ ယံ ပနေတံ သုတ္တေ –

‘‘အနိမိတ္တဉ္စ ဘာဝေဟိ၊ မာနာနုသယမုဇ္ဇဟ;

တတော မာနာဘိသမယာ၊ ဥပသန္တော စရိဿသီ’’တိ။ (သု. နိ. ၃၄၄) –

မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တဘာဝဝစနံ၊ တံ ယထာဝုတ္တပရိယာယဝသေန လဗ္ဘမာနံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ။ အဘိဓမ္မေ ပန ယာ သယမ္ပိ နိပ္ပရိယာယတော အနိမိတ္တနာမံ န လဘတိ၊ သာ ကထံ မဂ္ဂဿ တံ ဒဒေယျာတိ မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တနာမံ န ဥဒ္ဓဋံ။ ယဒိ ဧဝံ သုညတနာမေနပိ ဣဒံ သမာနံ။ အနတ္တာနုပဿနာပိ ဟိ ကိဉ္စာပိ ပုဂ္ဂလသုညတံ ဂဏှာတိ၊ ဓမ္မသုညတံ ပန န ဂဏှာတီတိ သယံ နိပ္ပရိယာယေန သုညတာနုပဿနာ နာမ န ဟောတီတိ သုညတနာမမ္ပိ မဂ္ဂဿ န ဒဒေယျ။ အထ ပုဂ္ဂလသုညတာဂ္ဂဟဏမတ္တေန သယံ သုညတာနုပဿနာ ဟုတွာ မဂ္ဂဿ တံ ဒဒေယျ၊ အနိစ္စာနုပဿနာပိ သင်္ခါရနိမိတ္တဿ ဂဟဏေပိ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဥဂ္ဃာဋနတော သယံ အနိမိတ္တာနုပဿနာ ဟုတွာ မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တနာမံ ဒဒေယျာတိ? န ဣဒမေဝံ၊ နိစ္စာဒိနိမိတ္တုဂ္ဃာဋနေန အနိမိတ္တဘာဝဿ နိပ္ပရိယာယေန မဂ္ဂေ အလဗ္ဘနတော နိစ္စာဒိနိမိတ္တုဂ္ဃာဋနဿပိ ပရိယာယဘာဝတော။ နနု ဣဒမ္ပိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနံ။ သုညတအပ္ပဏိဟိတဘာဝေါပိ ဟိ နိပ္ပရိယာယေန အမဂ္ဂေ န လဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလသုညတဂ္ဂဟဏဿ၊ ပဏိဓိသောသနဿ စ ဥဇုကံ မဂ္ဂေနေဝ နိပ္ဖဇ္ဇနတော၊ တသ္မာ သုညတာနုပဿနာပိ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာပိ ပရိယာယေနေဝ တံ တံ နာမံ လဘန္တီတိ မဂ္ဂဿ နိပ္ပရိယာယတော နာမံ န ဒေန္တီတိ? န၊ တတော လဒ္ဓအရိယမဂ္ဂဿ နိပ္ပရိယာယတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေနေဝ သုညတအပ္ပဏိဟိတနာမသမ္ဘဝတော။ ကထံ? ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒံ သရဘင်္ဂသတ္ထာရာဒိကာလေပိ ဒုဗ္ဗိဇာနီယဘာဝေန သုခုမဿ အနတ္တလက္ခဏဿ ပညာယ ဧဝ ဂေါစရဘာဝတော အနတ္တာနုပဿနာယ အနုပဿနတော မဂ္ဂက္ခဏေ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ။ ယထာဟ – ‘‘အနတ္တတော မနသိကရောတော ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၂၁)။

တဉ္စ ပန သယံ အတ္တာဘိနိဝေသသမုဂ္ဃာဋနတော၊ အရိယမဂ္ဂပရိယာပန္နတ္တာ စ နိပ္ပရိယာယတောဝ သုညတနာမံ လဘတိ။ ဒုက္ခါနုပဿနာယ သမာဓိဝိပစ္စနီကဿ ပဏိဓိသင်္ခါတရာဂဿ သောသနတော တဿာ ဝသေန အနုပဿန္တဿ မဂ္ဂက္ခဏေ သမာဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ။ ယထာဟ – ‘‘ဒုက္ခတော မနသိကရောတော သမာဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတီ’’တိ။ တဉ္စ ပန သယံ ပဏိဓိသောသနတော၊ အရိယမဂ္ဂပရိယာပန္နတ္တာ စ နိပ္ပရိယာယတောဝ အပ္ပဏိဟိတနာမံ လဘတိ။ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ပန အနိစ္စဘာဝံ အာဂမနတော သုတွာ ပစ္ဆာ သယံ ပစ္စက္ခတော ပဿတော ‘‘အနိစ္စမေဝ ဝတ သော ဘဂဝါ ‘အနိစ္စ’န္တိ အာဟာ’’တိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါဗာဟုလ္လပဋိလာဘတော အနိစ္စာနုပဿနာယ မနသိကရောတော မဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ။ ယထာဟ – ‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတီ’’တိ။ တံ ပန သယံ သင်္ခါရနိမိတ္တတော ဝုဋ္ဌဟန္တမ္ပိ အရိယမဂ္ဂပရိယာပန္နံ န ဟောတီတိ နိပ္ပရိယာယတော အနိမိတ္တနာမံ န လဘတိ၊ တသ္မာ ယထာ ကာယကမ္မာဓိကံ စိတ္တံ ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ သုညတသင်္ခါတပညိန္ဒြိယာဓိမတ္တော မဂ္ဂေါ သုညတနာမံ လဘတိ၊ အပ္ပဏိဟိတသင်္ခါတသမာဓိန္ဒြိယာဓိမတ္တော အပ္ပဏိဟိတနာမံ၊ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဓိမတ္တော ပန သဒ္ဓါယ အနိမိတ္တနာမာလာဘတော သယမ္ပိ တံ န လဘတိ။ ယဒိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန သုညတာဒိနာမာလာဘော၊ အထ ကထံ ‘‘အာဂမနတော’’တိ ဝုတ္တံ? သစ္စံ၊ အာဂမနတော အဓိမတ္တဿ ပန ဣန္ဒြိယဿ ဝသေန လဒ္ဓနာမမ္ပိ အာဂမနတောဝ လဒ္ဓံ ဟောတိ။

အထ ဝါ အဘိဓမ္မပရိယာယေနပိ သုညတဘာဝေါ နာမ ပုဂ္ဂလသုညတာယေဝါတိ ပုဂ္ဂလသုညတဂ္ဂါဟိတာယ အနတ္တာနုပဿနာယ သုညတနာမံ နိပ္ပရိယာယတောဝ လဗ္ဘတိ။ ပဏိဓိ နာမ ရာဂါဒိကာ ဧဝါတိ ရာဂါဒိသောသိတာယ ဒုက္ခါနုပဿနာယ အပ္ပဏိဟိတနာမမ္ပိ နိပ္ပရိယာယတောဝ လဗ္ဘတိ။

နိမိတ္တန္တိ ပန ဌပေတွာ သုတ္တန္တပရိယာယံ အဘိဓမ္မပရိယာယေန သင်္ခါရနိမိတ္တံ ဟောတီတိ သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟိတာယ အနိစ္စာနုပဿနာယ အနိမိတ္တနာမံ နိပ္ပရိယာယတော န လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ နိပ္ပရိယာယတော သုညတအပ္ပဏိဟိတနာမိကာနံ အနတ္တဒုက္ခါနုပဿနာနံ ဝသေန ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေါ အာဂမနတော သုညတအပ္ပဏိဟိတနာမံ လဘတိ၊ အနိမိတ္တနာမံ ပန ပရိယာယတောဝ လဘတိ။ တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနိမိတ္တနာမံ ပနေတ္ထ အာဂမနတောပိ သုတ္တန္တပရိယာယေနေဝ လဗ္ဘတိ အဘိဓမ္မေ မဂ္ဂံ ပတိ အနိမိတ္တနာမဿ အနုဒ္ဓဋတ္တာ’’တိ။ ဣတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဝိမောက္ခါနံ ပဝေသနဒွာရဘာဝတော သုညတာနုပဿနာဒိနာမိကာ အနတ္တာနုပဿနာဒိကာ တိဿော အနုက္ကမေန ဗလဝဘာဝံ ပတွာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဘူတာ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘တီဏိ ခေါ ပနိမာနိ ဝိမောက္ခမုခါနိ လောကနိယျာနာယ သံဝတ္တန္တိ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရေ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတော သမနုပဿနတာယ အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု မနောသမုတ္တေဇနတာယ အပ္ပဏိဟိတာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ၊ သဗ္ဗဓမ္မေ ပရတော သမနုပဿနတာယ သုညတာယ စ ဓာတုယာ စိတ္တသမ္ပက္ခန္ဒနတာယ၊ ဣမာနိ တီဏိ ဝိမောက္ခမုခါနိ လောကနိယျာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၉)။

ဧတ္ထ ဟိ ပရိစ္ဆေဒပရိဝဋုမတောတိ ဥဒယဗ္ဗယဝသေန ပရိစ္ဆေဒတော စေဝ ပရိဝဋုမတော စ။ အနိစ္စာနုပဿနာ ဟိ ‘‘ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ သင်္ခါရာ နတ္ထီ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ တေသံ ဂတိံ သမန္နေသမာနာ ဝယတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧတ္ထေဝ အန္တရဓာယန္တီတိ ပရိဝဋုမတော ပရိယန္တတော သမနုပဿတိ။ သမနုပဿနတာယာတိ သမ္မဒေဝ အနုပဿနတာယ သံဝတ္တန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ မနောသမုတ္တေဇနတာယာတိ စိတ္တသံဝေဇနတာယ။ ဒုက္ခါနုပဿနေန ဟိ သင်္ခါရေသု စိတ္တံ သံဝိဇ္ဇတိ။ ပရတော သမနုပဿနတာယာတိ ‘‘နာဟံ၊ န မမ’’န္တိ ဧဝံ အနတ္တတော သမနုပဿနတာယ။ ဣတိ ဣမာနိ တီဏိ ပဒာနိ အနိစ္စာနုပဿနာဒီနံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ တေနေဝ စ တဒနန္တရေ ပဉှာဝိဿဇ္ဇနေ –

‘‘အနိစ္စတော မနသိကရောတော ခယတော သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ ဒုက္ခတော မနသိကရောတော ဘယတော သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ အနတ္တတော မနသိကရောတော သုညတော သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၉) –

ဝုတ္တံ။ နနု စေတ္ထ အဘိဓမ္မာဝတာရဿ ဘာသမာနတ္တာ အဘိဓမ္မပရိယာယေနေဝ ဝိမောက္ခမုခါနိ စ ဝဝတ္ထပေတုံ ယုတ္တန္တိ? သစ္စံ၊ အနိစ္စာနုပဿနာယပိ ပန မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ ပကာသနတ္ထံ သုတ္တန္တပရိယာယေနပိ ဧကံ ဝဝတ္ထာနံ ကတံ၊ တထာ ဝုဋ္ဌိတော ပန မဂ္ဂေါ အဘိဓမ္မပရိယာယေန သုဒ္ဓိကပဋိပဒာယမေဝ သင်္ဂယှတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

စတုမဂ္ဂယောဂဘေဒတောတိ သောတာပတ္တိအာဒီဟိ စတူဟိ အရိယမဂ္ဂေဟိ သမ္ပယောဂပ္ပဘေဒတော။ အရိယမဂ္ဂါနံ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌာဒိအဋ္ဌင်္ဂသဘာဝတ္တာ၊ တေသဉ္စ သဗ္ဗလောကုတ္တရေ အတ္ထိတာယ ဘင်္ဂဝသေန အဘေဒေပိ ဣန္ဒြိယာနံ အပါဋဝပါဋဝတရတမဘာဝေန သစ္ဆိကိရိယာဝိသေသတော ကိလေသာနံ ပဟာနဘေဒော ဟောတီတိ တံဝသေန စတုဗ္ဗိဓတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ တေနေဝါဟ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာ’’တိအာဒိ။ သတိ ဝိဇ္ဇမာနေ ပဉ္စက္ခန္ဓသင်္ခါတေ ကာယေ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ သယံ ဝါ တတ္ထ သတိ ဒိဋ္ဌိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု အတ္တတ္တနိယာဘိနိဝေသဝသေန ပဝတ္တာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ။ သာ ပန ဧကေကသ္မိံ ခန္ဓေ စတုဓာ အဘိနိဝေသနဝသေန ဝီသတိဝိဓာ ဟောတိ။ တထာ ဟိ ကောစိ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ ‘‘ယံ ရူပံ၊ သော အတ္တာ၊ ယော အတ္တာ၊ တံ ရူပံ၊ ယထာ ဒီပဿ ဝဏ္ဏောယေဝ အစ္စိ၊ အစ္စိယေဝ ဝဏ္ဏော’’တိ။ ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ၊ ဆာယာဝန္တံ ဝိယ ရုက္ခံ။ အတ္တနိ ဝါ ရူပံ၊ ပုပ္ဖေ ဝိယ ဂန္ဓံ။ ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ၊ သမုဂ္ဂေ ဝိယ မဏိ။ ဧဝံ ဝေဒနာဒီသုပိ ‘‘ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တတ္ထ ယော ပဉ္စဝိဓော အဗျတိရိတ္တအတ္တာဘိနိဝေသော၊ သာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ။ ယော ပန ပန္နရသဝိဓော ဗျတိရိတ္တအတ္တာဘိနိဝေသော၊ သာ သဿတဒိဋ္ဌီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

သဘာဝံ ဝိစိနန္တော တာယ ကိစ္ဆတိ ကိလမတီတိ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ တိကိစ္ဆိတုံ ဒုက္ကရတာယ ဝါ ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာ ဉာဏပတိကာရော ဣမိဿာတိ ဝိစိကိစ္ဆာ။ သာ ပန –

‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတိ၊ ဓမ္မေ၊ သင်္ဃေ၊ သိက္ခါယ၊ ပုဗ္ဗန္တေ၊ အပရန္တေ၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ၊ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခတိ ဝိစိကိစ္ဆတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၀၀၈ ထောကံ. ဝိသဒိသံ) –

ဧဝံ ဗုဒ္ဓါဒီသု ကင်္ခါဝသေန အဋ္ဌဝတ္ထုကာ၊

‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါနံ၊ န နု ခေါ အဟောသိံ၊ ကိံ နု ခေါ အဟောသိံ၊ ကထံ နု ခေါ အဟောသိံ၊ ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါနံ၊ ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟမနာဂတမဒ္ဓါနံ၊ န နု ခေါ ဘဝိဿာမိ၊ ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ၊ ကထံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ၊ ကိံ ဟုတွာ ကိံ ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟမနာဂတမဒ္ဓါနံ၊ ဧတရဟိ ဝါ ပန ပစ္စုပ္ပန္နမဒ္ဓါနံ အဇ္ဈတ္တံ ကထံကထီ ဟောတိ၊ အဟံ နု ခေါသ္မိ၊ နော နု ခေါသ္မိ၊ ကိံ နု ခေါသ္မိ၊ ကထံ နု ခေါသ္မိ၊ အယံ နု ခေါ သတ္တော ကုတော အာဂတော၊ သော ကုဟိံ ဂါမီ ဘဝိဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀) –

ဧဝံ ပုဗ္ဗန္တာဒယော အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိဝသေန သောဠသဝတ္ထုကာ စ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ။

တတ္ထ သတ္ထရိ ကင်္ခန္တော တဿ ရူပကာယဓမ္မကာယာနံ ဝိဇ္ဇမာနတံ၊ အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ ကင်္ခတိ၊ ဓမ္မေ ကင်္ခန္တော တဿ သွာက္ခါတဒွာက္ခါတဘာဝေ ကင်္ခတိ၊ သင်္ဃေ ကင်္ခန္တော တဿ သုပ္ပဋိပန္နဝိပ္ပဋိပန္နတာဒိဘာဝေ ကင်္ခတိ၊ သိက္ခါယ ကင်္ခန္တော တဿာ သုပညတ္တဒုပ္ပညတ္တဘာဝံ ကင်္ခတိ၊ ပုဗ္ဗန္တေ ကင်္ခန္တော သဿတာကာရံ၊ အဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိအာကာရဉ္စ နိဿာယ အတီတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတံ၊ အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ ကင်္ခတိ၊ အပရန္တေ ကင်္ခန္တော သဿတာကာရံ၊ ဥစ္ဆေဒာကာရဉ္စ နိဿာယ အနာဂတေ အတ္တနော ဥပ္ပတ္တိံ၊ အနုပ္ပတ္တိဉ္စ ကင်္ခတိ၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ ကင်္ခန္တော ပစ္စုပ္ပန္နေ အတ္တနော အတ္ထိဘာဝံ၊ နတ္ထိဘာဝဉ္စ ကင်္ခတိ။ ပစ္စုပ္ပန္နော ဟိ အဒ္ဓါ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂကောဋ္ဌာသဝန္တတာယ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ယုတ္တံ ပန တံ အာရဗ္ဘ ကင်္ခါဇနနန္တိ? ယုတ္တံ၊ အယုတ္တန္တိ ကာ ဧတ္ထ စိန္တာ။ ဥမ္မတ္တကော ဝိယ ဟိ ဗာလပုထုဇ္ဇနော။ တသ္မာ သော ယံ ကိဉ္စိ ကင်္ခတိယေဝ။ တေနေဝ စ သောဠသဝတ္ထုကဝိစိကိစ္ဆာနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဧတရဟိ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာစရိယာ ပန ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တောတိ အတီတာနာဂတေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ တဒုဘယမာရဗ္ဘ ကင်္ခန္တော ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ ကင်္ခတီ’’တိပိ ဝဒန္တိ။ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခန္တော ပန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပစ္စယာနံ၊ သင်္ခါရာဒီနဉ္စ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုဟေတုသမုပ္ပန္နဘာဝဿ သဗ္ဘာဝါသဗ္ဘာဝံ ကင်္ခတီတိ ဧဝံ တာဝ အဋ္ဌဝတ္ထုကကင်္ခါယ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

သောဠသဝတ္ထုကာ ပန ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ။ပေ.။ န နု ခေါ အဟောသိ’’န္တိ ကင်္ခန္တော ဝုတ္တနယေနေဝ အတီတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနတံ ကင်္ခတိ။ ကိံ နု ခေါ အဟောသိန္တိ ဇာတိလိင်္ဂုပပတ္တိယော နိဿာယ ‘‘ခတ္တိယော နု ခေါ အဟောသိံ၊ ဗြာဟ္မဏာဒီသု ဂဟဋ္ဌာဒီသု ဒေဝါဒီသု အညတရော နု ခေါ’’တိ ကင်္ခတိ။ ကထံ နု ခေါတိ သဏ္ဌာနာကာရံ နိဿာယ ‘‘ဒီဃော နု ခေါ အဟောသိံ၊ ရဿဩဒာတကာဠာဒီနဉ္စ အညတရော’’တိ ကင်္ခတိ။ ဣဿရနိမ္မာနာဒီနိ နိဿာယ ‘‘ကေန နု ခေါ ပကာရေန အဟောသိ’’န္တိ နိဗ္ဗတ္တနာကာရတော ကင်္ခတီတိ ဝဒန္တိ။ ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိန္တိ ဇာတိအာဒီနိ နိဿာယ ‘‘ခတ္တိယော ဟုတွာ နု ခေါ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိံ။ပေ.။ ဒေဝေါ ဟုတွာ နု ခေါ မနုဿော အဟောသိ’’န္တိ အတ္တနော အပရာပရံ ပဝတ္တိံ ကင်္ခတိ။ ဘဝိဿာမိ နု ခေါ၊ န နု ခေါတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အနာဂတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနတံ ကင်္ခတိ။ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿာမီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ။ အဟံ နု ခေါသ္မိ၊ န နု ခေါသ္မီတိ ဣဒာနိ အတ္တနော အတ္ထိဘာဝံ၊ နတ္ထိဘာဝဉ္စ ကင်္ခတိ။ တတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ။ ကိံ နု ခေါသ္မီတိ ခတ္တိယာဒိကောဝ သမာနော အတ္တနော ခတ္တိယာဒိဘာဝံ ကင်္ခတိ။ ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ။ ကထံ နု ခေါသ္မီတိ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ ဇီဝေါ နာမ အတ္ထီ’’တိ ဂဟေတွာ တဿ ဒီဃာဒိဘာဝံ ကင်္ခတိ။ ပစ္စုပ္ပန္နံ ပန အတ္တနော သရီရသဏ္ဌာနံ အဇာနန္တော နာမ နတ္ထိ။ ကုတော အာဂတော၊ ကုဟိံ ဂါမီ ဘဝိဿတီတိ အတ္တဘာဝဿ အာဂတဂတဋ္ဌာနာနိ ကင်္ခတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

သီလဉ္စ ဝတဉ္စ သီလဗ္ဗတံ၊ တတ္ထ ဂေါသီလာဒိအသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ သမာဒာနဝသေန သီလံ၊ အဝီတိက္ကမဝသေန ဝတံ။ ဥဘယထာပိ ဝါ သီလံ၊ တပေါကမ္မဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ဝတံ။ ဂဝါဒိပကတိဘာဝတော အတ္တနော ဝါ ဂဝါဒိဘာဝါဓိဋ္ဌာနံ သီလံ၊ ‘‘ဂစ္ဆန္တော ဘက္ခေတိ၊ တိဋ္ဌန္တော မုတ္တေတီ’’တိအာဒိနာ ဂဝါဒိကိရိယာယ ကရဏံ ဝတံ။ တံတံအကိစ္စသမ္မသတော ဝါ နိဝတ္တိ သီလံ၊ တံသမာဒာနဝတော ဝေသဘောဇနကိစ္စစရဏာဒိဝိသေသပဋိပတ္တိ ဝတံ။ သဘာဝံ အတိက္ကမ္မ ပရတော အာမသနံ ဂဟဏန္တိ ပရာမာသော၊ သီလဗ္ဗတဿ ပရာမာသော သီလဗ္ဗတပရာမာသော။ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သီလေန သုဒ္ဓိ၊ ဝတေန သုဒ္ဓိ၊ သီလဗ္ဗတေန သုဒ္ဓီတိ ဧဝံ အသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ‘‘သုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ပဝတ္တဿ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿေတံ အဓိဝစနံ။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ စ ဝိစိကိစ္ဆာ စ သီလဗ္ဗတပရာမာသော စာတိ သက္ကာယ။ပေ.။ ပရာမာသော၊ တေယေဝ ကမ္မဝိပါကေသု၊ ဝဋ္ဋသ္မိံ ဝါ သတ္တေ သံယောဇေန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သံယောဇနာနိ၊ တေသံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိအာဒီဟိ တဒင်္ဂဝသေန ပဟီနာနံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနေန အစ္စန္တသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနံ ကရောတီတိ သက္ကာ။ပေ.။ပ္ပဟာနကရံ။

နိဗ္ဗာနံ ပတိ သဝနတော သန္ဒနတော သောတော ဝုစ္စတိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂေါ၊ တဿ အာဒိတော ပဇ္ဇနံ သောတာပတ္တိ၊ နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂီယတိ၊ ကိလေသေ မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ ဝါ မဂ္ဂေါ၊ သောတာပတ္တိ ဧဝ မဂ္ဂေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ။ အထ ဝါ သောတံ အာဒိတော ပဇ္ဇတိ အဓိဂစ္ဆတီတိ သောတာပတ္တိ၊ ပဌမော အရိယပုဂ္ဂလော၊ တဿ မဂ္ဂေါ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အဋ္ဌင်္ဂါနိ၊ တေန သမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂစိတ္တံ။

ရဇ္ဇတိ အဘိသဇ္ဇတီတိ ရာဂေါ၊ သော ဣဓ ပဉ္စကာမဝိသယာ၊ ကာမဘဝဝိသယာ စ တဏှာ။ ဒုဿတီတိ ဒောသော၊ ဒသဝိဓအာဃာတဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနော ဗျာပါဒော။ မုယှတီတိ မောဟော၊ ဒုက္ခါဒီသု အဋ္ဌသု အညာဏံ။ ဧတေသံ ကိလေသာနံ တနုတ္တံ တနုဘာဝံ ကရောတီတိ ရာဂ။ပေ.။ တနုတ္တကရံ။ တတ္ထ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ တနုတ္တံ အဘိဏှာနုပ္ပတ္တိတော၊ ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယ စာတိ။ သကဒာဂါမိဿ ဟိ ဝဋ္ဋာနုသာရိမဟာဇနဿ ဝိယ ကိလေသာ အဘိဏှံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ကဒာစိ ဝိရဠာကာရာ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တထာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ မဒ္ဒန္တာ ဆာဒေန္တာ အန္ဓကာရံ ကရောန္တာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဒွီဟိ ပန မဂ္ဂေဟိ ပဟီနတ္တာ မန္ဒမန္ဒာ တနုကတနုကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ကေစိ ပန သကဒာဂါမိဿ ကိလေသာ စိရေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ ဗဟလာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ တထာ ဟိဿ ပုတ္တဓီတရော ဒိဿန္တီတိ ဝဒန္တိ။ တံ အကာရဏံ၊ ဝတ္ထုပဋိသေဝနေန ဝိနာပိ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏသဗ္ဘာဝတော၊ တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ နေသံ တနုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ မောဟဿ တနုဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ နနု တတိယမဂ္ဂဝဇ္ဈာနမေဝ ဣမိနာ တနုတ္တကရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ ဟေဋ္ဌာ တီဟိပိ မဂ္ဂေဟိ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသာနံ ဗဟလာဗဟလာဝတ္ထာယ ပဟီယမာနတ္တာ ဣဓ သဗ္ဗေသမေဝ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနံ တနုဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော၊ တေနေဝ စ ပါဠိယမ္ပိ ‘‘ကာမရာဂဗျာပါဒာနံ တနုဘာဝါယ ဒုတိယာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ။ သစ္စမေတံ၊ သုတ္တေ ပန ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ တနုဘာဝပရိယာယံ ဂဟေတွာ ‘‘ရာဂဒောသမောဟာနံ တနုတ္တာ သကဒာဂါမီ ဟောတီ’’တိ ဟေတုတ္တယတနုဘာဝဿ အာဂတတ္တာ ဣဓာပိ တဒနုလောမေန ဝုတ္တံ။ ‘‘ကာမရာဂဗျာပါဒာန’’မိစ္စေဝ ဝါ ပါဌော။ တထာ ဟိ ဧတ္ထေဝ ဥပရိ ဒုတိယမဂ္ဂဉာဏနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဗျာပါဒကာမရာဂါနံ၊ တနုဘာဝံ တု သာဓယ’’န္တိ (အဘိဓ. ၁၃၅၃) ဝုတ္တံ။ ပဋိသန္ဓိဝသေန သကိဒေဝ ဣမံ မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆတီတိ သကဒာဂါမီ၊ တဿ မဂ္ဂေါ သကဒာဂါမိမဂ္ဂေါ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ မဂ္ဂဋ္ဌဿ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂမနာသမ္ဘဝတော ဖလဋ္ဌောယေဝ သကဒာဂါမီ နာမ ဟောတိ၊ တဿ ပန အာဂမနဘူတော မဂ္ဂေါ မဂ္ဂန္တရာဝစ္ဆေဒနတ္ထံ တဒာယတ္တဘာဝူပနယနေန သကဒာဂါမိမဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ၊ တံသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ သကဒာဂါမိမဂ္ဂစိတ္တံ။

ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု၊ ကာမဘဝေ စ ရာဂေါ ကာမရာဂေါ။ ဗျာပဇ္ဇတိ တေန စိတ္တန္တိ ဗျာပါဒော။ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဣမံ ကာမဓာတုံ န အာဂစ္ဆတီတိ အနာဂါမီ။ ရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ ရူပရာဂေါ။ အရူပဘဝေ ဆန္ဒရာဂေါ အရူပရာဂေါ။ မာနော ဣဓ အရဟတ္တာဓိဂမံ ပဋိစ္စ ဥဏ္ဏတိမတ္တံ။ ဥဒ္ဓစ္စမ္ပိ ‘‘ကော မေ ဘာရော ကိလေသသမုစ္ဆေဒနေ’’တိ ဧဝမာကာရပ္ပဝတ္တံ စိတ္တဿ အဝူပသမမတ္တံ။ အဝိဇ္ဇာပိ အသုခေ သုခသညာဝိပလ္လာသော။ အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ၊ မိစ္ဆာပဋိပန္နေဟိ ဝါ၊ ရာဂါဒိအရီနံ၊ သံသာရစက္ကဿ အရာနဉ္စ ဟတတ္တာ၊ ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ၊ ရဟောပိ ပါပါကရဏေန ပါပကရဏေ ရဟဿ အဘာဝါ၊ ရဟိတဗ္ဗတော ဇဟိတဗ္ဗတော ‘‘ရဟာ’’တိ လဒ္ဓနာမာနံ ဝါ ပါပဓမ္မာနံ အဘာဝတော၊ သာဓူဟိ အရဟိတဗ္ဗတော အပရိစ္စဇိတဗ္ဗတော၊ ရဟသင်္ခါတဿ ဝါ ဂမနဿ သံသာရေ အဘာဝတော အရဟာ၊ အဋ္ဌမော အရိယပုဂ္ဂလော၊ တဿ ဘာဝေါ အရဟတ္တံ၊ အဂ္ဂဖလဿေတံ အဓိဝစနံ။ တဉှိ ‘‘အရဟာ’’တိ အဘိဓာနဿ၊ ဗုဒ္ဓိယာ စ ပဝတ္တိနိဗန္ဓနတ္တာ အရဟတော ဘာဝေါတိ ကတွာ ‘‘အရဟတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တဿ အာဂမနဘူတော မဂ္ဂေါ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ၊ တံသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ အရဟတ္တမဂ္ဂစိတ္တံ။

ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒတောတိ ရူပါဝစရံ ဝိယ ပဉ္စဟိ ဈာနင်္ဂေဟိ သမ္ပယောဂဘေဒတော။ ကထံ ပနဿ ဘေဒောတိ? ဧတ္ထ တာဝ အဋ္ဌကထာဝါဒော၊ တယော စ ထေရဝါဒာတိ စတ္တာရော ဝါဒာ ဟောန္တိ။ တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ တာဝ ‘‘သင်္ခါရုပေက္ခါဘာဝံ ပတွာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာမဂ္ဂဿ ဈာနင်္ဂံ နိယမေတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ပန ‘‘မဂ္ဂါသန္နဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ ပါဒကဇ္ဈာနံ နိယမေတီ’’တိ အာဟ။ မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရော ‘‘ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တိ။ ယဉှိ ဈာနံ သမ္မသိတွာ ဝုဋ္ဌာတိ၊ တံသဒိသောဝ ဟောတီ’’တိ အာဟ။ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရော ပန ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတိ၊ ‘အဟော ဝတ ပဉ္စင်္ဂိကံ၊ စတုရင်္ဂိကံ ဝါ မဂ္ဂံ ပါပုဏေယျ’န္တိအာဒိနာ ယထာ ယထာဿ အဇ္ဈာသယော ဟောတိ၊ တထာ တထာ မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ အာဟ။

ယသ္မာ ပန အဋ္ဌကထာဝါဒော ပမာဏံ၊ တယော စ ထေရာ ပဏ္ဍိတာ ဗျတ္တာ၊ တသ္မာ စတ္တာရောပိ ဝါဒာ အညမညံ အပ္ပဋိဗာဟနဝသေန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကထံ? ကာမာဝစရဓမ္မေ တာဝ သမ္မသိတွာ သုက္ခဝိပဿကဿ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေါပိ သမာပတ္တိလာဘိနော ဈာနံ ပါဒကံ အကတွာ ဥပ္ပါဒိတမဂ္ဂေါပိ ဝိပဿနာနိယာမေန ပဌမဇ္ဈာနိကာဝ ဟောန္တိ။ သစေ ပန ကိဉ္စိ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပ္ပါဒိတော ဟောတိ၊ တဿ ဝသေန အင်္ဂပရိဏာမော ဟောတီတိ တံတံဈာနသဒိသော ဟောတိ။ ယသ္မာ ပနေတ္ထ ကာမာဝစရက္ခန္ဓေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ ကာမာဝစရဓမ္မေသု စ မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု ဝိယ ဘာဝနာဝိသေသတော ဈာနင်္ဂဝိသေသော နတ္ထိ၊ တသ္မာ ‘‘ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာ နိယမေန္တီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဒုတိယတ္ထေရဝါဒော ဣမံ ဝါဒံ န ပဝိသတိ။ ဈာနဓမ္မေ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပါဒိတမဂ္ဂေါ သစေ ပါဒကဇ္ဈာနံ နတ္ထိ၊ သမ္မသိတဇ္ဈာနနိယာမေန တံတံဈာနိကော ဟောတိ။ သစေ ပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဒုတိယာဒိဈာနေ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပါဒိတော၊ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယနိယာမေန ဒွီသု အညတရဇ္ဈာနသဒိသော ဟောတိ။ သစေ ပန ပုဂ္ဂလဿ တထာဝိဓော အဇ္ဈာသယော နတ္ထိ၊ တဒာ ကထန္တိ? ဧတ္ထ တာဝ ကေစိ ‘‘နာနာဝဇ္ဇနဝီထိယမေဝ နိဝတ္တမာနပါဒကဇ္ဈာနတော ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယံ ဂေါတြဘုဘာဝံ ပတွာ နိဝတ္တမာနာယ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာယေဝ ဗလဝန္တော၊ တသ္မာ သမ္မသိတက္ခန္ဓနိယာမေန တံသဒိသော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနနိယာမေန ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ပဌမတ္ထေရဝါဒော ပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ကာမာဝစရက္ခန္ဓေ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပါဒိတမဂ္ဂမေဝ သန္ဓာယ တိဋ္ဌတီတိ။

အပရေ ပန ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနံ မဂ္ဂဿ မူလကာရဏဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ အာသန္နကာရဏဝသေနပိ၊ သမ္မသိတက္ခန္ဓာ ပန မူလကာရဏဝသေနေဝ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ သမ္မသိတက္ခန္ဓတော ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ဗလဝတရန္တိ ပါဒကဇ္ဈာနသဒိသော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧဝံ သန္တေ ပန ‘‘သမ္မသိတက္ခန္ဓနိယာမေနာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဒုတိယတ္ထေရဝါဒော သမာပတ္တိံ ပါဒကံ အကတွာ ကေဝလံ ဈာနဓမ္မေယေဝ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပါဒိတမဂ္ဂမေဝ သန္ဓာယ တိဋ္ဌတိ။ ယသ္မာ ပန ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနတော ဥပရူပရိဈာနံ ဗလပ္ပတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဥပရူပရိဈာနဓမ္မေ ဝိပဿတော ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေါ ပါဒကဇ္ဈာနံ အနပေက္ခိတွာ သမ္မသိတဇ္ဈာနဝသေန တံတံဈာနိကော ဟောတိ။ ဥပရူပရိဈာနတော ပန ဝုဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဇ္ဈာနဓမ္မေ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပါဒိတမဂ္ဂေါ သမ္မသိတဇ္ဈာနံ အနပေက္ခိတွာ ပါဒကဇ္ဈာနသဒိသော ဟောတီတိ ဣဒမေတ္ထ သာရတရံ။ ဧဝဉှိ သတိ ဒွိန္နမ္ပိ ထေရာနံ ဝါဒာ နိပ္ပဒေသဝိသယာ သမဖလာ ဟောန္တိ။

တတိယတ္ထေရဝါဒော စေတ္ထ ပါဒကဇ္ဈာနံ၊ သမ္မသိတဇ္ဈာနံ ဝါ ဝိနာ အဇ္ဈာသယမတ္တေနေဝ န ဣဇ္ဈတိ။ တီသုပိ ဝါဒေသု ဌပေတွာ သေသဈာနင်္ဂပရိဏာမံ ဝေဒနာပရိဏာမော ဝိပဿနာနိယာမေနေဝ ဟောတိ။ တယောပိ ထေရဝါဒာ ဝိပဿနာနိယာမေန ဝိနာ န ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ နနု စ ဝေဒနာပိ ဈာနင်္ဂမေဝ၊ တသ္မာ တာယပိ ပါဒကဇ္ဈာနနိယာမေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? တံ န၊ ဝေဒနာယပိ ပါဒကဇ္ဈာနနိယာမေန ပရိဏာမေ သတိ ဝိပဿနာနိယာမံ အနပေက္ခိတွာ ပါဒကဇ္ဈာနနိယာမေနေဝ မဂ္ဂက္ခဏေ သေသဈာနင်္ဂါနိ ပရိဏာမဋ္ဌာနေယေဝ ဝေဒနာယပိ ပရိဏာမော ဘဝေယျ၊ တထာ ပန အဟုတွာ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယာ အာဒိတောဝ ပရိဏာမနတော မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနဝီထိယာ အာသန္နတရပ္ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာယ ဝသေန ဝေဒနာနိယာမော ဟောတိ။

အထ ဝါ ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနာနံ သမ္ဘဝေ တေသု အနုပ္ပန္နာ ဝေဒနာ ဝိပဿနာယ န ဟောတီတိ ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနနိယာမေန ပရိဏမတီတိပိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ။ ဧတ္ထ သိယာ – ယတ္ထ တာဝ ပါဒကဇ္ဈာနံ အတ္ထိ၊ တတ္ထ တံ နိယမေတိ။ ယတ္ထ ပန တိကစတုက္ကပါဒကဇ္ဈာနံ နတ္ထိ၊ တသ္မိံ အရူပဘဝေ ကိံ နိယမေတီတိ? တတ္ထာပိ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတိ။ ယော ဟိ ဘိက္ခု အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ပဌမဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ အရူပဘဝေ နိဗ္ဗတ္တော ပဌမဇ္ဈာနိကာယ သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဥပရိ တီဏိ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ တဿ တာနိ ပဌမဇ္ဈာနိကာနေဝ ဟောန္တိ။ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ အရူပေပိ ဟိ လောကုတ္တရံ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝမေတ္ထ ဧကေကဿ လောကုတ္တရကုသလဿ ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ။

မဂ္ဂါ။ပေ.။ နိပ္ဖာဒေတီတိ တေဘူမကကုသလံ ဝိယ ပဋိသန္ဓိပ္ပဝတ္တီသု အဝိပစ္စဝန္တမ္ပိ အတ္တနော အတ္တနော အနုရူပဿ ဖလဿ နိပ္ဖာဒနေန တံတံဖလပ္ပတ္တေ သောတာပန္နော သကဒာဂါမီ အနာဂါမီ အရဟာတိ သာမညတော စတ္တာရော အရိယပုဂ္ဂလေ အဘိနိပ္ဖာဒေတီတိ။ ဝိသေသတော ပန သတ္တက္ခတ္တုပရမတာဒိကေ အနေကေပိ သောတာပန္နာဒယော နိပ္ဖာဒေတိ။

လောကုတ္တရကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

စတုဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ

၂၈. ဧဝံ စတုဘူမကကုသလစိတ္တံ သရူပတော နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ တံ နိဂမေန္တော အာဟ ‘‘ကာမေ အဋ္ဌေဝါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ကာမေတိ ကာမဘဝေ။ တထာ ‘‘ရူပေ’’တိအာဒီသု။

၂၉. ကုသလာကုသလာပဂတေနာတိ ကုသလာကုသလကမ္မတော အပဂတေန။ အဂ္ဂမဂ္ဂဿ ဟိ ဥပ္ပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ အရဟတော သဗ္ဗာနိ ကုသလာကုသလကမ္မာနိ ပဟီနာနိ နာမ ဟောန္တိ ပစ္စယဝေကလ္လေန ပဋိသန္ဓိဒာနေ အသမတ္ထဘာဝတော။ ယတော စ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ ‘‘ကမ္မက္ခယကရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အထ ဝါ အဟေတုအပစ္စယဝိသုဇ္ဈနဿ အဘာဝတော ကိလေသသမုစ္ဆေဒကေန မဂ္ဂကုသလေန အကုသလေဟိ အပဂတေန။ ကုသလေ ကုသလေနာတိ ကုစ္ဆိတာနံ သလနာဒီဟိ ကုသလသင်္ခါတာယ ပဋိပတ္တိယံ ဒေသနုပ္ပါဒနာဒီသု ဆေကေန။ မုနိနာတိ ဥဘယလောကမုနနကေန အဂ္ဂဖလဉာဏေန၊ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဝါ သမန္နာဂတတ္တာ မုနိနာ။ တေနာဟ –

‘‘ယော မုနာတိ ဥဘော လောကေ၊ မုနိ တေန ပဝုစ္စတီ’’တိ။

ဝသိနာတိ ဆဠဘိညတာယ ပရမေန စိတ္တဝသိဘာဝေန သမန္နာဂတတ္တာ၊ ဈာနာဒီသု ပဉ္စဝိဓဝသိသဗ္ဘာဝတော စ ဝသိဘူတေန ဝသိဘာဝူပဂတိန္ဒြိယေန။

စတုဘူမကကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အကုသလဝဏ္ဏနာ

ဧတ္တာဝတာ စ ယံ ‘‘ကုသလာကုသလာဗျာကတဇာတိဘေဒတော တိဝိဓ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ကုသလံ၊ တံ သရူပတော နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ တဒနန္တရုဒ္ဒိဋ္ဌံ အကုသလံ နိဒ္ဒိသန္တော အာဟ ‘‘အကုသလံ ပနာ’’တိအာဒိ။ ‘‘ဘူမိတော ဧကဝိဓ’’န္တိ ဝုတ္တမတ္ထံ နိယမေတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကာမာဝစရမေဝါ’’တိ။ နိကာယန္တရိကာ ပန ရူပါရူပါဝစရမ္ပိ အကုသလံ ဣစ္ဆန္တီတိ တေသံ မတိနိသေဓနတ္ထံ အဝဓာရဏံ ကတံ။ မဟဂ္ဂတဘူမိယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တမ္ပိ ဟေတံ တတ္ထ ရူပဓာတုယံ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒေန္တမ္ပိ ဧကန္တေန ကာမာဝစရမေဝါတိ။ ကုတော ပနေသ နိယမောတိ? ကာမတဏှာဝိသယဘာဝတော။ ကာမတဏှာဝိသယတာ ဟိ ကာမာဝစရဘာဝဿ ကာရဏံ ယထာ ရူပါရူပတဏှာဝိသယတာ ရူပါရူပဘာဝဿ။ ဧကံသေန စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ။ ဣတရထာ ဗျာပိတလက္ခဏံ န သိယာ။ ယဒိ ဟိ အာလမ္ဗိတဗ္ဗဓမ္မဝသေန ဘူမိဝဝတ္ထာနံ ကရေယျ၊ ဧဝံ သတိ အနာရမ္မဏာနံ သင်္ဂဟော န သိယာ။ အထ ဝိပါကဒာနဝသေန၊ ဧဝမ္ပိ အဝိပါကာနံ သင်္ဂဟော န သိယာ၊ တသ္မာ အာလမ္ဗဏဓမ္မဝသေနေဝ ပရိယာပန္နာနံ သာ ကာတဗ္ဗာ။ အပရိယာပန္နာနံ ပန လောကတော ဥတ္တိဏ္ဏတာယ လောကုတ္တရတာ၊ ဥတ္တရိတရာဘာဝတော အနုတ္တရတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။

ဒောမနဿဿ အနီဝရဏာဝတ္ထာယ အဘာဝေန တံသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒော ကာမဘူမိယံယေဝ ပဝတ္တတီတိ သော နိယတဝတ္ထုကော၊ ဣတရေ အရူပဘူမိယမ္ပိ ပဝတ္တနတော အနိယတဝတ္ထုကာတိ အာဟ ‘‘နိယတာ။ပေ.။ ဒုဝိဓ’’န္တိ။ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတာနံ မောဟေကဟေတုကတ္တာ၊ ဣတရေသမ္ပိ လောဘမောဟဒောသမောဟဝသေန ဒွိဟေတုကတ္တာ အာဟ ‘‘ဧကဟေတုကဒုဟေတုကတော’’တိ။ အာဒိတော ဧကာဒသန္နံ အကုသလစိတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိဇနနတော၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ တဒဘာဝတော အာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိဇနကာဇနကတော’’တိ။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဉှိ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒေန္တမ္ပိ ပဋိသန္ဓိံ နာကဍ္ဎတိ။ ယတော ဝက္ခတိ –

‘‘ဧကာဒသဝိဓာနံ တု၊ ဟိတွာ ဥဒ္ဓစ္စမာနသံ;

ဧကာဒသဝိဓာ စေဝ၊ ဘဝန္တိ ပဋိသန္ဓိယော’’တိ။ (အဘိဓ. ၅၃၆);

ယေန ပန ကာရဏေန တံ ပဋိသန္ဓိံ နာကဍ္ဎတိ၊ တံ ပဋိသန္ဓိဝိနိစ္ဆယကထာဟိ ဣမိဿာ ဂါထာယ ဝဏ္ဏနာပဒေသေယေဝ ဝက္ခါမ။ တီဟိ ဝေဒနာဟီတိ သုခဒုက္ခေါပေက္ခါသင်္ခါတာဟိ တီဟိ ဝေဒနာဟိ။ ယထာဟ – ‘‘တိဿော ဣမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ။ ကတမာ တိဿော? သုခါ ဒုက္ခါ အဒုက္ခမသုခါ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၄၉)။ ယံ ပန ကတ္ထစိ သုတ္တေ ‘‘ဒွေမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒနာ သုခါ ဒုက္ခါ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆၇) ဝစနံ၊ တံ ကုသလပက္ခိကံ ဥပေက္ခံ သုခေ၊ အကုသလပက္ခိကဉ္စ ဒုက္ခေ ပက္ခိပိတွာ ပရိယာယေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝကာရဏတ္တာ မူလမိဝါတိ မူလံ၊ လောဘော မူလံ ဧတဿာတိ လောဘမူလံ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ မောဟောပိ လောဘမူလေသု အတ္ထိ၊ သော ပန သဗ္ဗာကုသလသာဓာရဏတ္တာ ဝဝတ္ထာနကရော န ဟောတီတိ အသာဓာရဏဓမ္မဝသေန ‘‘လောဘမူလ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ဘေရိသဒ္ဒော ယဝင်္ကုရော’’တိ။ တထာ ‘‘ဒောသမူလ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ။ မူလန္တရဝိရဟတော မောဟော ဧဝ မူလံ ဣမဿ၊ နာညန္တိ မောဟမူလံ။

မိစ္ဆာဝသေန ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒိဋ္ဌိယေဝ ဒိဋ္ဌိဂတံ ယထာ ‘‘အာကာသဂတံ ထာမဂတ’’န္တိ။ အထ ဝါ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဂတမေဝ၊ န ဧတ္ထ ဂန္တဗ္ဗဝတ္ထု တထာသဘာဝန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတံ၊ ဒွာသဋ္ဌိယာ ဝါ ဒိဋ္ဌီသု အန္တောဂဓန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတံ၊ တေန သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တန္တိ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တံ။

‘‘ယဒာ ဟီ’’တိအာဒိ လောဘမူလစိတ္တာနံ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနံ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိအာဒိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ။ တာယ ဟိ ဝိပလ္လတ္တစိတ္တာ တာဝ ကောဓဝိသယော၊ ယာဝ ဣန္ဒြိယဂေါစရောတိ ပရလောကံ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘နတ္ထိ ကာမေသု အာဒီနဝေါ’’တိ ဂဏှန္တိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန –

‘‘ဧသ ပန္ထောဝိတထော ဒေဝယာနေ၊

ယေန ယန္တိ ပုတ္တဝန္တော ဝိသောကာ;

တံ ပဿန္တိ ပသဝေါ ပက္ခိနော စ၊

တေန တေ မာတရိပိ မိထုနံ စရန္တီ’’တိ။ –

အာဒိနာ နယေန ပုတ္တမုခဒဿနံ သဂ္ဂမောက္ခမဂ္ဂေါတိ ဧဝမာဒိကံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ သင်္ဂဏှာတိ။ ကာမေ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒော အနိယမတ္ထော။ တေန ‘‘ဗြာဟ္မဏာနံ သုဝဏ္ဏဟရဏမေဝ အဒိန္နာဒာနေ သာဝဇ္ဇံ၊ ဣတရံ အနဝဇ္ဇံ၊ ဂုရူနံ၊ ဂုန္နံ၊ အတ္တနော ဇီဝိတဿ၊ ဝိဝါဟဿ စ အတ္ထာယ မုသာဝါဒော အနဝဇ္ဇော၊ ဣတရော သာဝဇ္ဇော၊ ဂုရုအာဒီနံ အတ္ထာယ ပေသုညကရဏံ အနဝဇ္ဇံ၊ ဣတရံ သာဝဇ္ဇံ၊ ဘာရတယုဒ္ဓသီတာဟရဏာဒိကထာ ပါပဝူပသမာယ ဟောတီ’’တိ ဧဝမာဒိကေ မိစ္ဆာဂါဟေ သင်္ဂဏှာတိ။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာဒီနီတိ ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလာနိ။ သာရတော ပစ္စေတီတိ ဝုဍ္ဎိယာ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘာဝေန အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဣဒမေဝ ဝုဍ္ဎိကာရဏ’’န္တိ ဧဝံ သာရဝသေန ဂဏှာတိ။ သဘာဝတိက္ခေနေဝါတိ လောဘဿ၊ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဿ ဝါ ဝသေန သရသေနေဝ တိခိဏေန ကုရုရေန။ မန္ဒေနာတိ ဒန္ဓေန အတိခိဏေန။ တာဒိသံ ပန အတ္တနော၊ ပရဿ ဝါ သမုဿာဟနေန ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘သမုဿာဟိတေနာ’’တိ။ ပရဿ ဘဏ္ဍံ ဝါ ဟရတီတိ ဝါ-သဒ္ဒေန တထာပဝတ္တနကမုသာဝါဒာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကာမာနံ ဝါတိ အနုဘုယျမာနာနံ ကာမဂုဏာနံ။ ဝါ-သဒ္ဒေန ပရသန္တကဿ အယထာဓိပ္ပေတတာယ ယံ လဒ္ဓံ၊ တံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဂဟဏာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ။

သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန ဘေဒာဘာဝတော ဒောသမူလံ အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကဘေဒတော ဒုဝိဓံ။ ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘ဒောမနဿသဟဂတံ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ? အသာဓာရဏဓမ္မေဟိ တဿ စိတ္တဿ ဥပလက္ခဏတ္ထံ။ ပါဏဿ အတီဝ၊ အတိက္ကမိတွာ ဝါ ပါတနံ ပါဏာတိပါတော။ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဒိန္နာဒာနမုသာဝါဒပေသုညဖရုသသမ္ဖပ္ပလာပဗျာပါဒေ သင်္ဂဏှာတိ။ ဒသအကုသလကမ္မပထေသု ဟိ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရအဘိဇ္ဈာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတာ တယောဝ ကမ္မပထာ ဣမိနာ န သိဇ္ဈန္တိ။ သဘာဝတိက္ခံ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ စိတ္တံ အသင်္ခါရမေဝ ဟောတိ၊ ဣတရံ သသင်္ခါရန္တိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘တိက္ခမန္ဒပ္ပဝတ္တိကာလေ’’တိ။ မန္ဒံ ပန ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ ဧကံသေန သသင်္ခါရမေဝါတိ န သက္ကာဝ ဝိညာတုံ။ ယံ သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ပဝတ္တတိ၊ တံ မန္ဒမေဝ ဟောတီတိ ကတွာ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

မောဟမူလံ စိတ္တံ မူလန္တရဝိရဟတော အတိမူဠှံ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စယောဂတော စဉ္စလဉ္စာတိ ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝ ဟောတိ၊ န တဿ ကဒာစိပိ သဘာဝတိက္ခတာ အတ္ထိ။ အာရမ္မဏေ ဟိ သံသပ္ပနဝသေန၊ ဝိက္ခိပနဝသေန စ ပဝတ္တမာနဿ စိတ္တဒွယဿ ကိံ တာဒိသေ ကိစ္စေ သဘာဝတိက္ခတာယ၊ ဥဿာဟေတဗ္ဗတာယ ဝါ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ န တတ္ထ သင်္ခါရဘေဒော အတ္ထိ။ နနု စ ဥဒ္ဓစ္စံ သဗ္ဗာကုသလသာဓာရဏံ၊ ကသ္မာ ပန ဧတမေဝ တေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတ’’န္တိ။ ဝိသေသတော ဗလဝဘာဝတော။ ဣဒဉှိ ဧတသ္မိံ စိတ္တေ ဗလဝံ၊ တသ္မာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ပဓာနံ ဟုတွာ ပဝတ္တတီတိ ဣဒမေဝ တေန ဝိသေသိတဗ္ဗံ။ တေနေဝ ဟိ ပါဠိယံ သေသာကုသလေသု ဥဒ္ဓစ္စံ ယေဝါပနကဝသေန အာဂတံ၊ ဣဓ ပန သရူပတောယေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ။ ဧဝံ အသာဓာရဏပ္ပဓာနဓမ္မဝသေန မောဟမူလံ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တန္တိ ဒုဝိဓံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အသန္နိဋ္ဌာနံ သံသယော၊ ဝိက္ခေပေါ အဝူပသမော၊ ဘန္တတာတိ အတ္ထော။ တတ္ထ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဿ အသန္နိဋ္ဌာနကာလေ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ဝိက္ခေပကာလေ စ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

ယထာနုရူပန္တိ ပဋိသန္ဓိဇနကာဇနကဿ၊ ကမ္မပထဘာဝပ္ပတ္တာပတ္တဿ စ အနုရူပတော။ အထ ဝါ ယထာနုရူပန္တိ ယော ယဿ ဟေတု၊ တဒနုရူပတော။ ယေဘုယျေန ဟိ လောဘမူလကေန ခုပ္ပိပါသာဒိနိရန္တရပေတဝိသယေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဒောသမူလကေန ဒောသော ဝိယ စဏ္ဍဇာတတာယ တံသရိက္ခကေ နိရယေ၊ မောဟမူလကေန နိစ္စသမ္မူဠှာယ တိရစ္ဆာနယောနိယံ၊ တသ္မာ လောဘာဒိဟေတုအနုရူပတော တတ္ထ တတ္ထ အပါယေ ဥပပတ္တိံ နိပ္ဖာဒေတီတိ အာဟ ‘‘ယထာနုရူပံ။ပေ.။ ဥပပတ္တိယာ’’တိ။ အကုသလဝိပါကာနံ ဒုက္ခပ္ပဓာနတာယ ‘‘ဒုက္ခဝိသေသဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။

၃၁. အပါပေန အလာမကေန ပါပါပါပပ္ပဟီနေန ပါပါပါပေသု မာနသေသု ယံ ပါပမာနသံ ဝုတ္တံ၊ ပါပါပါပေသု ပုဂ္ဂလေသု အပါပေန ပါပါပါပပ္ပဟီနေန ယံ ပါပမာနသံ ဝုတ္တန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ အထ ဝါ ပါပါပါပေသု မာနသေသု ပါပေန ပါပမာနသေန ပါပဝသေန ပါပါပါပပ္ပဟီနေန ယံ ပါပမာနသံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန တာဝ ဓမ္မသဘာဝဿ ဒုဗ္ဗိဇာနီယတ္တာ ကုသလမ္ပိ အကုသလတော၊ အကုသလမ္ပိ ကုသလတော ဝုစ္စေယျ၊ ဘဂဝတော ပန သဟ ဝါသနာဟိ ဝိဒ္ဓံသိတာကုသလဿ ကမ္မက္ခယကရဉာဏေန ပစ္စယဝေကလ္လတော ဝိဒ္ဓံသိတကုသလကမ္မဿ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝတော ဧကန္တေနေဝ အကုသလဒေသနာ အကုသလဓမ္မဝသေနေဝါတိ။

အကုသလဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အဗျာကတဝဏ္ဏနာ

အညမညဝိသိဋ္ဌာနံ ကုသလာကုသလာနံ ပါကန္တိ ဝိပါကံ၊ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနမရူပဓမ္မာနမေတမဓိဝစနံ။ ယထာ ဟိ လောကေ သာလိဗီဇာဒီနံ ဖလာနိ တံသဒိသာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ ဝိပက္ကာနိ နာမ ဟောန္တိ၊ ဝိပါကနိရုတ္တိဉ္စ လဘန္တိ၊ န မူလင်္ကုရပတ္တဒဏ္ဍနဠာဒီနိ၊ ဧဝံ ကုသလာကုသလာနံ ဖလာနိ အရူပဓမ္မဘာဝေန၊ သာရမ္မဏဘာဝေန စ တံသဒိသာနိ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နာနီတိ ဝိပါကနိရုတ္တိံ လဘန္တိ၊ န ပန ကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တာပိ ရူပဓမ္မာ ကမ္မဝိသဒိသတ္တာ။ ဝိပါကမေဝ စိတ္တံ ဝိပါကစိတ္တံ။ ကရဏမတ္တံ ကိရိယာ ဖလဒာနာသမ္ဘဝတော။ ယေန ပန ကာရဏေန တဿ ဖလဒာနံ န သမ္ဘဝတိ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ။ ကိရိယာ ဧဝ စိတ္တံ ကိရိယစိတ္တံ။ ဝိပါကဿ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ ကုသလေ ဝုတ္တနယေန ယထာသမ္ဘဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော။ အလောဘာဒိသမ္ပယုတ္တဟေတူဟိ သဟ ဝတ္တနတော သဟေတုကံ။ တဒဘာဝတော အဟေတုကံ။ နိဗ္ဗတ္တကဟေတုဝသေန သိဇ္ဈမာနမ္ပိ ဟေတံ သမ္ပယုတ္တဟေတုဝသေနေဝ ‘‘သဟေတုကမဟေတုက’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဣတရထာ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော။

သကကုသလံ ဝိယာတိ အတ္တနော ဇနကံ ကာမာဝစရကုသလံ ဝိယ။ ဇနကဇနိတဗ္ဗသမ္ဗန္ဓဝသေန ဟိ တံ တံ ကုသလံ တဿ တဿ ဝိပါကဿ သကံ နာမံ ဟောတိ။

‘‘သကကုသလံ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပဝတ္တာကာရအာရမ္မဏာဒိတော စဿ တံသဒိသတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ တံနိဝါရဏတ္ထမာဟ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ။ ဆသု အာရမ္မဏေသူတိ ပရိတ္တာဒိအတီတာဒိအဇ္ဈတ္တာဒိဘေဒေသု ဆသု ရူပါဒိအာရမ္မဏေသု။ ဘဝန္တရပဋိသန္ဓာနတော ပဋိသန္ဓိ။ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိဟေတုဘာဝေန ဘဝဿ အင်္ဂန္တိ ဘဝင်္ဂံ။ နိဗ္ဗတ္တိတဘဝတော ပရိဂညတာယ စုတိဟေတုတာယ စုတိ။ ပရိတ္တဓမ္မပရိယာပန္နေသူတိ ကာမာဝစရဓမ္မပရိယာပန္နေသု။ ကာမာဝစရဓမ္မာ ဟိ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနာဒီသု အသမတ္ထဘာဝေန ပရိတ္တာနုဘာဝတာယ၊ ဩဠာရိကာဟိ ဝါ ကာမတဏှာဒီဟိ ပရိတော ဂဟိတတ္တာ ‘‘ပရိတ္တာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ဝိပါကဿ သင်္ကပ္ပေတွာ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏာဘာဝတော ကမ္မာနုရူပမေဝ ပဝတ္တတီတိ ပရိတ္တကမ္မဝိပါကော ပရိတ္တာရမ္မဏေယေဝ ပဝတ္တိတုမရဟတိ၊ န မဟဂ္ဂတအပ္ပမာဏာရမ္မဏေတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိတ္တဓမ္မပရိယာပန္နေသူ’’တိ။ ယဒိ ဧဝံ မဟဂ္ဂတဝိပါကောပိ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏေယေဝ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ သညာယတ္တာရမ္မဏဿ သမာဓိပ္ပဓာနဿ ကမ္မဿ အပ္ပနာပတ္တဿ တာဒိသေနေဝ ဝိပါကေန ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ။ ဝဏ္ဏလက္ခဏာဒိကဉှိ အဂ္ဂဟေတွာ လောကသညာနုရောဓေနေဝ ဂဟိတေ ပထဝါဒိကေ ပရိကမ္မသညာယ သမုပ္ပါဒိတံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တသင်္ခါတမာရမ္မဏံ သညာဝသံ သညာယတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မာ တဒာရမ္မဏဿ သမာဓိပ္ပဓာနဿ အပ္ပနာပတ္တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကေန သမာဓိပ္ပဓာနအပ္ပနာပတ္တေဟိ ဝိယ သညာယတ္တာရမ္မဏတာယ နိဗ္ဗိသေသေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ။ ပရိတ္တဝိပါကော ပန မဟဂ္ဂတအပ္ပမာဏပညတ္တာရမ္မဏကမ္မနိဗ္ဗတ္တောပိ ဟောတိ၊ သော ပရတော အာဂမိဿတိ။

မုခနိမိတ္တံ ဝိယာတိ မုခံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နနိမိတ္တံ ဝိယ။ ယထာ ဟိ တံ နိရီဟံ အပရံ မုခနိမိတ္တံ ဥပ္ပါဒေတုံ၊ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ အတ္တနော ဗလေန ကာတုံ န သက္ကောတိ၊ ဧဝမေတမ္ပိ ဝိပါကုပ္ပါဒနာဒီသု န ဥဿဟတိ။ တေနာဟ ‘‘နိရုဿာဟ’’န္တိ။ ဥဿာဟောတိ စေတ္ထ အနုပစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇာတဏှာမာနာနုသယသ္မိံ သန္တာနေ ဝိပါကုပ္ပါဒနသမတ္ထတာသင်္ခါတော၊ အာသေဝနပစ္စယဘာဝသင်္ခါတော၊ ဝိညတ္တိဇနကတာသင်္ခါတော စ ဗျာပါရော။ သော ဝိပါကေ နတ္ထိ ကမ္မဝေဂုက္ခိတ္တတ္တာ ပတိတံ ဝိယ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနဿ တဿ ဧကန္တေန ဒုဗ္ဗလဘာဝတောတိ တံ နိရုဿာဟံ။

ဝိပစ္စနဋ္ဌာနန္တိ ဝိပစ္စနဝသေန ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ၊ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိတဒာရမ္မဏဝသေန စတုကိစ္စာနမေတေသံ ပဝတ္တိဩကာသောတိ အတ္ထော။ တတ္ထ စုတိဘဝင်္ဂါနံ အန္တရာဠံ ပဋိသန္ဓိကိစ္စာနံ ဌာနံ၊ ပဋိသန္ဓိအာဝဇ္ဇနာနံ၊ တဒာရမ္မဏာဝဇ္ဇနာနံ၊ ဇဝနာဝဇ္ဇနာနံ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနာနဉ္စ အန္တရာဠံ ဘဝင်္ဂကိစ္စာနံ ဌာနံ၊ တဒာရမ္မဏပဋိသန္ဓီနံ၊ ဇဝနပဋိသန္ဓီနံ၊ ဘဝင်္ဂပဋိသန္ဓီနံ ဝါ အန္တရာဠံ စုတိကိစ္စာနံ ဌာနံ၊ ဇဝနဘဝင်္ဂါနံ အန္တရာဠံ တဒာရမ္မဏကိစ္စာနံ ဌာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယသ္မာ ပနေတံ ဌာနံ ဓမ္မာနံ တံတံကိစ္စဝသေန ပါကဋံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဌာနံ ဥဒ္ဓရိတွာ ပါကဋကိစ္စဝသေနေဝ တံ ပကာသေတုံ ‘‘ဣမာနိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ ကိစ္စမ္ပိ ကိစ္စဝန္တာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝေန ဂယှတီတိ ဌာနန္တိပိ ကိစ္စမေဝ ဥဒ္ဓဋန္တိ တံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဣမာနိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

၃၂. အဏ္ဍဇဇလာဗုဇယောနိသမ္ဘဝါနံ မနုဿာနံ၊ ဝိနိပါတိကာသုရာနဉ္စ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာပိ သဗ္ဘာဝတော အာဟ ‘‘ဒုဟေတုကတိဟေတူန’’န္တိ။ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ ဒွေ အလောဘာဒယော ဟေတူ ယေသံ တေ ဒုဟေတုကာ။ ဧသ နယော တိဟေတုကေသုပိ။ တတ္ထ ဒုဟေတုကာနံ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနိ စတ္တာရိ၊ တိဟေတုကာနံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာနိ စတ္တာရိ ပဋိသန္ဓိယော ဟောန္တိ၊ တထာ ဘဝင်္ဂစုတိယောပိ။ ယေန ယေန ဟိ စိတ္တေန ပဋိသန္ဓိ ဟောတိ၊ တံ တဒေဝ ဘဝင်္ဂစုတိဝသေနပိ ပဝတ္တတိ။ တဒာရမ္မဏံ ပန အဝိသေသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဒုဟေတုကာနမ္ပိ တိဟေတုကတဒာရမ္မဏဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ။ နနု စေတံ အသမပေက္ခိတာဘိဓာနံ အာစရိယေနေဝ ဣမဿ ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ –

‘‘အဟေတုပဋိသန္ဓိဿ၊ န တဒာရမ္မဏံ ဘဝေ;

ဒုဟေတုကံ တိဟေတုံ ဝါ၊ ဒုဟေတုပဋိသန္ဓိနော’’တိ။ (အဘိဓ. ၄၄၃);

နယိဒမသမပေက္ခိတာဘိဓာနံ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မံ သန္ဓာယ တတ္ထ ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ။ ယေန ဟိ ကမ္မေန ယာ ပဋိသန္ဓိ အာဒိန္နာ၊ န တံ တတော အဓိကတရံ တဒာရမ္မဏံ ပဝတ္တေ အဘိနိပ္ဖာဒေတိ။ ယံ ပန အညမ္ပိ ကိဉ္စိ ကမ္မံ တဒာလဒ္ဓါဝကာသံ သိယာ၊ န တံ တတ္ထ တတော အဓိကတရမ္ပိ ဝိပါကံ န နိဗ္ဗတ္တေတီတိ အတ္ထိ။ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂) ဟိ ပဋ္ဌာနဝစနေန အဟေတုကဿာပိ နာနာကမ္မေန သုဂတိယံ သဟေတုကတဒာရမ္မဏမနုညာတံ။ တေနာဟု အာစရိယာ –

‘‘ဟောတိ အညေန ကမ္မေန၊ သဟေတုကံ အဟေတုန’’န္တိ။

ယထာ စ အဟေတုကဿ သဟေတုကံ၊ ဧဝံ ဒုဟေတုကဿ တိဟေတုကမ္ပိ ဣစ္ဆန္တိ။ အာစရိယဇောတိပါလတ္ထေရော ပန ‘‘သဟေတုက’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ အဟေတုကာနမ္ပိ တိဟေတုကတဒာရမ္မဏံ ဣစ္ဆတိ။ ဝုတ္တဉှိ တေန ‘‘သဟေတုက’’န္တိ အဝိသေသောပဒေသေန ဒုဟေတုကံ၊ တိဟေတုကဉ္စ ဂဟေတဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အဟေတုကဿာပိ တိဟေတုကတဒာရမ္မဏမဘိဟိတံ၊ ယဉ္စရဟိ အတ္ထသမာသေ အဟေတုကာနံ တိဟေတုကဖလာနိ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ကထံ? သော ဧဝ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော၊ ယော တဿ ကတ္တာတိ။ အပရေ ပန ‘‘မူလသန္ဓိယာ ဇဠတ္တာ တဿ တိဟေတုကတဒာလမ္ဗဏံ န လဗ္ဘတိယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ။

၃၃-၄. တတောတိ ပဋိသန္ဓိတော ပရံ၊ ဒုတိယစိတ္တတော ပဋ္ဌာယ။ သတိပိ အန္တရန္တရာ ဝီထိစိတ္တုပ္ပါဒေ တဒဝသာနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ယာဝတာယုကံ အနိဝတ္တနတော ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝတာယုက’’န္တိ။ ဗလဝါရမ္မဏေတိ အတိမဟန္တဝိဘူတာရမ္မဏေ။ ပဉ္စဒွာရေ ဟိ အတိမဟန္တာရမ္မဏေ မနောဒွာရေ ဝိဘူတာရမ္မဏေ တဒာရမ္မဏမုပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အညေသု။ ဧကာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယာ ပဋိသန္ဓာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဧကဋ္ဌာနေ ဒဿနတ္ထံ ဥဒ္ဒေသေ တဒာရမ္မဏဿ အဝသာနကရဏံ၊ ဣဓ ပန ပဝတ္တိက္ကမဝသေန စုတိယာ အဝသာနကရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၃၅-၆. ကမ္မဒွာရန္တိ ကာယဝစီကမ္မဒွာရဿ ဇနကဝသေန န ပဝတ္တန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တတ္ထ ကာယောတိ ကာယဝိညတ္တိ။ ကမ္မန္တိ တံသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ၊ ကာယေန ကတံ ကမ္မံ ကာယကမ္မံ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ကာယော ကမ္မဿ စတုဝီသတိယာ ပစ္စယေသု န ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ၊ တထာပိ တံသမုဋ္ဌာနဿ တဿ သဗ္ဘာဝေယေဝ ကာယကမ္မာဒိဝေါဟာရောတိ တံ တေန ကတန္တိ ဝုစ္စတိ။ ကာယကမ္မဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ ဒွာရံ ကာယကမ္မဒွာရံ။ ယဒိ ဧဝံ ကမ္မဒွာရဝဝတ္ထာနံ န သိယာ။ ကာယဒွာရေန ဟိ သိဒ္ဓံ ကမ္မံ ‘‘ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ တံ ပန ‘‘ဒွာရေ စရန္တိ ကမ္မာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွာရ) ဝစနတော ဝစီဒွာရေပိ သိဇ္ဈတီတိ ဒွာရေန ကမ္မဝဝတ္ထာနံ န သိယာ၊ တထာ ဝစီကမ္မံ ကာယဒွာရေပိ သိဇ္ဈတီတိ ကမ္မေန ဒွာရဝဝတ္ထာနမ္ပိ န သိယာတိ? တံ န၊ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိယာ စေဝ ယေဘုယျေန ဝုတ္တိယာ စ ဝဝတ္ထိတတ္တာ။ ကာယကမ္မဉှိ ကာယဒွာရေယေဝ ဗဟုလံ ပဝတ္တတိ၊ အပ္ပံ ဝစီဒွာရေ၊ တသ္မာ ကာယဒွာရေ ဗဟုလပ္ပဝတ္တနတော ဧတဿ ကာယကမ္မဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဝနစရကာဒီနံ ဝနစရကာဒိဘာဝေါ ဝိယ။ တထာ ကာယကမ္မမေဝ ယေဘုယျေန ကာယဒွာရေ ပဝတ္တတိ၊ န ဣတရံ၊ တသ္မာ ကာယကမ္မဿ ယေဘုယျေန ဧတ္ထေဝ ပဝတ္တိတော အဿ ကာယကမ္မဒွာရဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဗြာဟ္မဏဂါမာဒီနံ ဗြာဟ္မဏဂါမာဒိဘာဝေါ ဝိယာတိ နေတ္ထ ကမ္မဒွာရဝဝတ္ထာနေ ကောစိ ဝိဗန္ဓောတိ။ ဝစီကမ္မဒွာရေပိ ဧသ ပဗန္ဓော ယထာသမ္ဘဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

မနောကမ္မဒွာရံ ပန သယံ မနောယေဝ သမာနံ အတ္တနာ သဟဂတစေတနာအနဘိဇ္ဈာဒိကမ္မာနံ ပဝတ္တိဒွာရဘာဝေန မနောဒွာရသင်္ခံ လဘတီတိ န တံ စိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိဒွာရဝသေန ဂဏှာတိ။ န ဟိ သယံ အတ္တတောဝ ပဝတ္တတိ။ ယဒိ ပန စိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ကမ္မဒွာရဘာဝေန အဓိပ္ပေတာ၊ တဒာ တေသံ ကမ္မဒွာရဘာဝေါ မနသ္မိံ န ဥပစာရီယတီတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ စိတ္တာဓိပတိဘာဝေါ စိတ္တေ ဝိယာတိ စိတ္တံ ‘‘မနောကမ္မဒွာရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ သဘာဝတော ပန ကမ္မဒွာရံ နာမ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာယေဝါတိ စိတ္တံ တတော ပဝတ္တနတော မနောကမ္မဒွာရဝသေန ပဝတ္တတိ။ အနန္တရပစ္စယဘူတဿ ပန မနောကမ္မဒွာရဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။ ဣဓ ပန ‘‘အဝိညတ္တိဇနတ္တာ’’တိ ဝစနေန ကာယဝစီကမ္မဒွာရဝသေနေဝ အပ္ပဝတ္တိယာ သာဓိတတ္တာ မနောကမ္မဒွာရံ န ဂဟိတမေဝ။ န ဟိ ‘‘အဝိညတ္တိဇနတ္တာ’’တိ ကာရဏံ မနောကမ္မဒွာရဝသေနပိ အပ္ပဝတ္တိံ သာဓေတိ။ အထ ဝါ ‘‘အဝိပါကသဘာဝတော’’တိ ဝစနေန မနောကမ္မဒွာရဝသေနပိ အပ္ပဝတ္တိ သာဓိတာ ဟောတိ။ ‘‘ကမ္မဒွာရ’’န္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဂ္ဂဟနေန နာနက္ခဏိကကမ္မဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ တဿာပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣတိ ဣမေသု ကာယဝစီကမ္မဒွာရသင်္ခါတေသု ဒွီသု ဒွာရေသု၊ မနောကမ္မဒွာရေန သဟ တီသု ဧဝ ဝါ ယထာ ကုသလံ ပဝတ္တတိ၊ န ဧဝံ ဝိပါကော၊ ယထာ စ ကုသလံ ကာယဝစီမနောကမ္မဿ အာယူဟနဝသေန ဒာနာဒိပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေန ပဝတ္တတိ၊ န ဧဝမယံ။ အယံ ပန နေဝ ကာယဝစီကမ္မဒွာရေသု ပဝတ္တတိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တာဘာဝတော၊ န ကမ္မဝသေန၊ မနောကမ္မဒွာရဝသေနာပိ စ ပဝတ္တတိ ဝိပါကုပ္ပါဒနဘာဝါဘာဝတော၊ န ပုညကိရိယဝသေန ပဝတ္တတိ ဒာနာဒိဝသေန အပ္ပဝတ္တနတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မဒွာရဉ္စ။ပေ.။ နော သမာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝန္တိ ဒာနာဒိဝသေန။

၃၇. ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ’’တိအာဒိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန ဝိသေသဒဿနံ။ ယသ္မာ ဧတေ ပရိတ္တာရမ္မဏာ၊ ကရုဏာမုဒိတာ စ ပညတ္တာရမ္မဏာ သတ္တပညတ္တိယံ ပဝတ္တနတော၊ တသ္မာ ဒွိန္နမာလမ္ဗဏာနံ ဧကစိတ္တဿ ဝိသယဘာဝါနနုဂမနတော န တေသု ကရုဏာမုဒိတာ ကဒာစိပိ ဇာယန္တီတိ အယမေတ္ထ ပဌမဂါထာယ အဓိပ္ပါယော။

၃၈. ဒုတိယဂါထာယ ပန ဟိ-သဒ္ဒော ယသ္မာတိ ဣမဿ အတ္ထေ။ ယသ္မာ ‘‘ပဉ္စ သိက္ခါပဒာ ကုသလာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၅) ဝုတ္တာ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဘဂဝတာ ဟိ သိက္ခါပဒဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပဉ္စ သိက္ခါပဒာ ကုသလာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၅) ဧဝံ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ’’တိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံ သိက္ခါပဒာနံ ကုသလဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ တေ စ ဝိရတိသဘာဝါ ဧဝ အာဒိတော တိဏ္ဏံ သိက္ခါပဒာနံ၊ ပစ္ဆိမဿ စ သမ္မာကမ္မန္တေ၊ ဣတရဿ သမ္မာဝါစာယံ၊ ပဉ္စန္နမ္ပိ မိစ္ဆာဇီဝဟေတုကပဉ္စဒုစ္စရိတတော ဝိရမဏဝသေန ပဝတ္တာနံ သမ္မာအာဇီဝေ စ အန္တောဘာဝတော၊ တသ္မာ တာ ဧကန္တကုသလဘူတာနံ ကဒာစိ အဗျာကတေ လဘန္တိ၊ ဣတရထာ သဒ္ဓါသတိအာဒယော ဝိယ ‘‘သိယာ ကုသလာ၊ သိယာ အဗျာကတာ’’တိ ဝုစ္စေယျုန္တိ။ ယဒိ ဧဝံ လောကုတ္တရဖလေသု အဋ္ဌ၊ သတ္တ ဝါ မဂ္ဂင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီတိ? နော န လဗ္ဘန္တိ လောကိယဝိရတီနမေဝ တတ္ထ ဧကန္တကုသလဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ၊ လောကုတ္တရဝိရတိယော ပန ဖလဿ မဂ္ဂပဋိဗိမ္ဗဘူတတ္တာ မဂ္ဂသဒိသတော အဋ္ဌင်္ဂိကတာယ၊ သတ္တင်္ဂိကတာယ စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ န စ ဧကန္တကုသလဘာဝေန ဝဝတ္ထာပေတုံ ယုတ္တာ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ လောကုတ္တရဖလေသုပိ အဋ္ဌင်္ဂိကတာဒိဘေဒော မဂ္ဂေါ ဥဒ္ဓဋောတိ။

၃၉. ‘‘တထာဓိပတိနော’’တိအာဒိ အဓိပတိဝသေန ဝိသေသဒဿနံ။ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဟိ တေဘူမကကုသလာနံ အညော အာယူဟနကာလော၊ အညော ဝိပစ္စနကာလော၊ တသ္မာ န တာနိ အတ္တနော ဝိပါကေဟိ အဓိပတိံ ဂါဟာပေတုံ သက္ကောန္တီတိ န တေ ဆန္ဒာဒီနိ ဓုရံ ကတွာ ပဝတ္တန္တိ။ လောကုတ္တရကုသလာနိ စ ပန အာယူဟနကာလဿ၊ ဝိပစ္စနကာလဿ စ အန္တရာဘာဝတော အတ္တနော ဆန္ဒာဒီနံ ဗလဿ အဝူပသန္တကာလေယေဝ ဝိပါကံ နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ အနန္တရပစ္စယာ ဟုတွာ ဝိပါကေဟိ အဓိပတိံ ဂါဟာပေတုံ သက္ကောန္တီတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ လောကုတ္တရဝိပါကာနံ အဓိပတိယောဂံ ဝက္ခတိ။

၄၀. ယသ္မာ မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရေန ဝိပါကာနံ အာဂမနတော အသင်္ခါရိကသသင်္ခါရိကဘာဝေါ ဣစ္ဆိတော၊ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရေန ပစ္စယတော၊ တသ္မာ ဥဘိန္နမ္ပိ မတိဒဿနတ္ထမာဟ ‘‘အသင်္ခါရသသင်္ခါရဝိဓာန’’န္တိအာဒိ။ ပုရိမတ္ထေရော ဟိ ယထာ မုခေ စလိတေ အာဒာသတလေ မုခနိမိတ္တံ စလတိ၊ ဧဝံ အသင်္ခါရိကဿ ကုသလဿ ဝိပါကော အသင်္ခါရိကော၊ သသင်္ခါရိကဿ ဝိပါကော သသင်္ခါရိကောတိ အာဟ၊ တသ္မာ တဿ မတိဒဿနတ္ထံ ‘‘အသင်္ခါရ။ပေ.။ ပုညတော’’တိ ဝုတ္တံ။ ဒုတိယတ္ထေရော ပန အသင်္ခါရိကာဒီသု ယေန ကေနစိပိ စိတ္တေန ကမ္မေ အာယူဟိတေ အာသန္နမရဏဿ အတ္တနော၊ ပရေသံ ဝါ ပယောဂေန ဝိနာ အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနေ ပဋိသန္ဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အသင်္ခါရိကာ။ ယဿ ကဿစိ သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကမ္မာဒိပစ္စုပဋ္ဌာနေ သသင်္ခါရိကာ။ တထာ ဘဝင်္ဂစုတိယောပိ။ တဒာရမ္မဏဉ္စ ပဏီတာပဏီတဥတုဘောဇနာဒိပစ္စယဝသေန၊ အနန္တရနိရုဒ္ဓကုသလာကုသလဿ ဝသေန ဝါ အသင်္ခါရသသင်္ခါရန္တိ ဧဝံ ပစ္စယတော အသင်္ခါရိကာဒိဝိဓာနတမာဟ၊ တသ္မာ တဿ မတိဒဿနတ္ထံ ‘‘ဉေယျံ ပစ္စယတော စေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣဒမေဝ စ ပန အာစရိယာ ပသံသန္တိ။

၄၁-၂. ဟီနာဒီနံ ဝိပါကတ္တာတိ အဓိပတိယောဂါဘာဝေပိ ဟီနမဇ္ဈိမပဏီတာနံ ကုသလာနံ ဝိပါကတ္တာ။ ဧတေန အာဂမနတော ဟီနာဒိဘာဝံ ဝိဘာဝေတိ။ ဝိနေယျသန္တာနဂတကိလေသမလဝိဓမနေန တဿ ပုနနတော ပုညော ဝါဒော ဝစီဃောသော ဧတဿ၊ ဝုတ္တနယေနေဝ ပုညံ ဝဒတီတိ ဝါ ပုညဝါဒီ၊ တေန ပုညဝါဒိနာ။ ‘‘ဧကန္တေန သဝတ္ထုက’’န္တိ ဝုတ္တေပိ ရူပလောကေ ပဝတ္တိ အနိဝါရိတာတိ အာဟ ‘‘ကာမလောကသ္မိ’’န္တိ။ ‘‘န ပနညတ္ထ ဇာယတေ’’တိ ဣမိနာ ပန ဗျတိရေကတော လဒ္ဓမတ္ထံ ဒဿေတီတိ။

ဧဝံ တာဝ သဟေတုကဝိပါကေ နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ အဟေတုကေ နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘အဟေတုကဝိပါကစိတ္တံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကသ္မာ ပန သဟေတုကဿ ကမ္မဿ အဟေတုကဝိပါကော ဟောတီတိ? ဝုစ္စတေ – စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ တာဝ ပဉ္စန္နံ အာရမ္မဏာဘိနိပါတမတ္တတ္တာ အလောဘာဒိသမ္ပယောဂေါ န သမ္ဘဝတိ၊ တထာ မန္ဒတရကိစ္စေသု သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏေသူတိ ဧဝံ ဟေတူနံ ဥပ္ပတ္တိယာ အသမ္ဘဝတော စ နေသံ အဟေတုကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဥပေက္ခါဒိယောဂေ ပန စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ တာဝ စတုန္နံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေပိ ပဝတ္တမာနာနံ ဝတ္ထာရမ္မဏသင်္ဃဋ္ဋနာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော ဥပေက္ခါသဟဂတတာ၊ ကာယဝိညာဏဿ စ တာယ ဗလဝဘာဝတော သုခသဟဂတတာ ဟောတိ။ သမ္ပဋိစ္ဆနံ ပန အာရမ္မဏဃဋ္ဋနယောဂျဘာဝေန ဩဠာရိကတ္တာ၊ စတုစိတ္တက္ခဏာတီတဝသေန စိရဇာတတ္တာ စ ဒုဗ္ဗလမတ္တနော နိဿယေန သဟ အသမာနဇာတိကဉ္စ စက္ခါဒိဝတ္ထုံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ လဒ္ဓါနန္တရပစ္စယတာယ၊ အပုဗ္ဗနိဿယတာယ စ အာရမ္မဏရသဿာဒေ ဒုဗ္ဗလန္တိ ဣဋ္ဌာဒီသု အာရမ္မဏေသု ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝ။ သန္တီရဏံ ပန ဝုတ္တဝိပရီတတော ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သုခသဟဂတံ၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ စ ဥပေက္ခါသဟဂတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ မနောဝိညာဏဓာတု ဝိယ ဝိသိဋ္ဌမနနကိစ္စာဘာဝတော မနောမတ္တာ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝါဒိအတ္ထေဟိ ဓာတု စာတိ မနောဓာတု။ သာ ဟိ သတိပိ ဝိညာဏဘာဝေ မနောဝိညာဏတော သမ္ဘဝဿ ဝိသိဋ္ဌမနနကိစ္စဿ အကရဏတော မနနမတ္တာယေဝ ဟောတိ။ ဝုတ္တလက္ခဏဝိပရီတတော ပန မနော စ တံ ဝိညာဏဉ္စာတိ မနောဝိညာဏံ၊ တဒေဝ ယထာဝုတ္တဋ္ဌေန ဓာတူတိ မနောဝိညာဏဓာတု။

ဝိညာဏပဉ္စကံ နိယတာရမ္မဏံ ယထာက္ကမံ ရူပါဒိဧကေကဿေဝ အာရမ္မဏကရဏတော။ သေသတ္တယမနိယတာရမ္မဏံ ပဉ္စာရမ္မဏိကဆဠာရမ္မဏိကဘာဝတော။

ဒဋ္ဌဗ္ဗတာယ ဒိဋ္ဌံ၊ ရူပါယတနံ။ သောတဗ္ဗတာယ သုတံ၊ သဒ္ဒာယတနံ။ မုနိတဗ္ဗတာယ မုတံ၊ သမ္ပတ္တဿေဝ ဂဟေတဗ္ဗတာယာတိ အတ္ထော၊ ဂန္ဓာဒိတ္တယဿေတံ နာမံ။ စက္ခါဒီဟိ ဝိနာ ကေဝလံ မနသာ ဧဝ ဝိဇာနိတဗ္ဗတာယ ဝိညာတံ၊ ဓမ္မာယတနံ။ အနာမဋ္ဌကာလဝိသေသဝစနတ္တာ စ နေသံ အတီတာနာဂတာပိ ရူပါဒယော ဒိဋ္ဌာဒိသဒ္ဒေဟိ ဝုစ္စန္တိ။ တေနေဝ ဟိ ‘‘ဒဋ္ဌဗ္ဗတာယာ’’တိအာဒိနာ ကာလသာမညေန နေသံ နိဗ္ဗစနံ ဝုတ္တံ။ ဒိဋ္ဌံ အာရမ္မဏံ ယဿ တံ ဒိဋ္ဌာရမ္မဏံ။ ဧဝံ သုတာရမ္မဏာဒီသု။

စက္ခုတော ပဝတ္တန္တိ စက္ခုဒွာရတောဝ ပဝတ္တံ သဗ္ဗဝါကျာနံ အဝဓာရဏဖလတ္တာ။ တေန မနောဓာတုအာဒီနံ စက္ခုဝိညာဏဘာဝေါ နိဝါရိတော ဟောတိ တေသံ ဒွာရန္တရတောပိ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော။ အထ ဝါ ‘‘စက္ခုတော ပဝတ္တ’’န္တိ ဣဒံ သဉ္ဇာတိပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န သဉ္စရဏပ္ပဝတ္တိံ၊ တသ္မာ ယထာ ကုဏ္ဍမုခတော ဥဒကံ သဉ္စရဏဝသေန ပဝတ္တတိ၊ န ဧဝံ ပဝတ္တမိဓ ဂဟိတံ။ ယထာ ပန စန္ဒကန္တပါသာဏတော ဥဒကံ သဉ္ဇာတိဝသေန ပဝတ္တတိ၊ ဧဝံ ပဝတ္တမေဝ စက္ခုတော ပဝတ္တန္တိ ဂဟိတံ။ ယထာ စ ကိံ? ယထာ ကုစ္ဆိတော သမုဋ္ဌိတံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒိ မုခတော သန္ဒန္တမ္ပိ ‘‘မုခဿဝေါ’’တိ န ဝုစ္စတိ၊ မုခတောယေဝ ပန သမုဋ္ဌဟိတွာ တတော သဝန္တံ ခေဠံ ‘‘မုခဿဝေါ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဟဒယဝတ္ထုသန္နိဿယတော သမုဋ္ဌဟိတွာ စက္ခုတော ပဝတ္တမာနံ စက္ခုဝိညာဏံ နာမ န ဟောတိ။ စက္ခုတောယေဝ ပန သမုဋ္ဌဟိတွာ တတော ပဝတ္တမာနံ စက္ခုဝိညာဏံ နာမာတိ။ ယော ပန ဣမမတ္ထံ အသလ္လက္ခေတွာ ဗျဉ္ဇနမတ္တဿေဝ အဘိနိဝိသိတွာ တံဒွာရပ္ပဝတ္တာနံ သေသာနမ္ပိ စက္ခုဝိညာဏဘာဝံ မညေယျ၊ တံ နိဝါရေတုံ ပကာရန္တရေနပိ ဝိဂ္ဂဟံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စက္ခုမှိ သန္နိဿိတ’’န္တိ။ ယထာ စက္ခုတော ပဝတ္တံ၊ စက္ခုသန္နိဿိတံ ဝါ ဝိညာဏံ စက္ခုဝိညာဏံ၊ ဧဝံ သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ‘‘သောတတော ပဝတ္တံ၊ သောတသ္မိံ သန္နိဿိတံ ဝါ ဝိညာဏံ သောတဝိညာဏ’’န္တိအာဒိနာ ယောဇနံ အတိဒိသန္တော အာဟ ‘‘တထာ သောတဝိညာဏာဒီနီ’’တိ။

စက္ခုသန္နိဿိတံ ဟုတွာ ရူပဿ ဝိဇာနနလက္ခဏမေတဿာတိ စက္ခုသန္နိဿိတရူပဝိဇာနနလက္ခဏံ။ တတ္ထ စက္ခုသန္နိဿိတဝစနေန ဒိဗ္ဗစက္ခါဒိကံ အညံ ရူပါရမ္မဏံ ဝိညာဏံ နိဝတ္တေတိ။ ဝိဇာနန-ဂ္ဂဟဏေန စက္ခုသန္နိဿိတေ ဖဿာဒိဓမ္မေ နိဝတ္တေတိ။ စက္ခုရူပ-ဂ္ဂဟဏေန နိဿယတော၊ အာရမ္မဏတော စ စိတ္တံ ဝိဘာဝေတိ ဥဘယာဓီနဝုတ္တိကတ္တာ။ ယဒိ ဟိ စက္ခု နာမ န သိယာ၊ အန္ဓာပိ ရူပံ ပဿေယျုံ၊ န စ ပဿန္တိ။ ယဒိ စ နီလာဒိရူပံ နာမ န သိယာ၊ ဒေသာဒိနိယမေန န ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အတ္ထေဝ စ နိယမော။ ဧကန္တသာရမ္မဏတာ စ စိတ္တဿ ဝုတ္တာတိ အာရမ္မဏေန ဝိနာ နီလာဒိအာဘာသံ စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဝါဒော မိစ္ဆာဝါဒောတိ ဂဟေတဗ္ဗော။ တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀; ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅; သံ. နိ. ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅)။ ဧတ္ထ သိယာ – ကိံ ပနေတံ စက္ခု၊ ရူပဉ္စ ဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟောန္တံ ဧကမေဝ ပစ္စယော ဟောတိ၊ ဥဒာဟု အနေကန္တိ? စက္ခု တာဝ ဧကမ္ပိ၊ ရူပံ ပန အနေကမေဝ သင်္ဂတံ။ ကိံ ကာရဏံ? ပစ္စယဘာဝဝိသေသတော။ စက္ခု ဟိ စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယပုရေဇာတဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောန္တံ အတ္ထိဘာဝေနေဝ ဟောတိ တသ္မိံ သတိ တဿ ဘာဝတော၊ အသတိ အဘာဝတော။ ယတော တံ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိဿ ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ၊ သွာယံ ပစ္စယဘာဝေါ န ဧကသ္မိံ န သမ္ဘဝတီတိ ဧကမ္ပိ စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟောတိ။ ရူပံ ပန ယဒိပိ စက္ခု ဝိယ ပုရေဇာတအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယေဟိ ပစ္စယော ဟောတိ ပုရေတရံ ဥပ္ပန္နံ ဟုတွာ ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေယေဝ ဥပကာရကတ္တာ၊ တထာပိ အနေကမေဝ သင်္ဂတံ ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ အာရမ္မဏဘာဝတော။ ယဉှိ တံ အာရမ္မဏံ တဿ ယထာ တထာ ဥပလဗ္ဘနီယဝသေနေဝ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ၊ ဝိညာဏဿ စ ဣန္ဒြိယာဓီနဝုတ္တိကဿ အာရမ္မဏသဘာဝူပလဒ္ဓိ န ဧကဒွိကလာပဂတဝဏ္ဏဝသေန ဟောတိ၊ နာပိ ကတိပယကလာပဂတဝဏ္ဏဝသေန၊ အထ ခေါ အာဘောဂါနုရူပံ အာပါထဂတဝဏ္ဏဝသေနာတိ အနေကမေဝ ရူပံ သံဟစ္စကာရိတာယ ဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ။ အမုမေဝ ဟိ ဝိသေသံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀; ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅; သံ. နိ. ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅) ပါဠိယံ ဝစနဘေဒော ကတောတိ။ ဧဝံ သောတဝိညာဏေပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ။ ဃာနဝိညာဏာဒီနံ ပန သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟတာယ အတ္တနော နိဿယေန သဟ အလ္လီနဿေဝ ဂဟဏတော ဧကကလာပဂတမ္ပိ ဂန္ဓာဒိကံ တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ။

ရူပမတ္တာရမ္မဏရသန္တိ ရူပါယတနမတ္တဿေဝ အာရမ္မဏကရဏရသံ။ မတ္တ-သဒ္ဒေန ယထာ အာရမ္မဏန္တရံ နိဝတ္တေတိ၊ ဧဝံ ရူပါယတနေပိ လဗ္ဘမာနေ ဧကစ္စေ ဝိသေသေ နိဝတ္တေတိ။ န ဟိ စက္ခုဝိညာဏံ ဝဏ္ဏမတ္တတော အညံ ကိဉ္စိ နီလာဒိဝိသေသံ တတ္ထ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ပဉ္စဟိ ဝိညာဏေဟိ န ကိဉ္စိ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇာနာတိ အညတြ အဘိနိပါတမတ္တာ’’တိ။ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ရူပါရမ္မဏေ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော တဒဘိမုခဘာဝေန ဂဏှာတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပါဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာန’’န္တိ။ အတ္တနော အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ အရူပဓမ္မာနံ သမနန္တရဝိဂတာ အရူပဓမ္မာ ပဝတ္တိဩကာသဒာနေန အနန္တရသမနန္တရနတ္ထိဝိဂတပစ္စယေဟိ ဥပကာရကာ၊ နိဿယာရမ္မဏာ ဓမ္မာ ဝိယ အာသန္နကာရဏာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ရူပါရမ္မဏာယ ကိရိယာမနောဓာတုယာ အပဂမပဒဋ္ဌာန’’န္တိ။ သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကိရိယာမနောဓာတုယာ အာရမ္မဏဘေဒတော ဘိန္နသဘာဝတ္တာ အာဟ ‘‘ကိရိယာမနောဓာတူန’’န္တိ။ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ဂဟိတံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ တဒနန္တရမေဝ အပရိပတန္တံ ကတွာ သမ္ပဋိစ္ဆန္တံ ဂဏှန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပါဒိသမ္ပဋိစ္ဆနရသ’’န္တိ။ တထာဘာဝေန သမ္ပဋိစ္ဆနဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ တထာဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ။

ဆသု အာရမ္မဏေသု ကဒာစိ ပဉ္စန္နံ ဇစ္စန္ဓာဒိဝသေန တတောပိ ဦနာနံ၊ ဗြဟ္မလောကေ စ ဒွိန္နမေဝ ဝိဇာနနသဘာဝါပိ ဆဠာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏာ ဝုတ္တာ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော၊ ဆသွေဝ ဝါ ဣတရေသံ အာရမ္မဏာနံ အန္တောဂဓတ္တာ။ သန္တီရဏာဒိရသာတိ ယထာသမ္ဘဝံ သန္တီရဏတဒာရမ္မဏာဒိကိစ္စာ၊ သန္တီရဏတဒာရမ္မဏပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိကိစ္စာတိ အဓိပ္ပါယော။ ‘‘ဟဒယဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနာ’’တိ ဣဒံ ဣမာသံ ဒွိန္နံ မနောဝိညာဏဓာတူနံ အနိဗဒ္ဓဋ္ဌာနတာယ နိဗဒ္ဓကာရဏံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ။ ဝုတ္တနယေန ပန ‘‘တံတံအနန္တရာတီတဝိညာဏာပဂမပဒဋ္ဌာန’’န္တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ။ အဟေတုကစိတ္တာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ လက္ခဏာဒိကဿ ဒဿိတတ္တာ ပရိသေသတော သဟေတုကစိတ္တာနံ ဧကသဒိသမေဝ လက္ခဏာဒိကန္တိ ဝိညာယတိ။ တံ ပန ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတမေဝ။

ဣဒာနိ ဣမာသံ အာရမ္မဏာဒိတော ဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ပဌမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧကန္တမိဋ္ဌာရမ္မဏေတိ ဧကန္တေနေဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ၊ အတိဣဋ္ဌာရမ္မဏေတိ အတ္ထော။ ပဉ္စသု ဌာနေသူတိ သဟေတုကဝိပါကာနံ ဝုတ္တေသု စတူသု၊ သမ္ပဋိစ္ဆနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနံ အန္တရာဠသင်္ခါတသန္တီရဏဋ္ဌာနေ စာတိ ပဉ္စသု ဌာနေသု၊ ပဉ္စသု ကိစ္စေသူတိ ဝါ အတ္ထော။ ကိဉ္စာပိ သောမနဿပဋိသန္ဓိကဿ ဒောမနဿဇဝနာဝသာနေ တဒာရမ္မဏသမ္ဘဝေ အသတိ ယံ ကိဉ္စိ ပရိစိတပုဗ္ဗံ ပရိတ္တာရမ္မဏမာရဗ္ဘ ဥပေက္ခါသဟဂတသန္တီရဏမုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣစ္ဆိတံ၊ တထာ ပန ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ကဒာစိယေဝ သမ္ဘဝတော ယေဘုယျပ္ပဝတ္တိံ ဂဟေတွာ ဆ ဌာနာနိ အဝတွာ ပဉ္စေဝ ဝုတ္တာနိ။ အထ ဝါ တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ တဒာရမ္မဏဋ္ဌာနေယေဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ တံဝသေနေဝ တဿာပိ ဌာနံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အစက္ခုသံဝတ္တနိကကမ္မနိဗ္ဗတ္တတာယ ဇာတိယာ အန္ဓော ဇစ္စန္ဓော။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ဇာတိက္ခဏေ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ စက္ခု နတ္ထိ၊ ယဿ ဘာဝါဘာဝတော အန္ဓာနန္ဓဝိစာရဏာ ဘဝေယျ၊ တထာပိ စက္ခုဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာရဟကာလေပိ စက္ခုဝိပတ္တိဝိဗန္ဓကေန ကမ္မုနာ ပဋိဟတသာမတ္ထိယေန ပဋိသန္ဓိဒာယကေန ဣတရေနာပိ ဝါ ကမ္မေန တဿ အနုပါဒိယမာနတ္တာ သတ္တော ‘‘ဇစ္စန္ဓော’’တိ ဝုစ္စတိ။ အထ ဝါ ဇစ္စန္ဓောတိ ပသူတိယံယေဝ အန္ဓော၊ မာတုကုစ္ဆိယံယေဝ အန္ဓော ဟုတွာ နိက္ခန္တောတိ အတ္ထော။ တေန ဒုဟေတုကတိဟေတုကာနံ မာတုကုစ္ဆိဂတကာလေပိ စက္ခုဿ အဝိပဇ္ဇနံ သိဒ္ဓံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဇာတိဗဓိရာဒီသုပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ။ ဇစ္စဇဠောတိ ဇာတိယာ အညာဏကော။ ကိဉ္စာပိ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကောပိ ဇာတိယံ အညာဏကော၊ တဿ ပန ပဝတ္တိယံ ပညာ သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တနယေန ယေဘုယျတော ပဝတ္တိယမ္ပိ ပညာယာသမ္ဘဝတော ဇစ္စဇဠော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဇစ္စုမ္မတ္တကော သုရာမေရယပါနာဒိဥမ္မတ္တကဘာဝသံဝတ္တနိကကမ္မပရိဘာဝိတေန ကမ္မေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိကော။ ပဏ္ဍကောတိ ပရဒာရဂမနာဒိကမ္မပရိဘာဝိတေန ကမ္မုနာ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကော။ သော ပဉ္စဝိဓော အာသိတ္တပဏ္ဍကော ဥသူယပဏ္ဍကော ပက္ခပဏ္ဍကော ဩပက္ကမိကပဏ္ဍကော နပုံသကပဏ္ဍကောတိ။ ဣဓ ပန ဩပက္ကမိကပဏ္ဍကဿ သဟေတုကဿာပိ ဘာဝတော၊ နပုံသကဿ စ ဝိသုံ ဂဟဏတော တယော ပဏ္ဍကာ အဓိပ္ပေတာ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဇာတိမူဂဇာတိပင်္ဂုလမမ္မနာဒီနံ သင်္ဂဟော။ ကေစိ ပန ‘‘ဧကစ္စေ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ အဝိကလိန္ဒြိယာ ဟုတွာ ထောကံ ဝိစာရဏပကတိကာပိ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တာဒိသာနမ္ပိ ဣဓ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟော’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧတ္ထ စ ဇစ္စန္ဓာဒီနမေဝ အယံ ပဋိသန္ဓီတိ န ဂဟေတဗ္ဗာ။ ဇစ္စန္ဓာဒယော ပန ဣမိနာ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ။

၄၃. တိဟေတုကပုညဿာတိ တိဟေတုကဿပိ ဥက္ကဋ္ဌပုညဿ။ ဒုဟေတုကမ္မဿ ပန သဗ္ဗထာပိ သောဠသန္နံ ဝိပါကာနံ အသမ္ဘဝတော တပ္ပဋိက္ခေပပရတ္တာ စေတနာယ ‘‘တိဟေတုကပုညဿာ’’တိ အဝိသေသတော ဝုတ္တံ။

ကာမာဝစရဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကဝဏ္ဏနာ

မဟဂ္ဂတဝိပါကာနံ တံတံကုသလာဂမနဝသေနေဝ ဈာနင်္ဂဟာနိ၊ န ပန ဘာဝနာဝိသေသေနာတိ တေသံ ပဟာနင်္ဂါနိ အနုဒ္ဓဋာနိ။ ဥပပတ္တိယန္တိ ဥပပတ္တိဘဝေ။

အရူပါဝစရဝိပါကစိတ္တာနိ ဝုစ္စန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။

၄၄. ကုသလာနုဂတံ ကတွာတိ ကုသလာနုရူပံ ကုသလသဒိသံ ကတွာ။ ယထာ ကာမာဝစရဝိပါကံ ကုသလတော ဝိသဒိသမ္ပိ ကတွာ ဝိဘတ္တံ၊ ဧဝမကတွာ ကုသလသဒိသမေဝ ကတွာတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ကုသလာနန္တရံ ကတွာ မဟဂ္ဂတဝိပါကာနံ ဘာဇိတပါဠိံ သန္ဓာယ ‘‘ကုသလာနုဂတံ ကတွာ ဘာဇိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ပါဠိယဉှိ –

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရဿ ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ ဝိပါကံ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၄၃၁) –

ကာမာဝစရဝိပါကံ ဝိဘဇိတွာ မဟဂ္ဂတဝိပါကံ ဝိဘဇန္တေန –

‘‘ကတမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ? ယသ္မိံ သမယေ ရူပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ၊ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ.။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ပထဝီကသိဏံ၊ တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ။ပေ.။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ၊ တဿေဝ ရူပါဝစရဿ ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ ဝိပါကံ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ.။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ ပထဝီကသိဏံ။ပေ.။ ဣမေ ဓမ္မာ အဗျာကတာ’’တိ (ဓ. သ. ၄၉၈)။

ဧဝံ ကုသလံ ဥဒ္ဒိသိတွာ တဒနန္တရံ ကတွာ မဟဂ္ဂတံ ဝိပါကံ ဝိဘတ္တံ၊ တသ္မာ ယထာ ကာမာဝစရဝိပါကံ၊ ဧဝံ အဝိဘဇိတွာ ဣဒံ ကုသလာနန္တရံ ကတွာ ဝိဘတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဇောတေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကုသလာနုဂတံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣမိနာပိ စ အာစရိယေန ပရိဟာရမုခေန ဝက္ခမာနအတ္ထဝိသေသဝစနိစ္ဆာယ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ စောဒနာ ကတာ။ ဧဝဉှိ သတိ ကုသလာနန္တရံယေဝ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဉာပနံ သုဋ္ဌူပပန္နံ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အမှာကံ အာစရိယဿ မဂ္ဂေါ။

မဟဂ္ဂတန္တိ မဟဂ္ဂတဝိပါကံ။ တဉှိ ဣဓ အဓိဂတံ။ ကာမာ။ပေ.။ ယတောတိ ယသ္မာ ကာမာဝစရကုသလံ အသမာနဖလံ ဟောတိ တိဟေတုကဿ ဒုဟေတုကာဟေတုကဝိပါကာနံ၊ ဒုဟေတုကဿ စ အဟေတုကဝိပါကာနမ္ပိ ဇနနတော၊ န ဧဝမိဒံ၊ ဣဒံ ပန ဧကန္တေနေဝ သဒိသဝိပါကဇနနတော သမာနဖလမေဝ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ စ ‘‘ကုသလ’’န္တိ အဝုတ္တေပိ ကာမာဝစရပုညံဝါတိ ဥပမိတတ္တာ ဥပမေယျဿပိ ကုသလဘာဝေါ ဝိညာယတိ။ ကသ္မာ ပနေတံ သဒိသဝိပါကံ၊ န ကာမာဝစရံ ဝိယ ဝိသဒိသဝိပါကမ္ပီတိ? ဝုစ္စတေ – ကာမာဝစရပုညဉှိ အာစိနန္တော ရူပတဏှာဒိနာနာဝတ္ထုကကာမတဏှူပနိဿယတော အာစိနတိ၊ တသ္မာ တဒူပနိဿယကုသလံ တဒနုရူပတော နာနာဝတ္ထုကံ ဝိပါကံ ဇနေတိ။ မဟဂ္ဂတံ ပန အာစိနန္တော ဧကဝတ္ထုကာယေဝ ဘဝတဏှာယ ဝသေန အာစိနတီတိ တဒနုရူပတော တံ နာနာဝတ္ထုံ အဇနေတွာ ဧကဝတ္ထုမေဝ ဇနေတီတိ။

၄၅-၆. သဗ္ဗထာတိ ဓမ္မတော အာရမ္မဏတော ပဋိပဒာဒိတော စ။ တထာ ဟိ ယေ ဖဿာဒယော ကုသလေ စ လဗ္ဘန္တိ၊ တေ ဝိပါကေပိ လဗ္ဘန္တိ၊ ယသ္မိဉ္စ အာရမ္မဏေ ကုသလံ ပဝတ္တတိ၊ တတ္ထေဝ ဣဒံ ဝိပါကမ္ပိ။ ယာဝ ပဋိပဒာဒယော ကုသလဿ လဗ္ဘန္တိ၊ တာဝ ဣမဿ ဝိပါကဿပီတိ။ ကာမံ ယဿ ကဿစိ ဆာယာ တံတံဝတ္ထုသဒိသာဝ၊ မဟန္တဿ ပန ကုသလဝိပါကဿ မဟန္တာဟိယေဝ ဥပမာဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘ဂဇာဒီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အပရေ အပရေ အတ္တဘာဝေ ဘဝံ ဝေဒနမဿာတိ အပရာပရိယဝေဒနံ။ ယဒိ အပရာပရိယဝေဒနံ န ဟောတိ၊ ကထဉ္စရဟိ ဣမဿ ဖလုပ္ပတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဈာနာ အပရိဟီနဿာ’’တိအာဒိ။

၄၇. ကုသလာနန္တရန္တိ ကုသလဘဝါနန္တရံ။ ယသ္မိဉှိ ဘဝေ တံ ကုသလံ ကတံ၊ သော ဣဓ ကုသလ-သဒ္ဒေန ဥပစာရတော ဂဟိတော ကမ္မာနန္တရံယေဝ ဖလဿ အသမ္ဘဝတော။ န ဟိ တံ လောကုတ္တရကုသလံ ဝိယ အနန္တရဖလနိပ္ဖာဒကံ၊ အထ ခေါ ဧကစ္စကာမာဝစရကုသလံ ဝိယ အပရာပရိယဝေဒနံ အဟုတွာ သတိပိ အနေကေယေဝ ကာမာဝစရကမ္မေ မဟောဃော ဝိယ ပရိတ္တံ ဥဒကံ တမဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အတ္တနောယေဝ ဝိပါကဒာနေန ဧကန္တေန အနန္တရဘဝေယေဝ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတိ။ နနု စ အပရိဟီနဇ္ဈာနဿေဝ ကဿစိ နိကန္တိဝသေန ကာမဘဝေ ပဋိသန္ဓိ ဟောတိ။ တထာ ဟိ တိဿမဟာဗြဟ္မာ ဥပရိဗြဟ္မလောကူပပတ္တိယာ ဘာဝိတမဂ္ဂေါ ဘိက္ခူဟိ ယာစိတော တတော စဝိတွာ မောဂ္ဂလိဗြာဟ္မဏဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသီတိ ဝုတ္တန္တိ တံ ကထန္တိ? နိကန္တိဗလေနေဝ ဈာနံ ပရိဟာယတီတိ တတော ပရိဟီနဇ္ဈာနော နိဗ္ဗတ္တတီတိ ဝဒန္တိ။ အပရေ ပန အာစရိယာ ‘‘အနီဝရဏာဝတ္ထာယ နိကန္တိယာ ဈာနဿ ပရိဟာနိ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ‘‘သတိပိ မဟဂ္ဂတကမ္မုနော ဝိပါကံ ပဋိဗာဟနသမတ္ထဿေဝ ပရိတ္တကမ္မဿ အဘာဝေ ‘ဣဇ္ဈတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’တိ (အ. နိ. ၈.၃၅) ဝစနတော ကာမဘဝေ စေတောပဏိဓိ မဟဂ္ဂတကမ္မဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ ပရိတ္တကမ္မုနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ယုတ္တံ။ ဧတဿာတိ ဣမဿတ္ထဿ ဉာပနတ္ထန္တိ သမ္ဗန္ဓော။

၄၈-၉. ဧဝံ အဝိသေသေန ကုသလသဒိသတံ အတိဒိသိတွာ ဣဒာနိ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိပဒာက္ကမော စေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယထာ ဟိ ဒုက္ခပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ တံ ဈာနံ တံပဋိပဒမေဝ ဟောတိ၊ ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ အပရိဟီနေ တဿ တဿ ဝိပါကော နိဗ္ဗတ္တမာနော တံတံပဋိပဒောဝ ဘဝိတုံ အရဟတိ။ ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိဘာဝေါ ပန တသ္မိံ ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဆန္ဒာဒီနံ အဓိပတိပစ္စယဘာဝေန ဟောတိ၊ န အာဂမနဝသေန။ တထာ ဟိ ဧကမေဝ ဈာနံ နာနက္ခဏေသု နာနာဓိပတေယျံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝိပါကဿ အာဂမနဝသေန ဆန္ဒာဓိပတေယျာဒိတာ န ဂဟိတာ။ တေနာဟ ‘‘အဘာဝေါဓိပတီန’’န္တိ။ တဒဘာဝတောဝ သရသတော တဿ ဟီနာဒိတာ န သမ္ဘဝတီတိ သာပိ ဈာနာဂမနတောဝ ဝုတ္တာ။

ရူပါဝစရာရူပါဝစရဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

လောကုတ္တရဝိပါကဝဏ္ဏနာ

မဂ္ဂစိတ္တဿ ဝိယ ဖလစိတ္တဿ မဂ္ဂယောဂတော ဘေဒာဘာဝေန ‘‘စတုမဂ္ဂယောဂတော’’တိ အဝတွာ ‘‘စတုမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တဖလတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ စတူဟိ အရိယမဂ္ဂေဟိ သမ္ပယုတ္တကုသလစိတ္တဿ ဖလတ္တာ စတုဗ္ဗိဓသာမညဖလသမ္ပယုတ္တစိတ္တဘာဝတောတိ အတ္ထော။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဖလံ စိတ္တံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဖလစိတ္တံ။ ဧဝံ သေသေသု။ မဂ္ဂဝီထိယံ ဒွိက္ခတ္တုံ၊ တိက္ခတ္တုံ ဝါ ဖလသမာပတ္တိယာ အပရိစ္ဆိန္နပရိမာဏံ ပဝတ္တမာနမ္ပိ ဒွီသွေဝ ဌာနေသု ပဝတ္တိယာ ဒုဝိဓမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂဝီထိဖလသမာပတ္တိဝသေန ပဝတ္တိတော ဒုဝိဓ’’န္တိ။

၅၀-၁. မဂ္ဂဿာနန္တရေ ဖလေ လဗ္ဘန္တိ မဂ္ဂါဂမနတောတိ အဓိပ္ပါယော။ မဂ္ဂေါ ဟိ အာဂမနတော ‘‘သုညတော’’တိ လဒ္ဓနာမော သဂုဏာလမ္ဗဏဝသေန အနိမိတ္တအပ္ပဏိဟိတနာမမ္ပိ လဘတီတိ ဖလဿ နာမတ္တယမ္ပိ ဒေတိ၊ တထာ အာဂမနတော အပ္ပဏိဟိတော မဂ္ဂေါ သဂုဏာရမ္မဏဝသေန အနိမိတ္တသုညတအပ္ပဏိဟိတနာမကောတိ ဖလဿ နာမတ္တယမ္ပိ ဒေတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ အဘိဓမ္မေ ဧကေကဿ ဖလဿ တီဏိ တီဏိ နာမာနိ ဝုတ္တာနိ။ နနု စ အဘိဓမ္မေ ‘‘သဂုဏာရမ္မဏတော နာမံ အနဓိပ္ပေတ’’န္တိ ဝုတ္တံ? သစ္စံ ဝုတ္တံ၊ တံ ပန နာမလာဘံ သန္ဓာယ၊ န နာမဒာနံ။ တတ္ထ ဟိ ဝဝတ္ထာနကရတ္တာဘာဝတော တထာ အနဓိပ္ပေတံ၊ န အလဗ္ဘနတော။ ဣဓ ပန ဧကေကဿ ဖလံ နာမတ္တယမ္ပိ လဘတီတိ ဝဝတ္ထာနပ္ပယောဇနာဘာဝတော သဂုဏာရမ္မဏေဟိ လဒ္ဓနာမဒာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ တိဝိဓမ္ပိ နာမံ ဒေတိ။ ဧကန္တေန စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ ဝိပဿနာပိ ဝိပဿတော လဒ္ဓနာမမဂ္ဂဿ တံ န ဒဒေယျာတိ။ ပရဘာဂသ္မိန္တိ အပရဘာဂေ။ ဝဠဉ္ဇနဖလေသူတိ သမာပဇ္ဇနဝသေန အနုဘဝိတဗ္ဗဖလေသု။ ‘‘ဝဠဉ္ဇနဖလေသု နာ’’တိ မဂ္ဂါဂမနံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာဝသေနေဝါ’’တိအာဒိ။ ဝဠဉ္ဇနဖလဉှိ ဝိသုံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ တဿ တံဝသေန နာမလာဘော။ ယဒိ ဧဝံ မဂ္ဂဿ ဝိယ အနိမိတ္တနာမလာဘော န သိယာ? တံ န၊ ယထာ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဖလဿ ဝိယ ဝဠဉ္ဇနကဖလသမာပတ္တိယာပိ မဂ္ဂါဂမနတော စ ဈာနပဋိပဒာဘေဒော ဟောတိ၊ ဧဝံ အနိမိတ္တနာမမ္ပိ လဗ္ဘတီတိ။

၅၂-၃. ဟောန္တိ သာဓိပတီနေဝါတိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ။ မဂ္ဂဘာဝေနာတိ သောဠသဟိ အာကာရေဟိ စတုသစ္စပဋိဝေဓကမဂ္ဂဘာဝေန၊ ကိလေသမာရဏဝသေန ဂမနသင်္ခါတေန၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ မဂ္ဂိတဗ္ဗဘာဝသင်္ခါတေန ဝါ မဂ္ဂဘာဝေန။ ဖလံ။ပေ.။ ဝုစ္စတီတိ သယံ ဖလဘာဝမ္ပိ မဂ္ဂဿ ဖလတ္တာ၊ တံသဒိသတာယ ဝါ တမုပါဒာယ မဂ္ဂေါတိ ဝုစ္စတိ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိအာဒီသူတိ အဓိပ္ပါယော။

လောကုတ္တရဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

အကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ

ယထာ အတိဣဋ္ဌေ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ စ အာရမ္မဏေ ဝေဒနာဘေဒသမ္ဘဝတော ကုသလဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု ဒုဝိဓာ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတာ၊ ဥပေက္ခါသဟဂတာတိ၊ ဧဝံ အတိအနိဋ္ဌေ အနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ စ အာရမ္မဏေ ဝေဒနာဘေဒော နတ္ထီတိ အကုသလဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု ဧကဝိဓာဝါတိ ‘‘သတ္တာကုသလဝိပါကာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ သတိ ဟိ တတ္ထ ဝေဒနာဘေဒေ အတိအနိဋ္ဌေ ဒောမနဿေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ န စ ပဋိဃေန ဝိနာ ဒောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ။ ကာယဝိညာဏဿ ဒုက္ခသဟဂတာ ကုသလဝိပါကေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧတ္ထ စ အကုသလဝိပါကေသု လဗ္ဘမာနဒုက္ခံ ဝိယ နာတိကဋုကာပိ ဥပေက္ခါ ဧကန္တနိဟီနဿ အကုသလဿ ဝိပါကဘာဝတော ဒုက္ခသဘာဝတ္တာ ဟီနာ ဧဝ။ န ဟိ အကုသလဿ ဝိပါကော အဒုက္ခေါ ဟောတိ၊ ဥပေက္ခါဘာဝေါ ပနဿ ဗလဝတာ ဗာဓိယမာနဿ ပဋိပဟရိတုံ အသက္ကောန္တဿ ဒုဗ္ဗလပုရိသဿ တေန ကရိယမာနဗာဓဿ ဥပေက္ခနာ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣမာနိ။ပေ.။ စိတ္တာနီတိ ဣမာနိ သတ္တ ဧကေကဿ အကုသလဿ ဝိပါကစိတ္တာနိ၊ န ပန ကုသလဝိပါကေ ဝိယ တိဟေတုကာဒိပုညဝိသေသေန။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿပိ ဟိ ပဝတ္တိယံ သတ္တေဝ ဝိပါကာ လဗ္ဘန္တိ။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ယထာ ကုသလဝိပါကံ သဟေတုကမ္ပိ ဥဒ္ဓဋံ၊ န ဧဝံ အကုသလဝိပါကန္တိ? ဟေတူနံ အသမ္ဘဝတော။ လောဘာဒီနဉှိ ဧကန္တသာဝဇ္ဇတာယ အယောနိသောမနသိကာရဟေတုကာနံ နတ္ထိ ဝိပါကဘာဝေါ၊ အလောဘာဒီနမ္ပိ ဧကန္တမနဝဇ္ဇသဘာဝါနံ ဝါ ကာရဏဿ တဗ္ဗိဒူရတာယ နတ္ထေဝ အကုသလဝိပါကဘာဝေါ။ န ဟိ အလောဘာဒီနံ ပဋိပက္ခလောဘာဒယော တေ အဘိနိပ္ဖာဒေန္တိ၊ တသ္မာ ဣဒံ သဗ္ဗထာ သဟေတုပ္ပဝတ္တိယာ အသမ္ဘဝတော အဟေတုကမေဝါတိ။

ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တေသူတိ ဧတ္ထ အတီတဘဝေ အာယူဟိတံ အပရာပရိယဝေဒနီယံ၊ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ ဝါ ကမ္မံ ကမ္မံ နာမ။ ကမ္မကရဏကာလေ စေတနာယ ဂဟိတမာရမ္မဏံ ကမ္မနိမိတ္တံ နာမ။ ဥပပဇ္ဇိတဗ္ဗဘဝပရိယာပန္နော နရကာဒီသု အဂ္ဂိဇာလာဒိဝဏ္ဏော ဂတိနိမိတ္တံ နာမ။

၅၄. ဣမေတိ အကုသလဝိပါကာ။ တေသံ အနိဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဝိသယေသု ပဝတ္တိဝစနေန တဗ္ဗိပရိယာယေန ကုသလဝိပါကာနံ ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဝိသယေသု ပဝတ္တိ အတ္ထတော အာပန္နာတိ သာ ဝိသုံ န ဝုတ္တာ။ သုခါဒိတ္တယယုတ္တာတိ သုခသောမနဿုပေက္ခါယုတ္တာ။

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဝိပါကာနံ နိဂမနံ။

အကုသလဝိပါကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၅. ပါကဿ အသုရကညာနံ ဂဗ္ဘပရိပါကဿ သာသနတော ဝိနာသနတော၊ ပါကသင်္ခါတဿ ဝါ အသုရဿ ဝိနာသနတော ပါကသာသနော ဝုစ္စတိ သက္ကော ဒေဝရာဇာ၊ တေန ပူဇိတော ပါကသာသနပူဇိတော။ ပါကံ ဝါ ပရိပက္ကံ သာသနမေတေသူတိ ပါကသာသနာ၊ ခီဏာသဝါ၊ တေဟိ ပူဇိတောတိ ပါကသာသနပူဇိတော။

ဝိပါကစိတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ဒာနာဒိဝသေနာတိ ပဝတ္တာကာရမတ္တတော ဒာနာဒိဝသေန၊ န ပန ပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေန ခီဏာသဝသန္တာနဂတဿ ပုညကိရိယဘာဝါဘာဝတောတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။

အာဝဇ္ဇတီတိ အာဝဇ္ဇနံ၊ အာဘုဉ္ဇတိ ဩဏောဇေတိ ပရိဏာမေတိ ဝါရေတီတိ ဝါ အတ္ထော။ တဉှိ အာပါထဂတံ အာရမ္မဏံ ပဌမမာဘုဉ္ဇတိ၊ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိ အာပါထဂတာရမ္မဏာဘိမုခံ ဩဏောဇေတိ၊ စိတ္တသန္တာနံ ဝါ ပုရိမာကာရတော အညထာ ပရိဏာမေတိ၊ အနုပ္ပဗန္ဓတော ပဝတ္တနကံ ဘဝင်္ဂစိတ္တသန္တာနံ ပရတော ပဝတ္တိတုံ အဒတွာ အာပါထဂတံ ဝါ အာရမ္မဏံ အညတ္ထ ဂန္တုံ အဒတွာ ဝါရေတိ။ ဟသိတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပ္ပါဒီယတိ ဝါ ဧတေနာတိ ဟသိတုပ္ပါဒံ၊ တဒေဝ စိတ္တန္တိ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တံ။ ဝေါဋ္ဌပေတီတိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနိ ဥပေက္ခါသဟဂတာနိ၊ ဟသိတုပ္ပါဒဉ္စ သောမနဿသဟဂတန္တိ? ဝုစ္စတေ – အာဝဇ္ဇနံ တာဝ အပုဗ္ဗာရမ္မဏေ သကိဒေဝ စ ပဝတ္တမာနသန္တတိဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တနတော၊ ဒုဗ္ဗလဘဝင်္ဂပစ္စယံ ဝါ သဗ္ဗထာ ဝိသယရသမနုဘဝိတုံ န သက္ကောတီတိ ဣဋ္ဌာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ ဥပေက္ခါယုတ္တမေဝ ဟောတိ။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒနာဘေဒာရဟမ္ပိ သမာနံ ဝိပါကပ္ပဗန္ဓံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိသဒိသစိတ္တပ္ပဗန္ဓဿ နိဗ္ဗတ္တနတော သန္တတိပရိဏာမနေယေဝ ကိစ္စန္တရေ ဗျာဝဋတ္တာ ဝိပါကံ ဝိယ အာရမ္မဏရသဿာဒေ အသမတ္ထမေဝါတိ သဗ္ဗတ္ထ ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝ။ ဟသိတုပ္ပါဒံ ပန ဝုတ္တဝိပရီတတော ပရိဟီနဝိပလ္လာသာနံ ခီဏာသဝါနံ သန္တာနေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သဗ္ဗထာ သောမနဿသဟဂတမေဝါတိ။

လက္ခဏာဒိတော ပနေတာသု ပုရိမံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပုရေစရံ ရူပါဒိဝိဇာနနလက္ခဏံ၊ အာဝဇ္ဇနရသံ၊ တထာဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဘဝင်္ဂဝိစ္ဆေဒပဒဋ္ဌာနံ။ ဒုတိယံ ဆဠာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏံ၊ အရဟတံ အနောဠာရိကေသု ဝတ္ထူသု ဟသိတုပ္ပါဒရသံ၊ တထာဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ ဧကန္တတော ဟဒယဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနံ။ တတိယမ္ပိ ဆဠာရမ္မဏဝိဇာနနလက္ခဏံ၊ ပဉ္စဒွာရမနောဒွာရေသု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနရသံ၊ တထာဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ၊ အဟေတုကဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုဘဝင်္ဂါနံ အညတရာပဂမပဒဋ္ဌာနန္တိ။

ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋယမာနာတိ ဘဝင်္ဂသန္တာနံ အာဝဋ္ဋယန္တီ ဝိယ။ သာဓာရဏာတိ သေက္ခါသေက္ခပုထုဇ္ဇနာနံ သာဓာရဏာ။ အသာဓာရဏာတိ အသေက္ခါနံယေဝ အာဝေဏိကာ။ တေနာဟ ‘‘ခီဏာသဝဿာ’’တိ။ ဆသု ဒွာရေသု။ပေ.။ အာရမ္မဏေသူတိ စက္ခါဒီသု ဆသု ဒွာရေသု၊ ပဓာနသာရုပ္ပဋ္ဌာနာဒိဂတေသု ဆသု ရူပါဒိအာရမ္မဏေသု။ ပဓာနသာရုပ္ပဉှိ ဌာနံ ဒိသွာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထာယ ‘‘သာရုပ္ပမိဒံ ဌာနံ မယာ လဒ္ဓ’’န္တိ တုသန္တဿ စက္ခုဒွာရေ ရူပါရမ္မဏေ၊ ဘဏ္ဍဘာဇနဋ္ဌာနေ မဟာသဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ဧဝရူပါ လောလုပ္ပတဏှာ မေ ပဟီနာ’’တိ တုသန္တဿ သောတဒွာရေ သဒ္ဒာရမ္မဏေ၊ ဂန္ဓေဟိ ဝါ ပုပ္ဖေဟိ ဝါ စေတိယပူဇနကာလေ ‘‘ဧဝရူပေန ဝတ သုဂန္ဓေန ဘဂဝန္တံ ပူဇေမီ’’တိ တုသန္တဿ ဃာနဒွာရေ ဂန္ဓာရမ္မဏေ၊ ရသသမ္ပန္နံ ပိဏ္ဍပါတံ သဗြဟ္မစာရီဟိ သဟ ဘာဇေတွာ ပရိဘုဉ္ဇနကာလေ ‘‘သာရဏီယဓမ္မော ဝတ မေ ပူရိတော’’တိ တုသန္တဿ ဇိဝှာဒွာရေ ရသာရမ္မဏေ၊ အာဘိသမာစာရိကဝတ္တပူရဏကာလေ ‘‘ကာယေန ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ပူရေမီ’’တိ တုသန္တဿ ကာယဒွာရေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေတိ ဧဝံ ပဉ္စဒွာရေသု ပဉ္စာရမ္မဏေသု ပဝတ္တတိ။

မနောဒွာရေ ပန ယထာဝုတ္တေသွေဝ ပဉ္စသု ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏေသု ဃဋိကာရသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၈၂ အာဒယော) ဝိယ ဘဂဝတော ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန ပရိညာတေ အတီတာရမ္မဏေ၊ ‘‘အဋ္ဌိဿရော နာမ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၁၆ ဒေဝဒတ္တဝတ္ထု) အာဂတဋ္ဌာနာဒီသု ဝိယ အနာဂတံသဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္နေ အနာဂတာရမ္မဏေ စာတိ ဧဝံ ဆသွေဝါရမ္မဏေသု ဟသိတံ ဥပ္ပါဒေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ နနု စ အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတာဒီသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ ဝတွာ ‘‘ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တ’’န္တိ ဝစနတော ဝိစာရဏပညာရဟိတာယ ဧတာယ ကထံ ဘဂဝတော ဥပ္ပတ္တိ ယုဇ္ဇေယျာတိ? ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တေန ပဝတ္တိယမာနမ္ပိ ဘဂဝတော သိတကရဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသသဗ္ဗညုတညာဏာနံ အနုဝတ္တကတ္တာ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိယေဝ၊ ဧဝံ ပန ဉာဏာနုပရိဝတ္တိဘာဝေ သတိ န ကောစိ ပါဠိဝိရောဓော။ ဧဝဉ္စ ကတွာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တေသံ ဉာဏာနံ စိဏ္ဏပရိယန္တေ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အဝဿဉ္စေတံ ဧဝံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ အညဿာပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဿ အဟေတုကစိတ္တဿ ဘဂဝတော ဥပ္ပတ္တိ န ယုဇ္ဇေယျ။ န ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဿ တံသမုဋ္ဌိတာယ ဝိညတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇနဘာဝေါ ဝိဗန္ဓတီတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဉ္စဒွာရေ ဣမိနာ စိတ္တေန သောမနဿုပ္ပါဒနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န ဟာသုပ္ပါဒနံ ပဉ္စဒွာရိကစိတ္တာနံ အဝိညတ္တိဇနကတ္တာ။ မနောဒွာရေ ပန ဟာသုပ္ပါဒနံ။ တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ပဉ္စဒွာရေ ‘‘သောမနဿိတော ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၆၈) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ မနောဒွာရေ စ ‘‘ဟာသယမာန’’န္တိ။ ဣဓ ပန ‘‘ဟသိတုပ္ပါဒကိစ္စာ’’တိ အဝိသေသဝစနံ ပဉ္စဒွာရေ သောမနဿကရဏဝသေန ပဝတ္တဿပိ မနောဒွာရေ ဟာသဇနနဿ ပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဟသိတုပ္ပါဒကိစ္စာတိ ဟသိတဿေဝ ဥပ္ပါဒနကိစ္စာ။ တေနေဝ ဟိ တံ ‘‘ဟသိတုပ္ပါဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ န ပန အညေသံ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တာနံ အဘာဝတော။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ကုသလတော စတူဟီ’’တိအာဒိ။

ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနီတိ အာသယာနုသယဉာဏံ၊ ဣန္ဒြိယပရောပရိယဉာဏံ၊ ယမကပါဋိဟာရိယဉာဏံ၊ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏံ၊ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဣမာနိ ဆ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီဟိ အသာဓာရဏာနိ ဉာဏာနိ။ နနု စ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ အနာဝရဏဉာဏံ၊ ဣတရထာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏာနံ အသဗ္ဗညုတသာဝရဏဉာဏတာ စ အာပဇ္ဇေယျ၊ တထာ ဟိ ယဒိ သဗ္ဗညုတညာဏတော အညမနာဝရဏဉာဏံ သိယာ၊ တဿ သာဝရဏတ္တာ သာဝရဏေ စ ဝိသယေ သဘာဝပဋိဝေဓာဘာဝတော သဗ္ဗညုဘာဝံ န သိဇ္ဈေယျ၊ အနာဝရဏဉာဏဿ စ အသဗ္ဗဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေန ယတ္ထ တံ န ပဝတ္တတိ၊ တတ္ထာဝရဏသမ္ဘဝတော အနာဝရဏဘာဝေါပိ န သိယာတိ? သစ္စမေတံ၊ ဧကမေဝ တံ ဉာဏံ အနဝသေသသင်္ခတာသင်္ခတသမ္မုတိဓမ္မဝိသယတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ စ အာဝရဏာဘာဝတော နိဿင်္ဂဝါရမုပါဒာယ အနာဝရဏဉာဏန္တိ ဧဝံ ဝိသယပဝတ္တိဘေဒေန အညေဟိ အသာဓာရဏဘာဝဒဿနတ္ထံ ဒွေဓာ ဝုတ္တန္တိ။ ယထာဟ –

‘‘သဗ္ဗံ သင်္ခတမသင်္ခတံ အနဝသေသံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏံ၊ တတ္ထ အာဝရဏံ နတ္ထီတိ အနာဝရဏဉာဏ’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၉)။

ဣဓ ဌတွာတိ ဟသိတဿ ဥပ္ပါဒနတော ဟသိတဿ ဥပ္ပါဒနန္တိ ဝုတ္တစိတ္တဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဌတွာ။ ပရိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗာနီတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှိတဗ္ဗာနိ။ ကိဉ္စာပိ ရူပါဝစရကိရိယာနံ ဈာနင်္ဂပ္ပဟာနံ ဝိပါကေ ဝိယ အာဂမနတော အဟုတွာ ကုသလေ ဝိယ ဘာဝနာဝိသေသေန ပဝတ္တာကာရမတ္တံဝ ဟောတိ၊ ပဌမဇ္ဈာနဿ ပန ပဟာနင်္ဂသမ္ဘဝါဘာဝတော ဧကဿ ဝသေနေဝ နိဒ္ဒိသိတုံ သေသာနမ္ပိ ပဟာနင်္ဂံ အဝတွာ သမ္ပယောဂင်္ဂမေဝ တေသု ဒဿိတန္တိ။

၅၇. ယသ္မာ ပန ဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တာကာရမတ္တံ ဝိနာ ဘာဝနာယ ကာတဗ္ဗဿ နီဝရဏပ္ပဟာနာဒိကိစ္စဿ အဘာဝတော ဥဇုကံ ဘာဝနာ နာမ န ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ဘာဝနာကာရဝသပ္ပဝတ္တာနီ’’တိ အာကာရ-ဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ။

၅၈-၉. နန္တိ တံ ယထာဝုတ္တရူပါရူပသမာပတ္တိံ။ သမာပန္နာ သစေ ကြိယာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ သာ ဧဝ သမာပတ္တိ သမာပဇ္ဇိတုံ န သက္ကာ၊ နိရုဒ္ဓါနံ အနုပ္ပန္နတော၊ ပဋိလဒ္ဓသမာပတ္တိကဿေဝ သမာပဇ္ဇိတုကာမတာယ သဒ္ဓိံယေဝ သမာပဇ္ဇနတော၊ ပဌမဇ္ဈာနာဒိကမေဝ ပဋိလဘိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိကံ သမာပဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော စ၊ ပုဗ္ဗေ ပဋိလဒ္ဓသမာပတ္တိသဒိသံ ပုန သမာပဇ္ဇနတော ပုထုဇ္ဇနကာလသ္မိံ အဘိနိဗ္ဗတ္တိတသမာပတ္တိသဒိသာ ဧတ္ထ သာ ဧဝ တထာ ဝုတ္တာ။

၆၁. ဧကစိတ္တက္ခဏတ္တာတိ ဧကစိတ္တက္ခဏေယေဝ ပဝတ္တနတော။ ယဒိ ဟိ သော ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တဒာဿ အရဟတော ဥပ္ပတ္တိယာ ကိရိယဘာဝေါ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော သိယာ။ သကိံယေဝ ပန ပဝတ္တတိ စတုသစ္စပဋိဝေဓကိစ္စဿ ဧကဝါရေနေဝ ပရိနိဋ္ဌာနတော၊ တက္ကိစ္စေန စ ဝိနာ တဿ အနုပလဗ္ဘနီယတ္တာ။ တေနာဟ – ‘‘န ပါရံ ဒိဂုဏံ ယန္တီ’’တိ (သု. နိ. ၇၁၉)၊ တသ္မာ နတ္ထိ လောကုတ္တရံ ကိရိယစိတ္တန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော။

၆၂. ကြိယာ။ပေ.။ ဒေသကောတိ ယာ အာပတ္တိယော ကာယဝါစာဟိ အကာတဗ္ဗံ ကတွာ အာပဇ္ဇတိ၊ တာ ကိရိယာ၊ ယာ ပန အာပတ္တိယော ကာယဝါစာဟိ ကာတဗ္ဗံ အကရောန္တော အာပဇ္ဇတိ၊ တာ အကိရိယာ၊ ကိရိယာ စ အကိရိယာ စာတိ ကိရိယာကိရိယာ၊ ကိရိယာကိရိယာ စ တာ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော အာပတ္တိယော စာတိ ကိရိယာကိရိယာပတ္တိယော၊ တာသံ ဝိဘာဂံ ဒေသေတီတိ ကိရိယာ။ပေ.။ ဒေသကော။ အထ ဝါ ကိရိယာဈာနဘူတာ သမာပတ္တိယော ကိရိယာပတ္တိယော၊ ကုသလဘူတာ ပန သမာပတ္တိယော အကိရိယာပတ္တိယော၊ တာသံ ဝိဘာဂံ ဒေသေတီတိ ကြိယာ။ပေ.။ ဒေသကော။ ယံ ကိရိယာကိရိယံ စိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ပဉ္စန္နံ မာရာနံ ဇိတတ္တာ ဇိနော။ ဟိတာဟိတာနန္တိ အတ္ထာနတ္ထာနံ။ သာတိ သော ဇိနော။ ကြိယာကြိယာရတောတိ သဗ္ဗသတ္တာနံ ဟိတဿ ကရဏေ၊ အဟိတဿ စ အကရဏေ နိရတော။ အထ ဝါ ဧကန္တမိဋ္ဌဝိပါကတ္တာ ဟိတာတိ ကုသလာနမေတံ အဓိဝစနံ။ တပ္ပဋိပက္ခတ္တာ အဟိတာတိ အကုသလာနမေတံ အဓိဝစနံ။ ယထာက္ကမံ တေသံ ကိရိယာယံ၊ အကိရိယာယဉ္စ ရတောတိ ဟိတာဟိတာနံ။ပေ.။ ရတော။ အထ ဝါ ဟိတာဟိတာတိ ကုသလာကုသလာ ဧဝ၊ တေသံ ကိရိယာကိရိယာမတ္တမဝိပါကဘာဝံ ကာတုံ ဣစ္ဆတီတိ ဟိတာဟိတာနံ။ပေ.။ ရတော။ အထ ဝါ ဟိတာဟိတာနံ ပုဂ္ဂလာနံ သကိရိယာကိရိယာယ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စဿ ဣဓလောကပရလောကနိပ္ဖာဒနဿ ကရဏေ ရတော အဘိရတောတိ ဟိတာဟိတာနံ။ပေ.။ ရတော။

၆၄-၆. သဗ္ဗေ လောကုတ္တရေ အဋ္ဌ ကတွာ ယေ ဧကူနနဝုတိ စိတ္တုပ္ပါဒာ ဝုတ္တာ၊ တာနိ စိတ္တာနိ မယာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပါဋဝံ အတ္ထေန္တိ ပတ္ထေန္တိ၊ ပါဋဝသင်္ခါတော ဝါ အတ္ထော ဧတေသန္တိ ပါဋဝတ္ထိနော။ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ သဝနပဋိပုစ္ဆာဝသေန ဥဂ္ဂဟိတဗ္ဗော၊ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ပန န ကေဝလံ ဥဂ္ဂဟဏမတ္တေယေဝ ဌာတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စိန္တေတဗ္ဗော ပုနပ္ပုန’’န္တိ၊ န ဟိ သက္ကာ ဥဂ္ဂဟဏမတ္တေနေဝေတ္ထ သဗ္ဗထာ သန္နိဋ္ဌာနံ ဂန္တုန္တိ အဓိပ္ပါယော။ အဘိဓမ္မမဟောဒဓိန္တိ ဓမ္မသင်္ဂဏီအာဒိသတ္တပ္ပကရဏဝသေန ဌိတမဘိဓမ္မပိဋကမဟဏ္ဏဝံ၊ ခန္ဓာယတနာဒိဝသေန ဌိတံ ပရမတ္ထမဟဏ္ဏဝံ ဝါ။ တရန္တီတိ အတ္ထဂ္ဂဟဏဝသေန ဥတ္တရန္တိ၊ သုတမယဉာဏမူလကေန ဝါ ဘာဝနာဉာဏေန ဩတရန္တီတိ အတ္ထော။ ဣမံ လောကန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝံ။ ပရံ လောကန္တိ အနာဂတဘဝံ။ တရန္တီတိ အတိက္ကမန္တိ။ ဣဓ လောကသ္မိဉှိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနဝသေန ဣမံ လောကံ တရန္တိ၊ အာယတိံ ဘဝူပပါဒကဿ ကမ္မဿ ကမ္မက္ခယကရဉာဏေန ဝိနာသနတော ပရလောကံ တရန္တိ၊ အနုပါဒာပရိနိဗ္ဗာနဝသေန ပရိနိဗ္ဗာယန္တီတိ အတ္ထော။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

စိတ္တနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၂. ဒုတိယော ပရိစ္ဆေဒော

စေတသိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၆၇. ဧတ္တာဝတာ စ စိတ္တံ စေတသိကံ ရူပံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဧဝံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု စတူသု ဓမ္မေသု စိတ္တံ တာဝ ဇာတိဘူမိသမ္ပယောဂပ္ပဝတ္တာကာရာဒိဝသေန ဝိဘာဂေန နိဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ တဒနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေ စေတသိကဓမ္မေ နိဒ္ဒိသိတုံ ‘‘စိတ္တာနန္တရမုဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ဝိဘာဇနန္တိ ဇာတိဘူမိအာဒိဝသေန ဝိဘာဂံ၊ တေသု တေသု စိတ္တေသု ယထာရဟံ သမ္ပယောဂဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ ဘာဇနဉ္စ။

ကတမေ ပန စေတသိကာ၊ ယေသံ ဝိဘာဇနံ ဝုစ္စတီတိ တေ သဟ နိဗ္ဗစနေန သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စိတ္တသမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ‘‘စိတ္တသမ္ပယုတ္တာ’’တိ ဣဒံ စေတသိကလက္ခဏဒဿနံ။ တေန ယေ စိတ္တေန သဟ သမ္ပယောဂလက္ခဏေန ယုတ္တာ၊ တေယေဝ စေတသိကာတိ ဒဿေတိ။ ကိံ ပန တံ သမ္ပယောဂလက္ခဏန္တိ? ဧကုပ္ပါဒဧကနိရောဓဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏသင်္ခါတာ ပကာရာ။ သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တာတိ ဟိ သမ္ပယုတ္တာ။ တတ္ထ ယဒိ ဧကုပ္ပါဒတာမတ္တေနေဝ စ သမ္ပယုတ္တတာ အဓိပ္ပေတာ၊ သဟုပ္ပတ္တိကာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဧကနိရောဓ-ဂ္ဂဟဏံ။ ဧဝမ္ပိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနံ အညမညသမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဧကဝတ္ထုက-ဂ္ဂဟဏံ။ ဧဝမ္ပိ ‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကံ မဟာဘူတံ သေသမဟာဘူတောပါဒာရူပါနံ နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ တသ္မာ တာနိ ဧကဝတ္ထုကာနီတိ၊ စက္ခါဒီနံ နိဿယဘူတာနိ ဝါ ဘူတာနိ ဧကံ ဝတ္ထု ဧတေသု နိဿိတန္တိ ဧကဝတ္ထုကာနီ’’တိ ကပ္ပေန္တဿ တေသံ သမ္ပယုတ္တတာပတ္တိ သိယာတိ တန္နိဝါရဏတ္ထံ ဧကာရမ္မဏ-ဂ္ဂဟဏံ။

ပဋိလောမတော ဝါ ‘‘ဧကာရမ္မဏာ’’တိ ဝုတ္တေ ဧကဝီထိယံ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ၊ နာနာဝီထိယံ ပရသန္တာနေ စ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဘိန္နဝတ္ထုကာနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဧကဝတ္ထုက-ဂ္ဂဟဏံ။ ဧဝမ္ပိ မရဏာသန္နဝီထိယံ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာဒီနံ သမ္ပယုတ္တတာ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဧကနိရောဓ-ဂ္ဂဟဏံ။ ကိံ ပန နာနုပ္ပါဒာပိ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တိ၊ အထ ဧကုပ္ပါဒာ ဧဝါတိ ဝိစာရဏာယ ဧကုပ္ပါဒာ ဧဝ ဧဝံ တိဝိဓလက္ခဏာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကုပ္ပါဒာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣတိ ဣမေဟိ စတူဟိ သမ္ပယောဂလက္ခဏေဟိ ယေ စိတ္တသမ္ပယုတ္တာ၊ တေ စေတသိကာ နာမာတိ ဧဝံ စေတသိကလက္ခဏံ ဌပိတံ ဟောတိ။ ကထံ ပနေတေ စေတသိကာ နာမာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တေ ဘဝါ’’တိ။ ‘‘စေတသိ ဘဝါ စေတသိကာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ စိတ္တ-သဒ္ဒဿပိ စေတော-သဒ္ဒေန သဟ သမာနတ္ထတာယ အတ္ထမတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တေ ဘဝါ စေတသိကာ’’တိ ဝုတ္တံ။

နိယတာတိ နိယတုပ္ပတ္တိကာ၊ ကရုဏာမုဒိတာဒယော ဝိယ ကဒာစိ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ ယဒာ ယဒာ တံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒာ တဒာဝ တေန အဝိနိဘုတ္တာ ဟုတွာ ဇာယမာနာတိ အတ္ထော။ သရူပေန အာဂတာတိ ဆန္ဒာဒယော ဝိယ ‘‘ယေ ဝါ ပန တသ္မိံ သမယေ အညေပိ အတ္ထိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ အရူပိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧဝံ ယေဝါပနကဝသေန အနာဂန္တွာ ‘‘ဖဿော ဟောတိ၊ ဝေဒနာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁) သရူပေနေဝ ပါဠိယံ အာဂတာ။ ယေဝါပနာတိ ဧဝံ ဒေသနာ ဧတေသန္တိ ယေဝါပနကာ။ ဧကူနတိံသ ဓမ္မာတိ ကိစ္စဘေဒံ အနာမသိတွာ ကေဝလံ အသမ္ဘိန္နဓမ္မဝသေနေဝ ဧကေနူနာ တိံသ ဓမ္မာ။ ပါဠိယံ ပန စိတ္တေန သဟ တိံသ ဓမ္မေ ဂဟေတွာ တေသံ ကိစ္စဘေဒတော ဂဟဏေန ဆပ္ပညာသ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ။ သေယျထိဒန္တိ သရူပပုစ္ဆာ။ ဖဿော။ပေ.။ စိတ္တုဇုကတာတိ ယထာပုစ္ဆိတာနံ သရူပဒဿနံ။ ဣတိ-သဒ္ဒော ပရိသမာပနေ၊ နိဒဿနေ ဝါ။ ပုန တေတ္တိံသ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ တေတ္တိံသ ဟောန္တီတိ တေယေဝ ဧကူနတိံသ ဓမ္မာတိ အဓိပ္ပါယော။

‘‘ကဒာစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ကထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဣမေသူ’’တိအာဒိ။ ကရုဏာမုဒိတာဝသေနာတိ ပဌမသမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဂေါတြဘုပရိယောသာနပ္ပဝတ္တိတကရုဏာမုဒိတာပရိကမ္မဝသေန။ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ ကရုဏာယ ပုဗ္ဗဘာဂေါ၊ ပရိကမ္မပ္ပနာဝသေန ပဝတ္တကရုဏာဘာဝနာယ အပ္ပနာကောဋ္ဌာသတော ပုရိမကောဋ္ဌာသော၊ ပဌမသမန္နာဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဂေါတြဘုပရိယောသာနပ္ပဝတ္တပရိကမ္မကောဋ္ဌာသော ဟုတွာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ‘‘မုဒိတာပုဗ္ဗဘာဂေါ’’တိ ဧတ္ထာပိ။ ဘာဂ-သဒ္ဒဿ ဒြဗျဝုတ္တိတာယ တပ္ပုရိသဿ စ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတာယ ‘‘ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ’’တိအာဒိနာ ပုလ္လိင်္ဂေန ဝုတ္တံ။ ဧတ-သဒ္ဒဿ ပန ဂုဏဝုတ္တိတာယ ဂုဏဝိသေသဝတိ ဝတ္တမာနော တဿ လိင်္ဂဝသေန ပရိဏမတီတိ ကရုဏာမုဒိတာပေက္ခါယ ‘‘ဧတာ’’တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဝုတ္တန္တိ။ န ပနေကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ကိဉ္စရဟိ ဝိသုံ ဝိသုံယေဝါတိ အတ္ထော။ တေနေဝ ဟိ ‘‘ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါ ဝါ မုဒိတာပုဗ္ဗဘာဂေါ ဝါ’’တိ ဝိကပ္ပေါ ဝုတ္တောတိ။ ကသ္မာ ပနေတာ ဒွေ ဧကတော နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? ဘိန္နာရမ္မဏတ္တာ။ ကရုဏာ ဟိ ဒုက္ခိတသတ္တေ အာရဗ္ဘ တေသံ ဒုက္ခါပနယနကာမတာဝသေန ပဝတ္တတိ၊ မုဒိတာ သုခိတသတ္တေ အာရဗ္ဘ တေသံ သုခါနုမောဒနဝသေန၊ တသ္မာ ဥဘိန္နမ္ပိ ဘိန္နဝိသယတ္တာ န ဧကသ္မိံ စိတ္တေ ဥပ္ပတ္တိ သမ္ဘဝတီတိ။ မိစ္ဆာကမ္မန္တာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မိစ္ဆာဝါစာမိစ္ဆာဇီဝါနံ ဂဟဏံ။ သမ္မာကမ္မန္တာဒီနိ ပရိပူရေန္တီတိ သမ္မာကမ္မန္တသမ္မာဝါစာသမ္မာအာဇီဝါနိ ပရိပူရေန္တိ။ ကော ဝိရတီတိ တီသု ဧကာ ဝိရတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သမ္မာကမ္မန္တံ ပူရေန္တီ ပဌမာ၊ သမ္မာဝါစံ ပူရေန္တီ ဒုတိယာ၊ သမ္မာအာဇီဝံ ပူရေန္တီ တတိယာ ဝိရတိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။ ကရုဏာမုဒိတာဟိ သဟ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ တာသံ ပညတ္တာရမ္မဏတ္တာ၊ ဝိရတိယာ စ ဧကန္တပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ။ အညမညေန စ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အညမညဿပိ ဘိန္နဝိသယတ္တာ။ မိစ္ဆာကမ္မန္တာဒီနဉှိ အာရမ္မဏာနေဝ ယထာက္ကမံ သမ္မာကမ္မန္တာဒီနံ အာရမ္မဏာနိ တတော ဝိရတိဘာဝတော။ ဧတေသူတိ ဣမေသု ပဉ္စသု။

၆၈. ဝိရတီနမ္ပိ သင်္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘ကရုဏာမုဒိတာဒီသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ အာဒိ-သဒ္ဒလောပဝသေန ‘‘ကရုဏာမုဒိတာသူ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကေနာ’’တိ၊ ဣတရထာ ‘‘ဧကာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ။

၆၉-၇၁. ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ၊ စတူသု ဗြဟ္မဝိဟာရေသု ဒွေ ဣဓ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ၊ န ဣတရာတိ စောဒေန္တော အာဟ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ။ ဥပေက္ခါ စ န ဥဒ္ဓဋာတိ သမ္ဗန္ဓော။ နဝဟိ လောကုတ္တရဓမ္မေဟိ ဇနံ ရဉ္ဇေတီတိ ဓမ္မရာဇာ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေဟိ သဒေဝကံ လောကံ အနုသာသတီတိ သတ္ထာ။ အဗျာပါဒေန မေတ္တာ ဂဟိတာ တဿေဝ ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိကာလေ မေတ္တာဘာဝူပဂမနတော။ တေနေဝ ဟေသ ‘‘မေတ္တာ မေတ္တာယနာ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌော။ တတြမဇ္ဈတ္တတာယ ဥပေက္ခါ ဂဟိတာ တာယေဝ သတ္တေသု မဇ္ဈတ္တာကာရပ္ပဝတ္တာယ ဥပေက္ခါဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝတော။ အာဒိစ္စေန သဟ သမာနဂေါတ္တတာယ၊ အရိယသာဝကဘာဝေန ဝါ တဿ ဘဂဝတော ပုတ္တတာယ အာဒိစ္စော ဗန္ဓု ဣမဿ၊ အာဒိစ္စဿ ဝါ ဗန္ဓူတိ အာဒိစ္စဗန္ဓု။

၇၂. ရာသိန္တိ ဖဿပဉ္စကာဒိသတ္တရသရာသိံ။ ပဌမမဟာစိတ္တုပ္ပါဒဝသေန ဟိ –

‘‘ဖဿော ဟောတိ၊ ဝေဒနာ ဟောတိ၊ သညာ ဟောတိ၊ စေတနာ ဟောတိ၊ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ဝိတက္ကော ဟောတိ၊ ဝိစာရော ဟောတိ၊ ပီတိ ဟောတိ၊ သုခံ ဟောတိ၊ စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ ဟောတိ၊ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ သတိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ သမာဓိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ ပညိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ မနိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ သောမနဿိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ ဟောတိ၊ သမ္မာဝါယာမော ဟောတိ၊ သမ္မာသတိ ဟောတိ၊ သမ္မာသမာဓိ ဟောတိ၊ သဒ္ဓါဗလံ ဟောတိ၊ ဝီရိယဗလံ ဟောတိ၊ သတိဗလံ ဟောတိ၊ သမာဓိဗလံ ဟောတိ၊ ပညာဗလံ ဟောတိ၊ ဟိရိဗလံ ဟောတိ၊ ဩတ္တပ္ပဗလံ ဟောတိ၊ အလောဘော ဟောတိ၊ အဒောသော ဟောတိ၊ အမောဟော ဟောတိ၊ အနဘိဇ္ဈာ ဟောတိ၊ အဗျာပါဒော ဟောတိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ၊ ဟိရီ ဟောတိ၊ ဩတ္တပ္ပံ ဟောတိ၊ ကာယပဿဒ္ဓိ ဟောတိ၊ စိတ္တပဿဒ္ဓိ ဟောတိ၊ ကာယလဟုတာ ဟောတိ၊ စိတ္တလဟုတာ ဟောတိ၊ ကာယမုဒုတာ ဟောတိ၊ စိတ္တမုဒုတာ ဟောတိ၊ ကာယကမ္မညတာ ဟောတိ၊ စိတ္တကမ္မညတာ ဟောတိ၊ ကာယပါဂုညတာ ဟောတိ၊ စိတ္တပါဂုညတာ ဟောတိ၊ ကာယုဇုကတာ ဟောတိ၊ စိတ္တုဇုကတာ ဟောတိ၊ သတိ ဟောတိ၊ သမ္ပဇညံ ဟောတိ၊ သမထော ဟောတိ၊ ဝိပဿနာ ဟောတိ၊ ပဂ္ဂါဟော ဟောတိ၊ အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) –

ဧဝံ ဓမ္မုဒ္ဓါရံ ကရောန္တေန ဘဂဝတာ ဖဿာဒယော တိံသ ဓမ္မေ ဆပ္ပညာသ ကတွာ ဖဿပဉ္စကရာသိ ဈာနပဉ္စကရာသိ ဣန္ဒြိယဋ္ဌကရာသိ မဂ္ဂပဉ္စကရာသိ ဗလသတ္တကရာသိ ဟေတုတ္တိကရာသိ ကမ္မပထတိကရာသိ လောကပါလဒုကရာသိ ဆယုဂဠဒုကရာသိ ဥပကာရဒုကရာသိ ယုဂနန္ဓဒုကရာသိ ဝီရိယသမထဒုကရာသီတိ သတ္တရသန္နံ ရာသီနံ ဝသေန ဝိဘာဂေါ ကတော။

ကထံ? ဧတေသုပိ စိတ္တံ တာဝ ဖဿပဉ္စကံ ပတွာ ‘‘စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘မနိန္ဒြိယ’’န္တိ။ ဝိတက္ကော ဈာနင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘ဝိတက္ကော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တော၊ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ’’တိ။ သဒ္ဓါ ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ ဗလာနိ ပတွာ ‘‘သဒ္ဓါဗလ’’န္တိ။ ဟိရီ ဗလာနိ ပတွာ ‘‘ဟိရိဗလံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ လောကပါလဒုကံ ပတွာ ‘‘ဟိရီ’’တိ။ ဩတ္တပ္ပေပိ ဧသေဝ နယော။ အလောဘော မူလံ ပတွာ ‘‘အလောဘော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တော၊ ကမ္မပထံ ပတွာ ‘‘အနဘိဇ္ဈာ’’တိ။ အဒောသော မူလံ ပတွာ ‘‘အဒောသော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တော၊ ကမ္မပထံ ပတွာ ‘‘အဗျာပါဒော’’တိ။ ဣမေ သတ္တ ဒွီသု ဌာနေသု ဝိဘတ္တာ။ ဝေဒနာ ပန ဖဿပဉ္စကံ ပတွာ ‘‘ဝေဒနာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ ဈာနင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘သုခ’’န္တိ၊ ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘သောမနဿိန္ဒြိယ’’န္တိ။ ဧဝမယံ ဧကော ဓမ္မော တီသု ဌာနေသု ဝိဘတ္တော။ ဝီရိယံ ပန ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘သမ္မာဝါယာမော’’တိ၊ ဗလာနိ ပတွာ ‘‘ဝီရိယဗလ’’န္တိ၊ ဝီရိယသမထံ ပတွာ ‘‘ပဂ္ဂါဟော’’တိ။ သတိပိ ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘သတိန္ဒြိယံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘သမ္မာသတီ’’တိ၊ ဗလာနိ ပတွာ ‘‘သတိဗလ’’န္တိ၊ ဥပကာရဒုကံ ပတွာ ‘‘သတိ ဟောတီ’’တိ။ ဧဝံ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ စတူသု ဌာနေသု ဝိဘတ္တာ။ သမာဓိ ပန ဈာနင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘စိတ္တဿေကဂ္ဂတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တော၊ ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘သမာဓိန္ဒြိယ’’န္တိ၊ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘သမ္မာသမာဓီ’’တိ၊ ဗလာနိ ပတွာ ‘‘သမာဓိဗလ’’န္တိ၊ ယုဂနန္ဓဒုကံ ပတွာ ‘‘သမထော’’တိ၊ ဝီရိယသမထံ ပတွာ ‘‘အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’’တိ။ ဧဝမယံ ဧကော ဓမ္မော ဆသု ဌာနေသု ဝိဘတ္တော။ ပညာ ပန ဣန္ဒြိယာနိ ပတွာ ‘‘ပညိန္ဒြိယံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပတွာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ၊ ဗလာနိ ပတွာ ‘‘ပညာဗလ’’န္တိ၊ မူလာနိ ပတွာ ‘‘အမောဟော’’တိ၊ ကမ္မပထံ ပတွာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိ၊ ဥပကာရဒုကံ ပတွာ ‘‘သမ္ပဇည’’န္တိ၊ ယုဂနန္ဓဒုကံ ပတွာ ‘‘ဝိပဿနာ’’တိ။ ဧဝမယံ ဧကော ဓမ္မော သတ္တသု ဌာနေသု ဝိဘတ္တောတိ ဧဝမေတေ ဒွာဒသ ဓမ္မာ ဣန္ဒြိယာဒိတံတံကိစ္စဝန္တတာယ ဒွိဋ္ဌာနိကာဒိဘေဒေန သတ္တရသသု ရာသီသု ဝိဘတ္တာ။ ဣတရေ အဋ္ဌာရသ ကိစ္စဝသေန ဘေဒာဘာဝတော ဧကဋ္ဌာနိကာယေဝါတိ ဣမေသု သတ္တရသသု ရာသီသု ယေဝါပနကဓမ္မာ ဧကရာသိမ္ပိ န ဘဇန္တိ တံတံကိစ္စဘာဝတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ရာသိံ ဘဇန္တိ နာ’’တိ။

နနု စေတေ ကိဉ္စာပိ သေသရာသယော န ဘဇန္တိ တေသံ သဒိသကိစ္စသင်္ဂဟဝသေန ဌိတတ္တာ။ ဖဿပဉ္စကရာသိ ပန ခန္ဓသင်္ဂဟဝသေနေဝ ဌပိတောတိ စေတနာယ ဝိယ နေသံ သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟတော တတ္ထ သမဝရောဓော ယုတ္တောတိ? တံ န၊ ခန္ဓသင်္ဂဟဝသေန ဌပိတောပိ ဟိ ဖဿပဉ္စကရာသိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏဓမ္မေ သင်္ဂဟေတွာ ဌပိတောတိ ဆန္ဒာဒီနံ တိဏ္ဏံ ပကိဏ္ဏကဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတာယ အဘာဝတော၊ မနသိကာရဿ စ သတိပိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တေ နိပ္ပရိယာယတော သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟာဘာဝတော န ဧတေသံ ဖဿပဉ္စကရာသိဘဇနမ္ပိ ယုတ္တန္တိ။ ကသ္မာ ပန မနသိကာရဿ နိပ္ပရိယာယတော သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟာဘာဝေါတိ? ဝုစ္စတေ – ဌပေတွာ စေတနံ သေသဓမ္မာနံ သကသကကိစ္စေသုပိ ပရာဓီနဘာဝေန ပဝတ္တနတော အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏံ နိပ္ပရိယာယတော န လဗ္ဘတိ။ ယဒိ လဘေယျ၊ စိတ္တေကဂ္ဂတာဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏတ္တာ ဝေဒနာဝိညာဏာနိ ဝိယ တာနိ ဖဿပဉ္စကေ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ၊ န ပနေဝံ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ဌပေတွာ စေတနံ သေသဓမ္မာနံ အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏံ နိပ္ပရိယာယတော န လဗ္ဘတီတိ န တေသံ နိပ္ပရိယာယတော ခန္ဓသင်္ဂဟော လဗ္ဘတိ။ စေတနာယယေဝ ပန သကိစ္စပရကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တနတော နိပ္ပရိယာယတော အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏဿ အတ္ထိတာယ ခန္ဓသင်္ဂဟော လဗ္ဘတီတိ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဖဿော ဖဿပဉ္စကေ ဝုတ္တောတိ? ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ (ဝိဘ. ၂၂၅)၊ ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတိ၊ ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနတော (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဝေဒနာ သညာ စေတနာ ဝိညာဏန္တိ ဣမေသံ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဥဒ္ဒေသဋ္ဌာနေ ဌတွာ တေသံ ပစ္စယဿပိ ဥဒ္ဒိသိတုကာမတာယ ဖဿော တတ္ထ ဝုတ္တော။ ဒုဗ္ဗလာတိ သကဝိသယေပိ ပရာယတ္တဘာဝေနေဝ ပဝတ္တနတော ဒုဗ္ဗလာ။ အဓိမောက္ခေါ ဟိ သမာဓိဿ ပရိဗျတ္တဘာဝေ ပရိဗျတ္တဘာဝတော သမာဓာယတ္တဝုတ္တိ၊ မနသိကာရောပိ စေတနာယ ပရိဗျတ္တဘာဝတော စေတနာယတ္တဝုတ္တီတိ ပရာယတ္တာဝ တေ ဟောန္တိ။

၇၃. မနသီ စ ကာရောတိ မနသိကာရော စ။ မနသိကာရသဒ္ဒဿ ဟိ အတ္ထမတ္တသန္ဒဿနဝသေန ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ အသမာသနိဒ္ဒေသော၊ ဒီဃကရဏံ၊ မဇ္ဈေ စ စ-သဒ္ဒဝစနန္တိ။ တေန မုနိဝရေနာတိ သမ္ဗန္ဓော။

၇၄-၈၀. ပဌမာဘိနိပါတတ္တာတိ အာရမ္မဏေ ဖုသနဝသေန ပဌမမေဝ အဘိနိပတနတော။ သဗ္ဗေပိ စေတသိကာ စိတ္တာယတ္တာ စိတ္တကိရိယဘာဝေန ဝုစ္စန္တီတိ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကိရာတိ အရုစိသူစနံ။ ဧဝံ မဟာသံဃိကမတံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ တမေဝ ဝိတ္ထာရေတုံ ‘‘ဖုသိတွာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မဟာသံဃိကာ ဟိ ‘‘ပဌမံ ဖဿော အာရမ္မဏံ ဖုသတိ၊ အထ တေန ဖုဋ္ဌံ ဒုတိယံ ဝေဒနာ ဝေဒိယတိ၊ ဧဝံ ဧတေဟိ ဖုဋ္ဌဝေဒိတံ တတိယံ သညာ သဉ္ဇာနာတိ၊ တေဟိ ပန ဖုဋ္ဌဝေဒိတသညာတေ စတုတ္ထံ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အဘိသန္ဒဟတီ’’တိအာဒိနာ ဝဒန္တိ။ ဗလဝပစ္စယတ္တာတိ ယထာ ပါသာဒံ ပတွာ ထမ္ဘာ သေသဒဗ္ဗသမ္ဘာရာနံ ဗလဝပစ္စယာ၊ ဧဝမေသ ယသ္မာ သေသသမ္ပယုတ္တာနံ ဗလဝပစ္စယော၊ တသ္မာတိ အတ္ထော။ တသ္မာတိ ဟေတုနိဂမနံ။

သဟေဝ စာတိ စ-သဒ္ဒော အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော၊ သော ‘‘စိတ္တဇာန’’န္တိ ဣမဿ အနန္တရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ကသ္မာ? စိတ္တာနံ၊ စိတ္တဇာနဉ္စ ဧကုပ္ပါဒာဒိဘာဝေန သဟေဝ ပဝတ္တိတောတိ ဧဝမေတ္ထ ပဒသမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣဒန္တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တဝိဓာနံ၊ ဧဝံ ‘‘ပဌမာဘိနိပါတတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ပရိဟရိတွာ ဣဒာနိ ‘‘ဗလဝပစ္စယတ္တာ’’တိ ဣဒံ ပရိဟရန္တော အာဟ ‘‘ဗလဝ။ပေ.။ ဒိဿတီ’’တိ။ စ-သဒ္ဒော အဝဓာရဏေ၊ နေဝ ဒိဿတီတိ အတ္ထော။ သေသဓမ္မာနမ္ပိ ဟိ သဟဇာတပစ္စယဘာဝဿ သာဓာရဏတ္တာ တဿေဝ ဗလဝပစ္စယဘာဝေ န ကိဉ္စိ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ။ ယဒိ သဗ္ဗမိဒမကာရဏံ၊ ကထဉ္စရဟိ ဖဿော ပဌမံ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒေသနာက္ကမတော’’တိအာဒိ။ ‘‘ဝေဒနာ ဟောတိ၊ ဖဿော ဟောတိ၊ သညာ ဟောတိ၊ ဖဿော ဟောတိ၊ စေတနာ ဟောတိ၊ ဖဿော ဟောတိ၊ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ဖဿော ဟောတိ၊ ဝေဒနာ ဟောတိ၊ သညာ ဟောတိ၊ စေတနာ ဟောတိ၊ ဝိတက္ကော ဟောတီ’’တိအာဒီဟိ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋေယျ၊ ဒေသနာဝါရေန ပန ဖဿောဝ ပဌမံ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ သေသဓမ္မေသုပိ ပုဗ္ဗာပရက္ကမော နာမ န ပရိယေသိတဗ္ဗော။ ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒီဟီတိ ဝစနတ္ထတော စ လက္ခဏာဒိတော စ။

ဖုသတီတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသော။ တတ္ထ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ၊ ဖုသန္တိ ဧတေန ဝါတိ ဖဿော။ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဟိ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာ တံ ဖုသနလက္ခဏေန ဖဿေန ဖုသန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ၊ အာရမ္မဏဖုသနမတ္တံ ဝါ ဖဿောတိပိ သာဓနတ္တယမ္ပိ ယုဇ္ဇတေဝ။ ဖုသနံ လက္ခဏမေတဿာတိ ဖုသနလက္ခဏော၊ ဝေဒနာယ ပစ္စယဘာဝဋ္ဌေန အာရမ္မဏဖုသနလက္ခဏောတိ အတ္ထော။ သံဃဋ္ဋနရသောတိ မနောဒွာရေ စိတ္တာရမ္မဏာနံ သံဃဋ္ဋနတော သံဃဋ္ဋနကိစ္စော။ အယဉှိ အာရမ္မဏေ အနလ္လီယမာနောပိ ရူပံ ဝိယ စက္ခုံ၊ သဒ္ဒော ဝိယ စ သောတံ စိတ္တမာရမ္မဏဉ္စ ဃဋ္ဋေတိ။ ပဉ္စဒွာရေသု ဝါ ဝတ္ထာရမ္မဏသံဃဋ္ဋနေန သမ္ပဇ္ဇတီတိ သံဃဋ္ဋနသမ္ပတ္တိကော ဖဿော ‘‘သံဃဋ္ဋနရသော’’တိ ဝုတ္တော။ ယထာ ‘‘ဒွေ ပါဏီ ဝဇ္ဇေယျု’’န္တိအာဒီသု ပါဏိမှိ ဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတာ ရူပဓမ္မာ၊ ဧဝံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ သံဃဋ္ဋနံ တဗ္ဗိသေသဘူတော ဧကော စေတသိကဓမ္မော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တိဏ္ဏံ သန္နိပါတသင်္ခါတဿ အတ္တနော ကာရဏဿ ဝသေန ပဝေဒိတတ္တာ သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနော။ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏံ၊ တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀; ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅; သံ. နိ ၂.၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅) ဟိ ဝစနတော စက္ခုရူပဝိညာဏာဒီနံ တိဏ္ဏံ သန္နိပါတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတာယ ဥပဋ္ဌာနတော သန္နိပါတသင်္ခါတဿ ကာရဏဿ ဝသေန ဥပဋ္ဌာနမဿာတိ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပစ္စုပဋ္ဌာနေန သန္နိပါတပစ္စုပဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ။ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိ (ဝိဘ. ၂၂၅) ဝစနတော ဝေဒနာ ဖလမဿာတိ ဝေဒနာပစ္စုပဋ္ဌာနော။ တဇ္ဇသမန္နာဟာရေန စေဝ ဣန္ဒြိယေန စ ပရိက္ခတေ ဝိသယေ အနန္တရာယေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အာပါထဂတဝိသယပဒဋ္ဌာနော။ အယဉှိ တဿ ဖဿဿ ကာရဏဘူတော တဒနုရူပဘူတော သမန္နာဟာရောတိ တဇ္ဇသမန္နာဟာရသင်္ခါတေန အာဝဇ္ဇနေန စေဝ စက္ခါဒိဣန္ဒြိယေန စ ယထာက္ကမံ အာရမ္မဏကရဏတဒဘိမုခဘာဝဝသေန ပရိက္ခတေ အဘိသင်္ခါတေ အာပါထဂတေယေဝ ဝိသယေ ဧကန္တေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော အာပါထဂတော ဝိသယော ပဒဋ္ဌာနံ အာသန္နကာရဏံ ဣမဿာတိ အာပါထဂတဝိသယပဒဋ္ဌာနော။

နနု စာယံ ဓမ္မော စေတသိကော၊ သွာယံ အရူပဓမ္မော သမာနော ကထံ ဖုသနလက္ခဏော ဟောတီတိ အန္တောလီနစောဒနံ မနသိ ကတွာ တဿာ သောဓနတ္ထံ ‘‘အရူပဓမ္မောပိ သမာနော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ‘‘ဖုသနာကာရေနေဝ ပဝတ္တတီ’’တိ ဣမိနာ အရူပဿာပိ သတော တဿ ဓမ္မဿ အယံ သဘာဝေါတိ ဒဿေတိ။ သာ စ တဿ ဖုသနာကာရပ္ပဝတ္တိ အမ္ဗိလံ အမ္ဗပက္ကာဒိံ ခါဒန္တံ ပဿန္တဿ ပရဿ ခေဠုပ္ပတ္တိပရံ ဗာဓိယမာနံ ဒိသွာ ဒယာလုကဿ သရီရကမ္ပနံ၊ ရုက္ခသာခဂ္ဂေ ဒုဋ္ဌိတံ ပုရိသံ ဒိသွာ ဘူမိယံ ဌိတဿ ပုရိသဿ ဇင်္ဃစလနံ၊ ပိသာစာဒိဘာယိတဗ္ဗံ ဒိသွာ ဦရုပတ္ထမ္ဘောတိ ဧဝမာဒိ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သောတိ သော ယထာဝုတ္တလက္ခဏာဒိကော ဖဿော။

သုန္ဒရန္တိ သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တတ္တာ ပသတ္ထံ။ မနောတိ ဝိညာဏံ။ သုမနဿ ဘာဝေါတိ သုမနသင်္ခါတဿ ဝိညာဏဿ ဘာဝေါ။ ယွာယံ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိနိဗန္ဓနော အတ္ထော၊ သော သောမနဿံ။ သောမနဿဝေဒနာသမ္ပယုတ္တတ္တာ ဟိ သုမန-သဒ္ဒော တသ္မိံ ဝိညာဏေ ပဝတ္တတိ။ ဝေဒေန အနုဘဝနာကာရေန အယိတံ ပဝတ္တံ ဝေဒယိတံ၊ တံ လက္ခဏမဿာတိ ဝေဒယိတလက္ခဏာ။ ဣဋ္ဌဿ ဣဋ္ဌာကာရတောဝ အနုဘဝနံ ကိစ္စမဿာတိ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနရသာ။ သာ ဟိ သဘာဝတော ဣဋ္ဌမာရမ္မဏံ ဣဋ္ဌဝသေန၊ ဣတရဉ္စ ဣဋ္ဌာကာရေနေဝ အနုဘဝတိ၊ တတ္ထ ဣဋ္ဌာကာရာနုဘဝနံ ကုသလာကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တဝေဒနာယ လဗ္ဘတိ တဿာ အနိဋ္ဌဿပိ ကပ္ပနာဝသေန ဣဋ္ဌာကာရေန ဂဟဏတော၊ သဘာဝတော ပန ဣဋ္ဌာနုဘဝနံ အဗျာကတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာယပိ လဗ္ဘတိ တဿာ ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟာဘာဝတော။ ‘‘ရာဇာ ဝိယ သုဘောဇနရသ’’န္တိ ဣမိနာ ဣမံ ဒီပေတိ – ဖဿဿ ဖုသနမတ္တမေဝ ဟောတိ၊ သညာယ သဉ္ဇာနနမတ္တမေဝ၊ စေတနာယ သဉ္စေတနာမတ္တမေဝ၊ ဝိညာဏဿ ဝိဇာနနမတ္တမေဝ၊ ဧကံသတော ပန ဣဿရဝတာယ သာမိဘာဝေန ဝေဒနာဝ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ၊ ရာဇာ ဝိယ သူဒကာရေန သမ္ပါဒိတသုဘောဇနရသန္တိ။ အဿာဒီယတီတိ အဿာဒော၊ သုခဝေဒနာ။ တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဉ္စုပါဒာနက္ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဉ္စုပါဒာနက္ခန္ဓေသု အဿာဒော’’တိ။ စေတောသန္နိဿိတတ္တာ စေတသိ ဘဝေါ အဿာဒောတိ စေတသိကအဿာဒော၊ တထာ ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ စေတသိကအဿာဒပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ပဿဒ္ဓကာယော သုခံ ဝေဒိယတီတိ အာဟ ‘‘ပဿဒ္ဓိပဒဋ္ဌာနာ’’တိ။ ဣဒံ ပန နိရာမိသသောမနဿဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။

နီလာဒိဘေဒဿ အာရမ္မဏဿ သဉ္ဇာနနံ တမေဝ သညံ ကတွာ ဇာနနံ လက္ခဏံ ဧတဿာတိ သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ။ ပစ္စာဘိညာဏကရဏရသာတိ ပတိ အဘိညာယတိ ဧတေနာတိ ပစ္စာဘိညာဏံ၊ တဒေဝေတန္တိ ပုန ပစ္စာဘိညာဏနိမိတ္တံ သဏ္ဌာနာဒိကော အာကာရော၊ တဿ ကရဏရသော ကိစ္စမဿာတိ ပစ္စာဘိညာဏကရဏရသာ။ သာ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ပစ္ဆာ သဉ္ဇာနနဿ ကာရဏဘူတံ သဏ္ဌာနာဒိကံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ။ ဣဒဉ္စ နိမိတ္တကာရိကာယ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနန္တိယာ စ သဗ္ဗာယ သမာနသညာယ ယောဇေတဗ္ဗံ။ နိမိတ္တေန သဉ္ဇာနန္တီပိ ဟိ ပုန အပရာယ သညာယ စ သဉ္ဇာနနဿ နိမိတ္တံ ကရောတီတိ။ တဉ္စ ကုသလာကုသလကိရိယာဇဝနသညံ ဓုရံ ကတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တံ ပနေတံ အဘိညာဏကရဏံ ကထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဝဍ္ဎကိဿ အဘိညာဏကရဏမိဝါ’’တိ။ ယထာ ဝဍ္ဎကိဿ ဒာရူသု ‘‘ဣဒံ ဥဒ္ဓံ၊ ဣဒံ အဓော’’တိ ဧဝံ ပစ္ဆာ သဉ္ဇာနနပစ္စယဘူတဿ သညာဏဿ ကရဏံ၊ ဧဝမဿာ ပုန သဉ္ဇာနနပစ္စယနိမိတ္တကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဟတ္ထိဒဿကအန္ဓော ဝိယ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ သညာယ ယထာဂဟိတနိမိတ္တဝသေန အဘိနိဝေသကရဏတော ယထာ။ပေ.။ ပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ဧတေန သညာယ အာကာရဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ဌိတဿ ဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော အကုသလသညာယ အနုရူပဝသေန ဖလပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ။ အထ ဝါ အဘိနိဝေသကရဏန္တိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ သညာဘိနိဝေသမတ္တမေဝ၊ တသ္မာ ဥပပရိက္ခါဘာဝေန ယထာဂဟိတနိမိတ္တဝသေန အဘိနိဝေသာကာရေန ဥပဋ္ဌာနတော အာကာရပစ္စုပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ။ တိဏပုရိသကေသု မိဂပေါတကာနံ ‘‘ပုရိသာ’’တိ ဥပ္ပန္နသညာ ဝိယ အဝိကပ္ပသဘာဝတ္တာ ယထာဥပဋ္ဌိတဝိသယပဒဋ္ဌာနာ။ ဧတ္ထ စ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တသညာယ အာကာရဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ စိတ္တံ အဗ္ဗောဟာရိကံ သညာနုဂတိကံ ဟောတိ။ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ စိတ္တေ ပန သသမ္ဘာရပထဝိယာ အနုဂတာ သေသဓာတုယော ဝိယ သညာစိတ္တဉ္စ အဗ္ဗောဟာရိကံ ဉာဏာနုဂတိကံ ဟောတိ။

အဘိသန္ဒဟတီတိ ပဗန္ဓတိ ပဝတ္တေတိ၊ ‘‘ဂဏှထ ဂဏှထာ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏေ ပယောဇေတိ၊ သကသကကိစ္စေ စ ပဋ္ဌပေတီတိ အတ္ထော။ စေတယိတလက္ခဏာတိ နိဒ္ဒောက္ကန္တဿ ပဗုဒ္ဓက္ခဏေ သမ္ဘမပ္ပဝတ္တိ ဝိယ စေတသော ဥဿာဟတာဝ လက္ခဏာ။ အထ ဝါ ‘‘အဘိသန္ဒဟတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပယောဇနလက္ခဏာတွေဝ အတ္ထော။ အာယူဟနရသာတိ စေတသိကဣရိယနရသာ၊ ပယောဂရသာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကုသလာကုသလကိရိယာဇဝနသမ္ပယုတ္တာယယေဝ ပနေတံ လဗ္ဘတိ။ သံဝိဒဟနပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ‘‘တွံ ဣဒံ ကရောဟီ’’တိ ဝိစာရေန္တီ ဝိယ ဟောတီတိ ဝိစာရဏပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ဧတာယ ဟိ ပဝတ္တမာနာယ သဗ္ဗေပိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ယထာ သကိစ္စပသုတာ ဟောန္တိ၊ တေနေဝ ဟေသာ သကိစ္စပရကိစ္စသာဓိကာ ဝုတ္တာ။ ဇေဋ္ဌသိဿော ပရေ သဇ္ဈာယနေ ဥယျောဇေန္တော သယမ္ပိ သဇ္ဈာယတိ။ တသ္မိဉှိ သဇ္ဈာယိတုံ အာရဒ္ဓေ သေသသိဿာပိ သဇ္ဈာယန္တိ။ မဟာဝဍ္ဎကိသ္မိမ္ပိ ဝဍ္ဎကိကမ္မံ ကာတုံ အာရဒ္ဓေ ဣတရေပိ ကရောန္တိ ယေဝါတိ အာဟ ‘‘ဇေဋ္ဌသိဿမဟာဝဍ္ဎကိအာဒယော ဝိယာ’’တိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဇေဋ္ဌန္တေဝါသိကာဒီနံ ဂဟဏံ။

ယထာပစ္စယံ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ နတ္ထိ ကာစိ ဝသဝတ္တိတာတိ ဝသဝတ္တိဘာဝနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ဝိတက္ကနံ ဝိတက္ကော’’တိ ဝုတ္တံ။ ဦဟနံ အာရမ္မဏဿ ပရိကပ္ပနံ၊ တသ္မိံ အဘိနိရောပနန္တိ ဝါ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယသ္မာ စိတ္တံ ဝိတက္ကဗလေန အာရမ္မဏံ အဘိရုဠှံ ဝိယ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အဘိနိရောပနလက္ခဏော’’တိ။ ယထာ ဟိ ကောစိ ဂါမဝါသီ ပုရိသော ရာဇဝလ္လဘံ၊ တံသမ္ဗန္ဓိနံ မိတ္တံ ဝါ နိဿာယ ရာဇဂေဟံ အာရောဟတိ အနုပဝိသတိ၊ ဧဝံ ဝိတက္ကံ နိဿာယ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ အဝိတက္ကစိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ၊ န ဟိ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဒုတိယဇ္ဈာနာဒိကေ ဝိတက္ကော ဥပလဗ္ဘတိ၊ ယဿ ဗလေန တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ၊ တသ္မာ သဘာဝတော ဘာဝနာဗလေန တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနကော? သစ္စံ၊ တမ္ပိ ဝိတက္ကဗလေန အာရောဟတိ။ ယထာ ဟိ သော ပုရိသော ပရိစယေန တေန ဝိနာပိ နိရာသင်္ကော ရာဇဂေဟံ ပဝိသတိ၊ ဧဝံ ပရိစယေန ဝိတက္ကေန ဝိနာပိ အဝိတက္ကစိတ္တံ အာရမ္မဏံ အာရောဟတိ။ ပရိစယောတိ စေတ္ထ သန္တာနေ အဘိဏှံ ပဝတ္တစိတ္တဘာဝနာသင်္ခါတော ပရိစယော။ ဝိတက္ကဿ ဟိ သန္တာနေ အဘိဏှံ ပဝတ္တဿ ဝသေန စိတ္တဿ အာရမ္မဏာဘိရောဟနံ စိရပရိစိတံ၊ တေန တံ စိတ္တံ ကဒာစိ ဝိတက္ကေန ဝိနာပိ တတ္ထ ဝတ္တတေဝ။ ယထာ တံ ဉာဏသဟိတံ ဟုတွာ သမ္မသနဝသေန စိရပရိစိတံ ကဒာစိ ဉာဏရဟိတမ္ပိ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တတိ၊ ယထာ ဝါ ကိလေသသဟိတံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ သဗ္ဗသော ကိလေသရဟိတမ္ပိ ပရိစယေန ကိလေသဝါသနာဝသေန ပဝတ္တတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အထ ဝါ ဒွိပဉ္စဝိညာဏံ အဝိတက္ကမ္ပိ ဝတ္ထာရမ္မဏဃဋ္ဋနဿ ဗလဝတာယ၊ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ စ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဘာဝနာယ ဗလဝတာယ အာရမ္မဏံ အာရောဟတီတိ။ အာဒိတော၊ အဘိမုခံ ဝါ ဟနနံ ပဟရဏမတ္တံ အာဟနနံ၊ ပရိတော၊ ပရိဝတ္တေတွာ ဝါ ဟနနံ ဝိသေသေန ပဟရဏံ ပရိယာဟနနံ၊ တံ ကိစ္စမဿာတိ အာဟနနပရိယာဟနနရသော။ တထာ ဟိ တေန ယောဂါဝစရော အာရမ္မဏံ ဝိတက္ကာဟတံ ဝိတက္ကပရိယာဟတံ ကရောတီတိ ဝုစ္စတိ။ အာနယနံ စိတ္တဿ အာရမ္မဏေ ဥပနယနံ၊ အာကဍ္ဎနံ ဝါ၊ တထာ ဟုတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာနမဿာတိ အာနယနပစ္စုပဋ္ဌာနော။

တေနာတိ တေန ဝိစာရေန ကရဏဘူတေန၊ ဟေတုဘူတေန ဝါ စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ဝိစရတိ အနုဝိစရတိ၊ အဝိစာရစိတ္တဿ ပန အဝိတက္ကစိတ္တေ ဝုတ္တာနုသာရေန ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝိစရဏံ အနုသဉ္စရဏံ အနုပရိဂမနံ။ သွာယံ ဝိသေသော သန္တာနမှိ လဗ္ဘမာနော ဇဝနသန္တာနေ ပါကဋော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ အာရမ္မဏဿ အနုမဇ္ဇနံ အနုမသနံ ပရိမဇ္ဇနမဿ လက္ခဏန္တိ အာရမ္မဏာနုမဇ္ဇနလက္ခဏော။ တထာ ဟိ ဝိစာရော ပရိမဇ္ဇနဟတ္ထော ဝိယ၊ သံသရဏဟတ္ထော ဝိယာတိ ဝုစ္စတိ။ တတ္ထာတိ အာရမ္မဏေ။ သဟဇာတာနံ အနုယောဇနံ အာရမ္မဏေ အနုဝိစရဏသင်္ခါတအနုမဇ္ဇနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဓမ္မာနဉှိ သဘာဝဝိနိမုတ္တာ ကာစိ ကိရိယာ နာမ နတ္ထိ။ တထာဂဟေတဗ္ဗာကာရော ဗောဓနေယျဇနာနုရောဓေန ပရမတ္ထတော ဧကသဘာဝေါပိ သဘာဝဓမ္မော ပရိယာယဝစနေဟိ ဝိသယသမာရောပိတရူပေဟိ ဗဟူဟိ ပကာရေဟိ ပကာသီယတိ။ ဧဝဉှိ သော သုဋ္ဌု ပကာသိတော ဟောတီတိ။ အနုပဗန္ဓပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ အဝိစ္ဆိန္နဿ ဝိယ ပဝတ္တိပစ္စုပဋ္ဌာနော။ တထာ ဟိ သော အနုသန္ဓာနတာတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော။

ဧတ္ထ စ ဝိစာရတော ဩဠာရိကဋ္ဌေန တဿေဝ ပုဗ္ဗင်္ဂမဋ္ဌေန ပဌမဃဏ္ဋာဘိရဝေါ ဝိယ စေတသော ပဌမာဘိနိပါတော ဝိတက္ကော၊ အနုရဝေါ ဝိယ အနုသဉ္စရဏံ ဝိစာရော။ ယထာ ဟိ ဃဏ္ဋာဘိဃာတဇော ပဌမာဘိရဝေါ အနုရဝတော ဩဠာရိကော၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမော စ ဟောတိ၊ ဧဝံ အာရမ္မဏာဘိရောပနဋ္ဌေန ဝိတက္ကော ဩဠာရိကော၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဝိယ စ ဟောတိ။ တတော သုခုမဋ္ဌေန အနုမဇ္ဇနသဘာဝေန စ ဃဏ္ဋာနုရဝေါ ဝိယ အနုပဗန္ဓော ဝိစာရော။ ဝိပ္ဖာရဝါ စေတ္ထ ဝိတက္ကော စိတ္တဿ ပဌမုပ္ပတ္တိကာလေ စိတ္တဿ ပရိပ္ဖန္ဒနဘူတော အာကာသေ ဥပ္ပတိတုကာမဿ သကုဏဿ ပက္ခဝိက္ခေပေါ ဝိယ၊ ပဒုမာဘိမုခပါတော ဝိယ စ ဂန္ဓာနုဗန္ဓစေတသော ဘမရဿ။ သန္တဝုတ္တိ ဝိစာရော စိတ္တဿ နာတိပရိပ္ဖန္ဒနဘာဝေါ၊ အာကာသေ ဥပ္ပတိတဿ သကုဏဿ ပက္ခပ္ပသာရဏံ ဝိယ၊ ပဒုမဿ ဥပရိဘာဂေ ပရိဗ္ဘမနံ ဝိယ စ ပဒုမာဘိမုခပတိတဿ ဘမရဿ။ အာဂမဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိပရိယာယေန အာဂတံ။ တထာ စ ဝုတ္တံ ဒုကနိပါတဋ္ဌကထာယံ –

‘‘အာကာသေ ဂစ္ဆတော မဟာသကုဏဿ ဥဘောဟိ ပက္ခေဟိ ဝါတံ ဂဟေတွာ ပက္ခေ သန္နိသီဒာပေတွာ ဂမနံ ဝိယ အာရမ္မဏေ စေတသော အဘိနိရောပနဘာဝေန ပဝတ္တော ဝိတက္ကော၊ ဝါတဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပက္ခေ ဖန္ဒာပယမာနဿ ဂမနံ ဝိယ အနုမဇ္ဇနဘာဝေန ပဝတ္တော ဝိစာရော’’တိ။

တမ္ပိ အနုပဗန္ဓေန ပဝတ္တိယံ ယုဇ္ဇတိ။ တထာ ဟိ ဥပစာရေ၊ အပ္ပနာယံ ဝါ သန္တာနေန ပဝတ္တိယံ ဝိတက္ကော နိစ္စလော ဟုတွာ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ဝိယ ပဝတ္တတိ၊ န ပဌမာဘိနိပါတေ ဝိယ ပါကဋော ဟောတီတိ။

ပိနယတီတိ ကာယစိတ္တံ အပ္ပေတိ၊ ဝဍ္ဎေတိ ဝါ။ သမ္ပိယာယနလက္ခဏာတိ အာရမ္မဏံ ကလ္လတော ဂဟဏလက္ခဏာ။ ပီဏနရသာတိ ကာယစိတ္တာနံ ပရိဗြူဟနကိစ္စာ။ ဖရဏရသာတိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ဗျာပနရသာ၊ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တစိတ္တသမုဋ္ဌာနေဟိ ရူပေဟိ သကလရူပကာယဗျာပနံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ န ဟိ အညထာ ဣမိဿာ ဖရဏံ ဟောတိ၊ ဓမ္မာနံ အဗျာပါရတာယ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ သင်္ကမနာဘာဝတော။ ဥဒဂ္ဂဘာဝေါ ဩဒဂျံ။

ဧကံ အာရမ္မဏံ အဂ္ဂမေတဿာတိ ဧကဂ္ဂံ၊ စိတ္တံ၊ ယေန ပန ဓမ္မေန ယောဂတော တံ ဧကဂ္ဂံ နာမ ဟောတိ၊ သော ဧကဂ္ဂဘာဝေါ။ သော ပန စိတ္တဿေဝ ဟောတိ၊ န ယဿ ကဿစီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂဘာဝေါ’’တိ၊ နိဝါတေ ဒီပသိခါယ ဌိတိ ဝိယ စိတ္တဿ ဌိတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိသာရဿ ဗျဂ္ဂဘာဝဿ ပဋိပက္ခေါ သဘာဝေါ အဝိသာရော၊ န ဝိသာရာဘာဝမတ္တံ၊ တံ ဣမဿ လက္ခဏန္တိ အာဟ ‘‘အဝိသာရလက္ခဏော’’တိ။ အဝိက္ခေပေါ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဝိက္ခိတ္တတာ၊ အဝိသာရာဝိက္ခေပါနံ သမာဓာနဘာဝတော အတ္ထတော ဝိသေသာဘာဝေပိ သမုခေန၊ သမ္ပယုတ္တမုခေန စ ဥဘယံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဝူပသမလက္ခဏဿ ဝိက္ခေပဿ ပဋိပက္ခတာယ စိတ္တဿ ဥပသမနာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ ဥပသမပစ္စုပဋ္ဌာနော။ ဝိသေသတောတိ ယေဘုယျေန။ သုခဝိရဟိတောပိ ဟိ အတ္ထိ သမာဓီတိ သော ယေဘုယျေန သုခပဒဋ္ဌာနော ဟောတိ။ အထ ဝါ ဝိသေသတောတိ အတိသယေန။ ‘‘သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၁.၁၁) ဝစနတော ဟိ သုခံ သမာဓိဿ ဝိသေသကာရဏံ သုခဝိရဟိတဿပိ တဒုပနိဿယေနေဝ သမိဇ္ဈနတော။

သဒ္ဒဟန္တိ ဧတာယာတိ ကမ္မဖလာဒိသဒ္ဒဟနကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သဒ္ဓါယ ပစ္စယတံ ဒဿေတိ။ တဿာ ဟိ ဓမ္မာနံ တထာ ပစ္စယဘာဝေ သတိ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ‘‘သဒ္ဒဟတီ’’တိ ဝေါဟရီယတိ။ သဒ္ဒဟနံ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုနော ပတ္တိယာယနံ၊ တံ လက္ခဏမေတိဿာတိ သဒ္ဒဟနလက္ခဏာ။ ကာလုသိယမလံ ဝိဓမေတွာ သမ္ပယုတ္တာနံ၊ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝါ ပသာဒံ အနာဝိလဘာဝကာရဏံ ကိစ္စမေတိဿာတိ ပသာဒနရသာ။ ယထာ ကထံ ဝိယာတိ အာဟ ‘‘ဥဒကပ္ပသာဒကမဏိ ဝိယာ’’တိ။ အကာလုသိယပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ အနာဝိလဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ရတနတ္တယံ ကမ္မံ ကမ္မဖလဉ္စ သဒ္ဓေယျဝတ္ထု၊ တံ ဣမိဿာ အာသန္နကာရဏန္တိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနာ။ န ဟိ သဒ္ဓါယ အဝတ္ထုဘူတေသု တိတ္ထိယာဒီသု သာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ သာ ပနာယံ ကုသလဓမ္မာနံ အာဒာနေ ဟတ္ထော ဝိယ၊ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိသမ္ပဒာနေ ဝိတ္တံ ဝိယ၊ အမတကသိဖလဖလနေ ဗီဇံ ဝိယ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ‘‘သဒ္ဓါဟတ္ထော၊ မဟာနာမ၊ အရိယသာဝကော၊ သဒ္ဓီဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌံ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၄)၊ သဒ္ဓါ ဗီဇံ တပေါ ဝုဋ္ဌီ’’တိအာဒိဝစနဉှေတ္ထ (သံ. နိ. ၁.၁၉၇; သု. နိ. ၇၇) သာဓကံ။

သရန္တိ ၂၃၇ ဧတာယာတိ သရဏကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ တတ္ထ အာဓိပစ္စဘာဝေန သတိယာ ပစ္စယတံ ဒဿေတိ။ တဿာ ဟိ ဓမ္မာနံ တထာ ပစ္စယဘာဝေ သတိ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ‘‘သရတီ’’တိ ဝေါဟရီယတိ။ ဥဒကေ အလာဗု ဝိယ ပိလဝိတွာ ဂန္တုံ အဒတွာ ပါသာဏဿ ဝိယ နိစ္စလဿ အာရမ္မဏဿ ဌပနံ အသမ္မုဋ္ဌတာကရဏံ အပိလာပနံ၊ တံ လက္ခဏမဿာတိ အပိလာပနလက္ခဏာ။ သာ ဟိ အာရမ္မဏေ ဒဠှံ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဧသိကာ ဝိယ ဝုစ္စတိ။ သမ္မောသပစ္စနီကကိစ္စံ အသမ္မောသရသော၊ န သမ္မောသာဘာဝမတ္တံ။ ‘‘သတာရက္ခေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၀) ဝုတ္တတ္တာ စေတောဂုဏရတနဟာရကာနံ ကိလေသစောရာနံ နိဝါရဏတော အာဟ ‘‘အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ။ တထာ ဟေသာ စက္ခုဒွာရာဒိရက္ခနတော ဒောဝါရိကော ဝိယာတိ ဝုစ္စတိ။ ပဌမံ သညာယ ထိရုပ္ပန္နဘာဝေ ပစ္ဆာ သတိယာ ပတိဋ္ဌာနဘာဝတော အာဟ ‘‘ထိရသညာပဒဋ္ဌာနာ’’တိ။ အထ သတိသညာနံ ကိံ နာနာကရဏန္တိ? သညာ တာဝ ပဌမံ အဂ္ဂဟိတနိမိတ္တံ သဉ္ဇာနာတိ၊ ဂဟိတနိမိတ္တေ ပုန ပစ္စာဘိညာဏပစ္စယနိမိတ္တံ ကရောတိ၊ ပဌမံ အဂ္ဂဟိတေ ပန သညာကိစ္စံ အပ္ပဓာနံ ဟောတိ၊ သတိ ပန ပဌမံ အဂ္ဂဟိတနိမိတ္တမ္ပိ သရတိ ဂဟိတနိမိတ္တမ္ပိ၊ ဂဟိတနိမိတ္တေ ပန သတိကိစ္စံ ဂုဏဘူတံ ဟောတီတိ ဣဒမေဝ တာသံ နာနတ္တံ။

ဝီရဘာဝေါတိ ယေန ဝီရိယေန ဝီရော နာမ ဟောတိ၊ သော ဓမ္မော။ ဝီရာနံ ဝါ ကမ္မန္တိ ယေန ကမ္မေန ဝီရော နာမ ဟောတိ၊ တံ ဝီရာနံ ကမ္မံ နာမ။ ဝီရိယံ ပနဿ သာဓကဘာဝတော တထာ ဝုတ္တံ။ ဓမ္မဝိနိမုတ္တံ ဝါ ကိဉ္စိ ကမ္မံ နတ္ထီတိ ဝီရိယမေဝ ကမ္မဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝိဓိနာ ဤရေတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ဝါ ဝီရိယံ။ ဥဿာဟော တံ တံ ကိစ္စံ သမာရမ္ဘော၊ ပရက္ကမော ဝါ။ ဥပတ္ထမ္ဘနံ ပန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ ဓာရဏံ အနုဗလပ္ပဒာနံ။ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သံသီဒနဘာဝနိဝါရကော ဓမ္မော၊ န သံသီဒနာဘာဝမတ္တံ၊ အသံသီဒနဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ အသံသီဒနဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနံ။ ‘‘သံဝိဂ္ဂေါ ယောနိသော ပဒဟတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၁၃) ဝစနတော သံဝေဂပဒဋ္ဌာနံ။ သံဝေဂေါတိ စေတ္ထ သံဝေဂမယံ ဉာဏံ။ အသံဝေဂပုဗ္ဗိကာယ ပန ကုသလကိရိယာယ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနံ။ တတ္ထ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ နာမ –

‘‘မဂ္ဂေါ ဂန္တဗ္ဗော ဟောတိ၊ မဂ္ဂေါ ဂတော။ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ ကမ္မံ ကတံ။ အပ္ပမတ္တကော အာဗာဓော ဥပ္ပန္နော ဟောတိ၊ ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဟောတိ၊ အစိရဝုဋ္ဌိတော ဂေလညာ။ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော န လဘတိ၊ လူခဿ ဝါ ပဏီတဿ ဝါ ဘောဇနဿ ယာဝဒတ္ထံ ပါရိပူရိံ လဘတိ။ပေ.။ ပါရိပူရိ’’န္တိ –

ဧဝံ ဝုတ္တာနိ ဧတာနိ အနုရူပပစ္စဝေက္ခဏသဟိတာနိ အဋ္ဌ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထူနိ၊ တမ္မူလကာနိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ။ ဧတ္ထ စ ဝိတက္ကော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏံ အာရောပေတိ။ စေတနာ တေ တံတံကိစ္စေသု နိယောဇေတိ။ ဝီရိယံ ပန တေ သံသီဒိတုံ အဒတွာ ဥဿာဟေတီတိ အယံ ဝိတက္ကစေတနာဝီရိယာနံ ဝိသေသော။

ဝိဇာနနလက္ခဏာတိ ဝိသေသေန ဇာနနလက္ခဏာ၊ ယထာသဘာဝပဋိဝေဓလက္ခဏာတိ အတ္ထော။ ဝိသယဿ အာရမ္မဏဿ ဩဘာသနံ ပကာသနံ တပ္ပဋိစ္ဆာဒကသမ္မောဟန္ဓကာရဿ ဝိဓမနတောတိ ဝိသယောဘာသနံ၊ တံ ကိစ္စမဿာတိ ဝိသယောဘာသနရသာ။ ကတ္ထစိ ဝိသယေ အသမ္မုယှနာကာရေန သမ္မောဟပဋိပက္ခတာယ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာနတော သမ္မောဟာဘာဝဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတော ဝါ အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

အတ္တနာ အနုပါလေတဗ္ဗာနံ သဟဇာတဓမ္မာနံ အနုပါလနံ ဇီဝိတဿ ဗျာပါရော၊ တဉ္စ တေသံ ဇီဝနန္တိ တံ တဿ ကာရဏဘာဝံ ပုရက္ခတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဇီဝန္တိ တေနာ’’တိ။ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ အနုရူပတော လက္ခဏာဒိကံ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္တနာ အဝိနိဘုတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘သမ္ပယုတ္တာန’’န္တိ ဟိ ဝုစ္စမာနေ ရူပဓမ္မာနံ သမ္ပယောဂါဘာဝတော ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ သင်္ဂဟော န သိယာ။ ‘‘အဝိနိဘုတ္တာန’’န္တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ ယာနိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ အဝိနိဘုတ္တာနိ အဝိသံသဋ္ဌာနိ။ ယေ စ အရူပဓမ္မာ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေန သမ္ပယုတ္တာ၊ တေသံ သဗ္ဗေသံ သင်္ဂဟော ဟောတီတိ။ ပဝတ္တနရသန္တိ ဥပ္ပါဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ အနုပါလနတော အန္တရာ အနိဝတ္တနသဘာဝသာဓနေန တေသံ ပဝတ္တနကိစ္စံ။ ကေစိ ပန ‘‘ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ တေသံ ဌိတိက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ၊ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဥပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ။ ပဋ္ဌာနေ ဟိ ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အသညသတ္တာနံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ ဣန္ဒြိယပစ္စယံ ကမ္မပစ္စယသဒိသ’’န္တိ အသညသတ္တာနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယော ကမ္မပစ္စယသဒိသံ ကတွာ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယမ္ပိ ဥပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဥပ္ပါဒတော ယာဝ ဘင်္ဂါ ဌပနတော ဌပနပစ္စုပဋ္ဌာနံ။ အနုပါလနဝသေန ယာပယိတဗ္ဗာ ပဝတ္တေတဗ္ဗာ ဓမ္မာ ပဒဋ္ဌာနမဿာတိ ယာပယိတဗ္ဗဓမ္မပဒဋ္ဌာနံ။ ယဒိ ဧဝံ တေသံ အနုပါလနာဒိသာဓကံ၊ ကထံ တေသံ နိရောဓော ဟောတိ။ ဧဝဉှိ သဗ္ဗကာလံ ဌာတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သန္တေပိ စာ’’တိအာဒိ။ အနုပါလနလက္ခဏာဒိမှီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဝတ္တနရသာဒိမေဝ သင်္ဂဏှာတိ။ အတ္ထိက္ခဏေယေဝါတိ အတ္တနာ အနုပါလေတဗ္ဗာနံ၊ အတ္တနော ဝါ အတ္ထိက္ခဏေယေဝ။ ဥဒကန္တိ တဠာကဂတဇလံ၊ ဒဏ္ဍဂတဇလံ ဝါ။ တတ္ထ တဠာကဂတဥဒကဿ ဂဟဏေ အတ္တနာ အနုပါလေတဗ္ဗဓမ္မာနံ အတ္ထိက္ခဏေ အနုပါလနံ သာဓိတံ ဟောတိ၊ ဒဏ္ဍဂတဇလဿ ပန ဂဟဏေ အတ္တနော အတ္ထိက္ခဏေ အနုပါလနံ။ အတ္တနာ အနုပ္ပါဒိတဓမ္မေ ကထံ ပါလေတီတိ အာဟ ‘‘ဓာတိ ဝိယ ကုမာရ’’န္တိ။ ယဒိ သေသဓမ္မာနံ ပဝတ္တိကာရဏေန ကေနစိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ဇီဝိတဿ ပန ကိံ ပဝတ္တိကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘သယံ။ပေ.။ ပဝတ္တတီ’’တိ။ ယထာ ကထံ ဝိယာတိ အာဟ ‘‘နိယာမကော ဝိယာ’’တိ။ သောပိ အတ္တနာ ပဝတ္တိတနာဝါသမ္ဗန္ဓေန ပဝတ္တတိ။ ယဒိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိ ဇီဝိတိန္ဒြိယပဋိဗဒ္ဓံ၊ ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ကိံ ပန ပဝတ္တေတီတိ အာဟ ‘‘န ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓ’’န္တိ။ ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော စ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနဉ္စ အဘာဝါ’’တိ။ ဘင်္ဂက္ခဏေ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘န ဘင်္ဂက္ခဏေ ဌပေတီ’’တိ။

ယသ္မာ ပန လောဘပဋိပက္ခေါ အလောဘော ဟောတိ၊ ယေ ဓမ္မာ တေန သမ္ပယုတ္တာ၊ တံသမင်္ဂိနော ဝါ သတ္တာ၊ တေ န လုဗ္ဘန္တိ၊ သယမ္ပိ ကဒာစိ န လုဗ္ဘတေဝ၊ အတ္ထတော ဝါ အလုဗ္ဘနာကာရော ဧဝ စ သော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘န လုဗ္ဘန္တိ တေနာ’’တိအာဒိ။ ဧသ နယော ‘‘န ဒုဿန္တိ တေနာ’’တိအာဒီသုပိ။ အလဂ္ဂဘာဝေါ အာရမ္မဏံ နိဿာယ ပဝတ္တန္တဿပိ တတ္ထ အနာသတ္တတာ။ တေနာဟ ‘‘ကမလဒလေ ဇလဗိန္ဒု ဝိယာ’’တိ။ အပရိဂ္ဂဟော ကဿစိ ဝတ္ထုနော မမတ္တဝသေန အသင်္ဂဟော။ မုတ္တဘိက္ခု ဝိယာတိ ခီဏာသဝဘိက္ခု ဝိယ။ သော ဟိ မုတ္တရာဂတ္တာ ကတ္ထစိ မမာယနရဟိတော ဟောတိ။ အနလ္လီနော ဘာဝေါ အဓိပ္ပါယော ဧတဿာတိ အနလ္လီနဘာဝေါ။ ဧဝဉှိ ‘‘အသုစိမှိ ပတိတပုရိသော ဝိယာ’’တိ ဥပမာယ သမေတိ။ ယထာ ဟိ တဿ ပုရိသဿ သတိပိ ကာယေန အလ္လီယနေ ဘာဝေါ အနလ္လီနော၊ ဧဝံ အလောဘောပိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဂဟိတေပိ အာရမ္မဏေ အလဂ္ဂဘာဝေန အနလ္လီနဘာဝေါ အနလ္လီနာကာရောယေဝ ပဝတ္တတိ။ ဧဝံသဘာဝေါ ဟိ သော ဓမ္မောတိ။

စဏ္ဍိကဿ ဘာဝေါ စဏ္ဍိက္ကံ၊ ဖရုသဘာဝေါ၊ အတ္ထတော ပန ကောပေါယေဝ၊ တပ္ပဋိပက္ခေါ အဖရုသဘာဝေါ အစဏ္ဍိက္ကံ။ အဝိရောဓော အဝိဂ္ဂဟော အပ္ပဋိပက္ခေါ သဘာဝေါ။ အာဃာတဝိနယနရသောတိ ဧတ္ထ အာဃာတော နာမ ပရဿ အတ္တာနံ၊ အတ္တနော ပရံ ဥဒ္ဒိဿ၊ ပရဿေဝ စ ပရံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တော ဥပနာဟော ဗလဝကောပေါ။ တဿ ဝိနယနရသော အပနယနရသော။ သောမ္မဘာဝေါ မဇ္ဇနဝသေန ဟိလာဒနိယတာ သီတလဘာဝေါ။ တေနာဟ ‘‘ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယာ’’တိ။

ကာယဒုစ္စရီတာဒီဟီတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ။ ဟိရီယတိ လဇ္ဇနာကာရေန ဇိဂုစ္ဆိယတိ။ တေဟိယေဝါတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိယေဝ။ ဩတ္တပ္ပတီတိ ဥဗ္ဗိဇ္ဇတိ။ ဟိရီ ပါပေ ဂူထေ ဝိယ ပဿန္တီ ဇိဂုစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘ပါပတော ဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာ ဟိရီ’’တိ။ ဩတ္တပ္ပံ တေ ဥဏှံ ဝိယ ပဿန္တံ တတော ဥတ္တသတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥတ္တာသလက္ခဏံ ဩတ္တပ္ပ’’န္တိ။ ဥဘောပိ ပါပါနံ အကရဏရသာတိ လဇ္ဇနာကာရေန ပါပါနံ အကရဏရသာ ဟိရီ၊ ဥတ္တာသာကာရေန ဩတ္တပ္ပံ။ ပါပတော သင်္ကောစနပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ ပါပတော သင်္ကောစနာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ အတ္တဂါရဝပရဂါရဝပဒဋ္ဌာနာတိ အတ္တဂါရဝပဒဋ္ဌာနာ ဟိရီ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနတာယ၊ အတ္တာဓိပတိတာယ စ။ ပရဂါရဝပဒဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနတာယ၊ လောကာဓိပတိတာယ စ။ အတ္တာနဉှိ ဂရုံ ကတွာ ဟိရိယာ ပါပံ ပဇဟတိ ကုလဝဓူ ဝိယ။ ပရံ ဂရုံ ကတွာ ဩတ္တပ္ပေန ပါပံ ပဇဟတိ ဝေသိယာ ဝိယ။ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ စ နေသံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ပန တေသံ ကဒာစိ အညမညဝိယောဂတော။ န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ ဝါ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ။ ဟိရိယာ ဗလဝဘာဝေ ပန ဩတ္တပ္ပံ အဗ္ဗောဟာရိကံ ဟောတိ၊ ဩတ္တပ္ပဿ ဗလဝဘာဝေ ဟိရီ အဗ္ဗောဟာရိကာ။ ဣမေ စ ဒွေ ဓမ္မာ ‘‘လောကပါလာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ယထာဟ –

‘‘ဒွေမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ။ ကတမေ ဒွေ? ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ၊ ဣမေ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုံ၊ နယိဓ ပညာယေထ ‘မာတာ’တိ ဝါ ‘မာတုစ္ဆာ’တိ ဝါ ‘မာတုလာနီ’တိ ဝါ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၂.၉)။

ပဿမ္ဘနံ ဒရထဝူပသမော၊ ကာယ-သဒ္ဒော သမူဟဝစနော။ သော စေတ္ထ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယံ။ ဝတ္တိစ္ဆာဝသေန ဟိ သဒ္ဒော ဝိသိဋ္ဌဝုတ္တိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကာယောတိ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ။ ဝေဒနာဒယောတိ ဝေဒနာက္ခန္ဓော သညာက္ခန္ဓော သင်္ခါရက္ခန္ဓောတိ တယော ခန္ဓာ။ တထာ စ ဝုတ္တံ တတ္ထ ‘‘ကတမာ တသ္မိံ သမယေ ကာယပဿဒ္ဓိ ဟောတိ၊ ယာ တသ္မိံ သမယေ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿာ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၄၀)။ ဒရထော သာရမ္ဘော ဒောမနဿပစ္စယာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒီနံ ကိလေသာနံ၊ တထာ ပဝတ္တာနံ ဝါ စတုန္နံ ခန္ဓာနမေတံ အဓိဝစနံ။ တဿ ဝူပသမံ လက္ခဏမဿာတိ ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ။ ကာယစိတ္တ။ပေ.။ ရသာတိ ယထာဝုတ္တာနမေဝ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ အဘိဘဝနရသာ။ ဒရထနိမ္မဒ္ဒနေန ပရိဠာဟပရိပ္ဖန္ဒနဝိရဟိတော သီတိဘာဝေါ အပရိပ္ဖန္ဒနသီတိဘာဝေါ။ အဝူပသမော ပရိပ္ဖန္ဒနံ အသန္တဝုတ္တိတာ။ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာတိ ဥဒ္ဓစ္စပ္ပဓာနာ ဥဒ္ဓစ္စာဓိကစိတ္တုပ္ပါဒသမ္ပယုတ္တာ ကိလေသာ။ တေပိ ဟိ ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အဝူပသမကရာ။ ဥဒ္ဓစ္စံ ဝါ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗေယေဝ ကိလေသာ ဥဒ္ဓစ္စာဒိကိလေသာ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။

ဂရုဘာဝေါ ဒန္ဓတာ၊ ထိနမိဒ္ဓါဓိကာနံ တထာ ပဝတ္တာနံ ဝါ စတုန္နံ ခန္ဓာနမေတံ အဓိဝစနံ။ ဒန္ဓတာယ ပဋိပက္ခေါ အဒန္ဓတာ အဂရုဘာဝေါ။

ထဒ္ဓဘာဝေါ ထမ္ဘော။ ဒိဋ္ဌိမာနာဓိကာနံ၊ တပ္ပဓာနာနံ ဝါ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ဧတံ နာမံ။ ထဒ္ဓဘာဝနိမ္မဒ္ဒနတောယေဝ ကတ္ထစိ အာရမ္မဏေ အပ္ပဋိဟတာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌန္တိ၊ သမ္ပယုတ္တာနံ ဝါ တတ္ထ အပ္ပဋိဃာတံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေန္တီတိ အပ္ပဋိဃာတပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

ကမ္မနိ သာဓု ကမ္မညံ၊ န ကမ္မညံ အကမ္မညံ၊ တဿ ဘာဝေါ အကမ္မညဘာဝေါ၊ ဒာနသီလာဒိပုညကိရိယာယ အသမတ္ထတာ။ အတ္ထတော ကာမစ္ဆန္ဒာဒိသံကိလေသဓမ္မာ၊ တပ္ပဓာနာ ဝါ စတ္တာရော အကုသလက္ခန္ဓာ။ အကမ္မညဘာဝနိမ္မဒ္ဒနေနေဝ သမ္ပန္နာကာရေန အာရမ္မဏဿ ဂဟဏံ အာရမ္မဏကရဏသမ္ပတ္တိ။ ဝုတ္တာဝသေသာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော၊ တဒေကဋ္ဌာ စ သံကိလေသဓမ္မာ သေသနီဝရဏာဒယော။ ဣမာ ပန ဒွေ ဝိနိဗန္ဓနိမ္မဒ္ဒနေန ပသာဒနီယဝတ္ထူသု ပသာဒာဝဟာ၊ ဟိတကိရိယာသု ဝိနိယောဂက္ခမဘာဝါဝဟာ သုဝဏ္ဏဝိသုဒ္ဓိ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။

ဂေလညံ အဿဒ္ဓိယာဒယော၊ တဒေကဋ္ဌာ စ ပါပဓမ္မာ၊ တပ္ပဋိပက္ခေါ အဂေလညဘာဝေါ လက္ခဏံ ဧတာသန္တိ အဂေလညဘာဝလက္ခဏာ။ ဂေလညနိမ္မဒ္ဒနေနေဝ နတ္ထိ ဧတာသံ အာဒီနဝေါ ဒောသော ဥပဒ္ဒဝေါ ဝါ၊ န ဝါ ဧတာ အာဒီနံ ကပဏံ ဝန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ နိရာဒီနဝါ၊ တေနာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌန္တိ၊ တံ ဝါ သမ္ပယုတ္တေသု ပစ္စုပဋ္ဌာပေန္တီတိ နိရာဒီနဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

ကာယသမ္ဗန္ဓီ၊ စိတ္တသမ္ဗန္ဓီ စ ဥဇုဘာဝေါတိ လက္ခိတဗ္ဗတာယ ကာယစိတ္တာနံ အဇ္ဇဝလက္ခဏာ။ ကာယစိတ္တာနံ နင်္ဂလသီသစန္ဒကောဋိဂေါမုတ္တဝင်္ကတာသင်္ခါတာနံ ကုဋိလဘာဝါနံ အတ္ထတော မာယာသာဌေယျာဒိဘူတာနံ နိမ္မဒ္ဒနတော ကာယစိတ္တာနံ ကုဋိလဘာဝနိမ္မဒ္ဒနရသာ။ တတောယေဝ သဗ္ဗထာပိ အဇိမှဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌန္တိ၊ သမ္ပယုတ္တာနံ ဝါ အဇိမှတံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေန္တီတိ အဇိမှတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

နနု စ ကာယပဿဒ္ဓိအာဒီနံ ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ ဓမ္မာနံ ဧကေကပဋိပက္ခတ္တာ ဒရထနိမ္မဒ္ဒနာဒိကိစ္စံ ဧကေကမေဝ ကရောတိ။ ကသ္မာ ပန ဒွေ ဒွေ ဓမ္မာ ဝုတ္တာတိ? န ခေါ ပနေဝံ စိန္တိတဗ္ဗံ ဘဂဝတာပိ တထေဝ ဒေသိတတ္တာ။ ကသ္မာ ပန ဘဂဝတာ တထာ ဒေသိတာ? သဘာဝဓမ္မဘာဝတော။ န ဟိ ဘဂဝတာ ပုဗ္ဗေ အဝိဇ္ဇမာနာ ဧတေ ဓမ္မာ ဒေသနာဝသေန ဥပ္ပါဒိတာ၊ အထ ခေါ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနာယေဝ သယမ္ဘုဉာဏေန သမ္မာ သစ္ဆိကတွာ ယထာသဘာဝါ ဒေသိတာ၊ တသ္မာ ကထမေတ္ထ ဘဂဝတာ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟာပနံ ကာတုံ သက္ကာ။ သဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနတာယ စေတ္ထ ဘဂဝတော ဝစနမေဝ ပမာဏံ။ န ဟိ ဘဂဝါ ယထာဓမ္မသာသနာဓိကာရေ အယထာဓမ္မံ ကထေယျာတိ၊ ယဿ ပန ဝိဇ္ဇမာနဿာပိ အကထနံ၊ တံ အညဟေတုကံ။ န စေတ္ထ တာဒိသော ဟေတု ဥပလဗ္ဘတိ၊ ယေန ဣမေသု ဧကေကဓမ္မဿ အကထနန္တိ။ ယထာ ပန ဒွိန္နံ ပုရိသာနံ ဧကောယေဝ ဝေရိကော ဟောတိ၊ တဿ တေ ပုရိသာ ဩတာရံ ဒိသွာ ဧကတော ဟုတွာဝ ဟနန္တိ၊ ဧဝမေဝ ဒွေ ဒွေ ဓမ္မာ ဧကတော ဟုတွာ ဧကံ ပဋိပက္ခဓမ္မံ ဟနန္တိ၊ ယထာ စ ပနေတေ ဝိသုံ ဒိသွာပိ တံ ဝေရိံ ဟနန္တိ၊ န ဧဝမေတေ တံ ဝိသုံ ဟနန္တိ တေသံ အညမညံ အဝိနာဘာဝတောတိ၊ တသ္မာ ဧတေ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဧကေကဘာဝေပိ ဒွေ ဒွေယေဝ ဝုတ္တာတိ၊ အပိစ စိတ္တပဿဒ္ဓိအာဒီဟိ စိတ္တမေဝ ပဿဒ္ဓိ လဟု မုဒု ကမ္မညံ ပဂုဏံ ဥဇုဉ္စ ဟောတိ။ ကာယပဿဒ္ဓိအာဒီဟိ ပန ရူပကာယောပီတိ တဒတ္ထဒဿနတ္ထံ ဘဂဝတာ ဧတ္ထေဝ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ၊ န သမာဓိအာဒီသု။

ဆန္ဒနံ ဆန္ဒော၊ အာရမ္မဏေန အတ္ထိကတာ။ ‘‘ဆန္ဒော ကာမော’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁) ပန တဏှာပိ ဆန္ဒောတိ ဝုစ္စတိ။ ‘‘ဆန္ဒံ ဇနေတိ ဝါယမတီ’’တိအာဒီသု ဝီရိယမ္ပီတိ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ ‘‘ကတ္တုကမျတာယေတံ အဓိဝစန’’န္တိ။ ကတ္တုကမျတာ ဝုစ္စတိ ကရဏိစ္ဆာ။ စေတသိကဿ ဓမ္မဿ သာရမ္မဏတ္တာ ကရဏိစ္ဆာ နာမ အာရမ္မဏဿ အာလမ္ဗိတုကာမတာမုခေနေဝ ဟောတီတိ အာရမ္မဏကရဏိစ္ဆာလက္ခဏော ဆန္ဒော ‘‘ကတ္တုကမျတာလက္ခဏော’’တိ ဝုတ္တော။ တေနေဝါဟ ‘‘အာရမ္မဏပရိယေသနရသော၊ အာရမ္မဏေန အတ္ထိကတာပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ စ။ ယဒဂ္ဂေန ပနာယံ အတ္တနော အာရမ္မဏပရိယေသနရသော၊ တဒဂ္ဂေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ ဟောတိယေဝ ဧကာရမ္မဏတာယ။ တေန တေသံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ စေတသော ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယာတိ ဝုစ္စတိ။ ကထံ ပန ဒာနဝတ္ထုဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တမာနစေတနာသမ္ပယုတ္တော ဆန္ဒော အာရမ္မဏေန အတ္ထိကော ဟောတီတိ? နနု အဝေါစုမှာ ‘‘အာရမ္မဏကရဏိစ္ဆာလက္ခဏော’’တိ၊ တသ္မာ သင်္ဂါမဂတဣဿာသဿ ခိပိတဗ္ဗဥသူနံ ဂဟဏေ အတ္ထိကတာ ဝိယ ဒာနဝတ္ထုဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တစ္ဆန္ဒောပိ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗေန တေန အတ္ထိကောယေဝါတိ။ သွာယံ ကုသလေသု ဥပ္ပန္နော ကုသလစ္ဆန္ဒော နာမ ဟောတိ ယောနိသောမနသိကာရသမုဋ္ဌာနတ္တာ။ တဗ္ဗိပရီတတော ပန အကုသလေသု ဥပ္ပန္နော အကုသလစ္ဆန္ဒော။

အဓိမုစ္စနံ အာရမ္မဏေ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ န ပသာဒနဝသေန။ တေနာဟ ‘‘သန္နိဋ္ဌာနလက္ခဏော’’တိ။ ယထာ တထာ ဟိ အာရမ္မဏေ နိစ္ဆယနံ အဓိမုစ္စနံ အနဓိမုစ္စန္တဿ ပါဏာတိပါတာဒီသု၊ ဒာနာဒီသု ဝါ ပဝတ္တိယာ အဘာဝတော၊ သဒ္ဓါ ပန ပသာဒနီယေသု ပသာဒာဓိမောက္ခေါတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန ယထာ သန္တီရိတေ အတ္ထေ နိစ္ဆယနာကာရေန ပဝတ္တိတွာ ပရတော ပဝတ္တမာနာနံ တထာ ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ။ ယဒိ ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တေသု ဓမ္မေသု ကထန္တိ? တေသမ္ပိ ဧကံသေနေဝ သံသပ္ပနာကာရဿ ပစ္စယတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ဒာရကဿ ဝိယ ဣတော စိတော စ သံသပ္ပနဿ ‘‘ကရိဿာမိ၊ န ကရိဿာမီ’’တိ အနိစ္ဆယဿ ပဋိပက္ခကိရိယာ အသံသပ္ပနံ။ ယေသု စိတ္တုပ္ပါဒေသု အယံ သန္နိဋ္ဌာနလက္ခဏော အဓိမောက္ခေါ၊ တေသံ အာရမ္မဏဓမ္မောယေဝ သန္နိဋ္ဌာတဗ္ဗတ္တာ သန္နိဋ္ဌေယျဓမ္မော။ သော ပဒဋ္ဌာနမဿာတိ သန္နိဋ္ဌေယျဓမ္မပဒဋ္ဌာနော။ ဣန္ဒခိလောတိ ဧသိကာထမ္ဘော ဝုစ္စတိ။

တေသု တေသု ဓမ္မေသူတိ ယေသု ဓမ္မေသု သယံ ဥပ္ပန္နာ၊ တေသု အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တေသု စိတ္တစေတသိကဓမ္မေသု။ အနာရမ္မဏတ္တေပိ ဟိ တေသု သမပ္ပဝတ္တေသု ဥဒာသီနဘာဝေါ ‘‘တတြမဇ္ဈတ္တတာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ သမံ အဝိသမံ ဝါဟိတံ အတ္တနာ ပဝတ္တိတသမ္ပယုတ္တာနံ ဝါ ယထာသကကိစ္စေသု ပဝတ္တနံ လက္ခဏမေတိဿာတိ သမဝါဟိတလက္ခဏာ။ တတ္ထ သမံ ဟုတွာ ပဝတ္တနလက္ခဏာတိ အတ္ထေ အပက္ခပတိတဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတိ၊ အဝိသမံ ကတွာ ပဝတ္တနလက္ခဏာတိ အတ္ထေ ဦနာဓိကတာနိဝါရဏံ။ ဥဒာသီနဘာဝေန ပဝတ္တမာနာပိ ဟိ ဧသာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ သမံ ကတွာ ယထာသကကိစ္စေသု ပဝတ္တေတိ၊ ယထာ ရာဇာ တုဏှီ နိသိန္နောပိ အဓိကရဏဓမ္မဋ္ဌေ ယထာသကကိစ္စေသု သမံ အပ္ပမတ္တေ ပဝတ္တေတိ။ အလီနာနုဒ္ဓတပ္ပဝတ္တိပစ္စယာနံ ဓမ္မာနံ ဦနာဓိကတာယ လီနုဒ္ဓတဘာဝဿ နိဝါရဏကိစ္စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဦနာဓိကတာနိဝါရဏရသာ’’တိ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ သဟဇာတာဓိပတီနံ အဓိပတိဘာဝေါ။ အာဓိပစ္စဉှိ တေသံ ကိစ္စတော အဓိကဘာဝေါတိ? နာယံ ဒောသော။ တမ္ပိ တဿ ကိစ္စမေဝ၊ ယံ သဟဇာတဓမ္မာနံ အဓိပတိဘာဝေ ပဝတ္တာပနံ။ ယထာ ဟိ ရင်္ဂမဏ္ဍလံ ဂတော နဋကာစရိယော တေ တေ နဋကေ ယထာသကံ အနုရူပံ ဘူမိယံ ယောဇေတိ၊ ဧဝမေသာပိ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု အဓိပတိဘာဝေ ဌိတေ အဓိပတိဘာဝေ ယောဇေတိ၊ ဣန္ဒြိယတ္တေ ဌိတေ ဣန္ဒြိယတ္တေ၊ န ပန သကသကကိစ္စတော ဦနတံ၊ အဓိကတံ ဝါ ပတ္တုံ ဒေတီတိ။ ‘‘ဣဒံ နိဟီနကိစ္စံ ဟောတု၊ ဣဒံ အတိရေကကိစ္စ’’န္တိ ဧဝံ ပက္ခပါတဝသေန ဝိယ ပဝတ္တိ ပက္ခပါတော။ တံ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တီ ဝိယ ဟောတီတိ ပက္ခပါတုပစ္ဆေဒနရသာ။ သာ စိတ္တစေတသိကာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနေန သမပ္ပဝတ္တေသု အာဇာနီယေသု သာရထိ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။

ကိရိယာ ကာရောတိ ကာရ-သဒ္ဒဿ ဘာဝသာဓနတံ အာဟ။ တေန ကာရောတိ နာညံ၊ ကိရိယာယေဝါတိ ဒီပိတံ ဟောတိ။ မနသ္မိံ ကာရောတိ မနသိ အာရမ္မဏဿ ကရဏံ။ ယေန ဟိ မနော အာရမ္မဏေ ကရီယတိ အာရမ္မဏေနဿ သံယောဇနတော၊ တတော ဧဝ တေန အာရမ္မဏမ္ပိ မနသိ ကရီယတီတိ။ မနသိကာရောတိ စေတ္ထ အလုတ္တသမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ပုရိမမနတောတိ ဘဝင်္ဂမနတော။ ဝိသဒိသံ မနန္တိ ဝီထိဇဝနမနံ၊ တံ ကရောတီတိ မနသိကာရော၊ မနသိကာရသာမညေန ဝီထိဇဝနပဋိပါဒကေ ဒဿေတိ။ ဧတ္ထ ပန ဥပယောဂတ္ထဘုမ္မဝစနေ သမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏာဘိမုခံ သာရေန္တော ပယောဇေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ မနသိကာရော သာရဏလက္ခဏောတိ ဝုတ္တော။ သံယောဇနရသောတိ ပယောဇနရသော။ ဝိတက္ကော သမ္ပယုတ္တာနံ အာရမ္မဏေ အဘိနိရောပနသဘာဝတ္တာ အာရမ္မဏေ စိတ္တံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ ဟောတိ။ စေတနာ အတ္တနော အာရမ္မဏံ ဂဏှန္တီ သမ္ပယုတ္တေပိ သကသကကိစ္စံ ကာရေတီတိ အတ္တနာ ကရဏေန ဗလံ နိယောဇေန္တော ဗလနာယကော ဝိယ ဟောတိ။ မနသိကာရော သမ္ပယုတ္တေ အာရမ္မဏေ ပယောဇေတီတိ အာဇာနီယပ္ပယောဇနကသာရထိ ဝိယာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။

အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ အာရမ္မဏေ သံယောဇနဝသေန တဒဘိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော။ ဧတ္ထ သတိယာ အပ္ပမုဿနစ္ဆန္ဒတာ ဝိသယာဘိမုခပစ္စုပဋ္ဌာနတာ၊ မနသိကာရဿ ပန သံယောဇနဝသေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ အာရမ္မဏပဋိပါဒကဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နတာဝစနံ ဣတရမနသိကာရာနံ ဝိညာဏက္ခန္ဓပရိယာပန္နတံ ဒဿေတိ။ မဟိသာသကာ ပန ‘‘အာဝဇ္ဇနဿ ဝိညာဏဘာဝေ သဗ္ဗညုတညာဏဿ သဗ္ဗဝိသယတာ ပရိဟာယေယျ၊ တသ္မာ တံ ဇဝနသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ။ တေသဉှိ အယမဓိပ္ပါယော – ယဒိ တံ ဝိသုံ စိတ္တသဘာဝံ သိယာ၊ ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တဿ တဿ အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဇဝနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတာ န ဘဝေယျ၊ အညဒတ္ထု အတီတာရမ္မဏတာဝ သိယာ၊ ဧဝဉ္စ သတိ သဗ္ဗညုတညာဏဿာပိ ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တာရမ္မဏတာယ အဘာဝတော အသဗ္ဗဝိသယတာ အာပဇ္ဇေယျ၊ ယဒဂ္ဂေန စ တံ အသဗ္ဗဝိသယံ၊ တဒဂ္ဂေန သာဝရဏမ္ပိ ဟောတိ ယတ္ထ န ပဝတ္တတိ၊ တတ္ထ အာဝရဏသမ္ဘဝတော၊ တသ္မာဿ သကလလောကသိဒ္ဓေါ သဗ္ဗညုဘာဝေါ၊ အနာဝရဏဘာဝေါ စ ပရိဟာယေထ၊ ဇဝနသမ္ပယုတ္တဘာဝေ ပန သတိ အာဝဇ္ဇနဿ နာယံ ဣဋ္ဌဝိဃာတော အာပဇ္ဇတီတိ။ တယိဒံ တေသမဘိနိဝေသမတ္တံ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ၊ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဝစနေန တဿာနန္တရံ ကုသလာကုသလုပ္ပတ္တိယာ ဒီပိတတ္တာ။ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပန ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တာရမ္မဏဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – အတီတာဒိဝသေန ဟိ ဝိဘာဂမကတွာ ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဇာနာမီ’’တိ ပဝတ္တဿ အာဝဇ္ဇနံ သာမညေန ယံ ကိဉ္စိ အဘိမုခီဘူတံ စိတ္တမာဝဇ္ဇတိ၊ တတော ဇဝနာနိပိ အတ္တနော အတ္တနော အဘိမုခီဘူတံ စိတ္တမာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တန္တိ၊ န စေတ္ထ ဇဝနာနံ ဘိန္နာရမ္မဏတာ အာသင်္ကိတဗ္ဗာ စိတ္တသာမညေန အာရမ္မဏဿ အဘိန္နတ္တာ၊ တသ္မာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နစိတ္တာရမ္မဏတံ ပဋိစ္စ န ကာစိ ဝိဟေသာ အနုဘဝိတဗ္ဗာတိ။ ကိံ ဝါ ဧတေန ယုတ္တိဝါဒေန၊ နနု ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ – ‘‘အစိန္တေယျော ဗုဒ္ဓဝိသယော’’တိ (အ. နိ. ၄.၇၇)၊ တသ္မာ အပရိမိတပုညသမ္ဘာရေကဖလဿ အစိန္တေယျသဘာဝတ္တာ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာပိ ဝိသယဂ္ဂဟဏေ ဝိဗန္ဓနာဘာဝတော ယတ္ထ ကတ္ထစိ ပဝတ္တိ အပ္ပဋိဟတာယေဝါတိ။ ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘အာဝဇ္ဇနံ အနာဂတစိတ္တမာရမ္မဏံ ကတွာ နိရုဇ္ဈတိ၊ ဇဝနမေဝ ပန ပစ္စုပ္ပန္နမာရမ္မဏံ ဂဏှာတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ယသ္မာ ပန ‘‘အနာဂတာရမ္မဏာ အာဝဇ္ဇနာ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ပါဠိ နတ္ထိ၊ တသ္မာ တံ အပ္ပမာဏံ။

ကရောတီတိ ကရုဏာ။ ကိံ ကရောတိ၊ ကေသံ ကိံ နိမိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယကမ္ပန’’န္တိ။ ကမ္ပနန္တိ စ ပရေသံ ဒုက္ခံ ဒိသွာ တဿ အသဟနာကာရေန စိတ္တဿ အညထတ္တံ၊ တဒိဒံ သပ္ပုရိသာနံယေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သာဓူန’’န္တိ။ သပ္ပုရိသာ ဟိ အတ္တဟိတပရဟိတသာဓနေန ‘‘သာဓူ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ‘‘ကိဏာတီ’’တိ ဣမဿ အတ္ထမာဟ ‘‘ဝိနာသေတီ’’တိ၊ အဒဿနံ ဂမေတိ အပနေတီတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ပရဒုက္ခါပနယနာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ’’တိ။ ပရေသံ ဒုက္ခဿ အပနယနံ ဟောတု ဝါ၊ မာ ဝါ၊ သော ပရဒုက္ခါပနယနာကာရော၊ တထာပဝတ္တိလက္ခဏာတိ ပရ။ပေ.။ လက္ခဏာ။ အပနေတုကာမတာယ ပရေသံ ဒုက္ခဿ အသဟနံ အနဓိဝါသနံ ပရဒုက္ခါသဟနံ။ န ဝိဟိံသာ အဝိဟိံသာ၊ သတ္တာနံ အဝိဟေဌနံ၊ တံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတိ၊ ဝိဟိံသာယ ဝါ ပဋိပက္ခဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ အဝိဟိံသာပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

ပမောဒနလက္ခဏာတိ ပရသမ္ပတ္တိယာ ပမောဒနလက္ခဏာ။ အနိဿာယနရသာတိ ဣဿာယနဿ ဥသူယနဿ ပဋိပက္ခဘာဝကိစ္စာ။ ပန္တသေနာသနေသု၊ အဓိကုသလဓမ္မေသု စ အရမဏံ အရတိ။ သာ အတ္ထတော ဣဿာဓိကံ ဒောမနဿသဟဂတံ၊ ထိနမိဒ္ဓါဓိကဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စံ။ တတ္ထ ပုရိမံ ပရသမ္ပတ္တိဝိသယံ၊ ဒုတိယံ ပန္တသေနာသနာဒိဝိသယန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အရတိယာ ဝိဟနနာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ၊ တဿာ ဝိဃာတံ ဝါ ဝူပသမံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတီတိ အရတိဝိဃာတပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ‘‘အနိယတေ ဣစ္ဆန္တီ’’တိ ဣမိနာ စေတသိကန္တရဘာဝေန ဣစ္ဆန္တီတိ ဒဿေတိ။

ကာယဒုစ္စရိတတောတိ ဝတ္ထုဝီတိက္ကမသင်္ခါတဒုစ္စရိတတော။ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝတ္ထူနန္တိ ပရပါဏပရဓနပရဣတ္ထိအာဒီနံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနမာလမ္ဗဏဘူတာနမေဝ ဝတ္ထူနံ။ အဝီတိက္ကမလက္ခဏာတိ အမဒ္ဒနလက္ခဏာ။ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝတ္ထုတော သင်္ကောစနကိရိယာပဒေသေန ကာယဒုစ္စရိတာဒိတောယေဝ သင်္ကောစနကိရိယာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ န ဟိ ဝိရတိယော ဒုစ္စရိတဝတ္ထုနော အကိရိယပစ္စုပဋ္ဌာနာ ယုဇ္ဇန္တိ၊ အထ ခေါ ဒုစ္စရိတဿေဝ၊ ဝိရတီနဉ္စ သောရစ္စဝသေန သင်္ကောစနံ၊ အကိရိယာ စ ဟိရောတ္တပ္ပါနံ ဇိဂုစ္ဆာဒိဝသေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ သဒ္ဓါ။ပေ.။ ပဒဋ္ဌာနာတိ ဧတ္ထ သဒ္ဓါဒယော သဗ္ဗေဝ ဓမ္မာ ကာယသုစရိတာဒီနံ ပဒဋ္ဌာနာတိ ဧကေ။ အပရေ ပန ‘‘ကမ္မံ ကမ္မဖလံ သဒ္ဒဟန္တဿ ကာယဒုစ္စရိတာဒိအကရဏတော၊ ဟိရောတ္တပ္ပသမ္ပန္နဿ မုသာဝါဒာဒိအကထနတော၊ အပ္ပိစ္ဆသန္တုဋ္ဌီသလ္လေခဂုဏသမန္နာဂတဿ မိစ္ဆာဇီဝဝိဝဇ္ဇနတော စ သဒ္ဓါဒယော တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ ယထာက္ကမေန ပဒဋ္ဌာနာ’’တိ ဝဒန္တိ။ ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော။ ဣမာသူတိ ဣမာသု တီသု ဝိရတီသု။ ဧကေကံ နိယတံ ဝိရတိမိစ္ဆန္တီတိ အညံ ဧကံ စတုတ္ထနိယတဝိရတိမိစ္ဆန္တိ။ အထ ဝါ နိဒ္ဓါရဏတ္ထေ ဘုမ္မဝသေန ဣမာသံ အန္တရေ ဧကံ နိယတံ ဝိရတိမိစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော။ ဥဘယထာပိ ပန တေသံ ဣစ္ဆာ န ယုဇ္ဇတိ အပရာယ ဝိရတိယာ ဓမ္မသေနာပတိနာပိ အဒေသိတတ္တာ၊ ဝိသယဿ စ သဒာ သန္နိဟိတတ္တာဘာဝေန နိယတာယ ဧဝ ဧကိဿာ အဘာဝတော။ တေနေဝ ဟိ အဘယဂိရိဝါသိနောယေဝ စ ကေစိ ဣမာသံ တိဝိဓတ္တံ အနိယတတ္တမေဝ စ ဣစ္ဆန္တိ။ ဝုတ္တဉှိ တေဟိ –

‘‘ကရုဏာမုဒိတာ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တအာဇိဝါ;

ယေဘုယျတော အနိယတာ၊ ဟောန္တိ ဂေါစရဘေဒတော’’တိ။ –

ဧတ္ထ ပန ‘‘ယေဘုယျတော’’တိ ဝစနံ လောကုတ္တရစိတ္တေသု သဗ္ဗဒာ ဧကတောယေဝ စ လဗ္ဘမာနတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။

ဒုတိယစိတ္တေန သမ္ပယောဂံ ဂစ္ဆန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ယထာ စိတ္တံ၊ ဧဝံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပီတိ ဒုတိယေ သသင်္ခါရာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘သသင်္ခါရဘာဝမတ္တမေဝ ဟေတ္ထ ဝိသေသော’’တိ။ တထာတိ ယထာ တတိယေ၊ တထာ စတုတ္ထေပိ ပီတိယာ သုခပဒဋ္ဌာနတ္တာ။ သုခဿ စေတ္ထ အဘာဝတော အာဟ ‘‘ဌပေတွာ ပီတိ’’န္တိ။ နနု စ ‘‘ကရုဏာမုဒိတာ ဥပေက္ခါသဟဂတေ န သမ္ဘဝန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တသ္မာ ယထာ ပီတိယာ၊ ဧဝံ တာသမ္ပိ ပဋိက္ခေပေါ ကာတဗ္ဗောတိ? န ကာတဗ္ဗော၊ အပ္ပနာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ကရုဏာမုဒိတာနံ ဥပေက္ခါသဟဂတာနမ္ပိ သမ္ဘဝတော။ ကရုဏာမုဒိတာဘာဝနာကာလေ ဟိ အပ္ပနာဝီထိတော ပုဗ္ဗေ ဥပေက္ခါသဟဂတစိတ္တေနာပိ ပရိကမ္မံ ဟောတိ၊ အပ္ပနာဝီထိယံ ပန သောမနဿသဟဂတစိတ္တေနေဝ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယာ ဝေဒနာပရိဝတ္တနာဘာဝတော၊ တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေနေဝ ကရုဏာမုဒိတာနမ္ပိ ဥပေက္ခါသဟဂတေသု သမ္ဘဝေါ ဟောတီတိ အာစရိယာ။ အပရေ ပန သဗ္ဗဒာပိ တာသံ ဥပေက္ခါသဟဂတေသု သမ္ဘဝံ န ဣစ္ဆန္တိ။ ‘‘အဝသေသာ ပဉ္စမေန သမ္ပယောဂံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ ဣဒာနိ ဝိသေသဒဿနတ္ထမာဟ ‘‘သောမနဿဋ္ဌာနေ စာ’’တိအာဒိ။

၈၁. ကရုဏာမုဒိတာဒယောတိ ကရုဏာမုဒိတာ စေဝ ဝိရတိတ္တယဉ္စ။ တေနာဟ ‘‘ပဉ္စာ’’တိ။

ဧဝံ ကာမာဝစရကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တေ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ရူပါဝစရကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘အဝသေသေသု ပနာ’’တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ ဌပေတွာ ဝိရတိတ္တယန္တိ ဝိရတိတ္တယံ ဝဇ္ဇေတွာ။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝိရတိတ္တယံ ပရိစ္စတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – သုဝိသုဒ္ဓကာယကမ္မာဒိကဿ စိတ္တသမာဓာနဝသေန ရူပါရူပါဝစရကုသလပ္ပဝတ္တိ၊ န ကာယကမ္မာဒီနံ သောဓနဝသေန၊ နာပိ ဒုစ္စရိတဒုရာဇီဝါနံ သမုစ္ဆိန္ဒနဝသေန။ တထာ ဟိ နီဝရဏာဒိဓမ္မာနံ အဝတ္ထတ္တယံ ဟောတိ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထာ ပရိယုဋ္ဌာနာဝတ္ထာ အနုသယာဝတ္ထာတိ။ တတ္ထ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထာယ ပဋိပက္ခံ ကာမာဝစရကုသလံ ပရိယုဋ္ဌာနာဝတ္ထာယ ရူပါရူပါဝစရံ၊ အနုသယာဝတ္ထာယ လောကုတ္တရကုသလံ။ ဒုစ္စရိတဒုရာဇီဝါနံ ပန ဌပေတွာ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထံ၊ အနုသယာဝတ္ထဉ္စ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထာယ ဝိသုံ ပရိယုဋ္ဌာနာဝတ္ထာ န ဥပလဗ္ဘတိ။ ယဿာ ဝိပစ္စနီကံ ရူပါရူပါဝစရကုသလံ သိယာ၊ တသ္မာ တံ နေဝ ကာမာဝစရကုသလံ ဝိယ တေသံ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထံ သောဓေတိ၊ န စ လောကုတ္တရံ ဝိယ အနုသယာဝတ္ထံ သမုစ္ဆိန္ဒတိ၊ ပဋိပဿမ္ဘေတိ ဝါ။ သီလဝိသုဒ္ဓိယံ သီလသောဓနဝသေန ကာမာဝစရကုသလေနေဝ ဝိဂတဝီတိက္ကမဿ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မာဒိကဿ ယောဂိနော စိတ္တသမာဓာနဝသေန ပဝတ္တတီတိ မဟဂ္ဂတစိတ္တုပ္ပါဒေ ဝိရတီနံ အသမ္ဘဝေါယေဝ။ ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ သာဓေတုံ ‘‘ဝိရတိယော ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တေတ္တိံသ ဝါ ကရုဏာဒိဈာနဝသေန ပဝတ္တနကာလေ။ တတောတိ တတော တတိယေ ဝုတ္တစေတသိကတော။ ကရုဏာမုဒိတာနံ အပ္ပနာပတ္တာနမေကန္တသောမနဿသဟဂတတ္တာ အာဟ ‘‘ပဉ္စမေန။ပေ.။ ကရုဏာမုဒိတာဝဇ္ဇာ’’တိ။

ရူပါဝစရပဉ္စမေ ဝုတ္တနယေနာတိ တိံသေဝါတိ အဓိပ္ပါယော။ ယဒိ ဧဝံ ရူပါဝစရတော ကော ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘အရူပါဝစရဘာဝေါဝေတ္ထ ဝိသေသော’’တိ၊ ပဉ္စမေ ရူပသညာဘာဝတော ရူပါဝစရဘာဝေါ၊ ဣဓ ပန ရူပသညာသမတိက္ကမေန ပတ္တဗ္ဗတ္တာ အရူပါဝစရဘာဝေါတိ အယမေဝဿ တတော ဝိသေသောတိ အတ္ထော။

ပဌမဇ္ဈာနိကေတိ ပဌမဇ္ဈာနဝတိ။ မဂ္ဂစိတ္တေတိ စတုဗ္ဗိဓေပိ မဂ္ဂဉာဏေ။ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာဒိဘေဒေတိ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထပဉ္စမဇ္ဈာနိကေ။ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ဒုတိယေန ဝိတက္ကဝဇ္ဇာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန။ ကိံ အဝိသေသေနာတိ စေ၊ နောတိ အာဟ ‘‘ကရုဏာမုဒိတာန’’န္တိအာဒိ။ မဂ္ဂဓမ္မေသု ပါဒကဇ္ဈာနာဒိဝသေန ကဒာစိ သမ္မာသင်္ကပ္ပဝိရဟော သိယာ၊ န ပန ဝိရတိဝိရဟော၊ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သမုစ္ဆိန္နဝသေနေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ပဝတ္တနတောတိ အာဟ ‘‘နိယတဝိရတိဘာဝေါ’’တိ။ လောကုတ္တရဘာဝေါတိ ဆဗ္ဗိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာယ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ လောကတော ဥတ္တရဏဘာဝေါ။

ဧဝံ ကုသလစေတသိကာနံ သမ္ပယောဂဝစနတ္ထလက္ခဏာဒီနိ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ အကုသလစေတသိကာနိ ဒဿေတုံ ‘‘အကုသလာ ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ဆ ယေဝါပနကာတိ ကိဉ္စာပိ ပဌမေ အနိယတယေဝါပနကာ န လဗ္ဘန္တိ၊ အကုသလေသု ပန လဗ္ဘမာနကယေဝါပနဓမ္မေ ဧကတ္ထ ဒဿေတုံ တေသမ္ပိ ဣဓေဝ ဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ ဓမ္မာနံ ဥဒ္ဒေသာနန္တရံ ‘‘ဧဝံ ယေဝါပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတေ ဆန္ဒာဓိမောက္ခါနံ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတေ ဆန္ဒဿ စ အဘာဝတော ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိပါဋိယာ ဒသသု စိတ္တေသူ’’တိ။

၈၂. နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ နိဿေသေန ဒဿိတာ။ ဟတာ ဝိဟတာ ဝိဒ္ဓသ္တာ ပါပါ အပါယာဒိဒုက္ခပါပနတော ‘‘ပါပါ’’တိ သင်္ခါတာ အကုသလဓမ္မာ ယေန သော ဘဂဝါ ဟတပါပေါ၊ တေန။ လာဘော အလာဘော၊ ယသော အယသော၊ နိန္ဒာ ပသံသာ၊ သုခံ ဒုက္ခန္တိ ဣမေသု အဋ္ဌသု လောကဓမ္မေသု အကမ္ပနဋ္ဌေန တာဒိနာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန။ သော ဟိ လာဘာဒီသု ယာဒိသော၊ အလာဘာဒီသုပိ တာဒိသောယေဝါတိ ‘‘တာဒီ’’တိ ဝုစ္စတိ။

န ဟိရီယတီတိ န လဇ္ဇတိ။ အဟိရိကောတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မသမူဟော ဝါ။ ‘‘အဟိရိက္က’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဿ က-ကာရဿ လောပံ ကတွာ ‘‘အဟိရိက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ န ဩတ္တပ္ပန္တိ ဩတ္တပ္ပဿ ပဋိပက္ခဘူတံ ဓမ္မမာဟ။ အဇိဂုစ္ဆနံ အဟီဠနံ။ အလဇ္ဇနံ အဝိလာ။ အဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏန္တိ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တံ၊ အလဇ္ဇနလက္ခဏန္တိ ကုသလာဗျာကတဿ သာဓာရဏာယ ဟိရိယာ ပဋိပက္ခဝသေန။ တေဟေဝါတိ ကာယဒုစ္စရိတာဒီဟိ ဧဝ။ အသာရဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယတာ။ အနုတ္တာသော အသမ္ဘမော။ ရသာဒီနိ ဟိရိဩတ္တပ္ပေသု ဝုတ္တပဋိပက္ခဝသေန ဂဟေတဗ္ဗာနီတိ န တာနိ ဣဓ ဝုတ္တာနိ။ တေသု ဟိ အလဇ္ဇနာကာရေန ပါပါနံ ကရဏရသံ အဟိရိကံ။ အနုတ္တာသာကာရေန အနောတ္တပ္ပံ။ ဝုတ္တပ္ပကာရေနေဝ ပါပတော အသင်္ကောစနပစ္စုပဋ္ဌာနာနိ။ အတ္တနိ၊ ပရေသု စ အဂါရဝပဒဋ္ဌာနာနိ။ ဂါမသူကရဿ ဝိယ အသုစိတော ကိလေသာသုစိတော အဇိဂုစ္ဆနံ အဟိရိကေန ဟောတိ။ သလဘဿ ဝိယ အဂ္ဂိတော ပါပတော အနုတ္တာသော အနောတ္တပ္ပေန ဟောတိ။ ယထာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘ဇိဂုစ္ဆတိ နာဟိရိကော၊ ပါပါ ဂူထာဝ သူကရော;

န ဘာယတိ အနောတ္တပ္ပေါ၊ သလဘော ဝိယ ပါဝကာ’’တိ။

ဧတ္ထ စ ယထာ ဟိရိယာ ဗလဝဘာဝေ ဩတ္တပ္ပံ အဗ္ဗောဟာရိကံ ဟောတိ၊ ဩတ္တပ္ပဿ ဗလဝဘာဝေ ဟိရီ အဗ္ဗောဟာရိကာ၊ ဧဝံ အဟိရိကဿ ဗလဝဘာဝေ အနောတ္တပ္ပံ အဗ္ဗောဟာရိကံ၊ အနောတ္တပ္ပဿ ဗလဝဘာဝေ အဟိရိကံ အဗ္ဗောဟာရိကံ ဟောတီတိ ကေစိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ။ ယထာ ဟိ အသုစိနာ အတ္တာနံ မက္ခေန္တော၊ သပ္ပမုခေ ဟတ္ထံ ပဝေသေန္တော ဗာလဒာရကော တတ္ထ ပဋိက္ကူလဘာဝဿ၊ အာဒီနဝဿ စ အနုပပရိက္ခနတော နေဝ ဇိဂုစ္ဆတိ၊ န စ ဥတ္တသတိ၊ ဧဝမေဝံ ဓမ္မသဘာဝဿ အညာဏတော မောဟော ပါပတော နေဝ ဇိဂုစ္ဆတိ၊ န ဥတ္တသတိ၊ တသ္မာ တံသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒေ ဥဘယမ္ပိ ဗလဝတရံ ဟောတီတိ။

လုဗ္ဘန္တီတိ အဘိဂိဇ္ဈန္တိ၊ အလ္လီယန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏလက္ခဏောတိ ဧတ္ထ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ နာမ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ တဏှာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌဿ အာရမ္မဏဿ အဝိဿဇ္ဇနံ၊ န အာရမ္မဏကရဏမတ္တံ။ အဘိသင်္ဂေါ အတိသယဝတာယ အာသတ္တိယာ ဒုမ္မောစနီယဘာဝေါ။ အပရိစ္စာဂေါ အဝိဇဟနံ။ တေလဉ္ဇနရာဂေါ ဝိယာတိ ဓောဝိတွာပိ ပရိစ္စဇိတုံ အသက္ကုဏေယျော တေလမက္ခိတအဉ္ဇနရာဂေါ ဝိယ။ ‘‘အဿာဒာနုပဿိနော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ ဝစနတော ဝုတ္တံ ‘‘အဿာဒဒဿနပဒဋ္ဌာနော’’တိ။ တတ္ထ အဿာဒဝသေန ဒဿနံ အဿာဒဒဿနံ။ နနု စ အဿာဒဒဿနမ္ပိ အတ္ထတော လောဘောယေဝါတိ ကထံ သယံ အတ္တနော ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ? သစ္စံ၊ ပဌမံ နာတိဗလဝလောဘဝသေန အဿာဒဒဿနော ပစ္ဆာ ဗလဝလောဘော ဟောတီတိ တဿ တံပဒဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ။ တေနေဝ စ ‘‘တဏှာ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အပရေ ပန ‘‘အဿာဒော နာမ သုခဝေဒနာ၊ အဿာဒဒဿနန္တိ အဿာဒဒိဋ္ဌီ’’တိ ဝဒန္တိ။ သုခဝေဒနာယ ဝါ ကာရဏဘူတံ သုဘနိမိတ္တံ အဿာဒော နာမ၊ အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ပဝတ္တာ တယော ဝိပလ္လာသာ အဿာဒဒဿနံ နာမာတိ ကေစိ။

မုယှန္တီတိ န ဗုဇ္ဈန္တိ။ ဓမ္မသဘာဝဿ ယာထာဝတော အဒဿနံ စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝေါ။ အညာဏံ ဉာဏပဋိပက္ခေါ ဓမ္မော။ တတ္ထ ပုရိမလက္ခဏံ သဘာဝဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဣတရံ ပဋိပက္ခဝသေန။ အထ ဝါ အညာဏလက္ခဏောတိ ကိစ္စဝသေန ဝုတ္တံ။ သော ဟိ အသမ္ပဋိဝေဓရသောတိ ဝုတ္တော။ ဓမ္မသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထတာ အသမ္ပဋိဝေဓော။ အာရမ္မဏသဘာဝစ္ဆာဒနရသောတိ ယထာ အညာဏံ၊ မောဟသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ဝါ အာရမ္မဏသဘာဝံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န လဘတိ၊ မောဟဿ တထာ ပဝတ္တိ အာရမ္မဏသဘာဝစ္ဆာဒနံ။ ဧတ္ထ စ ဉာဏံ အာရမ္မဏံ ယထာသဘာဝတော ဇာနာတိ၊ ဒိဋ္ဌိ ယထာသဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ အယာထာဝတော ဂဏှာတိ၊ မောဟော ပန န ကထဉ္စိ ဝိဇာနာတိ။ ယဒိ ဧဝံ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏကာလော ကထံ တဒာ သော အာရမ္မဏံ ဇာနာတေဝါတိ? တဒာပိ န ဇာနာတိ။ ယထာ ပန ဖဿာဒယော ဖုသနာကာရာဒိမတ္တဝသေနေဝ အာရမ္မဏံ ဂဏှန္တိ၊ န ဇာနနဝသေန၊ ဧဝမယံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ပဋိစ္ဆာဒနာကာရေနေဝ ဂဏှာတိ၊ န ပန ဇာနနာကာရေနာတိ။ ယဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ အန္ဓကရဏံ အန္ဓကာရော၊ တထာ ပစ္စုပဋ္ဌာတိ၊ တံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတီတိ အန္ဓကာရပစ္စုပဋ္ဌာနော။

မိစ္ဆာ ပဿန္တီတိ ဓမ္မသဘာဝဿ ဝိပရီတဝသေန အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိဝသေန ပဿန္တိ။ အယောနိသော အဘိနိဝေသော ဥပ္ပထာဘိနိဝေသော။ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော နိစ္စာဒိတော ဝါ ပရပ္ပစ္စယတော ဝါ အာမသနံ ပရာမာသော၊ ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ၊ မောဃမည’’န္တိ အဘိနိဝေသနံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသော။ အရိယာနံ အဒဿနကာမတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဒ္ဓမ္မအသောတုကာမတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ။

ယဿ ဓမ္မဿ ဝသေန ဥဒ္ဓတံ ဟောတိ စိတ္တံ၊ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝါ၊ သော ဓမ္မော ဥဒ္ဓစ္စံ။ တေနာဟ ‘‘ဥဒ္ဓတဘာဝေါ’’တိ။ အဝူပသမောတိ အသန္နိသိန္နဘာဝေါ။ ဝါတာ။ပေ.။ ပဋာကာ ဝိယာတိ ယထာ ပဋာကာ ယောတ္တဗလေန ဓဇယဋ္ဌိံ အမုဉ္စန္တီပိ ဝါတာဘိဃာတေန ဧတ္ထ အဝဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ အဓိမောက္ခဗလေန အာရမ္မဏံ အမုဉ္စန္တမ္ပိ အယောနိသောမနသိကာရဗလေန အာရမ္မဏေ အစလံ အဝဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတီတိ ဝါတပ္ပဟာရေနေဝ စလဓဇပဋာကာ ဝိယ အနဝဋ္ဌာနကိစ္စံ။ ဘန္တတ္တံ ပရိဗ္ဘမနာကာရော။ ဥဒ္ဓစ္စဿ သဗ္ဗာကုသလသာဓာရဏတ္တာ၊ အညေသဉ္စ အကုသလသာဓာရဏာနံ ဝိသုံ ပဒဋ္ဌာနဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အယောနိသော။ပေ.။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ။ ယေနာကာရေန ဝါ မနသိကရောတော ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေနာကာရေန မနသိကရဏံ ဣဓ အယောနိသောမနသိကာရော။ အထ ဝါ ဥဒ္ဓစ္စနိမိတ္တဿ အာရမ္မဏဿ မနသိကရဏံ ဣဓ အယောနိသောမနသိကာရော။

မညတီတိ အဘိမညတိ၊ အဟံကာရံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ သေယျာဒိဝသေန ဥစ္စတော နမနံ ဥဏ္ဏတိ။ သမ္ပဂ္ဂဟရသောတိ ဥဏ္ဏတိဝသေနေဝ အတ္တနော၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ သမ္ပဂ္ဂဏှနကိစ္စော၊ န ဝီရိယံ ဝိယ တံတံကိစ္စသာဓနေန။ အဘိဘုဿဟနဝသေန ဟီနဿ အတ္တာနံ နီစံ ကတွာ ဂဟဏမ္ပိ ပဂ္ဂဏှနဝသေနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ကေတု။ပေ.။ ပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ ဧတ္ထ ကေတု ဝုစ္စတိ အစ္စုဂ္ဂတဓဇော၊ ဣဓ ပန ကေတု ဝိယာတိ ကေတု၊ ဥဠာရတမာဒိဘာဝေါ၊ တံ ကေတုဘာဝသင်္ခါတံ ကေတုံ ကမျတီတိ ကေတုကမျံ၊ ယဿ ဓမ္မဿ ဝသေန တံ ကေတုကမျံ၊ သော ကေတုကမျတာ။ ‘‘အဟ’’န္တိ ပဝတ္တနတော မာနဿ ဒိဋ္ဌိသဒိသီ ပဝတ္တတီတိ ဒိဋ္ဌိမာနာ ဧကစိတ္တုပ္ပါဒေ န ပဝတ္တန္တိ၊ ဒွေ ကေသရသီဟာ ဝိယ ဧကဂုဟာယံ၊ တသ္မာ မာနော ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေ သဗ္ဗဒာ အနုပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တေ နိယမေန အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တလောဘပဒဋ္ဌာနော။ မာနော ဓမ္မသမူဟဂ္ဂဟဏေ ဗလဝံ ဟုတွာ အတ္တုက္ကံသနဘာဝေန ပဝတ္တတိ၊ ဒိဋ္ဌိ ဧကေကဓမ္မမ္ပိ နိစ္စာဒိအာကာရေန ဂဏှန္တီ ပဝတ္တတိ။ အတ္တသိနေဟသန္နိဿယော ဝါ မာနော၊ အတ္တကိလမထာနုယောဂသန္နိဿယာ ဒိဋ္ဌီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။

ဣဿတီတိ ဥသူယတိ။ တတ္ထေဝါတိ ပရသမ္ပတ္တီသုယေဝ။ ဣဿာဝသေန ပရသမ္ပတ္တီသု အတုဿနတော ဝုတ္တံ ‘‘အနဘိရတိရသာ’’တိ။ တေနေဝေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ဣဿာနလသိခါ ယေသံ၊ ဟဒယေ ဇလတီဓ တေ;

နေဝ ဝိန္ဒန္တိ ပါမောဇ္ဇံ၊ သမ္ဗုဒ္ဓါဒီဟိ သေဝိတ’’န္တိ။

မစ္ဆရယောဂေန မစ္ဆရိနိ ပဝတ္တံ မစ္ဆရ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘မစ္ဆရဘာဝေါ မစ္ဆရိယ’’န္တိ။ နိရုတ္တိနယေန ပန ‘‘မာ ဣဒံ အစ္ဆရိယံ အညေသံ ဟောတု၊ မယှံဝ ဟောတူ’’တိ မစ္ဆရိယန္တိ ပေါရာဏာ။ နိဂုဟဏံ အတ္တနော သမ္ပတ္တိယာ ပရေသံ အဒဿနံ။ သင်္ကောစနံ အတ္တသမ္ပတ္တီနံ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝကရဏဿ အရုစ္စနာကာရေန ပဋိကုဋနံ။ ‘‘မာ ဣဒံ ပရဿ ဟောတူ’’တိ ပရေသု ပဋိဟနနဝသေန အတ္တသန္တကဿ အာရမ္မဏကရဏတော မစ္ဆေရံ ပဋိဃစိတ္တေသွေဝ လဗ္ဘတီတိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ အညတ္ထ ပဋိဟညိတွာ အညာရမ္မဏဘာဝပ္ပသင်္ဂတော။ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝေ ပဋိဟနနဝသေန ပန တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော မစ္ဆေရံ ပဋိဃစိတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယုတ္တံ။ အတ္တသမ္ပတ္တီတိ အာဝါသာဒိသမ္ပတ္တိ။

ကုစ္ဆိတံ ကတန္တိ ဧတ္ထ ကတမ္ပိ အကတမ္ပိ ဂရဟိတဗ္ဗတ္တာ ကုစ္ဆိတံ ကတံ နာမ ဟောတိ။ ဧဝဉှိ ဝတ္တာရော ဟောန္တိ ‘‘ယံ မယာ န ကတံ၊ တံ ကုကတ’’န္တိ။ တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ကတာကတာနုသောစနရသ’’န္တိ။ ဧဝံ ကတာကတံ ဒုစ္စရိတံ သုစရိတမ္ပိ ကုစ္ဆိတံ ကတံ နာမ။ သုစရိတမ္ပိ ဟိ ဂရဟန္တဿ ကုစ္ဆိတံ ကတန္တိ ဟောတိ။ ယထာ ပန ပထဝီကသိဏာရမ္မဏံ ဈာနံ ပထဝီကသိဏံ၊ ဧဝံ ကုကတံ အာရဗ္ဘ ဝိပ္ပဋိသာရဝသေန ပဝတ္တံ စိတ္တံ တံသဟစရိတတာယ ဣဓ ကုကတန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ။ အထ ဝါ ကတာကတံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိပ္ပဋိသာရစိတ္တံယေဝ ဂရဟိတဗ္ဗတော ‘‘ကုစ္ဆိတံ ကတံ ကုကတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ယဿ ဓမ္မဿ ဝသေန တံ စိတ္တံ ကုကတံ နာမ ဟောတိ၊ သော ဓမ္မော ကုက္ကုစ္စံ။ တေနာဟ ‘‘ကုကတံ၊ တဿ ဘာဝေါ’’တိ။ ပစ္ဆာ အနုတပ္ပနံ ဝိဟေဌနံ ပစ္ဆာနုတာပေါ။ ကတာကတာနုသောစနံ ကတာကတဿ သုစရိတဒုစ္စရိတဿ အနုသောစနံ၊ ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကလျာဏ’’န္တိအာဒိနာ အနုတပ္ပနံ၊ ‘‘အကတံ မယာ ပုဗ္ဗေ ကလျာဏကမ္မံ၊ ဣတော ဒာနိ ပဋ္ဌာယ ကရောမီ’’တိ ပဝတ္တံ ပန ကုသလပက္ခိကံ ဝီရိယမေဝ၊ န ကတာကတာနုသောစနံ၊ ကတာကတာကာရဝိသိဋ္ဌဿ သုစရိတဒုစ္စရိတဿ အနုသောစနဝသေန ဝိရူပံ ပဋိသရဏံ ဝိပ္ပဋိသာရော။ ကတာကတာနုသောစနဉှိ အဝဍ္ဎိသမ္ပါဒနတော ဝိရူပံ ပဋိသရဏံ၊ တံ ပရာယတ္တတာဟေတုတာယ ဒာသဗျံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယထာ ဟိ ဒာသဗျေ သတိ ဒာသော ပရာယတ္တော ဟောတိ၊ ဧဝံ ကုက္ကုစ္စေ သတိ တံသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော။ န ဟိ သော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ကုသလေ ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ။ အထ ဝါ ကတာကတကုသလာကုသလာနုသောစနဝသေန အာယတ္တတာယ တဒုဘယဝသေန ကုက္ကုစ္စေန တံသမင်္ဂီ ဟောတီတိ တံ ဒာသဗျံ ဝိယ ဟောတိ။

အနုဿာဟနာဝသီဒနဝသေန သံဟတဘာဝေါ ထိနံ၊ တေန ယောဂတော စိတ္တံ ထိနံ၊ တဿ ဘာဝေါ ထိနတာ။ တေနာဟ ‘‘အနုဿာဟသံဟနနတာ’’တိ။ အသမတ္ထတာဝိဃာတဝသေန အကမ္မညတာ မိဒ္ဓံ။ တေနာဟ ‘‘အသတ္တိဝိဃာတော’’တိ။ ယသ္မာ မိဒ္ဓဝသေနေဝ တေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မေဓိတာ ဝိဟတသာမတ္ထိယာ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘မိဒ္ဓတာ မိဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ န ဝိဇ္ဇတိ ဥဿာဟော အဿာတိ အနုဿာဟံ၊ တဗ္ဘာဝေါပိ အနုဿာဟံ။ အနုဿာဟသင်္ခါတော သံဟနနဘာဝေါ အနုဿာဟသံသီဒနတာ၊ ကုသီတဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အသတ္တိဝိဃာတောတိ ယသ္မာ တံ မိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝ သတ္တိဝိနာသဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ နတ္ထိ ဧတဿ သတ္တီတိ တံ သမ္ပယုတ္တစိတ္တံ အသတ္တိ၊ တဿ ဘာဝေါပိ၊ အသတ္တိယေဝ ဝိဃာတောတိ အသတ္တိဝိဃာတော။

အနုဿာဟနလက္ခဏန္တိ ဥဿာဟပဋိပက္ခလက္ခဏံ။ ဝီရိယဿ ဝိနောဒနံ ခေပနံ ဝီရိယဝိနောဒနံ။ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သံသီဒနာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ၊ တေသံ ဝါ သံသီဒနံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတီတိ သံသီဒနပစ္စုပဋ္ဌာနံ။ အကမ္မညတာလက္ခဏန္တိ ဧတ္ထ ကာမံ ထိနမ္ပိ အကမ္မညတာသဘာဝမေဝ၊ တံ ပန စိတ္တဿ အကမ္မညံ၊ မိဒ္ဓံ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယဿာတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော။ တထာ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘တတ္ထ ကတမံ ထိနံ? ယာ စိတ္တဿ အကလ္လတာ အကမ္မညတာ။ ကတမံ မိဒ္ဓံ? ယာ ကာယဿ အကလ္လတာ အကမ္မညတာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁၆၂) စ အာဒိနာ ဣမေသံ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တော။ ဩဏဟနံ ဝိညာဏဒွာရာနံ ပိဒဟနံ၊ သမ္ပယုတ္တာနံ ဗန္ဓနံ ဝါ။ လီနတာ လီနာကာရော၊ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေ သင်္ကောစော။ ယသ္မာ ထိနေန စိတ္တဿေဝ သံဟနနံ ဟောတိ၊ မိဒ္ဓေန ပန ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယဿ ဝိယ ရူပကာယဿပိ၊ တသ္မာ တံ ပစလာယိကာနိဒ္ဒံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတီတိ ပစလာယိကာနိဒ္ဒာပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိပိ ဝဋ္ဋတိ။ ပေါတ္ထရူပပဋိစ္ဆာဒကပဋော ဝိယ အာရမ္မဏသဘာဝါဝစ္ဆာဒကော မောဟော။ မုခေ ဗန္ဓပဋော ဝိယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ပတ္ထရိတုံ အဒေန္တံ မိဒ္ဓန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။

သေသာတိ ဣဓ လက္ခဏာဒိဝသေန ဝုတ္တာဝသေသာ ဖဿာဒယော။ ကုသလေသု ဝုတ္တနယေနာတိ လက္ခဏာဒိတော ဝုတ္တနယေန။ န ကောစိ ဧတ္ထ ဝိသေသော အတ္ထီတိ စေ၊ နော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ၊ ဝိတက္ကာဒီနံ တိဏ္ဏံ ယထာက္ကမံ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပါဒိနာမမတ္တမေဝ ဝိသေသောတိ အတ္ထော။ ဧကူနဝီသတီတိ ဌပေတွာ မာနာဒယော ဆ အနိယတယေဝါပနကေ သေသာ သရူပေနာဂတာ ပန္နရသ ဆန္ဒာဒယော စ စတ္တာရော နိယတယေဝါပနကာတိ ဣမေ ဧကေန ဦနာ ဝီသတိ စေတသိကာ။ အနိယတယေဝါပနကာနံ ပန ဣဓ အလဘန္တာနမ္ပိ ဧတ္ထ ဝစနေ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ။

ထိနမိဒ္ဓဿ အနိယတဘာဝေါတိ ထိနမိဒ္ဓဿ အနိယတဿ ဣဓ ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝမာဟ၊ န ပန ပဌမေ နိယတဘာဝံ တတ္ထ သဗ္ဗသောဝ အနုပ္ပဇ္ဇနတော။ န ဟိ သဘာဝတိခိဏံ စိတ္တံ ထိနမိဒ္ဓယောဂီ ဟောတီတိ။ တတိယေ မာနဿ အနိယတဿ သမ္ဘဝေပိ နိယတဓမ္မေ သန္ဓာယ ‘‘အဋ္ဌာရသာ’’တိ ဝုတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘မာနော ပနေတ္ထ အနိယတော’’တိ။ ဒိဋ္ဌိယာ သဟ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ။ စတုတ္ထေ အဝသေသာတိ အဋ္ဌာရသေဝ၊ ပဉ္စမေ ဌပေတွာ ပီတိံ ဒိဋ္ဌိယာ သဟ အဋ္ဌာရသေဝ၊ တထာ ဆဋ္ဌေပိ။ သတ္တမေ ပီတိယာ၊ ဒိဋ္ဌိယာ စ အဘာဝတော သတ္တရသ၊ တထာ အဋ္ဌမေပိ။

ဧတေပိ တယောတိ န ကေဝလံ ကရုဏာမုဒိတာ ဧဝ၊ ဧတေပိ တယော ဧကတော န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ အညမညံ ဝိသယဘေဒတောယေဝ။ တထာ ဟိ ဣဿာ ပရသမ္ပတ္တိဝိသယာ၊ မစ္ဆရိယံ အတ္တသမ္ပတ္တိယာ ပရေဟိ သာဓာရဏာဘာဝဝိသယံ၊ ကုက္ကုစ္စံ ကတာကတဝိသယန္တိ၊ တသ္မာ ယံ အဘယဂိရိဝါသိနော ဝဒန္တိ ‘‘ဣဿာမစ္ဆေရံ ယဒိစ္ဆာဝသေန ဧကတောပိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ၊ န တံ ဂဟေတဗ္ဗံ။

သဘာဝတော၊ ပရိကပ္ပနတော ဝါ အနိဋ္ဌဿ အာရမ္မဏဿ အနိဋ္ဌာကာရံ ဝါ အာရမ္မဏဿ အနုဘဝနံ သမ္ဘုဉ္ဇနံ အနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနံ၊ တံ လက္ခဏမဿာတိ အနိဋ္ဌာရမ္မဏာနုဘဝနလက္ခဏံ။ တေနာဟ ‘‘အနိဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂရသ’’န္တိ၊ ယထာဘူတေန ဝါ အယထာဘူတေန ဝါ အနိဋ္ဌာကာရေန အာရမ္မဏဿ သမ္ဘုဉ္ဇနရသံ၊ ပစ္စာနုဘဝနကိစ္စန္တိ အတ္ထော။ တိတ္ထိယာဒီနဉှိ သဘာဝတော ဣဋ္ဌေ ဗုဒ္ဓါဒိအာရမ္မဏေပိ အနိဋ္ဌာကာရတော ဂဟဏဝသေန ဒောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဒောမနဿဿ ဧကန္တေန ကာမဓာတုယံယေဝ ပဝတ္တနတော အာဟ ‘‘ဟဒယဝတ္ထုပဒဋ္ဌာန’’န္တိ။ တဿ ဟိ အနီဝရဏာဝတ္ထာယ အဘာဝတော ရူပါရူပဓာတုယံ အသမ္ဘဝေါ။

အတ္တနော ပဝတ္တိအာကာရဝသေန အနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာပနဝသေန ဝါ ဝိရူပံ သပ္ပနံ ဝိသပ္ပနံ၊ အနိဋ္ဌရူပသမုဋ္ဌာပနဝသေနေဝ ဝါ ဝိသပ္ပနံ သရီရကမ္ပနံ၊ တံ ရသော ကိစ္စံ၊ သမ္ပတ္တိ ဝါ အဿာတိ ဝိသပ္ပနရသော၊ နိဿယဿ ဟဒယဝတ္ထုနော၊ သကလဿေဝ ဝါ ကာယဿ ဝိဇ္ဈတ္တဘာဝါပါဒနတော အာဟ ‘‘အတ္တနော နိဿယဒဟနရသော ဝါ’’တိ၊ ဝိဇ္ဈတ္တဘာဝါပါဒနတောတိ စ မိလာတဘာဝါပါဒနတောတိ အတ္ထော။ ယထာ ကထံ ဝိယာတိ အာဟ ‘‘ဒာဝဂ္ဂိ ဝိယာ’’တိ။ သော ဟိ ဝနဃဋေယေဝ ဥပ္ပန္နော တမေဝ ဒဟတိ။ ဒုဿနပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ အတ္တနော၊ ပရဿ စ ဒူသနာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာနော။ သော ဟိ ယဿ သန္တာနေ ဥပ္ပန္နော၊ တံ ဧကန္တေန အန္တမသော ဝိရူပဘာဝါပါဒနေနပိ ဒူသေတိ၊ ပရံ ပန ဒူသေတု ဝါ၊ မာ ဝါ ဟတ္ထေန ဂဟိတအသုစိ ဝိယ။ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒီနိ နဝ အာဃာတဝတ္ထူနိ ပဒဋ္ဌာနမဿာတိ အာဃာတဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနော။ သော ဥပယောဂဖလကာလေသု အနိဋ္ဌတ္တာ ဝိသသံသဋ္ဌပူတိမုတ္တံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အဋ္ဌာရသ ဝါတိ ဣဿာဒီသု အနိယတေသု ဧကေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌာရသ ဝါ။

ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တာတိ စေတသော ပဝတ္တိသင်္ခါတာ ဌိတိမတ္တာ၊ မဂ္ဂင်္ဂါဒိဘာဝံ န ဂစ္ဆတိ အဓိမောက္ခဝိရဟတောတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တာတိ ခဏဋ္ဌိတိမတ္တာ။ ‘‘နိဝါတေ ဒီပစ္စီနံ ဌိတိ ဝိယာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ။ စိတ္တဋ္ဌိတိ ဝိယ သန္တာနဋ္ဌိတိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသမတ္ထတ္တာ နိစ္ဆယာဘာဝေန အသဏ္ဌဟနတော စေတသော ပဝတ္တိပစ္စယမတ္တတာယ ပဝတ္တိဋ္ဌိတိမတ္တာ ခဏဋ္ဌိတိမတ္တာ ပဝတ္တိပစ္စယမတ္တာ ဌိတိ ပဝတ္တိဋ္ဌိတီတိ ကတွာ။ ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာတိ နိဿက္ကေ ပစ္စတ္တဝစနံ ‘‘ပိသုဏာ ဝါစာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ ဝိဂတာ တိကိစ္ဆာယာတိ အတ္ထော။ အယမေဝ ဝါ ပါဌော။ ‘‘ဝိဂတာ စိကိစ္ဆာ’’တိ စိကိစ္ဆိတုံ ဒုက္ကရတာယ စေတံ ဝုတ္တံ၊ န သဗ္ဗထာ စိကိစ္ဆာယ အဘာဝတော။ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ၊ န နု ခေါ’’တိအာဒိနာ သံသပ္ပနဝသေန သေတိ၊ သမန္တတော ဝါ သေတီတိ သံသယော။ ကမ္ပနရသာတိ စိတ္တဿ ကမ္ပနကိစ္စာ။ ဥဒ္ဓစ္စဉှိ အတ္တနာ ဂဟိတာကာရေယေဝ ဌတွာ ဘမတီတိ ဧကာရမ္မဏသ္မိံ ဧဝ ဝိပ္ဖန္ဒနဝသေန ပဝတ္တတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ပန ယဒိပိ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တထာပိ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ၊ န နု ခေါ’’တိ အညံ ဂဟေတဗ္ဗာကာရံ အပေက္ခတီတိ နာနာရမ္မဏေ ကမ္ပနံ ဟောတိ။ အနိစ္ဆယာကာရေန ဒွေဠှကာကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ၊ အနိစ္ဆယံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတီတိ အနိစ္ဆယပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

အဓိမောက္ခဝိစိကိစ္ဆာနံ အညမညံ ဝိပရီတကိစ္စတာယ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာယ အဘာဝေနာ’’တိ။ သမာဓီတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာ။ သာ ဟိ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ သမ္မာ အာဓာနတော ‘‘သမာဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဗလဝါ ဟောတီတိ ဗလဝမိတ္တေန ဒိန္နပိဋ္ဌိဗလော ပုရိသော ဝိယ ဗလဝါ ဟောတိ၊ ဗလာဒိဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပါယော။

သတ္တာရမ္မဏတ္တာတိ သတ္တပညတ္တာရမ္မဏတ္တာ။ နနု ပညတ္တာရမ္မဏာပိ ဝိပါကာ ဟောန္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကာမာဝစရဝိပါကာနံ ဧကန္တပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ’’တိ။ ကုတော ပန ဝိရတီနံ ကုသလတ္တမေဝါတိ စာရိတန္တိ အာဟ ‘‘ပဉ္စ သိက္ခါပဒာ ကုသလာတိ (ဝိဘ. ၇၁၅) ဟိ ဝုတ္တ’’န္တိ။ ယဒိ ဧဝံ လောကုတ္တရဝိပါကေသု ဝိရတိယော န လဗ္ဘန္တီတိ? နော န လဗ္ဘန္တိ သိက္ခါပဒဝိဘင်္ဂေ လောကိယဝိရတိယောယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တတ္တာ။ တေန လောကိယဝိပါကေသုယေဝ ဝိရတိယော န သမ္ဘဝန္တီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ။

ကာယပသာဒသန္နိဿိတတ္တာ ကာယေ ဘဝေါ သာတဘာဝေါ လက္ခဏမဿာတိ ကာယိကသာတလက္ခဏာ။ စေတသိကသုခေ ဝုတ္တနယေန ပစ္စုပဋ္ဌာနာဒယော နေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သေသာ ဝုတ္တနယာ ဧဝါ’’တိ။

၈၄-၆. နနု စ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ သုခဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အနိဋ္ဌေ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခါဝေဒနာ၊ စက္ခုဝိညာဏာဒယော စ ကုသလဝိပါကာ ဣဋ္ဌေ၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဝါ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတ္ထ ယုတ္တော တာဝ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခါဝေဒနာယောဂေါ၊ န ပန ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ၊ န စာပိ ဧတံ သက္ကာ ဝတ္တုံ ပရိကပ္ပနာဝသေန ဣဋ္ဌာရမ္မဏမ္ပိ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တတော ဂဏှန္တိ ယထာ ‘‘ကမ္မဝိညာဏ’’န္တိ ဝိပါကာနံ အဝဉ္စနီယဘာဝတော၊ တသ္မာ ကထံ ဣဋ္ဌေ၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာဝိညာဏေသု ဥပေက္ခါဝေဒနာယေဝ သမ္ဘဝတိ၊ န သုခဝေဒနာ၊ ယတော တေသု ဥပေက္ခါဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ ဣမံ စောဒနံ သင်္ခေပတော ဒဿေတုံ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏယောဂသ္မိ’’န္တိအာဒိံ ဝတွာ ပုန တဿာ သောဓနတ္ထံ ‘‘ဥပါဒာယ စ ရူပေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဘူတရူပံ ဥပါဒာယ နိဿာယ ပဝတ္တံ ရူပံ ဥပါဒာယရူပံ။ ‘‘ဥပါဒာယ စ ရူပေနာ’’တိ ပန ‘‘မနသီ စ ကာရော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝ။ ‘‘ဥပါဒာယကရူပေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထုဘူတေန စက္ခုပသာဒေန၊ တထာ သောတဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္ထုဘူတေန သောတပသာဒာဒိနာ စ ဥပါဒာယရူပေနာတိ အတ္ထော။ ဥပါဒာရူပကေ ပနာတိ ယ-ကာရလောပံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ ယထာက္ကမံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ အာရမ္မဏဘူတေ ရူပသဒ္ဒာဒိကေ ဥပါဒာယရူပေတိ အတ္ထော။ သံဃဋ္ဋနာနိဃံသဿာတိ သံဃဋ္ဋနာသင်္ခါတဿ နိဃံသဿ။ သံဃဋ္ဋနာယေဝ အညမညဝိသယဝိသယီဘာဝဿ အနုရူပဒေသုပ္ပတ္တိသင်္ခါတနိဃံသော ဝိယာတိ နိဃံသောတိ ဝုစ္စတိ။ အထ ဝါ သမ္ပတ္တာသမ္ပတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန သံဃဋ္ဋနာယ နိဃံသဿ စာတိ အတ္ထော။ စက္ခုရူပသောတသဒ္ဒာ ဟိ အညမညံ အသမ္ပတ္တာယေဝ အနုရူပဒေသုပ္ပတ္တိယာ အညမညံ ဃဋ္ဋန္တိ နာမ။ တတော တေသံ ဝသေန ဃဋ္ဋနာကာရဘူတော အညမညာဘိမုခဘာဝေါ ‘‘သံဃဋ္ဋနာ’’တိ ဝုတ္တော။ ဃာနဂန္ဓာ၊ ပန ဇိဝှာရသာ စ အညမညံ သမ္ပတ္တာယေဝ အာသန္နတရဒေသေ ဥပ္ပန္နာ အညမညံ နိဃံသေန္တိ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တိ။ တတော တေသံ ဝသေန နိဃံသော ဝုတ္တောတိ။ ဒုဗ္ဗလတ္တာတိ အဓိကရဏီမတ္ထကေ ပိစုပိဏ္ဍကံ ဌပေတွာ ပိစုပိဏ္ဍေနေဝ ပဟတကာလေ ဝိယ ဖုဋ္ဌမတ္တဘာဝေန ဒုဗ္ဗလတ္တာ။ ဒီပယေတိ ဧဝံ သံဃဋ္ဋနာနိဃံသဿ ဒုဗ္ဗလတ္တာ ဝေဒနာ မဇ္ဈတ္တဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတီတိ ဥပေက္ခါယောဂံ ပကာသေယျ။ ယဒိ ဧဝံ ကာယဝိညာဏေပိ ဣဒံ သမာနန္တိ၊ နောတိ အာဟ ‘‘ပသာဒံ ပနာ’’တိအာဒိ။ ယထာ ဟိ အဓိကရဏီမတ္ထကေ ကပ္ပါသပိစုပိဏ္ဍံ ဌပေတွာ ကူဋေန ပဟရန္တဿ ကူဋံ ပိစုပိဏ္ဍမတိက္ကမ္မ အဓိကရဏိံ ဂဏှာတိ၊ ဧဝမေဝံ ကာယဒွာရေ ဗဟိဒ္ဓါ မဟာဘူတာရမ္မဏံ အဇ္ဈတ္တိကကာယပသာဒံ ဃဋ္ဋေတွာ တံ အတိက္ကမ္မ ပသာဒပစ္စယေသု မဟာဘူတေသု ပဋိဟညတိ၊ နိဃံသော ဗလဝါ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ကာယဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ သုခဝေဒနာ ဟောတိ၊ အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ ပန ဝုတ္တနယေန ဒုက္ခဝေဒနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

မနောဓာတုနာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဓာတု-သဒ္ဒော ဣဓ ဣတ္ထိလိင်္ဂေယေဝ ဒိဿတိ၊ ဣမိနာယေဝ ပန အာစရိယဿ ဝစနေန ပုလ္လိင်္ဂေါ အတ္ထီတိ သိဒ္ဓံ။ ကေစိ ပန ‘‘သက္ကဋဝေါဟာရေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ သမ္ပယုတ္တာ ဒသ ဓမ္မာတိ သမ္ဗန္ဓော။ တသ္မာဝေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဝ-ကာရော ပဒသန္ဓိမတ္တကရော။

ကာယဝိညာဏေ ဒုက္ခဝေဒနာတိ ကိဉ္စာပိ သုခါဒိကန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏဿ ဒုက္ခဝေဒနာသမ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော၊ ဣဓ ပနဿာ လက္ခဏာဒိဒဿနတ္ထံ ပုန ‘‘ကာယဝိညာဏေ ဒုက္ခဝေဒနာ’’တိ ဥပညာသော ကတော၊ ရသာဒယော ပနဿ ကုသလဝိပါကေ သုခဝေဒနာယ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ယောဇေတဗ္ဗာတိ ဣဓ န ဝုတ္တာ။ သေသာတိ သေသစေတသိကာ။

ဗလပ္ပတ္တောတိ သေသာဟေတုကစိတ္တသမ္ပယုတ္တသမာဓိတော အယံ ဝီရိယိန္ဒြိယယောဂေန ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တော၊ န ပန ဗလရာသိပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော။ ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ စေတသိကဝိဘာဂနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဗလာနိ ဒွေ ဒွိစိတ္တေသူ’’တိ ဝုတ္တံ? တတ္ထ ဟိ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏယုဂဠံ သန္ဓာယ တထာ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗံ သေသာဟေတုကစိတ္တေသု စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဝိဘင်္ဂေ –

‘‘ကတမာ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာ ဟောတိ? ယာ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တဿ ဌိတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁) –

ဧတ္တကမေဝ ဝတွာ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ပယုတ္တာယ ဧကဂ္ဂတာယ ဝိဘင်္ဂေ –

‘‘ကတမာ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာ ဟောတိ? ယာ တသ္မိံ သမယေ စိတ္တဿ ဌိတိ သဏ္ဌိတိ အဝဋ္ဌိတိ အဝိသာဟာရော အဝိက္ခေပေါ အဝိသာဟဋမာနသတာ သမထော သမာဓိန္ဒြိယံ သမာဓိဗလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၁) –

ဗလပရိယောသာနံ ကတွာ ဝိဘဇိတတ္တာ ဝီရိယဝိဘင်္ဂေ စ –

‘‘ကတမံ တသ္မိံ သမယေ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဟောတိ? ယော တသ္မိံ သမယေ စေတသိကော ဝီရိယာရမ္ဘော နိက္ကမော ပရက္ကမော ဥယျာမော ဝါယာမော ဥဿာဟော ဥဿောဠှီ ထာမော ဓိတိ အသိထိလပရက္ကမတာ အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ အနိက္ခိတ္တဓုရတာ ဓုရသမ္ပဂ္ဂါဟော ဝီရိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဝီရိယဗလ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃) –

ဗလပရိယောသာနံ ကတွာ ဝိဘဇိတတ္တာ ဝိဘင်္ဂဝါရေ အာဂတံ သမာဓိဗလံ၊ ဝီရိယဗလဉ္စ သန္ဓာယ ‘‘ဗလာနိ ဒွေ ဒွိစိတ္တေသူ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရေ ဗလရာသိယံ အာဂတဗလံ သန္ဓာယ သဗ္ဗာဟေတုကစိတ္တေသု ဓမ္မုဒ္ဒေသဿ မဂ္ဂရာသိတော ပဋ္ဌာယ ပရိဟီနတ္တာ။

၈၇. ဝိပါကကိရိယာဟဒယေဟီတိ ဝိပါကကိရိယစိတ္တေဟိ။ ဟဒယံ မနော မာနသံ စိတ္တန္တိ ဟိ ပရိယာယဝစနံ။ သောဘနံ ဂတံ ဂမနမဿာတိ သုဂတော။ ဘဂဝတော ဟိ ဝိနေယျဇနူပသင်္ကမနံ ဧကန္တေန တေသံ ဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတော သောဘနံ၊ တထာ လက္ခဏာနုဗျဉ္ဇနပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ ဓုတဝိလမ္ဗိတာဒိဒောသရဟိတံ အဝဟသိတရာဇဟံသဝသဘဝါရဏမိဂရာဇဂမနံ ကာယဂမနံ၊ ဉာဏဂမနဉ္စ နိမ္မလဝိပုလကရုဏာသတိဝီရိယာဒိဂုဏဝိသေသသမင်္ဂီဘူတမဘိနီဟာရတော ယာဝ မဟာဗောဓိံ အနဝဇ္ဇတာယ သောဘနမေဝါတိ။ အထ ဝါ သကလမ္ပိ လောကံ ပရိညာဘိသမယဝသေန သယမ္ဘုဉာဏေန ပရိဇာနန္တော သမ္မာ ဂတော အဝဂတောတိ သုဂတော၊ တထာ လောကသမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယဝသေန ပဇဟန္တော အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တော သမ္မာ ဂတော အတီတောတိ သုဂတော၊ လောကနိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော အဓိဂတောတိ သုဂတော၊ လောကနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒာသင်္ခါတံ မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယဝသေန သမ္မာ ဂတော ပတ္တောတိ သုဂတော။ အထ ဝါ သမ္မာ ဂဒတီတိ သုဂတော။ ဘဂဝါ ဟိ ဘူတံ တစ္ဆံ အတ္ထသံဟိတံ ဝိနေယျာနံ ယထာရဟံ ကာလယုတ္တမေဝ ဓမ္မံ ဘာသတိ၊ တသ္မာ သမ္မာ ဂဒတီတိ ဒ-ကာရဿ တ-ကာရံ ကတွာ ‘‘သုဂတော’’တိ ဝုတ္တော။ အထ ဝါ သုန္ဒရံ ဌာနံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ၊ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ဂတောတိ သုဂတော၊ တေန သုဂတေန။

၈၈. ‘‘အဝဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု ယော ဘိက္ခု အနူနံ အတ္ထတော ဝါ ဗျဉ္ဇနတော ဝါ အနူနံ သုပရိပုဏ္ဏံ တတောယေဝ ပရမံ ဝိသိဋ္ဌံ ဣမံ အဘိဓမ္မာဝတာရံ နာမ ပကရဏံ အဝဂစ္ဆတိ အဝဗုဇ္ဈတိ၊ သမ္မာဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိသမ္ပါဒနဝသေန ဩဂါဟိတွာ ဇာနာတိ။ အထ ဝါ ပရမနယဒီပနတော ပရမံ ဣမံ ပကရဏံ ယော အနူနံ ကတွာ အဝဂစ္ဆတိ ဇာနာတိ၊ တဿေဝံ အဝဂစ္ဆတော ယထာသဘာဝံ မနနတော မတိသင်္ခါတာ ပညာ ဒုရာသဒေ မံသစက္ခုနာ ပရမာဏု ဝိယ လောကိယဉာဏေန ဒုရာသဒေ ဒုရာဓိဂန္တဗ္ဗေ အဓိဂန္တုံ ဒုက္ကရတရေ၊ အတိဂမ္ဘီရဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇာနံ ရာဟုအာဒီဟိ မဟာကာယေဟိပိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇ္ဈောဂါဟိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ မဟာသမုဒ္ဒေ ဝိယ ဌပေတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ သာရိပုတ္တာဒီဟိပိ မဟာဉာဏေဟိ သာဝကေဟိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇ္ဈောဂါဟိတုံ အသက္ကုဏေယျရူပေ အဘိဓမ္မနယေ ဝိဇမ္ဘတေ ဟေမန္တသာလပန္တိ ဝိယ ပတ္ထရတိ၊ အဘိမုခါဘိမုခေယေဝ ဓမ္မေ ပဝတ္တတီတိ ဝါ အတ္ထော။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

စေတသိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၃. တတိယော ပရိစ္ဆေဒော

စေတသိကဝိဘာဂနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၈၉. နာမသာမညတောယေဝ ဒွေပညာသာတိ ဖဿာဒိနာမသာမညေန ဒွီဟိ အဓိကာ ပဏ္ဏာသ ဟောန္တိ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဘေဒတော ပန ဧကူနနဝုတိစိတ္တသမ္ပယုတ္တော ဖဿော ဧကူနနဝုတိဝိဓောတိ ဧဝမာဒိနာ ဗဟုဝိဓာပိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။

နနု စ ဖဿာဒယော ဟေဋ္ဌာ ပါဠိက္ကမေန ဒဿိတာ၊ ဣဓ ပန ကသ္မာ န တထာ ဝုတ္တာတိ? ဧကေကသဘာဝဝန္တာနံ တံတံသာမညာပေက္ခါယ ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိဒ္ဒိသိတုကာမတ္တာ။ ဖဿာဒယော ဟိ မနက္ကာရာဝသာနာ တေရသ ကုသလာကုသလာဗျာကတသာမညတော ဧကတော ဝုတ္တာ၊ မဇ္ဈတ္တာဒယော မုဒိတာဝသာနာ ပဉ္စဝီသတိ ကုသလာဗျာကတသာမညတော၊ လောဘာဒယော ပန အနောတ္တပ္ပါဝသာနာ အကုသလဘာဝသာမညတောတိ ဧဝံ တံတံသာမညာပေက္ခါယ သမာနသဘာဝါ ဓမ္မာ ဧကတော ဝုတ္တာတိ။

၉၀. ဧဝံ ဖဿာဒယော ဓမ္မေ ဥဒ္ဒိသိတွာ ဣဒာနိ ‘‘ဧတ္တကေသု အယံ ဓမ္မော သမုပလဗ္ဘတီ’’တိ စိတ္တုပ္ပါဒေသု တေသံ ပယောဂံ ဒဿေတုံ ပဌမံ တာဝ စိတ္တဂဏနံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စတုပညာသဓာ’’တိအာဒိ။ ကာမေတိ ကာမာဝစရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧဝံ ‘‘ရူပေ အရူပေ’’တိ ဧတ္ထာပိ။ အာသဝဝိသယတ္တာဘာဝတော န ဝိဇ္ဇန္တိ ဧတေသု အာသဝါတိ အနာသဝါ။

၉၁-၂. သမာသတောတိ ဝိတ္ထာရာပေက္ခါယ ဝုတ္တံ၊ န ဣတောပိ သမာသဿ အဘာဝတော။ အတိသင်္ခေပတော ပန ဧကူနနဝုတိ စိတ္တုပ္ပါဒာ ဟောန္တိ။ ဧတေသူတိ ဣမေသု စိတ္တုပ္ပါဒေသု။ တေသံ ဖဿာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိံ ဧကေကံ ဥဒ္ဓရိတွာ စိတ္တစေတသိကေသု ဘိက္ခူနံ ပါဋဝတ္ထာယ ပဝက္ခါမီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဧကကန္တိ ဧကေကံ၊ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဧ-ကာရလောပေါ။

၉၃. စေတသိကဝိဘာဂံ ဝတ္တုကာမောပိ အဝိနိဗ္ဘောဂဓမ္မေ ဒဿေတုံ စိတ္တေန သဟ ဧကတော ကတွာ အာဟ ‘‘ဖဿပဉ္စက’’န္တိ။ ဧကတော ဥပ္ပါဒော ဧတေသန္တိ ဧကုပ္ပါဒာ၊ သဟ ခီယန္တီတိ သဟက္ခယာ၊ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဧကတော နိရုဇ္ဈနကာတိ အတ္ထော။

၉၄. သဗ္ဗေသွေဝ ဧကဝီသသတေသု စိတ္တေသု သမုပလဗ္ဘနတော သဗ္ဗသာဓာရဏာ။ ကိဉ္စာပိ အနန္တရဂါထာယ စိတ္တေန သဟ ဧကုပ္ပါဒာဒိဘာဝကထနေနေဝ ဣမေသံ သဗ္ဗသာဓာရဏတာ ဝုတ္တာ၊ တတ္ထ ပန ဧကုပ္ပါဒာဒိမတ္တကထနမေဝ ဣစ္ဆိတံ၊ န သဗ္ဗသာဓာရဏတာ။ ဝုတ္တောပိ ဝါယမတ္ထော တတ္ထ အပါကဋတ္တာ ပုန ပါကဋံ ကတွာ ဣဓ ဝုတ္တောတိ။

၉၅-၁၀၀. ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇိတစတုစတ္တာလီသကာမာဝစရစိတ္တေသု၊ လောကိယလောကုတ္တရဝသေန ဧကာဒသသု ပဌမဇ္ဈာနိကစိတ္တေသု စာတိ ပဉ္စပညာသစိတ္တေသု ဝိတက္ကဿ ဒေသိတတ္တာ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကော။ပေ.။ သမုဒီရိတော’’တိ။ ဝိစာရော ပဉ္စပညာသသဝိတက္ကစိတ္တေသု စေဝ ဧကာဒသသု ဒုတိယဇ္ဈာနိကစိတ္တေသု စာတိ ဆသဋ္ဌိစိတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘စာရော။ပေ.။ ဇာယတေ’’တိ။

ဧကပညာသစိတ္တေသု ပီတီတိ ကာယဝိညာဏဝဇ္ဇိတေသု အဋ္ဌာရသသု သောမနဿသဟဂတကာမာဝစရစိတ္တေသု စေဝ စတုတ္ထပဉ္စမဇ္ဈာနဝဇ္ဇိတတေတ္တိံသရူပဇ္ဈာနိကစိတ္တေသု စာတိ ဧကပညာသစိတ္တေသု ပီတိ ဇာယတိ။ တေသဋ္ဌိယာ သုခန္တိ ဧကပဏ္ဏာသသပ္ပီတိကစိတ္တေသု စေဝ ဧကာဒသသု စတုတ္ထဇ္ဈာနိကစိတ္တေသု၊ ကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏေ စာတိ တေသဋ္ဌိယာ စိတ္တေသု သုခံ ဇာယတိ။ တေသဋ္ဌိသုခသဟဂတစိတ္တာနိ စေဝ တီဏိ စ ဒုက္ခသဟဂတာနီတိ ဆသဋ္ဌိစိတ္တေ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသပဉ္စပဏ္ဏာသစိတ္တေသု ဥပေက္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘ဥပေက္ခါ ပဉ္စပညာသစိတ္တေသူ’’တိ။ ဒုက္ခံ တီသူတိ ဒွီသု ပဋိဃစိတ္တေသု စေဝ အကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏေ စာတိ တီသု စိတ္တေသု ဒုက္ခံ ဇာယတိ။ ဟောတိ။ပေ.။ သောမနဿိန္ဒြိယန္တိ တေသဋ္ဌိယာ သုခသဟဂတစိတ္တေသု ဧကမေဝ ကာယဝိညာဏံ အပနေတွာ အဝသေသေသု သောမနဿိန္ဒြိယံ ဟောတိ။ အကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏဝသေန ဧကမေဝ ဒုက္ခိန္ဒြိယသဟဂတံ၊ တထာ ကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏမေဝ သုခိန္ဒြိယသမ္ပယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခိန္ဒြိယံ။ပေ.။ သုခိန္ဒြိယ’’န္တိ။

အဟေတုကဝိပါကကိရိယာမနောဓာတုဝဇ္ဇိတေသု မဇ္ဈိမဂဏနာယ ပဉ္စာဓိကသတပရိမိတေသု ကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယာစိတ္တေသု ဝီရိယံ ဒေသိတန္တိ အာဟ ‘‘ပဉ္စုတ္တရ။ပေ.။ အာဟာ’’တိ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေသု သတ္တေ ဝိနေတိ၊ ဝိဂတော ဝါ နာယကော ဣမဿ၊ ဝိသိဋ္ဌော ဝါ သဗ္ဗလောကဿ နာယကော သာမိ၊ ဝိသေသေန ဝါ ဝိနေယျသတ္တေ နိဗ္ဗာနပုရံ နေတီတိ ဝိနာယကော။ သမာဓိန္ဒြိယံ ဝိစိကိစ္ဆာဝဇ္ဇိတဝီရိယသဟဂတစိတ္တေသု ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘စတုတ္တရသတေ’’တိအာဒိ။

အဋ္ဌာရသ အဟေတုကစိတ္တာနိ၊ ဒွေ ဧကဟေတုကစိတ္တာနိ စ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသဧကုတ္တရသတေ စိတ္တေ ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗာဟေတုကစိတ္တာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဒသ ဝိညာဏေတိ ကုသလာကုသလဝိပါကဝသေန ဒွိဂုဏိတေ စက္ခါဒိကေ ပဉ္စဝိညာဏေ။

၁၀၂-၆. နိယတာ န ယေဝါပနကာ ဝိယ ကဒာစီတိ အတ္ထော။ ကထံ ပနေတေ ဧကနဝုတိယာ စိတ္တေသွေဝ ဇာယန္တီတိ အာဟ ‘‘အဟေတုကေသူ’’တိအာဒိ။ ဧကူနာသီတိယာတိ ဒွာဒသ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကာမာဝစရာနိ၊ ပဉ္စဒသ ရူပါဝစရာနိ၊ ဒွာဒသ အရူပါဝစရာနိ၊ သမစတ္တာလီသ လောကုတ္တရစိတ္တာနီတိ ဧဝံ ဧကူနာသီတိယာ တိဟေတုကစိတ္တေသု။ အဋ္ဌဝီသတိယာ စိတ္တေတိ သောဠသသု ကာမာဝစရကုသလမဟာကိရိယာသု၊ ဒွာဒသသု စ လောကိယစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေသု စာတိ အဋ္ဌဝီသတိစိတ္တေသု။ သာဋ္ဌကေ စတ္တာလီသဝိဓေတိ အဋ္ဌသဟိတေ စတ္တာလီသဝိဓေ၊ အဋ္ဌစတ္တာလီသဝိဓေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဆ ယုဂဠာနီတိ ကာယပဿဒ္ဓိစိတ္တပဿဒ္ဓါဒီနိ ဆ ယုဂဠာနိ။ ကုသလာဗျာကတာ စာတိ ကုသလစိတ္တသမ္ပယောဂတော ကုသလာ၊ အဗျာကတစိတ္တသမ္ပယောဂတော အဗျာကတာတိ ကုသလေနပကာသနဝိဓာနေသု ဆေကေန သတ္ထုနာ ပကာသိတာ ဒေသိတာတိ အတ္ထော။

၁၀၈-၁၁၁. သံသယောတိ ဝိစိကိစ္ဆာ။ သာ ဟိ သံသေတိ သမန္တတော သေတိ၊ ‘‘ဧဝံ နု ခေါ၊ နော နု ခေါ’’တိ ပရိသပ္ပတီတိ သံသယော။ မဟန္တေ သီလက္ခန္ဓာဒိကေ ဧသတိ ဂဝေသတီတိ မဟေသီ။ တေန မဟေသိနာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန။ အဋ္ဌသူတိ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တေသု။ စတူသူတိ တေသွေဝ ဒိဋ္ဌိသဟဂတစိတ္တေသု။ ဒိဋ္ဌိဝိယုတ္တေသု စတူသူတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဒွီသွေဝါတိ ဒွီသု ဒောသမူလကစိတ္တေသု။ ဒွီသု ဇာယန္တိ နော သဟာတိ ဒောသမူလေသွေဝ ဒွီသု ဇာယန္တိ၊ သဟ ပန န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥသူယနကာလေ ဣဿာ၊ မစ္ဆရဏကာလေ မစ္ဆေရန္တိအာဒိနာ နာနာ ဟုတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ပဉ္စသူတိ ပဉ္စသု သသင်္ခါရိကစိတ္တေသု။

၁၁၂. စိတ္တဿ စေတသိကတ္တာဘာဝေပိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဓမ္မာနံ ဂဏနဋ္ဌာနတော ‘‘မနော’’တိ စိတ္တမ္ပိ ဝုတ္တံ။

၁၁၄-၅. ဧတ္တာဝတာ စေတသိကဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဧကေကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပါဒေ လဗ္ဘမာနရာသီသု အင်္ဂဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧကူနတိံသစိတ္တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ နနု စ ဖဿပဉ္စမကရာသိ သဗ္ဗပဌမံ အာဂတာ၊ သာ ကသ္မာ န ဝုတ္တာတိ? သဗ္ဗသာဓာရဏဘာဝတော။ န ဟိ သော စိတ္တုပ္ပါဒော အတ္ထိ၊ ယော ဖဿပဉ္စမကဝိနိမုတ္တောတိ။ ဧကာဒသ ပဌမဇ္ဈာနိကာနိ သောမနဿသဟဂတာနိ၊ ဒွာဒသ သဟေတုကကာမာဝစရာနိ၊ တထာ စတ္တာရိ အကုသလာနိ၊ သုခသန္တီရဏဟသိတုပ္ပါဒာနိ ဒွေတိ ဧကူနတိံသစိတ္တေသု ပဉ္စင်္ဂိကံ ဈာနံ ပဉ္စကရာသိသင်္ခါတံ မတံ။ စတု။ပေ.။ နိဒ္ဒိသေတိ ဧကာဒသ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာနိ၊ ကုသလဝိပါကကိရိယာဝသေန ဒွာဒသ ဥပေက္ခါသဟဂတသဟေတုကကာမာဝစရာနိ၊ ဥပေက္ခါဒောမနဿသဟဂတာနိ အဋ္ဌ အကုသလာနိ၊ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇိတဥပေက္ခါသဟဂတာနိ ဆ အဟေတုကစိတ္တာနိ စာတိ ဣမာနိ သတ္တတိံသ စိတ္တာနိ ယထာယောဂံ စတူဟိ ဈာနင်္ဂေဟိ ယုတ္တာနိ။ ဧတ္ထ ဟိ ဧကာဒသ ဒုတိယဇ္ဈာနိကာနိ ဝိစာရပီတိသုခသမာဓီဟိ သဟဂတာနိ၊ ဣတရာနိ ယထာယောဂံ ဥပေက္ခါဒောမနဿေသု ဧကေကေန ဝိတက္ကဝိစာရသမာဓီဟီတိ စတူဟိ သမ္ပယုတ္တာနိ။

ဧကာဒသဝိဓန္တိ ဧကာဒသဝိဓံ တတိယဇ္ဈာနိကစိတ္တံ ပီတိသုခစိတ္တေကဂ္ဂတာယောဂတော တိဝင်္ဂိကမုဒီရိတံ။ စတုတ္တိံသ။ပေ.။ မုဒီရိတန္တိ ဒွာဒသ အရူပါဝစရစိတ္တာနိ၊ ဒွာဝီသတိ စတုတ္ထပဉ္စမဇ္ဈာနိကာနိ သာသဝါနာသဝါနီတိ စတုတ္တိံသ စိတ္တာနိ ယထာယောဂံ ဥပေက္ခေကဂ္ဂတာယောဂတော၊ သုခေကဂ္ဂတာယောဂတော စ ဒုဝင်္ဂိကမုဒီရိတံ။ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာနိ ဟိ ဧကာဒသ သုခေကဂ္ဂတာသဟိတာနိ၊ သေသာနိ တေဝီသတိ ဥပေက္ခေကဂ္ဂတာသဟိတာနိ။

၁၁၆. သဘာဝေနာဝိတက္ကေသူတိ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒယော ဝိယ ဘာဝနာဗလေန ဝိနာ သဘာဝေနေဝ အဝိတက္ကေသု ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု။ တေသု ဟိ ဝိဇ္ဇမာနာနိပိ သေသဈာနင်္ဂါနိ ဝိတက္ကဝိရဟေန ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စေသု အသမတ္ထာနိ။ တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘ဝိတက္ကပစ္ဆိမကဉှိ ဈာနင်္ဂံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဘာဝနာယ အဝိတက္ကဘာဝပ္ပတ္တာနိ ပန ဘာဝနာဗလေနေဝ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စေသု ပဋုတရာ၊ တသ္မာ သဘာဝေနာဝိတက္ကေသု ဈာနင်္ဂါနိ န ဥဒ္ဓရေယျ။ ‘‘န ဥဒ္ဓဋာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ န ဥဒ္ဓဋာနီတိ အတ္ထော။

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု သရူပေနေဝ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဝုတ္တာ၊ နနု တဿာ ဝိတက္ကဝိရဟေန ဈာနင်္ဂကိစ္စေ အသမတ္ထတာယ ရာသိဘဇနာဘာဝတော ယေဝါပနကဝသေန ဝစနံ ယုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ကုသလာကုသလေသု အဝိဇ္ဇမာနဓမ္မဿ ဝိပါကေသုပိ အနုပလဗ္ဘနတော ဈာနင်္ဂကိစ္စဿ အကရဏေပိ ကုသလာကုသလေသု ဒေသိတနိယာမေနေဝ သရူပေန ဣဓာပိ ဝုတ္တာ။ ဟောတု တာဝ ဧတံ၊ ဈာနရာသိယံ ဝေဒနာ ကသ္မာ ဝုတ္တာ။ သာ ဟိ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏဘာဝတော ဖဿပဉ္စကရာသိမှိ စေဝ၊ ဥပေက္ခါဒိဣန္ဒြိယဘာဝတော ဣန္ဒြိယရာသိမှိယေဝ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ န ဣတရတ္ထ တဒဘာဝတောတိ? သစ္စံ၊ ဝေဒနာ ပန သဗ္ဗဝေဒနာနံ သာမညသဘာဝေန ဖဿပဉ္စကေ အာဂတဝေဒနာ စ အပရေန ဝိသေသဝစနေန တတ္ထ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ၊ န တတ္ထ အန္တောကရဏတ္ထံ။ တေနေဝ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု သင်္ဂဟဝါရေ ဈာနင်္ဂရာသိ န ဥဒ္ဓဋာတိ ရူပဓာတုယံ တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနံ အပ္ပဋိဃဘာဝေပိ ကာမဓာတုယံ သပ္ပဋိဃမဟာဘူတေဟိ သမာနဘာဝတော တတ္ထာပိ သပ္ပဋိဃဘာဝေါ ဝိယ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု ဝေဒနာစိတ္တေကဂ္ဂတာနံ ဝိတက္ကဝိယောဂေန ဈာနကိစ္စာကရဏေပိ သဝိတက္ကစိတ္တေသု ဈာနစိတ္တသမင်္ဂီဝေဒနာဒီဟိ သမာနတ္တာ ဈာနင်္ဂဘာဝေန ဝစနံ နာမ ယုတ္တံ။ တေနေဝ စ နာမရူပသမာသေ ‘‘ဖဿပဉ္စကရာသိဈာနဒုကရာသိဣန္ဒြိယတ္တိကရာသီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ။ အထ ဝါ ကိံ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယ၊ ဓမ္မသဘာဝဝေဒိနာ တထာဂတေန ဓမ္မသဘာဝံ အဝိရဇ္ဈိတွာ ဒေသိတန္တိ န ဧတ္ထ အနုယောဂေါ ကာတဗ္ဗောတိ။ အဟေတုကစိတ္တာနံ အာရမ္မဏေ သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာဘာဝေန အနိယျာနိကတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗာ။ပေ.။ န ဥဒ္ဓရေ’’တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘ဟေတုပစ္ဆိမကော မဂ္ဂေါ’’တိ။

၁၁၇. တီဏိ သောဠသစိတ္တေသူတိ ပန္နရသသု အဟေတုကဝိပါကစိတ္တေသု စေဝ ကိရိယာမနောဓာတုမှိ စာတိ သောဠသသု စိတ္တေသု။ မနိန္ဒြိယံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝေဒနိန္ဒြိယေသု လဗ္ဘမာနမေကန္တိ တီဏိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ။ ဣမေသုပိ ကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏဓာတုယံ မနိန္ဒြိယသုခိန္ဒြိယဇီဝိတိန္ဒြိယဝသေန တီဏိန္ဒြိယာနိ၊ အကုသလဝိပါကကာယဝိညာဏဓာတုယံ ဒုက္ခိန္ဒြိယေန သဟ တီဏိ၊ သုခသန္တီရဏေ သောမနဿိန္ဒြိယေန သဟ တီဏိ၊ အဝသေသတေရသစိတ္တေသု ဥပေက္ခိန္ဒြိယေန သဟ တီဏီတိ။ ဧတ္ထ စိတ္တန္တိ သသမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ စိတ္တုပ္ပါဒဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ မနိန္ဒြိယဿာပိ အာဓာရဘာဝေါ ယုဇ္ဇေယျ။ ဣတရထာ ဟိ မနိန္ဒြိယန္တိ စိတ္တဿေဝ ဂဟဏေ တဿ အတ္တနော စ အာဓာရဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတီတိ။ ဧကသ္မိံ ပန စတ္တာရီတိ ဧကသ္မိံ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတေ ဝီရိယိန္ဒြိယမနိန္ဒြိယဇီဝိတိန္ဒြိယဥပေက္ခိန္ဒြိယဝသေန စတ္တာရိ။ ပဉ္စ တေရသသူတိ ဌပေတွာ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတံ အဝသေသာနိ ဧကာဒသ အကုသလစိတ္တာနိ၊ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတုဒွယန္တိ တေရသသု စိတ္တေသု ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနိ တီဏိ၊ သမာဓိန္ဒြိယံ၊ ဝေဒနိန္ဒြိယေသု လဗ္ဘမာနံ ဧကန္တိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ။ ဧတ္ထ ဟိ ဒွီသု ဒောသမူလေသု ဝီရိယိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယမနိန္ဒြိယဇီဝိတိန္ဒြိယဒောမနဿိန္ဒြိယဝသေန ပဉ္စ၊ ပဉ္စသု သောမနဿသဟဂတေသု ပုရိမာနိ စတ္တာရိ သောမနဿိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ၊ သေသေသု ဥပေက္ခိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ ပဉ္စ ဟောန္တိ။

၁၁၈. သတ္တ ဒွာဒသစိတ္တေသူတိ ဒွာဒသသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေသု သဒ္ဓါသတိသမာဓိဝီရိယဇီဝိတမနိန္ဒြိယာနိ စ ဝေဒနိန္ဒြိယေသု လဗ္ဘမာနမေကန္တိ သတ္တ ဣန္ဒြိယာနိ။ တတ္ထ ဟိ ဆသု သောမနဿသဟဂတေသု သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ ဆ သောမနဿိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ သတ္တ၊ ဣတရေသု ဆသု ဥပေက္ခိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ သတ္တ ဟောန္တိ။ ဧကေနူနေသု။ပေ.။ မနေသု စာတိ ဒွာဒသ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာနိ ကာမာဝစရာနိ၊ သတ္တဝီသတိ လောကိယဇ္ဈာနစိတ္တာနိ စာတိ ဧကူနစတ္တာလီသဝိဓေသု လောကိယစိတ္တေသု ပုရိမာနိ သတ္တ၊ ပညိန္ဒြိယဉ္စာတိ အဋ္ဌေဝ ဣန္ဒြိယာနိ။ ဧတ္ထ ဟိ သောမနဿသဟဂတေသု ဆသု ကာမာဝစရေသု၊ ဒွာဒသသု ရူပါဝစရစတုက္ကဇ္ဈာနေသု စာတိ အဋ္ဌာရသစိတ္တေသု သောမနဿိန္ဒြိယေန၊ သေသေသု စ ဥပေက္ခိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ အဋ္ဌိန္ဒြိယာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။

၁၁၉. စတ္တာလီသာယ စိတ္တေသု နဝကန္တိ သမစတ္တာလီသဝိဓေသု လောကုတ္တရစိတ္တေသု ပုရိမာနိ အဋ္ဌဣန္ဒြိယာနိ၊ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယံ အညာတာဝိန္ဒြိယန္တိ ဣမေသု လဗ္ဘမာနမေကန္တိ ဣန္ဒြိယာနံ နဝကာ။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေသု ဟိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ လဗ္ဘတိ။ သောတာပတ္တိဖလတော ပဋ္ဌာယ အရဟတ္တမဂ္ဂပရိယောသာနေသု တံ န လဗ္ဘတိ။ တဿ ဌာနေ အညိန္ဒြိယံ။ အရဟတ္တဖလေ တမ္ပိ န လဗ္ဘတိ။ တဿ ဌာနေ အညာတာဝိန္ဒြိယံ တိဋ္ဌတီတိ။ ဧဝန္တိ ဆဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ သမ္ပယုတ္တဿ အဘာဝတော ကတ္ထစိ တီဏိ၊ ကတ္ထစိ စတ္တာရိ၊ ကတ္ထစိ ပဉ္စ၊ ကတ္ထစိ သတ္တ၊ ကတ္ထစိ အဋ္ဌ၊ ကတ္ထစိ နဝိန္ဒြိယာနီတိ ဧဝံ ဆဟိ အာကာရေဟိ ဣန္ဒြိယယောဂေါပိ၊ န ကေဝလံ ဈာနင်္ဂယောဂေါဝ၊ အထ ခေါ ဣန္ဒြိယေဟိ သဟ စိတ္တုပ္ပါဒာနံ သမ္ပယောဂေါပိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ။

၁၂၀-၃. ဣဒာနိ မဂ္ဂင်္ဂသမ္ပယောဂံ ဒဿေန္တော ပဌမံ တာဝ ယေသု စိတ္တေသု မဂ္ဂင်္ဂါနိ န လဗ္ဘန္တိ၊ တာနိ ဒဿေတွာ ပစ္ဆာ မဂ္ဂင်္ဂယောဂစိတ္တုပ္ပါဒေ ဒဿေတုံ ‘‘အမဂ္ဂင်္ဂါနီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဧကဝီသသတပ္ပဘေဒေ စိတ္တသ္မိံ၊ ဣမသ္မိံ မဂ္ဂင်္ဂါဓိကာရေ ဝါ။ ဝိညာဏေသု ဒွိပဉ္စသူတိ သဘာဝါဝိတက္ကေသု စက္ခါဒီသု ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု။ ကိဉ္စာပိ ဟေဋ္ဌာ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသု ဈာနင်္ဂါဘာဝေါ၊ အဟေတုကေသု စ မဂ္ဂင်္ဂါဘာဝေါ ဝုတ္တောဝ၊ အဈာနင်္ဂါနိ ပန တတ္ထ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တာနိ၊ ဣဓ ပသင်္ဂါဂတဝသေန။ အမဂ္ဂင်္ဂါနိ တတ္ထ ပသင်္ဂါဂတဝသေန၊ ဣဓ အဓိကာရဝသေနာတိ န ကောစိ ပုနရုတ္တိဒောသော။

ဧကန္တိ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ။ တဉှိ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပမိစ္ဆာဝါယာမယောဂတော ဒွေ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဧတ္ထာတိ ဒုမဂ္ဂင်္ဂံ။ တိမဂ္ဂင်္ဂါနိ သတ္တသူတိ စတ္တာရိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာနိ၊ ဒွေ ဒောသမူလာနိ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တန္တိ သတ္တသု မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပမိစ္ဆာဝါယာမမိစ္ဆာသမာဓိယောဂတော တိမဂ္ဂင်္ဂါနိ။ စတ္တာလီသ။ပေ.။ စတုရင်္ဂိကောတိ ဒွာဒသ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနိ၊ စတ္တာရိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာနိ၊ ပဌမဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇာနိ စတုဝီသတိ မဟဂ္ဂတစိတ္တာနီတိ စတ္တာလီသစိတ္တေသု ယော မဂ္ဂေါ လဗ္ဘတိ၊ သော ယထာယောဂံ သမ္မာသင်္ကပ္ပသမ္မာဝါယာမသမ္မာသတိသမ္မာသမာဓိယောဂတော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမိစ္ဆာသင်္ကပ္ပမိစ္ဆာဝါယာမမိစ္ဆာသမာဓိယောဂတော၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာဝါယာမသမ္မာသတိသမ္မာသမာဓိယောဂတော စ စတုရင်္ဂိကော မတော။ တတ္ထ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေသု ဒွာဒသသု ပဌမာနိ စတ္တာရိ၊ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေသု မဇ္ဈိမာနိ၊ သေသေသု ပစ္ဆိမာနိ လဗ္ဘန္တိ။

ပဉ္စဒ္ဒသသု။ပေ.။ ပဉ္စင်္ဂိကောတိ ဒွာဒသသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တကာမာဝစရေသု စေဝ တီသု လောကိယပဌမဇ္ဈာနိကေသု စာတိ ပန္နရသသု စိတ္တေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပသမ္မာဝါယာမသမ္မာသတိသမ္မာသမာဓိဝသေန ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ။ နနု စ သမ္မာဝါစာဒယော ကာမာဝစရေသု လဗ္ဘန္တီတိ? သစ္စံ လဗ္ဘန္တိ၊ ပါဌေ ပန အနာဂတတ္တာ ဣဓ ပရိစ္စတ္တာတိ။ ဒွတ္တိံသစိတ္တေသူတိ ပဌမဇ္ဈာနိကဝဇ္ဇေသု ဒွတ္တိံသလောကုတ္တရစိတ္တေသု။ သတ္တင်္ဂိကောတိ အဝိတက္ကတ္တာ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ န လဗ္ဘတီတိ တံ ပရိစ္စဇိတွာ အဝသေသသတ္တမဂ္ဂင်္ဂဝသေန သတ္တင်္ဂိကော ဝုတ္တော။

ယတ္ထ ပန သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ လဗ္ဘတိ၊ တတ္ထ တေန သဟ အဋ္ဌင်္ဂိကောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ အဋ္ဌသူ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ အဋ္ဌသု စိတ္တေသူတိ ပဌမဇ္ဈာနိကေသု အဋ္ဌသု လောကုတ္တရစိတ္တေသု။ ဧဝန္တိ ဆဟိ မဂ္ဂင်္ဂေဟိ သမ္ပယုတ္တဿ အဘာဝတော ကတ္ထစိ ဒွေ မဂ္ဂင်္ဂါနိ၊ ကတ္ထစိ တီဏိ၊ ကတ္ထစိ စတ္တာရိ၊ ကတ္ထစိ ပဉ္စ၊ ကတ္ထစိ သတ္တ၊ ကတ္ထစိ အဋ္ဌာတိ ဧဝံ ဆဟိ ပကာရေဟိ။

၁၂၄-၆. ဣဒာနိ ဗလသမ္ပယောဂံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဗလာနိ ဒွေ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ဝီရိယဗလသမာဓိဗလဝသေန ဒွေ ဗလာနိ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတုဒွယေ ဝိဘင်္ဂဝါရေ အာဂတာနိ ဝီရိယဗလသမာဓိဗလာနိ ပစ္စေကံ လဗ္ဘန္တီတိ ‘‘ဒွေ ဒွိစိတ္တေသူ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧကသ္မိံ တီဏီတိ ဧကသ္မိံ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတေ ဝီရိယဗလအဟိရိကဗလအနောတ္တပ္ပဗလဝသေန တီဏိ ဗလာနိ။ ဧကာဒသသု စတ္တာရီတိ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဝဇ္ဇေသု ဧကာဒသသု အကုသလစိတ္တေသု သမာဓိဗလဉ္စေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနိ တီဏီတိ စတ္တာရိဗလာနိ။ ဆ ဒွာဒသသူတိ ဒွာဒသသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေသု သဒ္ဓါဝီရိယသတိသမာဓိဟိရိဩတ္တပ္ပဝသေန ဆ ဗလာနိ။

ဧကူနာသီတိယာ သတ္တာတိ ဒွာဒသသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တကာမာဝစရစိတ္တေသု စေဝ သတ္တဝီသတိမဟဂ္ဂတစိတ္တေသု စ စတ္တာလီသာယ လောကုတ္တရစိတ္တေသု စာတိ ဧကူနာသီတိဝိဓေသု စိတ္တေသု သဒ္ဓါဝီရိယသတိသမာဓိပညာဟိရိဩတ္တပ္ပဝသေန သတ္တ ဗလာနိ။ သောဠသေဝါဗလာနီတိ ပဉ္စဒသ အဟေတုကဝိပါကာနိ၊ ကိရိယာမနောဓာတုအာဝဇ္ဇနဉ္စာတိ သောဠသ ဗလဝိပ္ပယောဂတော အဗလစိတ္တာနိ။ ဧဝန္တိ ပဉ္စဟိ ဗလေဟိ သမ္ပယုတ္တဿ အဘာဝတော ကတ္ထစိ ဒွေ၊ ကတ္ထစိ တီဏိ၊ ကတ္ထစိ စတ္တာရိ၊ ကတ္ထစိ ဆ၊ ကတ္ထစိ သတ္တာတိ ပဉ္စဟိ အာကာရေဟိ သဗလံ၊ ဣမေသု ဧကဿာပိ အဘာဝတော အဗလမ္ပိ စ ဝိညေယျံ၊ ဝိဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ ဟေတုရာသိအာဒယော ဝိနိစ္ဆယဘာဝတော န ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယေသု စိတ္တေသု ယာနိ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဗလိန္ဒြိယာနိ ဇာယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ဣန္ဒြိယာနံ ဩသာနကရဏံ။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

စေတသိကဝိဘာဂနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၄. စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒော

ဧကဝိဓာဒိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၁၂၈-၃၀. ဝိဇာနနသဘာဝတောတိ အာရမ္မဏဝိဇာနနသဘာဝတ္တာ။ နနု စ ဟေဋ္ဌာ သာရမ္မဏတော ဧကဝိဓဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ? သစ္စံ ဝုတ္တော၊ သော ပန စေတသိကာနဉ္စ သာဓာရဏောတိ ဣဓ တဗ္ဗိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဝိဇာနနလက္ခဏတာဝ ဝုတ္တာ။ သင်္ခေပဂဏနဝသေန စ သဟေတုကာနံ ဧကသတ္တတိဝိဓတာ ဝုတ္တာ။ ဟေတုဝါဒိနာတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဟေတူနံ ဗျာကရဏကုသလေန။ အထ ဝါ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ၊ တေသံ ဟေတုံ တထာဂတော အာဟာ’’တိ (အပ. ထေရ ၁.၁.၂၈၆; မဟာဝ. ၆၀) ဝစနတော တံတံပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ တံတံပစ္စယဝါဒိနာ။

၁၃၁-၄. သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကတောတိ ဧကန္တေန သဗ္ဗဝတ္ထုနိဿိတဘာဝတော စေဝ တဒဘာဝတော စ။ ကေစိ ပန ဟဒယဝတ္ထုဝသေန သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကတံ ဝဏ္ဏေန္တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ သဝတ္ထုကနိဒ္ဒေသေ ‘‘သဗ္ဗော ကာမဝိပါကော’’တိ ပသာဒနိဿိတာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတ္တာ။ ဥဘယဝသေနာတိ သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကဝသေန။ ကာနိစိ ဟိ စိတ္တာနိ ဧကန္တေန သဝတ္ထုကာနိ၊ ကာနိစိ အဝတ္ထုကာနေဝ၊ ကာနိစိ ဥဘယသဘာဝါနိ။ တထာ စေဝ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘သဗ္ဗော ကာမဝိပါကော စာ’’တိအာဒိ။

သဗ္ဗော ကာမဝိပါကော စာတိ သဟေတုကာဟေတုကဘိန္နော သဗ္ဗော တေဝီသတိဝိဓော ကာမာဝစရဝိပါကော စ။ အာဒိမဂ္ဂေါတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ။ သော ဟိ သဗ္ဗလောကုတ္တရေသု အာဒိတော ဥပ္ပဇ္ဇနတော၊ အဋ္ဌသု အရိယပုဂ္ဂလေသု အာဒိပုဂ္ဂလဿ သမ္ဗန္ဓီတိ ဝါ ‘‘အာဒိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝိနာ ဝတ္ထုန္တိ သကသကဝတ္ထုံ ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ။ တေနေဝ ဟေတာနိ အရူပဘဝေ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ တတ္ထ ဝတ္ထူနံ အဘာဝတော။ ‘‘နုပ္ပဇ္ဇန္တိ ဝိနာ ဝတ္ထု’’န္တိ စ ဣဒံ အန္တောဘာဝိတကာရဏတ္ထံ ကတွာ ဝုတ္တံ။ တေန ယသ္မာ ဝတ္ထုံ ဝိနာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ ဧကန္တေန သဝတ္ထုကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

ဧကန္တေန အဝတ္ထုကာ အရူပဘဝေယေဝ ပဋိသန္ဓာဒိဝသေန ပဝတ္တနတော။ ကထံ ပန ရူပသန္နိဿယေန ဝိနာ တတ္ထ အရူပံ ပဝတ္တတိ၊ ကသ္မာ န ပဝတ္တတိ ပဉ္စဝေါကာရေတိ? တထာ အဒဿနတော။ ယဒိ ဧဝံ ကဗဠီကာရာဟာရေနပိ ဝိနာ ရူပဓာတုယံ ရူပေန ပဝတ္တိတဗ္ဗံ၊ ကိံ ကာရဏာ? ကာမဓာတုယံ တထာ အဒဿနတော။ အပိ တု ယဿ စိတ္တသန္တာနဿ ပဝတ္တိကာရဏံ ရူပေ အဝိဂတတဏှံ၊ တဿ သဟ ရူပေန ပဝတ္တိ။ ယဿ ပန နိဗ္ဗတ္တိကာရဏံ ရူပေ ဝိဂတတဏှံ၊ တဿ ဝိနာ ရူပေန ပဝတ္တိ ကာရဏဿ တံဝိမုခတာယာတိ ရူပသန္နိဿယေန ဝိနာ တတ္ထ အရူပံ ပဝတ္တတိ။ ဒွေစတ္တာလီသ သေသာနီတိ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ ကုသလကိရိယာဝသေန သောဠသ ကာမာဝစရာနိ၊ တထေဝ အဋ္ဌ အရူပါဝစရာနိ၊ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဇာနိ သတ္တ လောကုတ္တရာနိ၊ ပဋိဃဒွယဝဇ္ဇိတဒသအကုသလာနိ စေတိ ဒွေစတ္တာလီသ ဝုတ္တာဝသေသစိတ္တာနိ။

၁၃၅-၇. ရူပါဒီသု ဧကေကမေဝ အာရမ္မဏံ ဣမဿာတိ ဧကေကာရမ္မဏံ။ တဿ တဿ အာရမ္မဏဿ အာပါထဂတကာလေ တံတံဝိဇာနနဝသေန ပဉ္စပိ အာရမ္မဏာနိ ဣမဿာတိ ပဉ္စာရမ္မဏံ။ ဧဝမ္ပီတိ န ကေဝလံ သဝတ္ထုကာဒိဝသေနေဝ၊ အထ ခေါ ဧကေကာရမ္မဏာဒိတောပိ။ အဘိညာဝဇ္ဇိတာနံ သဗ္ဗမဟဂ္ဂတာနမ္ပိ ဓမ္မာရမ္မဏဘာဝေန ဧကာရမ္မဏတ္တာ အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ မဟဂ္ဂတ’’န္တိ။ ပဏ္ဏတ္တာရမ္မဏတော ဧကာရမ္မဏန္တိ ကေစိ။ တံ အရူပါဝစရဒုတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနာနိ ပတွာ န ယုဇ္ဇတိ တေသံ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏတ္တာ။ အဘိညာဒွယဿ ဆဠာရမ္မဏိကဘာဝေန၊ တဿ စ ရူပါဝစရပဉ္စမဇ္ဈာနတော အဘိန္နတ္တာ တံ ပဟာယ ‘‘တေစတ္တာလီသာ’’တိ ဝုတ္တံ။

၁၄၁. ပုညဝိပါကကိရိယတော ကာမေ ဒွာဒသာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဓာတိ နိပါတမတ္တံ။ ပုညဝိပါကကြိယတောတိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တကုသလဝိပါကကိရိယတော။

၁၄၃-၉. ဣရိယာယ ကာယိကာယ ကိရိယာယ ပဝတ္တိပထဘာဝတော ဣရိယာပထော၊ ဂမနာဒိ။ အတ္ထတော တဒဝတ္ထာ ရူပပ္ပဝတ္တိ။ ကာမဉ္စေတ္ထ ရူပဝိနိမုတ္တော ဣရိယာပထော၊ ဝိညတ္တိ ဝါ နတ္ထိ၊ တထာပိ သဗ္ဗံ ရူပသမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ ဣရိယာပထုပတ္ထမ္ဘကံ၊ ဝိညတ္တိဝိကာရုပ္ပါဒနဉ္စ ဟောတိ။ ယံ ပန စိတ္တံ ဝိညတ္တိဇနကံ၊ တံ ဧကံသတော ဣတရဒွယဿ ဇနကံ အဝိနာဘာဝတော၊ တထာ ဣရိယာပထုပတ္ထမ္ဘကံ ရူပဿာတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ရူပီရိယာပထဝိညတ္တိ-ဇနကာဇနကာဒိတော’’တိ ဣရိယာပထဝိညတ္တီနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ။ ဇနကာဇနကာဒိတောတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဇနကတော၊ ကဿစိပိ အဇနကတော၊ ဒွိန္နံ ဧကဿ စ ဇနကတော။ ကာနိစိ ဟိ စိတ္တာနိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ၊ ဣရိယာပထံ ကပ္ပေန္တိ၊ ဝိညတ္တိံ ဇနယန္တိ။ ကာနိစိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ၊ ဣရိယာပထံ ကပ္ပေန္တိ၊ ဝိညတ္တိံ န ဇနယန္တိ။ ကာနိစိ ရူပမေဝ သမုဋ္ဌာပေန္တိ၊ ဣတရဒွယံ န ကရောန္တိ။ ကာနိစိ တီဏိ န ကရောန္တေဝ။ တထာ စေဝ ဒဿေတိ ‘‘ဒွာဒသာကုသလာ’’တိအာဒိ။ ဧဝဉ္စာပိ ဟိ တံ စိတ္တန္တိ န ကေဝလံ အဟေတုကာဒိတောဝ၊ ဧဝံ ရူပါဒိဇနကာဒိတောပိ တံ စတုဗ္ဗိဓံ။ ‘‘ဧဝဉ္စာဒိမှိ တ’’န္တိပိ လိခန္တိ။ တဿ ပန အာဒိမှိ နိက္ခိတ္တံ စိတ္တံ ဧဝဉ္စ စတုဗ္ဗိဓန္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။ တတ္ထာတိ တေသု ရူပဇနကာဒီသု။ ဒသ ကိရိယာတိ မနောဓာတုဝဇ္ဇာ ဒသ ကိရိယာ။

သမုဋ္ဌာပေန္တိ ရူပါနီတိ အတ္တနော ဥပ္ပါဒက္ခဏေယေဝ အတ္တနာ ဇနေတဗ္ဗရူပါနိ သမုဋ္ဌာပေန္တိ။ ကပ္ပေန္တီတိ သန္နာမေန္တိ။ ယထာပဝတ္တံ ဣရိယာပထံ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တိ။ ယထာ ဟိ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေဟိ ဝီထိစိတ္တေဟိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏေ ဘဝင်္ဂေ ပဝတ္တမာနေ အင်္ဂါနိ ဩသီဒန္တိ၊ ပဝေဓန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ၊ န ဧဝံ ဒွတ္တိံသဝိဓေသု ဝက္ခမာနေသု စ ဆဗ္ဗီသတိဝိဓေသု ဇာဂရဏစိတ္တေသု ပဝတ္တမာနေသု။ တဒာ ပန အင်္ဂါနိ ဥပတ္ထဒ္ဓါနိ ယထာပဝတ္တဣရိယာပထဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ။ ဇနယန္တိ စ ဝိညတ္တိန္တိ မနောဒွာရေ ပဝတ္တာ ဧဝ ဝိညတ္တိံ ဇနယန္တိ၊ န ပန ပဉ္စဒွာရေ ပဝတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဒွိပဉ္စဝိညာဏာနံ ဈာနင်္ဂယောဂါဘာဝေန ရူပါဇနကတ္တာ အာဟ ‘‘ဒွေပဉ္စဝိညာဏာ’’တိ။ ဈာနင်္ဂါနိ ဟိ စိတ္တေန သဟ ရူပသမုဋ္ဌာပကာနိ၊ တေသံ အနုဗလပ္ပဒာယကာနိ မဂ္ဂင်္ဂါဒီနိ တေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု သဝိသေသံ ရူပပ္ပဝတ္တိဒဿနတော။ အရူပဝိပါကာ ပန ရူပဝိရာဂဘာဝနာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဟေတုနော တံဝိမုခတာယ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိပါကာ စ အရူပိသူ’’တိ။

၁၅၀. သဗ္ဗေသံ သန္ဓိစိတ္တန္တိ သဗ္ဗေသံ သတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ။ တဉှိ ဝတ္ထုဒုဗ္ဗလတာယ၊ အပ္ပတိဋ္ဌိတတာယ၊ ပစ္စယဝေကလ္လတော၊ အာဂန္တုကတာယ စ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ။ တထာ ဟိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေန သဟဇာတံ ဝတ္ထု ပစ္ဆာဇာတပစ္စယရဟိတံ၊ အာဟာရာဒီဟိ စ အနုပတ္ထဒ္ဓံ ဒုဗ္ဗလံ၊ တဿ စ ဒုဗ္ဗလတ္တာ တန္နိဿိတဝိညာဏမ္ပိ ဒုဗ္ဗလန္တိ။ ယထာ စ ပပါတေ ပတိတော အညဿ နိဿယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ၊ ဧဝံ တမ္ပိ ဘိန္နသန္တတိယံ ကမ္မက္ခိတ္တတာယ ပပါတေ ပတိတံ ဝိယ အပ္ပတိဋ္ဌိတံ န ရူပသမုဋ္ဌာပနေ ဥဿဟတိ စ ဝတ္ထုနော စ အတ္တနာ သဟ အပစ္ဆာ အပုရေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတ္တာ ပုရေဇာတပစ္စယဿ အလာဘတော။ ယထာ ပန အာဂန္တုကော ပုရိသော အဂတပုဗ္ဗံ ဒေသံ ဂတော အညေသံ ‘‘ဧထ ဘော အန္တောဂါမေ ဝေါ အန္နပါနဂန္ဓမာလာဒီနိ ဒဿာမီ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကောတိ အတ္တနော အဝိသယတာယ၊ အပ္ပဟုတာယ စ၊ ဧဝမေဝံ ပဋိသန္ဓိစိတ္တမ္ပိ အာဂန္တုကန္တိ။ ဧဝံ ဝတ္ထုဒုဗ္ဗလတာဒီဟိ ကာရဏေဟိ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ။ အပိစ အာဟာရိန္ဒြိယာဒိဝသေန ယေဟာကာရေဟိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါနံ စိတ္တစေတသိကာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေဟိ သဗ္ဗေဟိ ပဋိသန္ဓိယံ စိတ္တစေတသိကာ သမတိံသကမ္မဇရူပါနံ ယထာယောဂံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ပဋ္ဌာနေ –

‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိပါကာဗျာကတာ အာဟာရာ သမ္ပယုတ္တာနံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၉)။

တသ္မာ သမတိံသကမ္မဇရူပါနိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါနံ ဌာနံ ဂဟေတွာ ဌိတာနီတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

စုတိစိတ္တဉ္စာရဟတောတိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿ စုတိစိတ္တံ ဥပသန္တဝဋ္ဋမူလသ္မိံ သန္တာနေ သာတိသယံ သန္တဝုတ္တိတာယ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ၊ အနာဂါမိအာဒီနံ တဒဘာဝတောတိ ဝဒန္တိ။ ဋီကာကာရော ပန အာနန္ဒာစရိယော ဘဏတိ –

‘‘ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ၊ ရူပါဝစရေ၊ အရူပါဝစရေ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ၊ ယေ စ ရူပါဝစရံ၊ အရူပါဝစရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ၊ တေသံ စဝန္တာနံ၊ တေသံ ဝစီသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတိ၊ နော စ တေသံ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈိဿတီတိ ဝစနတော အညေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ။

အာစရိယဿ ဟိ အယမဓိပ္ပါယော – ‘‘ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တဿာ’’တိ ဧတေန အဝိသေသေန ကာမာဝစရသတ္တာနံ စုတိစိတ္တဿ၊ ‘‘ယေ စ ရူပါဝစရံ။ပေ.။ နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဣမိနာ ကာမဘဝတော စဝိတွာ ရူပါရူပဘဝူပပဇ္ဇနကာနံ ကာမာဝစရစုတိစိတ္တဿာပိ ဥပ္ပါဒက္ခဏတော ဥဒ္ဓံ ဝစီသင်္ခါရဿ နိရောဓံ ဝတွာ ကာယသင်္ခါရဿ တဒဘာဝဝစနတော စုတိစိတ္တဿ ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနံ သိဒ္ဓံ။ ယဒဂ္ဂေန စ တံ ကာယသင်္ခါရံ န သမုဋ္ဌာပေတိ၊ တဒဂ္ဂေန တံ သေသရူပမ္ပိ န ဇနေတိ။ န ဟိ ရူပသမုဋ္ဌာပကဿ ဂဗ္ဘဂတတာဒိဝိဗန္ဓာဘာဝေ ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနေ ကာရဏံ အတ္ထိ။ န စ ယုတ္တံ စုတိတော ဥဒ္ဓံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စဿ ရူပံ ပဝတ္တတီတိ၊ နာပိ ‘‘စုတိစိတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတီ’’တိ ပါဠိ အတ္ထိ၊ န စာပိ ဝဋ္ဋမူလာနုပသမော စုတိစိတ္တဿ ရူပုပ္ပါဒနေ ကာရဏံ စုတိစိတ္တေန န ဥပ္ပန္နာနမ္ပိ တတော ပုရိမတရေဟိ ဥပ္ပန္နာနံ ဝိယ ဘဝန္တရေ အနုပ္ပဇ္ဇနတော၊ တသ္မာ သဗ္ဗေသမ္ပိ စုတိစိတ္တံ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ။ ယဒိ ကာယသင်္ခါရသမုဋ္ဌာပနမေဝ ရူပဇနနာရဟဘာဝံ သာဓေတိ၊ တဒာ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ကထန္တိ? နာယံ ဒောသော၊ တဿ ဘာဝနာဗလေန သာတိသယံ သန္တဝုတ္တိတာယ ကာယသင်္ခါရာသမုဋ္ဌာပနေပိ မရဏာသန္နစိတ္တာနံ ဝိယ ပရိဒုဗ္ဗလတ္တာဘာဝတော ရူပသမုဋ္ဌာပနေ ဝိဗန္ဓော နတ္ထီတိ။ ကုတော ပန ပဋ္ဌာယ စိတ္တဇရူပံ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ? ယတော ပဋ္ဌာယ ကာယသင်္ခါရေ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ ကဒာ စ ကာယသင်္ခါရော နုပ္ပဇ္ဇတီတိ? စုတိတော ပုဗ္ဗေ ဒွတ္တိံသမစိတ္တက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ နုပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေတ္တိံသမစိတ္တက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ပစ္ဆိမသောဠသကတော ပုရေတရမေဝ နိရုဇ္ဈတီတိ ဝဒန္တိ။ ‘‘ယဿ ကာယသင်္ခါရော န နိရုဇ္ဈတိ၊ တဿ စိတ္တသင်္ခါရော န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၁၁၃) ပဉှေ ‘‘ပစ္ဆိမစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ တေသံ ကာယသင်္ခါရော စ န နိရုဇ္ဈတိ၊ စိတ္တသင်္ခါရော စ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ပစ္ဆိမစိတ္တဿေဝ ဝဇ္ဇိတတ္တာ စုတိတော ဒုတိယတတိယစိတ္တေနာပိ သဟ နိရုဇ္ဈတီတိ အပရေ။ ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ ကာမာဝစရာနံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ယဿာ’’တိ ကာမာဝစရစုတိစိတ္တဿ အနန္တရပစ္စယဘူတံ စိတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ တဿ ဥပ္ပါဒတောပိ ဥဒ္ဓံ ကာယသင်္ခါရာဘာဝဝစနေန ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ စုတိတော တတိယစိတ္တေနေဝ သဟ နိရုဇ္ဈတိ။ ဒုတိယစိတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ ဧကေ။

၁၅၁-၇. ဧကံ ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ဌာနာနိ ဣမဿာတိ ဧကဒွိတိစတုဋ္ဌာနံ၊ ဧကဒွိတိစတုဋ္ဌာနတ္တာတိ အတ္ထော။ ဌာနန္တိ စ ဣဓ ကိစ္စမဓိပ္ပေတံ။ တဉှိ တိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မာ အဝဋ္ဌိတာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ မံသစက္ခုဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏစက္ခုဗုဒ္ဓစက္ခုသမန္တစက္ခုဝသေန ပဉ္စ နိမ္မလာနိ လောစနာနိ ဣမဿာတိ ပဉ္စနိမ္မလလောစနော။

နိပ္ပပဉ္စေနာတိ ရာဂါဒိပပဉ္စရဟိတေန။ ရာဂါဒယော ဟိ သံသာရေ ပပဉ္စနတော ‘‘ပပဉ္စာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။

အာဝဇ္ဇနေ ပဋိစ္ဆနေ ဌာနေ မနောဓာတုတ္တိကန္တိ သမ္ဗန္ဓော၊ ကိရိယာမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနေ၊ ဝိပါကဒွယံ သမ္ပဋိစ္ဆနဋ္ဌာနေတိ အတ္ထော။

‘‘သောမနဿယုတ္တသန္တီရဏံ ပဉ္စဒွာရေ သန္တီရဏံ သိယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သန္တီရဏ’’န္တိ အဓိကာရတောဝ လဗ္ဘတီတိ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ‘‘သောမနဿယုတ’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ။

ဗလဝါရမ္မဏေ သတီတိ တဒာရမ္မဏကိစ္စဿ ဗလဝါရမ္မဏေယေဝ လဗ္ဘနတော ဝုတ္တံ၊ န ဣမဿေဝ အာဝေဏိကဘာဝေန သဗ္ဗေသမ္ပိ တဒာရမ္မဏာနံ ဗလဝါရမ္မဏေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနန္တိ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုသင်္ခါတံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ စိတ္တံ။

၁၅၈-၉. သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗေသံ ကာမရူပါရူပဘဝိကသတ္တာနံ။ ဣမိနာ ဣဒံ ဒဿေတိ – ပဉ္စဒွာရေသု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ ကေသဉ္စိဒေဝ သတ္တာနံ အရူပဘဝေ သဗ္ဗသော ပဉ္စဒွာရိကစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ၊ ရူပဘဝေ စ ဒွာရတ္တယပ္ပဝတ္တိယာ အဘာဝတော။ မနောဒွာရေ အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ ပန သဗ္ဗေသမေဝ သစိတ္တကသတ္တာနံ ကရောတီတိ။ ဒွိဋ္ဌာနိကံ နာမ ဟောတီတိ ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနဒွယဝန္တတာယ ဒွိဋ္ဌာနိကစိတ္တံ နာမ ဟောတိ။ ကေစိ ပန ‘‘သောမနဿသဟဂတသန္တီရဏံ ကာမသုဂတိယံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ၊ တသ္မာ တံ ပဉ္စဋ္ဌာနိက’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ ပဋ္ဌာနေ တထာ အဒီပိတတ္တာ။ တတ္ထ ဟိ –

‘‘ဥပေက္ခါသဟဂတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဥပေက္ခါသဟဂတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ (ပဋ္ဌာ. ၂.၇.၈) ‘‘အဟေတုကံ ဥပေက္ခါသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ၊ တယော ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော၊ ဒွေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ၊ အဟေတုကပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဥပေက္ခါသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ၊ တယော ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော၊ ဒွေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၇.၈) –

ဧဝံ ဥပေက္ခါသဟဂတ-ပဒဿ ပဝတ္တိပဋိသန္ဓိဝသေန ပဋိစ္စနယော ဥဒ္ဓဋော။ ပီတိသဟဂတသုခသဟဂတ-ပဒာနံ ပန –

‘‘ပီတိသဟဂတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ပီတိသဟဂတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နဟေတုပစ္စယာ။ အဟေတုကံ ပီတိသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ၊ တယော ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော၊ ဒွေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ။ သုခသဟဂတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သုခသဟဂတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နဟေတုပစ္စယာ။ အဟေတုကံ သုခသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ၊ တယော ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော၊ ဒွေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၇.၆) –

ဧဝံ ပဝတ္တိဝသေနေဝ ဥဒ္ဓဋော၊ န ‘‘အဟေတုကပဋိသန္ဓိက္ခဏေ’’တိအာဒိနာ ပဋိသန္ဓိဝသေန၊ တသ္မာ ယထာဓမ္မသာသနေ အဝစနမ္ပိ အဘာဝမေဝ ဒီပေတီတိ န တဿ ပဋိသန္ဓိဒာနံ အတ္ထီတိ ဒွိဋ္ဌာနိကတာဝ ဝုတ္တာတိ။ တေ မဟဂ္ဂတဝိပါကာ နဝါတိ သမ္ဗန္ဓော။

၁၆၂. ဆဒွာရာ ဧဝ ဆဒွာရိကာ။ အထ ဝါ ဆဒွာရိကေသူတိ ဆဒွာရိကစိတ္တေသူတိ အတ္ထော။

၁၆၄-၆. ‘‘ပဉ္စကိစ္စ’’န္တိအာဒိ ယထာဝုတ္တာနမေဝ နိဂမနံ။ သေသန္တိ အဋ္ဌသဋ္ဌိဝိဓံ စိတ္တံ။ ဧကကိစ္စယောဂတော၊ ဧကံ ကိစ္စမဿာတိ ဝါ ဧကံ၊ ဧကမေဝ ဧကကံ။ သဗ္ဗစိတ္တာနံ ကိစ္စဝသေန နိဒ္ဒေသဋ္ဌာနေယေဝ ကိစ္စာနံ ပဋိပါဋိမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယဒိ ဧဝံ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ စုတိပရိယောသာနံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? သစ္စံ၊ စုတိပဋိသန္ဓီနံ ပန ပါကဋတ္တာ တထာ န ဝုတ္တံ။ ဘဝဿ ဟိ ပဋိသန္ဓိ အာဒိ၊ စုတိ ပရိယောသာနန္တိ ပါကဋမေဝ၊ တသ္မာ ပါကဋဋ္ဌာနံ ပဟာယ အပါကဋဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ဘဝင်္ဂမေဝ အာဒိတော ဝုတ္တံ။ တဒာရမ္မဏံ ပန ကိဉ္စာပိ အပါကဋံ၊ အထ ခေါ အနေကန္တိကံ ကိသ္မိဉ္စိ ဘဝေ ကတ္ထစိ ဇဝနဝီထိယံ အလဗ္ဘနတောတိ ဧကန္တလဗ္ဘမာနပရိဒီပနတ္ထံ တံ န ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ တဒာရမ္မဏစိတ္တမ္ပိ ယေဘုယျေန ဘဝင်္ဂနာမံ လဗ္ဘတီတိ ပုရိမဇဝနဝီထိယံ တဒာရမ္မဏံ ပစ္ဆိမဇဝနဝီထိယာ အာဝဇ္ဇနဿ ပုရေစရဘူတံ ဘဝင်္ဂ-ဂ္ဂဟဏေနေဝ သင်္ဂဟိတန္တိ ဝိသုံ န ဝုတ္တံ။ ကေစိ ပန ‘‘ပဉ္စဒွာရေသု ပဝတ္တိဝသေန ပဉ္စဝိဓတာယ ဒဿနတ္ထံ ‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇန’န္တိအာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တတ္ထ ပန အပ္ပဝတ္တမာနာနံ ကေသဉ္စိ သဗ္ဘာဝတော တံ န ယုဇ္ဇတိ၊ ဆဒွာရပ္ပဝတ္တိဝသေန ဆဗ္ဗိဓတ္တနယဒဿနတ္ထန္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ။ ယထာ စေတ္ထ ‘‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇန’’န္တိအာဒိနာ စက္ခုဒွာရေ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သောတဒွာရာဒီသုပိ ဒဿနာဒိံ အပနေတွာ သဝနာဒိံ ပက္ခိပိတွာ ကိစ္စပ္ပဝတ္တိ ယောဇေတဗ္ဗာ။ မနောဒွာရေ ပန –

‘‘ဘဝင်္ဂံ ပဌမံ ဟောတိ၊ တတော အာဝဇ္ဇနံ မတံ;

ဒုတိယံ တမတိက္ကမ္မ၊ ဇဝနံ တတိယံ သိယာ’’တိ။ –

ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဆန္နံ ဝိညာဏာနန္တိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပဉ္စန္နံ၊ မနောဝိညာဏဿ စ။ သတ္တဝိညာဏဓာတူနန္တိ စက္ခုဝိညာဏဓာတာဒီနံ ပဉ္စန္နံ၊ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုဒွယဿာတိ သတ္တန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ။

၁၆၉-၇၁. ပဉ္စာဘိညာဝိဝဇ္ဇိတန္တိ –

‘‘ဣဒ္ဓိဝိဓံ ဒိဗ္ဗသောတော၊ ပရစိတ္တဝိဇာနနာ;

ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ပဉ္စဓာ’’တိ။ –

ဧဝမာဂတာဟိ ပဉ္စဟိ အဘိညာဟိ ယုတ္တေန ရူပါဝစရပဉ္စမဇ္ဈာနစိတ္တေန ဝဇ္ဇိတံ။ ဒိဗ္ဗသောတာဒီနံ ဧကေကာရမ္မဏတ္တေပိ ပဉ္စန္နမ္ပိ အဘိညာနံ ဧကဿေဝ စိတ္တဿ အဝတ္ထာဘေဒဘာဝတော ဝုတ္တံ ‘‘ပဉ္စာဘိညာဝိဝဇ္ဇိတ’’န္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘ဣဓ ဧကန္တေန ဓမ္မာရမ္မဏိကစိတ္တာနမေဝ ဝစနတော ပရစိတ္တဝိဇာနနံ ဝဇ္ဇေတွာ အနာဂတံသဉာဏေန သဟ ပဉ္စာဘိညာနံ ပဋိက္ခေပေါ’’တိ ဝဒန္တိ။

ဒွိပဉ္စဝိညာဏာနံ၊ မနောဓာတုတ္တယဿ စ ပရိစ္စာဂေန ဧကစတ္တာလီသ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘စတ္တာလီသံ တထေကက’’န္တိ။ အဘိညာနိ စာတိ စ-သဒ္ဒော အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော၊ သော ‘‘စတ္တာလီသံ တထေကက’’န္တိ ဣမဿာနန္တရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တေန ပန အဘိညာစိတ္တဒွယံ သင်္ဂဏှာတိ။ အထ ဝါ အဘိညာ နာမ ဟေဋ္ဌာ ဧကေကာရမ္မဏိကေသု ဝုတ္တဿ ပဉ္စမဇ္ဈာနဿေဝ အဝတ္ထာဝိသေသောတိ အဘိညာစိတ္တာနံ ဆဠာရမ္မဏိကေသု အဂ္ဂဟဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၁၇၂-၃. တိဓာ ကတွာတိ တိဓာ ကရဏဟေတု။ ဟေတွတ္ထော ဟိ အယံ တွာ-သဒ္ဒော ယထာ ‘‘သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ။ ‘‘ပုညာပုညဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဇာတိဘူမိဟေတုဝေဒနာဒိဝသေန ယာဝ ဆသတ္တတိဝိဓော ဘေဒော၊ တာဝ မနောဝိညာဏဓာတုံ ဘိန္ဒိတွာ တံဝသေန စိတ္တဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ နယဒာနံ ကတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

၁၇၅. တိဓာ ကတွာတိ ပဌမံ ဝိပါကဒွယကိရိယာဘေဒတော၊ ဒုတိယံ ကုသလာကုသလာဒိတောတိ ဧဝံ ဓာတုဒွယံ ပစ္စေကံ တိဓာ ကတွာ။

၁၈၀. ဘူမိ။ပေ.။ ဝိဘာဝယေတိ တိံသဘူမီနံ နာနတ္တဝသေန ပဝတ္တိတော တိံသဝိဓံ၊ တတ္ထေဝ တိံသပုဂ္ဂလာနံ နာနတ္တဝသေန ပဝတ္တိတော စ တိံသဝိဓန္တိအာဒိနာ ဣဒံ ယထာနိဒ္ဒိဋ္ဌစိတ္တံ ဗဟုဓာ ဟောတီတိ စ ဝိဘာဝေယျာတိ အတ္ထော။

၁၈၁. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ။ ဟတ္ထဂတာမလကာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ယထာ ဟတ္ထဂတံ အာမလကံ စက္ခုမတော သုပါကဋံ ဟောတိ၊ ဧဝမိမဿ မတိမတော ဘိက္ခုနော အဘိဓမ္မပိဋကဂတာ အတ္ထာ သုပါကဋာ ဟောန္တိ၊ အာဝဇ္ဇိတာဝဇ္ဇိတက္ခဏေ သုဝိသဒာဝ ပညာယန္တီတိ အတ္ထော။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

ဧကဝိဓာဒိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၅. ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒော

ဘူမိပုဂ္ဂလစိတ္တုပ္ပတ္တိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၁၈၂-၈. ဗုဒ္ဓိယာ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ ကရောတီတိ ဗုဒ္ဓိဝုဒ္ဓိကရံ။ ယဿ ယဿ နယဿ ကထနံ ပဋိညာတံ၊ တံ တံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စိတ္တာနံ ဘူမီသုပ္ပတ္တိ’’န္တိ။ တံ ဝတွာ ဘူမီနံ အာဓာရဝသေန ပသင်္ဂါဂတံ ဂတိဘေဒံ၊ ဘဝဘေဒဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒေဝါ စေဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘စတဿောပါယဘူမိယော’’တိ ဝတွာ အသုရဂတိယာ ပေတဂတိယံယေဝ သင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဂတိယော ပဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ။ မယံ ပန ‘‘တိဿောဝါပါယဘူမိယော’’တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ မညာမ။ န ဟိ ဧသ အနာကုလဝစနော အာစရိယော ဤဒိသံ ပုဗ္ဗာပရဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ သမ္မောဟဇနကံ ဝစနံ ဘာသတိ။ ပါဠိယမ္ပိ ဟိ –

‘‘ပဉ္စ ခေါ ဣမာ၊ သာရိပုတ္တ၊ ဂတိယော။ ကတမာ ပဉ္စ? နိရယော တိရစ္ဆာနယောနိ ပေတ္တိဝိသယော မနုဿာ ဒေဝါ’’တိ (အ. နိ. ၉.၆၈) –

ဧဝံ တိဏ္ဏမေဝ အပါယာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ။ ကာမရူပါရူပဝသေန တယော ဘဝါ။ တတ္ထာတိ တေသု တီသု ဘဝေသု။ တိံသေဝါတိ စတဿော အပါယဘူမိယော၊ သတ္တဝိဓာ ကာမသုဂတိဘူမိ၊ သောဠသ ရူပီဗြဟ္မလောကာ၊ စတဿော အရူပဘူမိယောတိ ဧကတိံသဘူမီနမန္တရေ စိတ္တပ္ပဝတ္တိအဓိကာရတ္တာ အသညဘူမိံ အပနေတွာ အဝသေသာ တိံသေဝ ဘူမိယောတိ အတ္ထော။ တာသု တိံသေဝ ပုဂ္ဂလာတိ တာသု ဘူမီသု ဥပ္ပန္နာ ပုဂ္ဂလာ ဘူမိဂဏနဝသေန တိံသေဝ ဟောန္တိ။ ဘူမိဝသေန တိံသဝိဓာပိ ပန ပဋိသန္ဓိစိတ္တဂဏနာယ ဧကူနဝီသတိ ဟောန္တီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘူမီသွေတာသူ’’တိအာဒိ။

ပဋိသန္ဓိကစိတ္တာနန္တိ ဒသ ကာမာဝစရပဋိသန္ဓိစိတ္တာနိ၊ ပဉ္စ ရူပါဝစရပဋိသန္ဓိစိတ္တာနိ၊ စတ္တာရိ အရူပါဝစရပဋိသန္ဓိစိတ္တာနီတိ ဣမေသံ ဧကူနဝီသတိပဋိသန္ဓိစိတ္တာနံ ဝသေန။ အသညီနမစိတ္တကာတိ အသညသတ္တာနံ အစိတ္တကာ ပဋိသန္ဓိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘အသညသတ္တာ ဒေဝါ အဟေတုကာ အနာဟာရကာ အဖဿကာ အဝေဒနကာ အသညကာ အစေတနကာ အစိတ္တကာ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ။

ယဒိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝီသတိ ပုဂ္ဂလာ၊ ကထံ ဘူမိဝသေန တိံသာတိ ဝုတ္တာ။ ဧကတိံသာတိ ဟိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဣဓာ’’တိအာဒိ။

န ဝိဇ္ဇတိ ဟေတု ဣမေသန္တိ အဟေတူ၊ ဒုဝေ၊ တီဏိ စ ဟေတူ ဣမေသန္တိ ဒွိတိဟေတူ၊ ပဋိသန္ဓိဝသေန အဟေတုကာ၊ ဒုဟေတုကာ၊ တိဟေတုကာ စာတိ အတ္ထော။ တတ္ထ အဟေတုကာ အာပါယိကာ စ၊ ဧကစ္စေ ဘူမဒေဝါ၊ မနုဿေသု ဇစ္စန္ဓဇစ္စဗဓိရဇစ္စုမ္မတ္တကနပုံသကဥဘတောဗျဉ္ဇနကာဒယော စ။ ဝုတ္တာဝသေသာ ကာမသုဂတိဝါသိနောဝ ဒုဟေတုကာ။ တိဟေတုကာ ပန ကာမသုဂတိဝါသိနောဝ။ အရိယာ ပန အဋ္ဌာတိ စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂီနံ၊ စတုန္နဉ္စ အရိယဖလသမင်္ဂီနံ ဝသေန အဋ္ဌ အရိယပုဂ္ဂလာ။ နနု စ အရိယာပိ တိဟေတုကာယေဝါတိ? သစ္စံ၊ စိတ္တုပ္ပါဒံ ပန ပတွာ တေသံ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော ဝိသုံယေဝ ဥဒ္ဓဋာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၁၈၉-၉၂. ‘‘ဘူမီသုပ္ပတ္တိံ ဘဏတော မေ နိဗောဓထာ’’တိ သုတွာ စောဒကော ‘‘တိံသဘူမီသူ’’တိအာဒိနာ သဗ္ဗေသံ ဘူမီနံ သာဓာရဏစိတ္တာနိ ပုစ္ဆတိ၊ ဣတရော ‘‘စုဒ္ဒသေဝါ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ။ တတ္ထ အဋ္ဌ ပရိတ္တကုသလာနိ၊ စတ္တာရိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာနိ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနဉ္စာတိ စုဒ္ဒသေဝ၊ န ဦနာနိ နာဓိကာနိ၊ သဗ္ဗာသု တိံသဘူမီသု ဟောန္တိ၊ သဗ္ဗဘူမီနံ သာဓာရဏာနီတိ အတ္ထော။

သဒာ။ပေ.။ သိယုန္တိ ဒွေ ဒောသမူလာနိ၊ ကုသလဝိပါကစက္ခုသောတဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏဒွယဝဇ္ဇိတာနိ အဋ္ဌာရသ ကာမာဝစရဝိပါကစိတ္တာနီတိ ဝီသတိ စိတ္တာနိ သဒာ ကာမေယေဝ ဘဝေ သိယုံ၊ န ကဒာစိ အညတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။ နနု စ ဗြဟ္မူနမ္ပိ အကုသလဝိပါကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? သစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တာနိ ကာမဘဝေ အနိဋ္ဌရူပါဒယော အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဗြဟ္မလောကေ တေသံ အဘာဝတောတိ ကာမဘဝေယေဝ နိယမိတာနိ။ ရူပါဝစရဝိပါကစိတ္တာနိ ပဉ္စ ရူပါဝစရဘဝေယေဝ သိယုံ၊ စတ္တာရော စ အရူပါဝစရဝိပါကာ အရူပီသူတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စ ရူပဘဝေ’’တိအာဒိ။

ကာမ ။ပေ.။ ဘဝန္တီတိ ရူပါဝစရကုသလကိရိယစိတ္တာနိ စေဝ ကုသလဝိပါကာနိ စ စက္ခုသောတဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာနိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝဇ္ဇာနိ စ ဒွေ အဟေတုကကိရိယစိတ္တာနိ ပဌမမဂ္ဂဝိညာဏန္တိ အဋ္ဌာရသ စိတ္တာနိ ကာမရူပဘဝေယေဝ ဘဝန္တိ၊ န အရူပဘဝေ။ တတ္ထ ဟိ သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကန္တတ္တာ ရူပါဝစရကုသလကိရိယာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ။ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဝတ္ထုဒွာရဝိရဟတော၊ ဟသိတုပ္ပါဒော ဧကန္တဝတ္ထုနိဿယတ္တာ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ပရတောဃောသပစ္စယာယေဝ နိဗ္ဗတ္တနတော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဒွေစတ္တာလီသာတိ အဋ္ဌ ပရိတ္တကုသလာနိ၊ စတ္တာရိ အရူပကုသလာနိ၊ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဇာနိ သတ္တ လောကုတ္တရစိတ္တာနိ၊ ပဋိဃဒွယဝဇ္ဇိတာနိ စ ဒသ အကုသလစိတ္တာနိ၊ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တအဟေတုကကိရိယာဒွယဝဇ္ဇိတာနိ နဝ ကာမာဝစရကိရိယစိတ္တာနိ၊ စတ္တာရိ အရူပါဝစရကိရိယစိတ္တာနီတိ ဧဝံ ဒွေစတ္တာလီသ စိတ္တာနိ တီသု ဘဝေသု ဟောန္တိ။

၁၉၃-၂၀၄. ဧဝံ ဘဝဝသေန စိတ္တုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ကာလဝသေန ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဌပေတွာ ပနာ’’တိအာဒိ။ သဗ္ဗာသန္တိ နိဒ္ဓါရဏတ္ထေ သာမိဝစနံ။ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂဖလစိတ္တာနိ၊ အနာဂါမိဖလံ၊ နေဝသညာနာသညာယတနကုသလကိရိယာတိ တေရသေဝ စိတ္တာနိ အပါယရဟိတာသု ဆဗ္ဗီသဘူမီသု ဟောန္တိ အပါယေသု ဝိပါကာဝရဏသဗ္ဘာဝေ ဧတေသံ အနုပ္ပဇ္ဇနတော။ အပရာနိ ဆ စိတ္တာနီတိ သမ္ဗန္ဓော။ တာနိ ပန ရူပဘဝသာဓာရဏာနံ ပဉ္စပရိတ္တဝိပါကာနံ၊ ကိရိယမနောဓာတုယာ စ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။

ပဉ္စ စိတ္တာနီတိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တဝိစိကိစ္ဆာဝသေန ပဉ္စ စိတ္တာနိ။ တာနိ ဟိ ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသဘူမီသု န လဗ္ဘန္တိ။ တတ္ထ အနာဂါမိခီဏာသဝါနမေဝ အဓိဝုတ္ထတ္တာ၊ တေသဉ္စ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ အနုပ္ပါဒဓမ္မတံ အာပါဒိတတ္တာ။

အပရာနိ ဒုဝေတိ တတိယာရုပ္ပကုသလကိရိယစိတ္တာနိ။ တာနိ ဟိ နေဝသညာနာသညာယတနေသု အတိက္ကန္တာရမ္မဏတ္တာ၊ အပါယေသု စ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကတ္တာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ။ စတုဝီသတီဘူမိသု ဒွေ စာတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလကိရိယာဝသေန ဒွေ စိတ္တာနိ။ တေဝီသဘူမိသု ဒွေယေဝါတိ အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလကိရိယစိတ္တာနိ။

ဧကာဒသဝိဓန္တိ ရူပါဝစရကုသလကိရိယာ ဟသိတုပ္ပါဒောတိ ဧကာဒသ။ သောတာပတ္တိဖလံ ယာဝ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ စတ္တာရိ စ စိတ္တာနိ သုဒ္ဓါဝါသအပါယဝဇ္ဇာသု ဧကဝီသတိဘူမီသု ဘဝန္တိ။ ဧကံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂစိတ္တံ သုဒ္ဓါဝါသအပါယအရူပဘူမိဝဇ္ဇေသု သတ္တရသသု ဘူမီသု ဇာယတိ။ ဒွေ ဒောသမူလာနိ၊ ကုသလဝိပါကဃာနဇိဝှာကာယဝိညာဏာနိ၊ သတ္တ အကုသလဝိပါကာတိ ဒွာဒသ စိတ္တာနိ မဟဂ္ဂတဘူမိဝဇ္ဇာသု ဧကာဒသသု ကာမဘူမီသု ဇာယန္တိ။ အဋ္ဌ မဟာဝိပါကစိတ္တာနိ ကာမာဝစရဒေဝမနုဿဝသေန သတ္တဘူမီသု ဇာယန္တိ။ ဆသု ဘူမိသူတိ ဝေဟပ္ဖလသုဒ္ဓါဝါသသင်္ခါတာသု ဆသု ပဉ္စမဇ္ဈာနဘူမီသု။

စတ္တာရိ။ပေ.။ ဘူမိသူတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝိပါကော ပရိတ္တသုဘအပ္ပမာဏသုဘသုဘကိဏှဝသေန တီသု ဘူမီသု ဇာယတိ၊ ဒုတိယဇ္ဈာနဝိပါကော၊ တတိယဇ္ဈာနဝိပါကော စ ပရိတ္တာဘာအပ္ပမာဏာဘာအာဘဿရဝသေန တီသု ဘူမီသု၊ ပဌမဇ္ဈာနဝိပါကော ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာဝသေန တီသု ဘူမီသု ဟောတီတိ ဧဝံ စတ္တာရိ စိတ္တာနိ ဧကေကဝသေန တီသု တီသု ဘူမီသု ဇာယန္တိ။

၂၀၆-၉. ဧဝံ ဧတ္တကာနေဝ စိတ္တာနိ ဧတ္တကာသု ဘူမီသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ စိတ္တနိယမဝသေန ဥပ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဧတ္တကာသု ဧဝ ဘူမီသု ဧတ္တကာနေဝ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဘူမိနိယမဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ကုသလာကုသလာ ကာမေ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ကာမေ ကုသလာကုသလာ ဝီသတိ၊ တေသံ ပန္နရသ အဟေတုကာ ပါကာ၊ အာဝဇ္ဇနဒွယဉ္စာတိ သတ္တတိံသေဝ မာနသာ နရကာဒီသု စတူသုပိ အပါယေသု ဇာယရေ။ အဝသေသာနိ ပန သတ္တရသ ကာမာဝစရဝိပါကကိရိယစိတ္တာနိ၊ ပဉ္စတိံသ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရာနီတိ ဒွေပညာသ မာနသာ ကဒာစိပိ တေသု နုပ္ပဇ္ဇန္တိ အဘူမိဘာဝတောတိ အတ္ထော။

အသီတိ ဟဒယာတိ ဝုတ္တာဝသေသာနိ အသီတိ စိတ္တာနိ။ ဃာနာဒိဝိညာဏတ္တယန္တိ ကုသလဝိပါကဃာနာဒိဝိညာဏတ္တယံ။ ‘‘အပုညဇာ ပါကာ’’တိ အကုသလဝိပါကာနံ သဗ္ဗေသမေဝ ဂဟိတတ္တာ ဃာနာဒိဝိညာဏတ္တယံ အဂ္ဂဟိတဝိသေသမ္ပိ ပါရိသေသဉာယေန ကုသလဝိပါကမေဝ ဝိညာယတိ။

၂၁၃. ဒောမနဿန္တိ ဒောမနဿသဟဂတံ။ ကြိယာ စ ဒွေတိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝဇ္ဇိတာ ဒွေ အဟေတုကကိရိယာ။

၂၁၄. ဘူမိဝသေနေဝါတိ ပုဂ္ဂလေ အနာမသိတွာ ကေဝလံ ဘူမိဝသေန။ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန စ ဘူမိဝသေန စ စိတ္တုပ္ပတ္တိံ ဝိဘာဝယေတိ သမ္ဗန္ဓော။

၂၁၆-၈. ပဉ္စဘူမိသူတိ စတုရာပါယမနုဿဝသေန ပဉ္စဘူမီသု။ အဟေတုကာနံ ပဋိသန္ဓိသဒိသတဒာရမ္မဏဝသေန ‘‘သတ္တတိံသေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အညကမ္မေန ပန ဒွိဟေတုကတဒာရမ္မဏဿာပိ သမ္ဘဝတော ဧကစတ္တာလီသ ဟောန္တိ။ အာစရိယဇောတိပါလတ္ထေရဿ အဓိပ္ပါယေန တိဟေတုကဝိပါကေဟိပိ သဒ္ဓိံ ပဉ္စစတ္တာလီသေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဟေတုကဿ ဝုတ္တေဟီတိ အဟေတုကသတ္တဿ ဝုတ္တေဟိ သတ္တတိံသမာနသေဟိ သဟ။ နဝ ကြိယာတိ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ၊ ဟသိတုပ္ပါဒော စာတိ ဣမာနိ အသာဓာရဏကိရိယစိတ္တာနိ နဝ။

၂၂၀-၁. ‘‘စတုပညာသ မာနသာ’’တိ ဝတွာ တေသံ သရူပတော ဒဿနတ္ထံ အာဟ ‘‘ဒွိဟေတုကဿာ’’တိအာဒိ။ ပုန ‘‘စတုပညာသာ’’တိအာဒိ ပန နိဂမနံ။

၂၂၃-၄. ပညာသေဝဿ စိတ္တာနီတိ တိဟေတုကဿ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တစတုပညာသစိတ္တေသု ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဝဇ္ဇာနိ ဧကူနပညာသ၊ သောတာပတ္တိဖလန္တိ ဣမာနိ ပညာသေဝ စိတ္တာနိ အဿ ကာမာဝစရဿ သောတာပန္နဒေဟိနော ဇာယန္တေ။ နဝတိံသေဝါတိ ဧကူနစတ္တာလီသစိတ္တာနိ။ ပဌမံ ဖလန္တိ သောတာပတ္တိဖလံ။

၂၂၅-၈. ဒုတိယဉ္စ ဖလံ ဟိတွာတိ သကဒာဂါမိဖလံ ဟိတွာ။ စ-သဒ္ဒေန သောတာပတ္တိဖလဉ္စ ဟိတွာတိ အတ္ထော။ အတ္တနော ဖလေန သဟ ယာနိ အဋ္ဌစတ္တာလီသ စိတ္တာနိ၊ တာနိ အနာဂါမိဿ သတ္တဿ ဇာယန္တိ။ စတ္တာလီသဉ္စ စတ္တာရီတိ တေဝီသတိ ကာမာဝစရဝိပါကစိတ္တာနိ၊ ဝီသတိ ကိရိယစိတ္တာနိ၊ အရဟတ္တဖလဉ္စာတိ စတုစတ္တာလီသ စိတ္တာနိ။ သကံ သကန္တိ ‘‘သောတာပန္နဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂစိတ္တံ၊ သကဒာဂါမိနော သကဒာဂါမိမဂ္ဂစိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ အတ္တနော အတ္တနော မဂ္ဂစိတ္တံ။ ကသ္မာ ပန တေသံ ဧကေကမေဝ စိတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏာဟိ တေ’’တိ။ ပဉ္စတိံသေဝါတိ သတ္တရသ ကာမရူပါရူပကုသလစိတ္တာနိ၊ ပဋိဃဒွယဝဇ္ဇာနိ ဒသ အကုသလာနိ၊ ရူပဘဝေ လဗ္ဘမာနကာနိ ပဉ္စ အဟေတုကဝိပါကာနိ၊ အာဝဇ္ဇနဒွယံ၊ ပဌမဇ္ဈာနဝိပါကော စာတိ ပဉ္စတိံသ စိတ္တာနိ တီသု ပဌမဇ္ဈာနဘူမီသု ပုထုဇ္ဇနဿ ဇာယန္တိ။

၂၃၂-၅. ဟိတွာ စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေန ပဌမဖလဿ ဂဟဏံ ဒဿေတိ။ တေန အပုညပဉ္စကံ ဟိတွာ ပဌမံ ဖလံ ဂဟေတွာ စာတိ အတ္ထော။ အပုညပဉ္စကန္တိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဝသေန ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ။ တတ္ထာတိ တေသု သောတာပန္နဿ ဝုတ္တေသု။ တတ္ထေဝါတိ သကဒာဂါမိဿ ဝုတ္တေသု။ ပုညဇံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ သန္တီရဏဒွယဉ္စေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော။

၂၃၇. ဧဝံ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနသောတာပန္နာဒိဝသေန စိတ္တသမ္ဘဝံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ တေသမေဝ ဝသေန ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိယံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ဒုတိယဇ္ဈာနတတိယဇ္ဈာနဝိပါကာနံ ဧကသတ္တဿေဝ အသမ္ဘဝေပိ ဒုတိယဇ္ဈာနတလေ နိဗ္ဗတ္တေ ပုထုဇ္ဇနာဒယော ပုထုဇ္ဇနာဒိဘာဝသာမညေန ဧကတော ဂဟေတွာ ‘‘ဒုတိယဇ္ဈာနတတိယဇ္ဈာနပါကတော’’တိ ဝုတ္တံ။

၂၄၂. ပရိတ္တသုဘာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အကနိဋ္ဌာ တတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနဘူမီသု ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ဝုတ္တဂဏနာယ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တေနာဟ ‘‘ပရိတ္တကသုဘာဒီန’’န္တိအာဒိ။

၂၄၇. စတုဝီသတိ စိတ္တာနီတိ အဋ္ဌပရိတ္တကုသလာနိ၊ စတ္တာရိ အရူပကုသလာနိ၊ ပဋိဃဒွယဝဇ္ဇိတာနိ ဒသ အကုသလစိတ္တာနိ၊ ပဌမာရုပ္ပဝိပါကော၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနဉ္စာတိ စတုဝီသတိ စိတ္တာနိ ပဌမာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဇာယန္တိ။

၂၅၀-၃. ဒသ ပဉ္စာတိ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ၊ စတဿော အရူပကိရိယာ၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ၊ ပဌမာရုပ္ပဝိပါကော၊ အရဟတ္တဖလဉ္စာတိ ပန္နရသ စိတ္တာနိ ပဌမာရုပ္ပဘူမိယံ အရဟတော ဟောန္တိ။

တေဝီသာတိ ပဌမာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တေသု စတုဝီသတိစိတ္တေသု အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလဝိပါကဝဇ္ဇာ ဗာဝီသတိ စ ဒုတိယာရုပ္ပဝိပါကော စာတိ တေဝီသတိ ဒုတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဟောန္တိ။ တတ္ထေဝ တိဏ္ဏံ ဖလဋ္ဌသေခါနံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တေသု အကုသလပဉ္စကဝဇ္ဇာနိ အဋ္ဌာရသ၊ တံတံဖလဉ္စာတိ ဧကူနဝီသတိ စိတ္တာနိ ဟောန္တိ။

ကြိယာ ဒွာဒသာတိ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ၊ အာကာသာနဉ္စာယတနဝဇ္ဇိတာ တိဿော အရူပကိရိယာ၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနန္တိ ဒွာဒသ ကိရိယစိတ္တာနိ။ ပါကေကောတိ ဧကော အရူပဝိပါကော။

ဒုတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တေသု ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလဝိပါကဝဇ္ဇာနိ ဧကဝီသတိ၊ အာကိဉ္စညာယတနဝိပါကော စာတိ ဗာဝီသတိ စိတ္တာနိ တတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။

၂၅၄-၆၀. ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တေသု အပုညပဉ္စကဝဇ္ဇာနိ သတ္တရသ၊ ပဌမဖလဉ္စာတိ အဋ္ဌာရသ တတိယာရုပ္ပဘူမိယံ သောတာပန္နဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ တာနီတိ တာနေဝ အဋ္ဌာရသ စိတ္တာနိ။ ‘‘ဌပေတွာ ပဌမံ ဖလ’’န္တိ ဟိ ဝစနတော ဒုတိယဖလံ ပက္ခိပိတွာတိ အယမတ္ထော အဝုတ္တသိဒ္ဓေါ။ န ဟိ သကဒာဂါမိနော သကဒာဂါမိဖလဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဌပေတွာ ဒုတိယံ ဖလ’’န္တိ။ ဧတ္ထာပိ အနာဂါမိဖလံ ပကရဏသိဒ္ဓမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ၊ ဒွေ တတိယစတုတ္ထာရုပ္ပကိရိယာ၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ၊ အာကိဉ္စညာယတနဝိပါကော၊ အရဟတ္တဖလန္တိ တေရသ စိတ္တာနိ တတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ခီဏာသဝဿ ဇာယန္တိ။ တတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တေသု ဒွာဝီသတိစိတ္တေသု အာကိဉ္စညာယတနကုသလဝိပါကဝဇ္ဇာတိ ဝီသတိ၊ နေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကောတိ ဧကဝီသတိ စိတ္တာနိ စတုတ္ထာရုပ္ပဘူမိယံ ပုထုဇ္ဇနဿ ဇာယန္တိ။ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝုတ္တေသု အပုညပဉ္စကဝဇ္ဇာနိ သောဠသ၊ သောတာပတ္တိဖလဉ္စာတိ သတ္တရသ တတ္ထေဝ သောတာပန္နဿ ဟောန္တိ။ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ၊ ဒွေ စ နေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကကိရိယာ၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ၊ အရဟတ္တဖလဉ္စာတိ ဒွာဒသ စိတ္တာနိ တတ္ထေဝ အရဟတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။

၂၆၁-၃. အရူပကုသလာ စေဝ ကိရိယာပိ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ န ပန ဝိပါကာတိ အဓိပ္ပါယော။ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓမရူပီနန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနာဒီသု အရူပီနံ။ ဟေဋ္ဌိမာတိ ဝိညာဏဉ္စာယတနိကာနံ အာကာသာနဉ္စာယတနကုသလဝိပါကာ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ အာကိဉ္စညာယတနိကာနံ အာကာသာနဉ္စာယတနဝိညာဏဉ္စာယတနကုသလဝိပါကာတိ ဧဝမာဒိနာ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ အရူပါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီနဝတော ကိရာ’’တိ။ ကိရာတိ အနုဿုတိယံ။ ဒိဋ္ဌာဒီနဝတောတိ အာရမ္မဏေ၊ ဈာနေ စ ဒိဋ္ဌဒောသတ္တာ။ ကုသလာနုတ္တရာတိ လောကုတ္တရကုသလာ။

၂၆၆. သဗ္ဗော ရူပေါ မဟဂ္ဂတောတိ သဗ္ဗော ရူပါဝစရမဟဂ္ဂတစိတ္တုပ္ပါဒော။ မနောဓာတူတိ ကိရိယာမနောဓာတုဝိပါကမနောဓာတူနံ ကာမဝိပါက-ဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ။

၂၆၉-၇၃. ဧဝံ။ပေ.။ ဟေဋ္ဌိမန္တိ ဒုတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ဝုတ္တေသု ဒုတိယာရုပ္ပတ္တယံ ဌပေတွာ အတ္တနော ပါကေန သဟ တတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ဧကူနစတ္တာလီသ စိတ္တာနိ တတ္ထဝုတ္တေသု တတိယာရုပ္ပတ္တယံ ဌပေတွာ အတ္တနော ပါကေန သဟ သတ္တတိံသာတိ ဧဝံ သေသဒွယေပိ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမံ ဟိတွာ စိတ္တဂဏနာ ဉေယျာ။ အတ္တနော အတ္တနောတိ ပဌမာရုပ္ပဘူမိယံ ပဌမာရုပ္ပဝိပါကော၊ ဒုတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ဒုတိယာရုပ္ပဝိပါကောတိ ဧဝံ အတ္တနော အတ္တနော ဝိပါကာ စတ္တာရော စ အနာသဝါ လောကုတ္တရဝိပါကာတိ ဧဝံ စတူသု အရူပဘူမီသု ဧကေကာယ ဘူမိယာ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝိပါကာ ဇာယန္တိ။ ယာ ကိရိယာ တေရသေဝ သိယုံ၊ တာ သဗ္ဗပဌမာရုပ္ပဘူမိယံ ခီဏာသဝဿ ဇာယန္တေတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဒုတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ခီဏာသဝဿ ပဌမာရုပ္ပကိရိယစိတ္တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒွာဒသေဝ ကြိယာ ဟောန္တိ။ တတိယာရုပ္ပဘူမိယံ ဒုတိယာရုပ္ပကိရိယစိတ္တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဧကာဒသ။ စတုတ္ထာရုပ္ပဘူမိယံ တတိယာရုပ္ပကိရိယစိတ္တံ ဝဇ္ဇေတွာ ဒသေဝ ဝိညေယျာ။

၂၇၄-၅. ဣဒာနိ ကေဝလံ ပုဂ္ဂလဝသေန တေသမေဝ ပုဂ္ဂလာနံ အာဝေဏိကစိတ္တံ ဒဿေတုံ ‘‘အရဟတော ပနာ’’တိအာဒိနာ အရဟတောယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကစိတ္တံ ဒဿေတွာ အနာဂါမိအာဒီနံ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ သကသကဖလစိတ္တံ ပါကဋမေဝါတိ သံခိတ္တံ။ အရဟတောတိ ခီဏာသဝဿ။ အရဟတော ဘာဝေါ အရဟတ္တံ၊ အရဟတ္တဖလန္တိ အတ္ထော။ တဉှိ ‘‘အရီနံ ဟတတ္တာ အရဟာ’’တိအာဒိနာ အရဟန္တ-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တဘာဝေန ‘‘အရဟတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဣဒာနိ တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ သာဓာရဏစိတ္တာနိ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္နဉ္စ ဖလဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

၂၉၀. သုသာရန္တိ အတ္ထဗျဉ္ဇနဝသေန ပရိစ္စဇိတဗ္ဗဿ ဖေဂ္ဂုဿ အဘာဝတော သုဋ္ဌု သာရံ၊ သဗ္ဗသော သာရန္တိ အတ္ထော။ ပရန္တိ သုသာရတ္တာ ဧဝ ပရံ။ သတ္တာနံ ဣဓလောကပရလောကဟိတပဋိစ္ဆာဒကဿ အဝိဇ္ဇန္ဓကာရဿ ဝိဓမနတော မောဟန္ဓကာရပ္ပဒီပံ။ စိန္တေတီတိ အတ္ထဝသေန စိန္တေတိ။ ဝါစေတီတိ ဗျဉ္ဇနဝသေန သဇ္ဈာယတိ။ ရာဂဒောသာနံ မောဟေန သဟ အဝိနာဘာဝတော တဿ အနုပဂမနံ အတ္ထသိဒ္ဓမေဝါတိ ‘‘မောဟန္ဓကာရပ္ပဒီပ’’န္တိ ဝတွာပိ ‘‘နရံ။ပေ.။ နောပယန္တီ’’တိ ရာဂဒောသာနုပဂမနမေဝ ဝုတ္တံ။ ‘‘မောဟန္ဓကာရပ္ပဒီပ’’န္တိ ဝါ ဝစနေနေဝ မောဟဿ အနုပဂမော ဝုတ္တော ဟောတီတိ ရာဂဒောသာနမေဝ အနုပဂမနံ ဝုတ္တံ။ မူလဘူတာနံ ပန တိဏ္ဏံ အနုပဂမနဝစနေန သေသကိလေသာနမ္ပိ အနုပဂမနံ ဝုတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

ဘူမိပုဂ္ဂလစိတ္တုပ္ပတ္တိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

ပဌမော ဘာဂေါ နိဋ္ဌိတော။

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

အဘိဓမ္မာဝတာရ-အဘိနဝဋီကာ

(ဒုတိယော ဘာဂေါ)

၆. ဆဋ္ဌော ပရိစ္ဆေဒော

အာရမ္မဏဝိဘာဂနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၂၉၁-၃. ဧတေသန္တိ ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒာနံ။ နနု စ ‘‘စိတ္တံ စေတသိက’’န္တိအာဒိနာ စိတ္တာဒီနိယေဝ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာနီတိ တာနေဝ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ၊ အာရမ္မဏံ ပန အပ္ပကတံ၊ တံ ကသ္မာ ဣဓ ဝုစ္စတီတိ စောဒနံ မနသိ ကရိတွာ အာဟ ‘‘တေန ဝိနာ နတ္ထိ ဟိ သမ္ဘဝေါ’’တိ။ ယသ္မာ အာရမ္မဏေန ဝိနာ စိတ္တသမ္ဘဝေါ နတ္ထိ၊ န ဟိ အနာရမ္မဏံ စိတ္တံ နာမ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ‘‘တယိဒံ စိတ္တံ ကံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အာသင်္ကာနိဝါရဏတ္ထံ ဣတော ပရံ အာရမ္မဏံ ဒဿယိဿာမီတိ အတ္ထော။ ကတိဝိဓံ ပန တံ အာရမ္မဏံ၊ ကိံ သရူပဉ္စာတိ အာဟ ‘‘ရူပံ သဒ္ဒ’’န္တိအာဒိ။ ဝစနတ္ထံ ပန နေသံ သယမေဝ ဝက္ခတိ။ ဆဠာရမ္မဏကောဝိဒာတိ ဆန္နံ အာရမ္မဏာနံ ဗျာကရဏကုသလာ ဗုဒ္ဓါဒယော။

ဘူတေတိ စတ္တာရော မဟာဘူတေ။ ဥပါဒာယာတိ နိဿာယ။ စတုသမုဋ္ဌိတောတိ ကမ္မာဒီဟိ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သမုဋ္ဌိတော။ နိဒဿိတဗ္ဗံ နိဒဿနံ။ ကိံ တံ? ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ စက္ခုဝိညာဏဿ ဂေါစရဘာဝေါ၊ သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿနော။ ပဋိဟညတိ၊ ပဋိဟနနန္တိ ဝါ ပဋိဃော၊ ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသဟိတေသု စက္ခါဒီနံ နိဿယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ၊ သော သယံ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ၊ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဃောတိ အတ္ထော။ တတ္ထ သယံ သမ္ပတ္တိံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဿ နိဿယဝသေန သမ္ပတ္တိ ဂန္ဓရသဃာနဇိဝှာကာယာနံ။ ဣတရေသံ ဥဘယထာပိ အသမ္ပတ္တိ၊ တသ္မာ ဣဓ အသမ္ပတ္တာနံ ပဋိမုခဘာဝေါ ‘‘ပဋိဃော’’တိ ဝုစ္စတိ။ သဟ ပဋိဃေနာတိ သပ္ပဋိဃော၊ သနိဒဿနော စ သော သပ္ပဋိဃော စာတိ သနိဒဿနသပ္ပဋိဃော။ ဧတ္ထာဟ – ယဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ အတ္ထိ၊ သော သနိဒဿနော၊ စက္ခုဝိညာဏဂေါစရဘာဝေါဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ။ တဿ စ ရူပါယတနတော အနညတ္တာ ကထံ သဟ နိဒဿနေန သနိဒဿနောတိ ယုဇ္ဇတီတိ? ဝုစ္စတေ – အနညတ္တေပိ တဿ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဟ နိဒဿနေန သနိဒဿန’’န္တိ။ ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော ဝိသေသော၊ သော အညံ ဝိယ ကတွာ ဥပစာရိတုံ ယုတ္တော။ ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတိ။ ရူပါရမ္မဏသညိတောတိ အယံ ဧဝရူပေါ ဝဏ္ဏော ရူပါရမ္မဏန္တိ သညိတော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စတ္တာရော မဟာဘူတေ ဥပါဒာယ တေ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တမာနော ကမ္မသမုဋ္ဌာနော စိတ္တသမုဋ္ဌာနော ဥတုသမုဋ္ဌာနော အာဟာရသမုဋ္ဌာနော စ နီလာဒိဝသေန ဒိဿမာနော ဣန္ဒြိယေဟိ ဃဋ္ဋေန္တော စ ဝဏ္ဏော ရူပါရမ္မဏံ နာမာတိ။

၂၉၄-၇. စိတ္တဉ္စ ဥတု စ စိတ္တောတု၊ တေဟိ သမ္ဘဝတိ၊ တေ ဝါ သမ္ဘဝါ ပစ္စယာ ဣမဿာတိ စိတ္တောတုသမ္ဘဝေါ။ သဟ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဝိညာဏေန ပဝတ္တော သဒ္ဒော သဝိညာဏကသဒ္ဒော၊ သဝိညာဏကသဒ္ဒော ပန န ကေဝလံ သဝိညာဏကသန္တာနပ္ပဝတ္တောဝ ကုစ္ဆိသဒ္ဒာဒိဝသေန တဿ ဥတုသမုဋ္ဌိတဿာပိ သမ္ဘဝတော။

ဓရီယတီတိ ကလာပပရမ္ပရာယ သန္ဓာရီယတိ။ သူစနတောတိ အတ္တနော ဝတ္ထုဿ သုပါကဋကရဏတော။ ဂန္ဓော ဟိ ‘‘ဣဒံ သုဂန္ဓံ၊ ဣဒံ ဒုဂ္ဂန္ဓ’’န္တိ ပကာသေတိ၊ ပဋိစ္ဆန္နပုပ္ဖဖလာဒီနိ ‘‘ဣဒမေတ္ထ အတ္ထီ’’တိ ပေသုညံ ကရောန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ။

ရသမာနာတိ အဿာဒဝသေန တုဿမာနာ။ ရသန္တီတိ အသန္တိ၊ အနုဘဝန္တီတိ အတ္ထော။ ဧတ္ထ ရ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော။ ဧဝဉှိ ‘‘ရသမာနာ နံ အသန္တီတိ ရသော’’တိ နိရုတ္တိနယော သုန္ဒရော ဟောတိ။ ဣတရထာ ‘‘ရသန္တိ အဿာဒေန္တီ’’တိ ဝုစ္စမာနေ ‘‘ရသမာနာ’’တိ ဣဒံ နိရတ္ထကမေဝ သိယာ။ အထ ဝါ ‘‘ရသမာနာ’’တိ ဣတော ရ-ကာရံ၊ ‘‘ရသန္တီ’’တိ ဣတော သ-ကာရဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ရသော’’တိ နိရုတ္တိနယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

၂၉၈. ဖုသီယတီတိ ဃဋ္ဋီယတိ။ ကိံ တံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပထဝီတေဇဝါယဝေါ’’တိ။ ဣမိနာ ဓာတုတ္တယမေဝ ကာယဝိညာဏဝိညေယျဘာဝသင်္ခါတဖောဋ္ဌဗ္ဗံ နာမ၊ န အညန္တိ ဒဿေတိ။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ အာပေါဓာတု န ဂဟိတာ၊ နနု သီတတာ ဖုသိတွာ ဂယှတိ၊ သာ စ အာပေါဓာတု ဧဝါတိ? သစ္စံ ဂယှတိ၊ န ပန အာပေါဓာတု၊ ကိဉ္စရဟိ တေဇောဓာတု ဧဝ။ မန္ဒေ ဟိ ဥဏှဘာဝေ သီတဝုဒ္ဓိ၊ န သီတတာ နာမ ကောစိ ဂုဏော အတ္ထိ။ ကေဝလံ ပန ဥဏှဘာဝဿ မန္ဒတာယ သီတတာဘိမာနော။ ကထံ ပနေတံ ဝိညာတဗ္ဗန္တိ စေ? သီတဝုဒ္ဓိယာ အနဝဋ္ဌိတဘာဝတော ပါရာပါရေ ဝိယ။ တထာ ဟိ ဃမ္မကာလေ အာတပေ ဌတွာ ဆာယံ ပဝိဋ္ဌာနံ သီတဝုဒ္ဓိ ဟောတိ၊ တတ္ထေဝ ပထဝီဂဗ္ဘတော ဥဋ္ဌိတာနံ ဥဏှဝုဒ္ဓိ စ။ ကိဉ္စရဟိ ဟိမပါတသမယာဒီသု သီတဿ ပရိပါစကတ္တဒဿနတော စ တေဇောဓာတု ဧဝ သီတတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယဒိ စ သီတတာ အာပေါဓာတု သိယာ၊ ဧကသ္မိံ ကလာပေ ဥဏှဘာဝေန သဒ္ဓိံ ဥပလဗ္ဘေယျ ဒွိန္နံ ဓာတူနံ အဝိနိဗ္ဘောဂပ္ပဝတ္တိတော၊ န စ ပနေဝံ ဥပလဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဉာယတိ ‘‘န အာပေါဓာတု သီတတာ’’တိ။ ဣဒံ စတုမဟာဘူတာနံ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိတံ ဣစ္ဆန္တာနံ ဥတ္တရံ၊ အနိစ္ဆန္တာနမ္ပိ ပန စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဧကသ္မိံ ကလာပေ ကိစ္စဒဿနေန သဘာဂဝုတ္တိတာယ သာဓိတာယ ဣဒမေဝ ဥတ္တရံ။ ကေစိ ပန ‘‘ဝါယောဓာတု သီတတာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေသမ္ပိ ဣဒမေဝ ဥတ္တရံ။ ယဒိ ဝါယောဓာတု သီတတာ သိယာ၊ ဧကသ္မိံ ကလာပေ ဥဏှဘာဝေန သဒ္ဓိံ ဥပလဗ္ဘေယျ၊ န စ ပနေဝံ ဥပလဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဝိညာယတိ ‘‘န ဝါယောဓာတု သီတတာ’’တိ။ ယေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဒြဝတာ အာပေါဓာတု၊ သာ စ ဖုသိတွာ ဂယှတီ’’တိ၊ တေ ဝတ္တဗ္ဗာ ‘‘ဒြဝဘာဝေါပိ နာမ ဖုသီယတီတိ ဣဒံ အာယသ္မန္တာနံ အဓိမာနမတ္တံ သဏ္ဌာနေ ဝိယာ’’တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

‘‘ဒြဝဘာသဟဝုတ္တီနိ၊ တီဏိ ဘူတာနိ သမ္ဖုသံ;

ဒြဝတံ သမ္ဖုသာမီတိ၊ လောကောယမဘိမညတိ။

‘‘ဘူတေ ဖုသိတွာ သဏ္ဌာနံ၊ မနသာ ဂယှတေ ယထာ;

ပစ္စက္ခတော ဖုသာမီတိ၊ ဉာတဗ္ဗာ ဒြဝတာ တထာ’’တိ။

၂၉၉. သဗ္ဗံ နာမန္တိ သဗ္ဗံ စိတ္တစေတသိကနိဗ္ဗာနသမ္မတံ နာမံ။ စိတ္တစေတသိကဉှိ အာရမ္မဏံ ပတိ နမနတော နာမံ။ နိဗ္ဗာနံ ပန စိတ္တစေတသိကဿ အတ္တာနံ ပတိ နာမနတော နာမံ။ ရူပန္တိ နိပ္ဖန္နရူပံ။ ကိံ အဝိသေသေနာတိ စေ၊ နောတိ အာဟ ‘‘ဟိတွာ ရူပါဒိပဉ္စက’’န္တိ။ လက္ခဏာနီတိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏာနိ။ ပညတ္တီတိ နာမုပါဒာယဝသေန ဒုဝိဓာ ပညတ္တိ။

၃၀၀. ဣမာနိ ပန ဆဗ္ဗိဓာနိ အာရမ္မဏာနိ သဗ္ဗာနိ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘန္တိ၊ ဥဒာဟု ကတ္ထစိ ကာနိစီတိ အာဟ ‘‘ဆဠာရမ္မဏာနီ’’တိအာဒိ။ တီဏိ ရူပေတိ ရူပါဝစရဘူမိယံ ရူပသဒ္ဒဓမ္မဝသေန တီဏိ အာရမ္မဏာနိ လဗ္ဘန္တိ။ ဃာနာဒိတ္တယဿ ပန တတ္ထ အဘာဝတော ဂန္ဓာရမ္မဏာဒီနိ ဓမ္မာရမ္မဏတော ဝိသုံ န လဗ္ဘန္တိ။ အရူပဘဝေ ပန သဗ္ဗသော ရူပါနံ အဘာဝတော ဧကံ ဓမ္မာရမ္မဏမေဝ လဗ္ဘတိ၊ န အညန္တိ အာဟ ‘‘အရူပေ ဓမ္မာရမ္မဏမေကက’’န္တိ။ နနု စ အရူပဘဝတော စဝိတွာ ကာမဘဝေ နိဗ္ဗတ္တန္တာနံ အရူပဘဝေယေဝ ဂတိနိမိတ္တဝသေန ရူပါရမ္မဏံ ဥပဋ္ဌာတီတိ? သစ္စံ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တံ ပန ကာမဘဝေယေဝ အာရမ္မဏံ။ ဥပပဇ္ဇိတဗ္ဗဘဝသ္မိဉှိ ဝဏ္ဏော ဂတိနိမိတ္တဝသေန ဥပဋ္ဌာတိ။

၃၀၁-၂. ဧဝံ ဆ အာရမ္မဏာနိ သရူပတော၊ ပဝတ္တိပ္ပဘေဒတော စ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ တေသု အဘယဂိရိဝါသီနံ ကိဉ္စိ ဝိပ္ပဋိပတ္တိံ ဒဿေတွာ တံ ပဋိက္ခိပိတုံ ‘‘ခဏဝတ္ထုပရိတ္တတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ခဏဝတ္ထုပရိတ္တတ္တာတိ ခဏဿ စေဝ ဝတ္ထုနော စ ပရိတ္တတ္တာ။ ယေ ရူပါဒယောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ယေသန္တိ ယေသံ အာစရိယာနံ လဒ္ဓိ။ ယေသန္တိ ဝါ ဓမ္မာရမ္မဏေန သဟ သမ္ဗန္ဓီဘာဝတော၊ ဝုတ္တံ ဝဝတ္ထာပကတ္တာ စ။ တေ ဟိ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝဝတ္ထာပေန္တော အတ္တနာ သဟ တံ သမ္ဗန္ဓေန္တိ၊ တသ္မာ ဓမ္မာရမ္မဏေန သဟ သမ္ဗန္ဓီဘာဝါပေက္ခါယ ‘‘ယေသ’’န္တိ သာမိဝစနန္တိ။ ဣမိနာ ပန ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယေ ရူပါဒယော ပဉ္စ အာရမ္မဏာ သန္တတ္တအယောဂုဠေ ပတိတဇလဗိန္ဒု ဝိယ ပရိတ္တက္ခဏိကာ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ အသက္ကုဏေယျဂ္ဂဟဏာ ပရမာဏု ဝိယ ပရိတ္တဝတ္ထုကာ၊ တတော စ သကသကဝိညာဏာနံ အာပါထံ န ဂစ္ဆန္တိ၊ ကေဝလံ ပန မနောဝိညာဏဿေဝ ဂေါစရာ၊ တေ ဓမ္မာရမ္မဏံ နာမာတိ ယေသံ လဒ္ဓိ၊ တေ ယေသံ ဝါ ဓမ္မာရမ္မဏံ နာမာတိ။ ဧတေနေဝ စ အတီတာနာဂတဘာဝေန အတိဒူရအစ္စာသန္နဘာဝေန၊ ကုဋ္ဋာဒိအန္တရိတာဘာဝေန စ အာပါထံ အနာဂစ္ဆန္တာနမ္ပိ ရူပါဒီနံ သင်္ဂဟော ကတော ဟောတီတိ။ ဧဝံလဒ္ဓိကာ ပန တေ –

‘‘ဣမေသံ ခေါ၊ အာဝုသော၊ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ နာနာဝိသယာနံ နာနာဂေါစရာနံ န အညမညဿ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောန္တာနံ မနော ပဋိဿရဏံ၊ မနော စ နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၅) –

ဣဒံ သုတ္တံ အာဟရိတွာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တေ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာဝါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာဝါတိ န အနုဝတ္တိတဗ္ဗာ။ အညမည။ပေ.။ ဘောန္တာနန္တိ စက္ခုန္ဒြိယံ သောတိန္ဒြိယဿ ဂေါစရံ န ပစ္စနုဘောတိ၊ တထာ ‘‘သောတိန္ဒြိယံ စက္ခုန္ဒြိယဿာ’’တိအာဒိနာ အညမညဿ အာရမ္မဏံ နေဝ ပစ္စနုဘောန္တာနံ နာနုဘဝန္တာနံ န ဂဏှန္တာနံ။ တေသန္တိ တေသံ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ။

၃၀၃. တဉ္စ ဂေါစရံ မနော ပစ္စနုဘောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ တံ ရူပါဒိပဉ္စဝိဓံ အာရမ္မဏံ စ-သဒ္ဒေန ဓမ္မာရမ္မဏဉ္စ မနော ပစ္စနုဘောတိ၊ စိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ အတ္ထော။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယဒိ စက္ခါဒီနမာပါထဂတာနိ ဝိနာ အဝသေသာ ဓမ္မာရမ္မဏာ ဟောန္တိ၊ တဒာ တံဝိသယံ စိတ္တံ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယံ ပစ္စနုဘောန္တံ နာမ န ဟောတိ၊ အတ္တနောယေဝ ပန ဝိသယံ ပစ္စနုဘောန္တံ နာမ ဟောတိ။ ဧဝဉ္စ သတိ မနောဝ တေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီတိ ဒုပ္ပရိဟာရိယံ ဘဝေယျ၊ န စ တံ သုတ္တဝစနံ သက္ကာ အတိက္ကမေတုံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တနယေန စက္ခါဒီနံ အနာပါထဂတာပိ မနောဂေါစရာ ရူပါဒယော ရူပါဒိအာရမ္မဏာနေဝ ဟောန္တိ၊ န ဓမ္မာရမ္မဏာတိ။ ယဒိ ရူပါရမ္မဏံ စိတ္တံ အတ္တနော ဝိသယံ နာနုဘောတိ၊ ပရဝိသယမေဝ အနုဘောတိ၊ ကထံ ဒဿနာဒိကိစ္စံ န ကရောတိ? တံတံကိစ္စာနံ နိဿယဘူတဿ ဝတ္ထုနော အနိဿိတတ္တာ။ ကထဉ္စရဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယံ ပစ္စနုဘောတိ နာမ? ဒဿနာဒိကိစ္စဿ အကရဏေပိ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ဒိဋ္ဌာဒိအာကာရဿေဝ ဂဟဏတော ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယံ ပစ္စနုဘောတိ နာမ။ ယဒိ ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ဒိဋ္ဌာဒိအာကာရံ န ဂဏှာတိ၊ ရူပါဒီနံ နီလတ္တာဒိဝသေန ဇာနနံ မနောဝိညာဏမေဝ ကရောတိ၊ န ပဉ္စဝိညာဏာနီတိ တထာ ဇာနနမေဝ န ဟောတိ။ တဿ ပန အတ္ထိတာယေဝေတံ ဝိညာတဗ္ဗံ – အနာပါထဂတရူပါဒာရမ္မဏံ စိတ္တံ အတ္တနော ဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ နာမ။ အထ ခေါ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယမေဝ ပစ္စနုဘောတီတိ။ အထ သိယာ၊ န မယံ စိတ္တဿ ပဉ္စိန္ဒြိယဝိသယာနုဘဝနံ ပဋိက္ခိပါမ၊ တဿ ပန အနုဘဝနံ ဒဿနာဒိကိစ္စဝိရဟေန ဓမ္မာရမ္မဏဝသေနေဝါတိ စေ? တမ္ပိ န၊ သုတ္တေ တထာ အာဂတဋ္ဌာနဿ အဘာဝတော။ ယဒိ ဟိ စိတ္တံ ဒဿနာဒိကိစ္စဝိရဟေန ပဉ္စိန္ဒြိယဝိသယံ ဓမ္မာရမ္မဏဝသေနေဝ ပစ္စနုဘောတိ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယံ ပစ္စနုဘဝမာနာ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုပိ ဓမ္မာရမ္မဏာယေဝ သိယာ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘ဓမ္မာယတနံ မနောဓာတုယာ စ မနောဝိညာဏဓာတုယာ စ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ပဋ္ဌာနေ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ တထာ ပန အဝတွာ –

‘‘ရူပါယတနံ သဒ္ဒာယတနံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ မနောဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂)၊

‘‘ရူပါယတနံ။ပေ.။ ဓမ္မာယတနံ မနောဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂) –

ဝုတ္တတ္တာ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယံ ပစ္စနုဘောန္တီ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတု တံပဉ္စိန္ဒြိယာနံ ဝိသယဝသေန ပစ္စနုဘောတိ၊ န ဓမ္မာယတနဝသေနာတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ။

၃၀၄-၅. ဧဝံ ဧကေနာကာရေန ပဋိက္ခေပဝိဓိံ ဒဿေတွာ ပုန အပရေနပိ ကာရဏေန ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခါဒီ’’တိအာဒိ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ဒိဗ္ဗသောတဉာဏဂ္ဂဟဏံ။ ဣတိပိ န ယုဇ္ဇတီတိ န ကေဝလံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေနေဝ ကာရဏေန၊ အထ ခေါ ဣမိနာပိ ကာရဏေန န ယုဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယဒိပိ စက္ခါဒီနံ အနာပါထဂတရူပါဒီနိ ဓမ္မာရမ္မဏာ နာမ ဟောန္တိ၊ တဒာ ဒိဗ္ဗစက္ခါဒီနိ ရူပါဒိအာရမ္မဏာနိ န သိယုံ တေသံ ပသာဒဝိသယာနံ ရူပသဒ္ဒာနံ ပရိဂ္ဂဏှနတော၊ ဧဝဉ္စ သတိ သုတ္တေသု ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတာနံ ဓမ္မာရမ္မဏတာဝ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ န ရူပါဒိအာရမ္မဏတာ၊ ဝုတ္တာ စ သာ၊ တသ္မာ စက္ခါဒီနံ အဝိသယာ ရူပါဒယော ရူပါဒာရမ္မဏာနေဝ၊ န ဓမ္မာရမ္မဏာတိ။ တေနေဝ စ ဓမ္မသင်္ဂဟေပိ –

‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ သဒ္ဒာရမ္မဏံ ဝါ ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဝါ ရသာရမ္မဏံ ဝါ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဝါ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ၊ ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘ၊ တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ။ပေ.။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) –

ဝုတ္တံ။ ကိဉ္စ အနာပါထဂတာနံ ဓမ္မာရမ္မဏတ္တေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ န ဟောတီတိ အာပဇ္ဇတီတိ။ ဧဝံ သတီတိ ယဒိ ကဒာစိ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ဟုတွာ ကဒာစိ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ ကဒာစိ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဟုတွာ ကဒာစိ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ တဒာ တေသံ ရူပါဒိအာရမ္မဏာနံ နိယမောပိ ကထံ ဘဝေ ‘‘ဣဒံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ၊ ဣဒံ ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တိ နိယမော န ဘဝေယျ၊ အာရမ္မဏသင်္ကရော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော။

၃၀၆. ဧဝံ ဆဗ္ဗိဓံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိဿ အနန္တရဘေဒံ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိတ္တိကဝသေန ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ အာရမ္မဏ’’န္တိအာဒိ။ ဆဗ္ဗိဓံ ပရိတ္တတ္တိကာဒိကံ တံ ဧတံ သဗ္ဗံ အာရမ္မဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ပရိတ္တတ္တိကာဒီနန္တိ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကာဒီနံ။ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကော ဟိ ဣဓ ‘‘ပရိတ္တတ္တိကော’’တိ ဝုတ္တော မဇ္ဈပဒလောပဝသေန။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကော အတီတာရမ္မဏတ္တိကော အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကောတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ တိကာနံ သင်္ဂဟော။ တတ္ထ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ ဧဝမာဂတော ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကော။ အာဒိပဒဝသေန ‘‘မဂ္ဂါရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ မဂ္ဂဟေတုကာ ဓမ္မာ၊ မဂ္ဂါဓိပတိနော ဓမ္မာ’’တိ ဧဝမာဂတော မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကော။ ‘‘အတီတာရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ အနာဂတာရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ ဧဝမာဂတော အတီတာရမ္မဏတ္တိကော။ ‘‘အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ ဓမ္မာ၊ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ ဧဝမာဂတော အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

၃၀၇-၉. ကြိယာဟေတုဒွယန္တိ အဟေတုကကိရိယဒွယံ ဟသိတုပ္ပါဒမနောဓာတု ဣတရဿ မဟဂ္ဂတာဒိအာရမ္မဏတာဝသေနာပိ ဝက္ခမာနတ္တာ။ ‘‘ဣဋ္ဌာဒိဘေဒာ’’တိအာဒိ ပရိတ္တာရမ္မဏဘာဝဝိဘာဝနံ။ ဣဋ္ဌာဒိဘေဒာတိ ဣဋ္ဌဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တအနိဋ္ဌအနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဘေဒာ။ ပဋိပါဋိယာတိ ‘‘ရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ၊ သဒ္ဒော သောတဝိညာဏဿာ’’တိအာဒိနာ အနုက္ကမတော။ ရူပါဒိ။ပေ.။ တ္တယဿ တူတိ ကိရိယာမနောဓာတုယာ စေဝ ကုသလာကုသလဝိပါကဝိဘာဂဝသေန ဒွိန္နံ မနောဓာတူနဉ္စ သဗ္ဗံ ရူပါဒိပဉ္စကဂေါစရံ။ တာ ဟိ ဟဒယဝတ္ထုံ နိဿာယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပုရိမပစ္ဆိမာ ဟုတွာ နိယတာ ရူပါဒီနေဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တန္တိ။

၃၁၁. ကာမဓာတုယန္တိ ကာမဘဝေ။ တတ္ထ ဟိ နေသံ သဗ္ဗေသံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနိ ဥပလဗ္ဘန္တိ။ စတ္တာရီတိ တေသွေဝ ကိရိယာမနောဓာတု၊ ကုသလဝိပါကစက္ခုသောတဝိညာဏာနိ၊ တထာ သမ္ပဋိစ္ဆနန္တိ ဣမာနိ စတ္တာရိ စိတ္တာနိ။ သေသာနိ ပန ဝတ္ထာရမ္မဏာဘာဝေန တတ္ထ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ။ နေဝ ကိဉ္စီတိ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ သဗ္ဗသော အဘာဝတော ဧတေသု ကိဉ္စိ န ဇာယတိ။

၃၁၂-၃. ‘‘မဟာပါကာန’’န္တိအာဒိ ပဌမပရိစ္ဆေဒေ ဝုတ္တတ္ထမေဝ။ ပဋုပ္ပန္နာတိ ပစ္စုပ္ပန္နာ။

၃၁၄. ဧဝံ ပရိတ္တာရမ္မဏေ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏေ အပ္ပမာဏာရမ္မဏေ စ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုတိယာရုပ္ပစိတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဒုတိယာရုပ္ပစိတ္တံ ပဌမာရုပ္ပါရမ္မဏတော၊ စတုတ္ထာရုပ္ပံ တတိယာရုပ္ပါရမ္မဏတော မဟဂ္ဂတာရမ္မဏံ။ ဆဗ္ဗိဓန္တိ ကုသလဝိပါကကိရိယာဝသေန ပစ္စေကံ တိဝိဓတာယ ဆပ္ပကာရံ။

၃၁၆-၂၀. ဉာဏံ ပရိဟီနံ ဧတေသံ၊ ဉာဏတော ပရိဟီနာတိ ဝါ ဉာဏဟီနာ။ ပရိတ္တာရမ္မဏာ။ပေ.။ ဟောန္တိ တေတိ အဋ္ဌ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ သေခပုထုဇ္ဇနခီဏာသဝါနံ ကဒာစိ နိရုဿုက္ကဘာဝေန အာဒရာကရဏဝသေန အကမ္မညသရီရတာအညဝိဟိတတာဟိ ဝါ အသက္ကစ္စဒာနပစ္စဝေက္ခဏဓမ္မဿဝနာဒီသု အတိပဂုဏဝိပဿနာယ စ ကာမာဝစရဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိကာလေ ပရိတ္တာရမ္မဏာ။ အတိပဂုဏာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏာ။ ကသိဏနိမိတ္တာဒိပညတ္တိပစ္စဝေက္ခဏကာလေ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗာ။ အကုသလေသု စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ စတုပညာသကာမာဝစရဓမ္မာနံ၊ ရူပဿ စ ‘‘အတ္တာ သတ္တော’’တိ ပရာမသနအဿာဒနာဘိနန္ဒနကာလေ ပရိတ္တာရမ္မဏာ။ တေနေဝါကာရေန သတ္တဝီသတိမဟဂ္ဂတဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တကာလေ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏာ။ ပဏ္ဏတ္တိဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနကာလေ သိယာ နဝတ္တဗ္ဗာ ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဝသေန။ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာနိ တေယေဝ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ဝိနာ ပရာမာသေန အဿာဒနာဘိနန္ဒနဝသေန ပဝတ္တိယံ၊ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တာနိ ဒောမနဿဝသေန ပဝတ္တိယံ၊ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တံ ဒွေဠှကဘာဝေန၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ ဝိက္ခိပနဝသေန၊ အဝူပသမဝသေန စ ပဝတ္တိယံ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတနဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကြိယတောပိ စ တထာတိ ကိရိယစိတ္တတောပိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ စတ္တာရောတိ အတ္ထော။ ကြိယာဝေါဋ္ဌဗ္ဗနန္တိ သရူပကထနမေတံ၊ န ပန ကုသလာကုသလဝိပါကဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ။

တိဝိဓော ဟောတိ ဂေါစရောတိ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတအပ္ပမာဏဝသေန တိဝိဓောပိ ဂေါစရော ဟောတိ။ ကထံ? ကုသလကိရိယာဝသေန အဋ္ဌ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ သေခပုထုဇ္ဇနခီဏာသဝါနံ သက္ကစ္စဒာနပစ္စဝေက္ခဏဓမ္မဿဝနဝိပဿနာဒီသု ကာမာဝစရဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တကာလေ ကာမာဝစရာရမ္မဏိကအဘိညာယ ပရိကမ္မာနုလောမကာလေ စ ပရိတ္တာရမ္မဏာ။ ပဌမဇ္ဈာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏကာလေ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏဈာနာဒီနံ ပရိကမ္မကာလေ မဟဂ္ဂတဓမ္မေ အာရဗ္ဘ သမ္မသနကာလေ စ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏာ ဟောန္တိ။ ယထာလာဘံ ဂေါတြဘုဝေါဒာနကာလေ ပန လောကုတ္တရံ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာဘိညာယ ပရိကမ္မကာလေ စ အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ။ ပဏ္ဏတ္တိပစ္စဝေက္ခဏကာလေ ပဏ္ဏတ္တာရမ္မဏိကဈာနာဘိညာနံ ပရိကမ္မကာလေ စ နဝတ္တဗ္ဗာ။ အဘိညာဒွယဿ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏတံ သတ္တရသမပရိစ္ဆေဒေ ဝက္ခတိ။ ကိရိယာဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ ယထာဝုတ္တဓမ္မာနံ တံတံအာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ပုရေစရံ ဟုတွာ တံ တဒေဝ အာဝဇ္ဇန္တံ ပဝတ္တတီတိ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ။ ပဉ္စဒွာရေ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ပဝတ္တိယံ ပရိတ္တာရမ္မဏမေဝ။

ဝုတ္တာဝသေသာနီတိ ယထာဝုတ္တေဟိ အဝသိဋ္ဌာနိ ပန္နရသ ရူပါဝစရာနိ ပဌမတတိယာနိ၊ ဆ အရူပါဝစရကုသလဝိပါကကိရိယစိတ္တာနီတိ ဧကဝီသတိ စိတ္တာနိ။ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာနီတိ ပရိတ္တာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗဿ ကသိဏာဒိနိမိတ္တသတ္တပညတ္တိအာကာသဝိညာဏာဘာဝဿ အာရမ္မဏကရဏတော နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာနိ။

ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကံ သမတ္တံ။

၃၂၁-၂. ဧဝံ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကဝသေန ဝိသယီဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ယသ္မာ အပ္ပမာဏာရမ္မဏနိဒ္ဒေသေနေဝ မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကသင်္ဂဟိတောပိ ဝိသယီဝိဘာဂေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ ပဟာယ အတီတာရမ္မဏတ္တိကဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဒုတိယာရုပ္ပစိတ္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဒုတိယာရုပ္ပစိတ္တံ အတီတဿ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿ အာရမ္မဏကရဏတော၊ စတုတ္ထာရုပ္ပံ တတိယာရုပ္ပဿ အာရမ္မဏကရဏတော ဧကန္တအတီတာရမ္မဏံ။ ပစ္စုပ္ပန္နာဝ ဂေါစရာတိ ရူပါဒိမှိ ဓရမာနေယေဝ ပဉ္စဒွာရိကစိတ္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော။ အနာဂတာရမ္မဏံ ပန နိယတံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ အနာဂတံသဉာဏဿပိ ပဉ္စမဇ္ဈာနတော အဘိန္နတ္တာ။

၃၂၄-၆. သိယာ။ပေ.။ နာဂတဂေါစရာတိ အဋ္ဌ တာဝ မဟာဝိပါကာ ဒေဝမနုဿာနံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေ ကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အတီတာရမ္မဏာ။ ဘဝင်္ဂစုတိကာလေပိ ဧသေဝ နယော။ ဂတိနိမိတ္တံ ပန ကဒာစိ ကမ္မနိမိတ္တဉ္စ အာရဗ္ဘ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေ၊ တဒနန္တရံ ဘဝင်္ဂကာလေ စ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ၊ တထာ ပဉ္စဒွာရေ တဒာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တိယံ။ မနောဒွာရေ ပန အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနံ ဇဝနာနံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တိယံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ။ ကုသလာကုသလဝိပါကာဟေတုကဥပေက္ခါသဟဂတမနောဝိညာဏဓာတုဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။ ကေဝလဉှိ တာ ယထာက္ကမံ မနုဿေသု ဇစ္စန္ဓာဒီနံ၊ အပါယေသု စ သဗ္ဗေသံ ပဋိသန္ဓိ ဟောန္တိ။ ပဉ္စဒွာရေ စ သန္တီရဏကာလေ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာဝ ဟောန္တီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ သောမနဿသဟဂတာ ပန ပဉ္စဒွာရေ သန္တီရဏဝသေန၊ တဒာရမ္မဏဝသေန စ ပဝတ္တိကာလေ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ၊ မနောဒွာရေ စ တဒာရမ္မဏကာလေ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တံ ပန ခီဏာသဝါနံ ပဉ္စဒွာရေ ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌာကာရံ ကုရုမာနာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ မနောဒွာရေ အတီတာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ဟသိတုပ္ပါဒဝသေန ပဝတ္တိယံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ။ ‘‘ကုသလာကုသလာ’’တိအာဒီသု ကုသလေသု တာဝ စတ္တာရော ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ၊ အတီတာဒိဘေဒာနိ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ သမ္မသနကာလေ၊ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ၊ အတီတာဒိအာရမ္မဏိကအဘိညာနံ ပရိကမ္မကာလေ စ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ။ ပညတ္တိနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏကာလေ၊ ဂေါတြဘုဝေါဒာနကာလေ၊ ပညတ္တိနိဗ္ဗာနာရမ္မဏိကအဘိညာနံ ပရိကမ္မာဒိကာလေ စ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ။ ပညတ္တိနိဗ္ဗာနာနိ ဟိ ဣဓ အတီတာဒိကာလဝသေန နဝတ္တဗ္ဗာနီတိ တဒာရမ္မဏာနိ အတီတာရမ္မဏာဒိဝသေန နဝတ္တဗ္ဗာနိ။ တေနာဟ ‘‘သန္တပညတ္တိကာလေပီ’’တိ၊ ယထာသမ္ဘဝံ သန္တဿ နိဗ္ဗာနဿ၊ ပညတ္တိယာ စ အာရမ္မဏကရဏကာလေတိ အတ္ထော။ ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘သန္တေ ပညတ္တိကာလေသူ’’တိ လိခန္တိ၊ သော အပါဌော။ တဿ ပန အပါဌဘာဝံ အဇာနန္တာ အတ္ထဟာနိမ္ပိ အသလ္လက္ခေတွာ ဝစနဝိပလ္လာသဝသေန ပညတ္တိကာလသ္မိံ သတီတိ အတ္ထံ လိခန္တိ။ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာနိပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ ကေဝလဉှိ တေသံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာနိ နတ္ထိ။ ဉာဏဝိရဟေန လောကုတ္တရဓမ္မာရမ္မဏေ အသမတ္ထဘာဝတောတိ အယမေဝ ဝိသေသော။

အကုသလေသု စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ အတီတာဒိဘေဒာနံ တေဘူမကဓမ္မာနံ အဿာဒနာဘိနန္ဒနပရာမသနကာလေ အတီတာဒိအာရမ္မဏာ။ တထေဝ ပညတ္တိံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိကာလေ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ။ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ကေဝလဉှိ တတ္ထ ပရာမာသဂ္ဂဟဏံ နတ္ထိ။ ဒွေ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ အတီတာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ဒုဿနကာလေ အတီတာဒိအာရမ္မဏာ၊ ပဏ္ဏတ္တိံ အာရဗ္ဘ ဒုဿနကာလေ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ။ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တာ တေသု ဓမ္မေသု အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေန စ အဝူပသမဝိက္ခေပဝသေန စ ပဝတ္တိယံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နနဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ။ ကိရိယာသု အဋ္ဌ သဟေတုကစိတ္တုပ္ပါဒာ ကုသလစိတ္တုပ္ပါဒဂတိကာ ဧဝ။ တတ္ထ ဟိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ ကုသလေသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တေဟိ၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေဟိ သမာနာ။ ကေဝလံ ပန တေ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဣမေ ခီဏာသဝါနန္တိ အယမေဝေတ္ထ ဝိသေသော။ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ပန ဥပေက္ခါသဟဂတာ ပဉ္စဒွာရေ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ပဝတ္တိယံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ၊ မနောဒွာရေ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာနဉ္စေဝ ပညတ္တိနိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနဉ္စ ဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နနဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ။ အဘိညာဒွယဿ အတီတာဒိအာရမ္မဏတံ ဝက္ခတိ။ နဝတ္တဗ္ဗာ။ပေ.။ အာဒိနာတိ ကသိဏနိမိတ္တာဒိပညတ္တာရမ္မဏတ္တာ အတီတာရမ္မဏာဒိနာ နဝတ္တဗ္ဗာ။

၃၂၇. ကြိယာ ပဉ္စာတိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ စတဿော၊ အဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဥပေက္ခါသဟဂတာတိ ဣမာ ပဉ္စ ကိရိယာ။ ရူပတော ပဉ္စမီ ကြိယာတိ ရူပါဝစရပဉ္စမဇ္ဈာနသင်္ခါတာ ကိရိယာဘိညာ စ။ နတ္ထိ ကိဉ္စိ အဂေါစရန္တိ အတီတာဒိဘေဒေသု၊ ကာလဝိမုတ္တေသု စ အဂေါစရံ နာမ ကိဉ္စိ နတ္ထိ၊ သဗ္ဗမေဝ နေသံ ဂေါစရံ ဟောတီတိ အတ္ထော။

အတီတာရမ္မဏတ္တိကံ။

ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကသင်္ဂဟိတောပိ ဝိသယီဝိဘာဂေါ သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ သော ဝိသုံ န ဥဒ္ဓဋော။ သရူပတော ပနေသ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ဝိညာဏဉ္စာယတနံ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဣမေ တာဝ ကုသလဝိပါကကိရိယာဝသေန ဆ စိတ္တုပ္ပါဒာ အတ္တနော သန္တာနသမ္ဗန္ဓံ ဟေဋ္ဌိမံ သမာပတ္တိံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ။ ရူပါဝစရစတုက္ကဇ္ဈာနာနိ၊ ပဌမတတိယာရူပ္ပါနိ၊ လောကုတ္တရကုသလဝိပါကာနိ စ နိယကဇ္ဈတ္တတော ဗဟိဘာဝေန ဗဟိဒ္ဓါဘူတာနိ ပထဝီကသိဏာဒီနိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတော ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာနိ။ သဗ္ဗေဝ ကာမာဝစရကုသလာကုသလာဗျာကတာ ဓမ္မာ ရူပါဝစရပဉ္စမဇ္ဈာနဉ္စ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာနိ။ တတ္ထ ကာမာဝစရကုသလတော စတ္တာရော ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ အတ္တနော ခန္ဓာဒီနိ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ၊ ပရေသံ ခန္ဓာဒိပစ္စဝေက္ခဏေ၊ ပဏ္ဏတ္တိနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏေ စ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ၊ တဒုဘယဝသေန အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ။ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေသုပိ ဧသေဝ နယော။ ကေဝလဉှိ တေသံ နိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ။ အကုသလာပိ အတ္တနော ခန္ဓာဒီနံ အဿာဒနာဘိနန္ဒနပရာမာသာဒိကာလေ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ၊ ပရဿ ခန္ဓာဒီသု စေဝ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပကသိဏာဒီသု စ တထေဝ ပဝတ္တိကာလေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ၊ တဒုဘယဝသေန အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ။ ဒွေပဉ္စဝိညာဏာနိ၊ တိဿော စ မနောဓာတုယောတိ ဣမေ တေရသ စိတ္တုပ္ပါဒာ အတ္တနော ရူပါဒီနိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ၊ ပရဿ ရူပါဒီသု ပဝတ္တာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ၊ တဒုဘယဝသေန အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ၊ သောမနဿသဟဂတံ သန္တီရဏံ ပဉ္စဒွာရေ သန္တီရဏတဒာရမ္မဏဝသေန အတ္တနော ပဉ္စရူပါဒိဓမ္မေ မနောဒွာရေ တဒာရမ္မဏဝသေန အညေပိ အဇ္ဈတ္တိကေ ကာမာဝစရဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ၊ ပရေသံ ဓမ္မေသု ပဝတ္တမာနာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ၊ တဒုဘယဝသေန အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ။ ဥပေက္ခါသဟဂတသန္တီရဏဒွယေပိ ဧသေဝ နယော။

ကေဝလံ ပန တံ သုဂတိဒုဂ္ဂတီသု ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိဝသေနာပိ အဇ္ဈတ္တာဒိဘေဒေသု ကမ္မာဒီသု ပဝတ္တတိ။ အဋ္ဌ မဟာဝိပါကာနိ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိတဒာရမ္မဏဝသေန အဇ္ဈတ္တာဒိဘေဒေသု ဓမ္မေသု ပဝတ္တနတော အဇ္ဈတ္တာဒိအာလမ္ဗဏာနိ။ ဟသိတုပ္ပါဒမ္ပိ အတ္တနော ရူပါဒီနိ အာရဗ္ဘ ပဟဋ္ဌာကာရကရဏဝသေန ပဝတ္တိယံ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏံ၊ ပရဿ ရူပါဒီသု ပဝတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ။ မနောဒွာရေပိ အတ္တနော ကတကိရိယပစ္စဝေက္ခဏေန ဟသိတုပ္ပါဒနေ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏံ၊ ပရေသံ ကတကိရိယပစ္စဝေက္ခဏေန ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ၊ တဒုဘယဝသေန အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ။ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ ပန မနောဒွာရေ အာဝဇ္ဇနဝသေန၊ ပဉ္စဒွာရေ စ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ပဝတ္တိယံ အဇ္ဈတ္တာဒိအာရမ္မဏံ။ အဋ္ဌ မဟာကိရိယာ ကုသလဂတိကာယေဝ။ ကေဝလဉှိ တာ ခီဏာသဝါနံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ကုသလာနိ သေခပုထုဇ္ဇနာနန္တိ ဧတ္တကမေဝ နာနတ္တံ။ ရူပါဝစရပဉ္စမဇ္ဈာနဿ အဇ္ဈတ္တာဒိအာရမ္မဏတံ ဝက္ခတိ။

၃၂၉. ‘‘ဖလံ၊ မဂ္ဂ’’န္တိ စ သာမညေန ပုစ္ဆိတတ္တာ အာဟ ‘‘စတ္တာရော။ပေ.။ ပုညတော’’တိ။

၃၃၂-၄. အရဟတ္တမဂ္ဂဖလာနိ ပန တေ ဇာနိတုံ န သက္ကောန္တိ၊ တထာ ကုသလာဘိညာ စ။ တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေသု ပနာ’’တိအာဒိ။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာဝဇ္ဇနကိစ္စသမယံ သန္ဓာယ ဂါထာဗန္ဓသုခတ္ထံ ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ စာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘စတ္တာရော။ပေ.။ ပုညတော’’တိ ဣဒံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဿာပိ သေခပုထုဇ္ဇနသန္တာနပ္ပဝတ္တဿ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလဇာနနေ အသမတ္ထတာယ နိဒဿနမတ္တံ။ ကုသလာဘိညာစိတ္တမ္ပိ ပန တံ ဂေါစရံ ကာတုမသမတ္ထမေဝ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ ‘‘ကြိယာဘိညာ မနောဓာတူ’’တိ ဝုတ္တံ။

၃၃၅-၈. ကသ္မာတိ ကာရဏပုစ္ဆာ။ ‘‘အရဟတော’’တိအာဒိ ဝိဿဇ္ဇနံ။ ဟိ-သဒ္ဒော ‘‘ယသ္မာ’’တိ ဣမဿ အတ္ထေ။ ယသ္မာ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ သေခါ ဝါ အရဟတော မဂ္ဂစိတ္တံ၊ ဖလမာနသဉ္စ ဇာနိတုံ န သက္ကောန္တိ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော။ အယဉ္စ နေသံ အသမတ္ထတာ အနဓိဂတတ္တာ အနဓိဂတေ စ ဝိသယေ သဗ္ဗေသမ္ပိ မောဟော အတ္ထေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုထုဇ္ဇနော န ဇာနာတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သောတာပန္နဿ မာနသန္တိ သောတာပန္နဿ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ မဂ္ဂဖလသင်္ခါတလောကုတ္တရမာနသံ။ ဧဝံ ‘‘သကဒာဂါမိဿ မာနသ’’န္တိအာဒီသုပိ။ လောကိယမာနသံ ပန အရဟန္တဿာပိ ဇာနာတိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ မာရော ပါပိမာ ဘဂဝတော စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယာ’’တိ။ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သင်္ခိပိတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌိမော ဟေဋ္ဌိမော’’တိအာဒိ။ ယထေဝ ဟေဋ္ဌိမော ဟေဋ္ဌိမော ပုဂ္ဂလော ဥပရူပရိ စိတ္တံ န ဇာနာတိ၊ ဧဝံ ဥပရိမော ဥပရိမောပိ ဟေဋ္ဌိမဿ ဟေဋ္ဌိမဿ စိတ္တံ န ဇာနာတီတိ စေ? နော န ဇာနာတိ၊ သော ပန အတ္တနာ အဓိဂတဝိသယတ္တာ ဇာနာတိယေဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥပရူပရီ’’တိအာဒိ။ ယထာ ‘‘ဥပရူပရီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ‘‘ဟေဋ္ဌိမဿ ဟေဋ္ဌိမဿာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကံ ဟေဋ္ဌိမ-သဒ္ဒံ စ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဟေဋ္ဌိမဿ စ မာနသ’’န္တိ ဝုတ္တံ။

၃၃၉-၄၁. ဧဝမ္ပိ ဝိသယီပဓာနဝသေန ဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဝိသယပ္ပဓာနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဓမ္မော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကုသလမေဝ အာရမ္မဏန္တိ ကုသလာရမ္မဏံ။ ကာမေတိ ပဒံ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘ကာမေ ကုသလာရမ္မဏံ ကာမေ ကုသလာကုသလဿာ’’တိ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ အကုသလဿ ဧကန္တကာမာဝစရတ္တာ န ဧတဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတာ အတ္ထိ၊ ကုသလံ ပန ဝိသေသိတဗ္ဗမေဝါတိ တံ အပေက္ခါယ ‘‘ကာမေ’’တိ ဥပရိပဒေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗမေဝ။ အထ ဝါ အကုသလသဟစရိယတော ကုသလမ္ပိ ကာမာဝစရမေဝ ဂယှတီတိ ‘‘ကာမေ’’တိ ဣဒံ ပုရိမပဒဿေဝ ဝိသေသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ကာမာဝစရပါကဿာတိ ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနာနံ ဧကန္တေန ရူပက္ခန္ဓာရမ္မဏတ္တာ တဒဝသေသဿ ဧကာဒသဝိဓဿ ကာမာဝစရဝိပါကဿ။ ကာမကြိယဿာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ မနောဓာတုဝဇ္ဇိတဿ ဒသဝိဓကာမာဝစရကိရိယစိတ္တဿ။ ဧတေသံ။ပေ.။ အာရမ္မဏံ သိယာတိ ဧတ္ထ ကုသလဿ တာဝ အတ္တနာ ကတဿ ဒာနာဒိကာမာဝစရကုသလဿ ပသန္နစိတ္တေန အနုဿရဏကာလေ၊ တထေဝ ပရေဟိ ကတဿ အနုမောဒနကာလေ၊ တဿေဝ ဒုဝိဓဿာပိ အနိစ္စတာဒိဝသေန ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ၊ စေတောပရိယဉာဏာဒီနံ ပရိတ္တကုသလာရမ္မဏိကအဘိညာနံ ပရိကမ္မာဒိကာလေ စ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။ အကုသလေသု စ စတုန္နံ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တာနံ ကာမာဝစရကုသလံ အာရဗ္ဘ အဿာဒနာဘိနန္ဒနပရာမသနကာလေ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာနံ ကေဝလံ အဿာဒနာဒိကာလေ စ ဒွိန္နံ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တာနံ အတ္တနာ၊ ပရေဟိ စ ကတကုသလမာရဗ္ဘ ဝိပ္ပဋိသာရဒုဿနကာလေ၊ ဝိစိကိစ္ဆာစိတ္တဿ အသန္နိဋ္ဌာနကာလေ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ အဝူပသမဝိက္ခေပကာလေ စ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။ အဘိညာစိတ္တဒွယေ ကုသလဿ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ အတ္တနာ၊ ပရေဟိ ဝါ ကတကုသလဿ အနုဿရဏကာလေ၊ ပရစိတ္တဝိဇာနနကာလေ၊ ‘‘ဣမိနာ ပုညကမ္မေန မနုဿေသု၊ ကာမာဝစရဒေဝေသု စ နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိ ဇာနနကာလေ၊ ‘‘အနာဂတေ ဒာနာဒီနိ ပုညာနိ ကရောမိ၊ ကရိဿတီ’’တိ ဇာနနကာလေ စ ကိရိယစိတ္တဿာပိ ခီဏာသဝါနံ အတ္တနာ၊ ပရေဟိ ဝါ ကတကမ္မာနုဿရဏကာလာဒီသု အာရမ္မဏံ ဟောတိ။ ကာမာဝစရဝိပါကေသု နဝန္နံ သုဂတိပဋိသန္ဓီနံ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာရမ္မဏိကပဋိသန္ဓိကာလေ၊ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဒာရမ္မဏာနံ ကာမာဝစရကုသလာရမ္မဏိကဇဝနာနန္တရံ တဒာရမ္မဏကာလေ စ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ။ ဒသဝိဓကာမာဝစရကိရိယာသု စ အဋ္ဌန္နံ မဟာကိရိယစိတ္တာနံ ခီဏာသဝါနံ ကာမာဝစရကုသလပစ္စဝေက္ခဏသမ္မသနကာလေ၊ ပရိတ္တာရမ္မဏိကကိရိယာဘိညာနံ ပရိကမ္မာဒိကာလေ၊ ဟသိတုပ္ပါဒဿ ဒာနာဒိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ တုဿနကာလေ၊ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနဿ ပန ကာမာဝစရကုသလာရမ္မဏိကဇဝနာနံ ပုရေစာရိကကာလေ စ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဧဝံ ကာမာဝစရကုသလံ ဆန္နံ ရာသီနံ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။

၃၄၂. တတောတိ ယထာဝုတ္တရာသိတော။ တေနာဟ ‘‘ပဉ္စန္နံ ပန ရာသီန’’န္တိ။ ဧတ္ထ စ ကိရိယစိတ္တေသု ဟသိတုပ္ပါဒော န သမ္ဘဝတိ ဧကန္တပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ။ တတ္ထ ကာမာဝစရကုသလဿ တာဝ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ဈာနပစ္စဝေက္ခဏသမ္မသနကာလေ၊ ရူပါဝစရကုသလာရမ္မဏိကအဘိညာနံ ပရိကမ္မာဒိကာလေ၊ အကုသလဿ ဝုတ္တနယေန ပရာမသနာဒိကာလေ၊ အဘိညာသု ကုသလာဘိညာယ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ အတ္တနာ၊ ပရေဟိ ဝါ အတီတဘဝေ ဥပ္ပါဒိတဈာနာနုဿရဏကာလေ၊ ပရေသံ ရူပါဝစရစိတ္တပရိစ္ဆိန္ဒနကာလေ၊ ‘‘ဣမိနာ ကမ္မေန ဣမသ္မိံ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိဿတီ’’တိ ဇာနနကာလေ စ ‘‘အနာဂတေ ဈာနံ ဘာဝေဿတီ’’တိ ဝါ ဇာနနကာလေ၊ ကိရိယာဘိညာယ စ ခီဏာသဝါနံ ယထာဝုတ္တဝသေန ပဝတ္တိကာလေ စ နဝဝိဓဿ ပန ကိရိယစိတ္တဿ ခီဏာသဝါနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ရူပါဝစရကုသလပစ္စဝေက္ခဏကာလေတိ ဧဝံ ရူပါဝစရကုသလံ ပဉ္စန္နံ ရာသီနံ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။

၃၄၃-၇. အာရုပ္ပကုသလဉ္စာပိ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ တေဘူမကကုသလဿာတိ သဗ္ဗဿ ကာမာဝစရကုသလဿ၊ ရူပါဝစရကုသလေသု ကုသလာဘိညာယ၊ အရူပါဝစရကုသလေသု ဒုတိယစတုတ္ထကုသလဿ စာတိ ဣမဿ တေဘူမကကုသလဿ။ ဧသ နယော ‘‘တေဘူမကကြိယဿာ’’တိ ဧတ္ထာပိ။ ‘‘စတုတ္ထဒူန’’န္တိ ဝါ ‘‘စတုတ္ထဒုတိယာန’’န္တိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဝိဘတ္တိယာ၊ သဝိဘတ္တိဿ ဝါ တိယ-သဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ ‘‘စတုတ္ထဒူ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဣမေသံ။ပေ.။ ပစ္စယောတိ ကာမာဝစရကုသလဿ၊ တာဝ အဘိညာကုသလဿ စ ရူပါဝစရာရမ္မဏေသု ဝုတ္တနယေန ဒုတိယစတုတ္ထာရုပ္ပဿ ပဌမတတိယဝသေနာတိ ဧဝံ တေဘူမကကုသလဿ တထာ သေခပုထုဇ္ဇနကာလေ အတ္တနော သန္တာနဂတဿ၊ ပရသန္တာနဂတဿ ဝါ အာရုပ္ပကုသလဿ ပဇာနနကာလေ ကာမာဝစရရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဿ သေခပုထုဇ္ဇနကာလေယေဝ အတ္တနာ နိဗ္ဗတ္တိတံ ပဌမတတိယာရုပ္ပံ အာရဗ္ဘ ခီဏာသဝကာလေ ဒုတိယစတုတ္ထာရုပ္ပနိဗ္ဗတ္တနေ အရူပကိရိယစိတ္တဿာတိ ဧဝံ တေဘူမကကိရိယဿ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အကုသလဿ၊ စတုတ္ထဒုတိယာနဉ္စ အရူပါဝစရဝိပါကာနန္တိ ဧဝမေတေသံ အဋ္ဌန္နံ ရာသီနံ အရူပကုသလမာရမ္မဏံ ဟောတိ။

ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂါဟိကာယ တဏှာယ အာပန္နန္တိ ပရိယာပန္နံ၊ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ၊ န ပရိယာပန္နန္တိ အပရိယာပန္နံ၊ တဒေဝ ပုညဉ္စာတိ အပရိယာပန္နပုညံ။ ကာမာဝစရတောပိ ကုသလဿ ကိရိယဿာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ရူပတောတိ ရူပါဝစရတော။ စတုန္နံ။ပေ.။ သဒာတိ သေခါနံ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏကာလေ မဂ္ဂါရမ္မဏိကကုသလာဘိညာယ ပရိကမ္မာဒိကာလေ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကုသလဿ၊ ခီဏာသဝါနံ မဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏကာလေ မဂ္ဂါရမ္မဏိကကိရိယာဘိညာယ စ ပရိကမ္မကာလေ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကိရိယစိတ္တဿ၊ တေသံ တေသံ ဇဝနာနံ ပုရေစရဝသေန ပဝတ္တိကာလေ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနဿ၊ သေခါနံ အတ္တနော၊ ပရေသံ ဝါ မဂ္ဂဇာနနကာလေ အဘိညာဒွယဿာတိ ဧဝမေတေသံ စတုန္နံ ရာသီနံ အပရိယာပန္နကုသလမာရမ္မဏံ ဟောတိ။

တထေဝါကုသလံ။ပေ.။ ဤရိတန္တိ သေခါနံ ပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏကာလေ၊ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ အတ္တနော၊ ပရေသံ ဝါ သန္တာနပ္ပဝတ္တာကုသလသမ္မသနကာလေ၊ အကုသလာရမ္မဏိကကုသလာဘိညာယ ပရိကမ္မာဒိကာလေ ကာမာဝစရကုသလဿ၊ အတ္တနော၊ ပရေသံ ဝါ ပဝတ္တအကုသလာနုဿရဏာဒီသု ရူပါဝစရကုသလဿ၊ ခီဏာသဝါနံ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏအညသန္တာနဂတအကုသလသမ္မသနာဒိကာလေ၊ ပဟီနကိလေသပစ္စဝေက္ခဏေန တုဿနကာလေ၊ သဗ္ဗေသမ္ပိ တံတံဇဝနာနံ ပုရေစရကာလေ စ ကာမာဝစရကိရိယစိတ္တဿ၊ ကုသလာဘိညာယ ဝုတ္တနယေန ရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဿ၊ ပရာမာသအဿာဒနာဘိနန္ဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တိယံ အကုသလဿ၊ ဥဒ္ဓစ္စရဟိတကမ္မာရမ္မဏဝသေန အကုသလဝိပါကသန္တီရဏဿ၊ ကာမာဝစရဇဝနာနံ အနုဿရဏကာလေ သဗ္ဗမ္ပိ ဧကာဒသတဒာရမ္မဏဝိပါကဿာတိ ဧဝံ ကာမာဝစရဝိပါကာနန္တိ ဧဝမေတေသံ ဆန္နံ ရာသီနံ အကုသလမာရမ္မဏံ ဟောတိ။

၃၄၈-၅၆. ဝိပါကာရမ္မဏံ။ပေ.။ ပစ္စယောတိ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ဝိပါကသမ္မသနာဒိကာလေ ကာမာဝစရကုသလဿ၊ ဝိပါကက္ခန္ဓာနုဿရဏာဒီသု ရူပါဝစရကုသလဿ၊ ဝုတ္တနယေနေဝ ခီဏာသဝါနံ ဝိပါကသမ္မသနာဒိကာလေ၊ ပုထုဇ္ဇနကာလေ အနိဋ္ဌဝိပါကာဘာဝံ အာရဗ္ဘ တုဿနကာလေ၊ ယထာဝုတ္တဇဝနာနံ ပုရေစရကာလေ ကာမာဝစရကိရိယစိတ္တဿ၊ ကုသလေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဿ၊ ဝိပါကံ အာရဗ္ဘ တဒာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယံ ဝိပါကာရမ္မဏိကကမ္မုနာ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တဿ ကမ္မနိမိတ္တဝသေန ပဝတ္တိယဉ္စ ကာမာဝစရဝိပါကဿ၊ အဿာဒနာဘိနန္ဒနပရာမာသာဒိဝသေန ပဝတ္တိယံ အကုသလဿာတိ ဧဝမေတေသံ ဆန္နံ ရာသီနံ ကာမာဝစရဝိပါကမာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတီတိ။ ရူပါဝစရဝိပါကာရမ္မဏေပိ ဣမိနာဝ နယေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ။ ကေဝလဉှိ တံ ကာမာဝစရဝိပါကာနံ ကိရိယစိတ္တေသု စ ဟသိတုပ္ပါဒဿာရမ္မဏံ န ဟောတီတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော။ လောကုတ္တရဝိပါကဿ ကာမာဝစရကုသလကိရိယာနမာရမ္မဏက္ကမော အပ္ပမာဏာရမ္မဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။

ကာမာဝစရကိရိယစိတ္တဿ ကာမာဝစရကုသလာဒီနံ ဆန္နံ ရာသီနမာရမ္မဏက္ကမော ကုသလာရမ္မဏေ ဝုတ္တသဒိသောဝ။ ကေဝလဉှိ ဧတ္ထ ယဒေတံ ခီဏာသဝသန္တာနဿေဝ နိယတံ နဝဝိဓံ ကိရိယစိတ္တံ၊ တံ ပရသန္တာနပ္ပဝတ္တကုသလာကုသလဿ၊ သသန္တာနေဝ သေခပုထုဇ္ဇနကာလေ အနာဂတာရမ္မဏိကအဘိညာယ ပရိကမ္မာဒိဝသပ္ပဝတ္တကုသလဿ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။ ဝိပါကေသု စ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိသင်္ခါတာနံ ဝိပါကာနံ ကမ္မာရမ္မဏဝသေန အာရမ္မဏံ န ဟောတီတိ အယမေဝ ဝိသေသော။

ရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဿ ပဉ္စန္နံ ရာသီနံ အာရမ္မဏက္ကမော ကုသလာရမ္မဏေ ဝုတ္တသဒိသောဝ။ ဝိသေသောပိ ကာမာဝစရကိရိယာရမ္မဏေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော။ အာရုပ္ပကိရိယစိတ္တဿာပိ တေသံ ပဉ္စန္နံ ရာသီနံ ဂေါစရဘာဝေါ ဝုတ္တသဒိသောဝ။ အာရုပ္ပကိရိယဿ ပန ပဌမတတိယံ ဒုတိယစတုတ္ထဿေဝ ဂေါစရော ဟောတိ။

၃၅၇-၈. ဧဝံ ရူပနိဗ္ဗာနဝဇ္ဇိတမာရမ္မဏံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ရူပါရမ္မဏံ၊ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပံ စတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ရူပန္တိ အဋ္ဌဝီသတိဝိဓော ဘူတောပါဒာယဘေဒဘိန္နော ရူပက္ခန္ဓော။ ကိဉ္စာပိ န သဗ္ဗမေဝ ရူပံ ပစ္စေကံ စတုသမုဋ္ဌာနံ၊ သမုဒိတော ပန ရူပက္ခန္ဓော စတူဟိ ဧဝ သမုဋ္ဌာနေဟိ သမုဋ္ဌာတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိ။ ကာမပါကကိရိယဿာတိ ကာမာဝစရဝိပါကဿ၊ ကာမာဝစရကိရိယစိတ္တဿ စ၊ တတ္ထ စ ကာမာဝစရကုသလဿ တာဝ ဝဏ္ဏဒာနာဒိပုညကိရိယကာလေ၊ ဝဏ္ဏာဒီနံ အနိစ္စာဒိဝသေန သမ္မသနကာလေ၊ အဘိညာယ ပရိကမ္မာဒိကာလေ၊ အကုသလဿ အဿာဒနာဘိနန္ဒနပရာမာသာဒိကာလေ၊ အဘိညာဒွယဿ ဣဒ္ဓိဝိဓဘူတဿ သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာဒိရူပနိမ္မာနကာလေ၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဘူတဿ ‘‘ပုရိမဘဝေ ဧဝံဝဏ္ဏော အဟောသိ’’န္တိအာဒိနာ အနုဿရဏကာလေ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဘူတဿ စဝမာနဥပပဇ္ဇမာနသတ္တာနံ ဝဏ္ဏဒဿနကာလေ၊ ဒိဗ္ဗသောတဘူတဿ သဒ္ဒသဝနကာလေ၊ အနာဂတံသဉာဏဘူတဿ ‘‘အနာဂတေ ဧဝံဝဏ္ဏော ဘဝိဿာမီ’’တိအာဒိနာ ဇာနနကာလေ၊ ကာမာဝစရဝိပါကေသု ဒွိပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနဒွယဿ ယထာယောဂံ ရူပါဒိဝိဇာနနကာလေ၊ သုခသန္တီရဏဿ သန္တီရဏတဒာရမ္မဏကာလေ၊ ဥပေက္ခါသန္တီရဏဒွယဿ သန္တီရဏတဒာရမ္မဏကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏကာလေ၊ သဟေတုကဝိပါကဿ ကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏကာလေ၊ တဒာရမ္မဏကာလေ စ၊ ကာမာဝစရကိရိယာသု ပန ကုသလေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အဋ္ဌမဟာကိရိယစိတ္တဿ၊ ‘‘ဧဝရူပံ ဝဏ္ဏာဒိမဒာသိ’’န္တိ တုဿနကာလေ ဟသိတုပ္ပါဒဿ၊ ပဉ္စဒွာရမနောဒွာရေသု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနကာလေ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနဿ၊ ပဉ္စဒွာရေ အာဝဇ္ဇနကာလေ ပဉ္စဒွာရာဝဇ္ဇနဿ စ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဧဝံ စတုသမုဋ္ဌာနိကံ ရူပံ ဆန္နံ ရာသီနမာရမ္မဏံ ဟောတိ။

၃၅၉-၆၀. နိဗ္ဗာနံ ပန ဂေါတြဘုဝေါဒာနကာလေ၊ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏိကအဘိညာယ ပရိကမ္မာဒိကာလေ စ ကာမာဝစရတိဟေတုကကုသလဿ၊ အတီတဘဝေ သစ္ဆိကတနိရောဓာနုဿရဏကအာလာဒီသု ရူပါဝစရကုသလဿ၊ ဝုတ္တနယေနေဝ ကာမရူပါဝစရကိရိယစိတ္တဿ၊ မဂ္ဂဋ္ဌာနံ တဒနန္တရဖလဝဠဉ္ဇနဖလကာလေသု အပရိယာပန္နကုသလဝိပါကဿ စာတိ ဧဝံ ဆန္နံ ရာသီနံ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘နိဗ္ဗာနာရမ္မဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥဘယဿာတိ ကာမာဝစရရူပါဝစရဝသေန ဒုဝိဓဿ။

၃၆၁-၂. နာနပ္ပကာရကန္တိ ဒွာဒသမပရိစ္ဆေဒေ ဝက္ခမာနနယေန နာနာဝိဓပ္ပကာရံ။ နဝန္နံ။ပေ.။ ပစ္စယောတိ ကာမာဝစရကုသလဿ၊ အကုသလဿ၊ ဟသိတုပ္ပါဒမနောဓာတုဝဇ္ဇိတကာမာဝစရကိရိယစိတ္တာနဉ္စေဝ ဒွိန္နံ အဘိညာစိတ္တာနဉ္စ သဗ္ဗာပိ ပညတ္တိ၊ ရူပါဝစရကုသလဝိပါကကိရိယာနံ ကသိဏနိမိတ္တာဒိကာ၊ ပဌမာရုပ္ပကုသလဝိပါကကိရိယာနံ အာကာသပညတ္တိ၊ တတိယာရုပ္ပကုသလာဒီနံ တိဏ္ဏံ အဘာဝပညတ္တီတိ ဧဝံ ပညတ္တိ နဝန္နံ ရာသီနံ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတီတိ။

၃၆၃-၅. ဧဝံ ယော ဓမ္မော ယဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ တံ ဧကေကုဒ္ဓါရဝသေန ဒဿေတွာ ဣဒာနိ သဗ္ဗေ စတုဘူမကစိတ္တုပ္ပါဒေ ဆဟိ အာရမ္မဏေဟိ ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါရမ္မဏိကာ ဒွေ’’တိအာဒိ ဂါထာတ္တယံ ဝုတ္တံ။ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ။

၃၆၆-၉. ‘‘ပဌမာရုပ္ပကုသလ’’န္တိအာဒိ ပန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမ္ပိ အရူပါဝစရာရမ္မဏေသု အရူပါဝစရဓမ္မာနံ သေခါသေခဝသေန နာနပ္ပကာရတော ပဝတ္တိအာကာရံ ပကာသေတုံ ဝုတ္တံ။ ကုသလဿာတိ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ဒုတိယာရုပ္ပကုသလဿ။ ဝိပါကဿ ပန ခီဏာသဝါနံ ပဝတ္တမာနဿာပိ အာရမ္မဏံ ဟောတိ တဿ ပုရိမဘဝေ ကမ္မနိမိတ္တာရမ္မဏတ္တာ။ အရူပဘဝေ အတိသန္တဘာဝေန ပဝတ္တမာနံ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ န ဘာဝနာယ ပရိသုဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာတီတိ အာဟ ‘‘ပဌမာရုပ္ပပါကော’’တိအာဒိ။ ပဌမံ တု ကိရိယစိတ္တံ ပုညဿ ဒုတိယာရုပ္ပစေတသော အာရမ္မဏံ န ဟောတိ၊ ဝိပါကဿ ဒုတိယာရုပ္ပစေတသော အာရမ္မဏံ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ တတ္ထ ခီဏာသဝကာလေ ကဿစိ ကုသလဿ အဘာဝတော ‘‘န ပုညဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။ အာကာသာနဉ္စာယတနကိရိယာသမင်္ဂိဿ ဝိညာဏဉ္စာယတနဝိပါကစိတ္တံ န ပဝတ္တတီတိ ‘‘န ပါကဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ခီဏာသဝဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ၊ နိရောဓသမာပဇ္ဇနတ္ထဉ္စ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇန္တဿ ပဌမာရုပ္ပကိရိယစိတ္တံ ဒုတိယဿ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ တု ကြိယာစိတ္တ’’န္တိအာဒိ။

၃၇၀-၃. ‘‘ဒွိဓာ’’တိ စ ဝတွာ တမေဝ ဒုဝိဓတံ၊ တိဝိဓတဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ကုသလံ ကုသလဿာ’’တိ၊ ‘‘ကြိယဿာပိ ကြိယာ ဟောတီ’’တိ စ အာဒိ ဝုတ္တံ။ တံ ဝုတ္တနယမေဝ။ ဧဝမေဝ ။ပေ.။ သိယာတိ ပဌမာရုပ္ပစိတ္တေ ဝုတ္တနယေန သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ဒွိဓာ၊ ခီဏာသဝါနဉ္စ တိဓာ အာရမ္မဏံ ဘဝတီတိ အတ္ထော။

၃၇၄-၅. ယံ ယံ ဂေါစရံ အာရဗ္ဘာတိ ရူပါရူပနိဗ္ဗာနပညတ္တီသု ယံ ယံ ဂေါစရံ အာရဗ္ဘ။ ယေ ယေတိ အရူပဓမ္မာ။ ယော နရောတိ ယော ဂဟဋ္ဌော၊ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ မာဏဝေါ။ ကိရာတိ အနုမတိယံ။ တဿ ‘‘ဥတ္တရတေဝါ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော။ ပါရန္တိ အဝသာနံ။ တံ ဣမဿ ပရမနိပုဏဂမ္ဘီရနယသမင်္ဂိတာယ ယာထာဝတော ဩတရန္တေဟိ အကသိရေန တရိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဒုပ္ပါပုဏေယျန္တိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဒုတ္တရ’’န္တိ။ ဥတ္တရန္တိ ဥတ္တမံ။ အဘိဓမ္မာဝတာရဿ ဟိ ဥတ္တမတာယ တဒေကဒေသဘူတပါရမ္ပိ ဥတ္တမမေဝ ဟောတိ။ သောတိ သော သမုတ္တိဏ္ဏာဘိဓမ္မာဝတာရပါရော နရော။ ဥတ္တရတေဝ၊ န ပန န သက္ကောတိ တံ ဥတ္တရိတုန္တိ အတ္ထော။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

အာရမ္မဏဝိဘာဂနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၇. သတ္တမော ပရိစ္ဆေဒော

ဝိပါကစိတ္တပ္ပဝတ္တိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၃၇၆. အနန္တဉာဏေနာတိ အနန္တာရမ္မဏေ ပဝတ္တဉာဏေန။ နိရင်္ဂဏေနာတိ ဧတ္ထ ရာဂါဒယော အကုသလာ အင်္ဂန္တိ ဧတေဟိ တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလာ နိဟီနဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ အင်္ဂဏာတိ ဝုစ္စန္တိ။ ယထာဟ –

‘‘ရာဂေါ အင်္ဂဏံ၊ ဒောသော အင်္ဂဏံ၊ မောဟော အင်္ဂဏံ၊ ပါပကာနံ ခေါ၊ အာဝုသော၊ အကုသလာနံ ဣစ္ဆာဝစရာနံ အဓိဝစနံ ယဒိဒံ အင်္ဂဏ’’န္တိ စ အာဒိ (ဝိဘ. ၉၂၄)။

အတ္တနော သန္တာနေ သီလာဒိဂုဏေ ဧသီ ဂဝေသီတိ ဂုဏေသီ၊ တေန ဂုဏေသိနာ။ ကရုဏာယံ နိယုတ္တော၊ သာ အဿ အတ္ထီတိ ဝါ ကာရုဏိကော၊ တေန ကာရုဏိကေန။ ဧတ္ထ စ ‘‘အနန္တဉာဏေနာ’’တိ ဣမိနာ ဘဂဝတော သဗ္ဗညုဘာဝမာဟ၊ ‘‘နိရင်္ဂဏေနာ’’တိ ခီဏာသဝဘာဝံ၊ ‘‘ဂုဏေသိနာ’’တိ ပုဗ္ဗစရိယံ၊ ‘‘ကာရုဏိကေနာ’’တိ မဟာကရုဏာသမင်္ဂိဘာဝံ။ ဧတ္တကေန ပန ထောမနေန ဘဂဝတော ဝိပါကဒေသနာယ နိယျာနိကာဒိဘာဝံ ဒီပေတိ။ အသဗ္ဗညုနာ ဟိ ဒေသိတံ အနိယျာနိကံ ဟောတိ၊ အခီဏာသဝေန ဒေသိတံ န ပါကဋံ၊ အပုညဝတာ ဒေသိတံ နပ္ပတိဋ္ဌာတိ၊ အကာရုဏိကေန ဝုတ္တံ သုခဒာယကံ န ဟောတိ။ ဘဂဝတော ပန သဗ္ဗညုဘာဝတော တေန ဒေသိတံ နိယျာနိကံ၊ ခီဏာသဝတ္တာ ပါကဋံ၊ ပုညဝန္တတာယ ပတိဋ္ဌာတိ၊ မဟာကရုဏာသမင်္ဂိတာယ သုခဒာယကန္တိ။ စိတ္တပ္ပဘဝန္တိ ဝိပါကစိတ္တာနံ ဥပ္ပတ္တိံ။

၃၇၇-၈၆. ဣဒာနိ ဝိပါကကထာယ မာတိကာဝသေန အဋ္ဌကထာယ ဌပိတေ ဒသပ္ပကာရေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကူနတိံသ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ယထာရဒ္ဓါယ ဝိပါကကထာယ မူလကာရဏဘာဝတော ‘‘ဧကူနတိံသ ကမ္မာနီ’’တိ ပဌမံ ကမ္မဝဝတ္ထာနံ ကတံ။ ကမ္မေ ပန ကထိတေ ဝိပါကကထာယ အဓိဋ္ဌာနဘူတာ ဝိပါကာပိ ကထေတဗ္ဗာတိ ‘‘ပါကာ ဒွတ္တိံသ ဒဿိတာ’’တိ ဒုတိယံ ဝိပါကဝဝတ္ထာနံ ကတံ။ ကမ္မဝိပါကာနဉ္စ အဒွာရေသု အဒိဿနတော ‘‘တီသု။ပေ.။ ဒိဿရေ’’တိ တတိယံ ကမ္မဒွာရဝိပါကဒွာရာ ဝုတ္တာ။ ကမ္မဝိပါကာနံ ဝစနပ္ပသင်္ဂေယေဝ ဧကဿေဝ ကမ္မဿ တံ တံ ပစ္စယမာဂမ္မ အနေကဖလနိပ္ဖာဒနံ ဒဿေတုံ ‘‘ကုသလံ။ပေ.။ ဝိဝိဓံ ဖလ’’န္တိ စတုတ္ထံ ကာမာဝစရကုသလဿ ပဝတ္တိပဋိသန္ဓီသု နာနာဖလနိပ္ဖာဒနံ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ပဝတ္တိပဋိသန္ဓီနံ လဗ္ဘမာနဝိပါကဝသေန ဝုတ္တဘာဝံ အဇာနန္တာ –

‘‘တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကာဝသေသေနာ’’တိ;

‘‘ဧကံ ပုပ္ဖံ စဇိတွာန၊ အသီတိကပ္ပကောဋိယော;

ဒုဂ္ဂတိံ နာဘိဇာနာမီ’’တိ။ စ –

ဧဝမာဒိဝစနဿ ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယ အတ္ထံ ဂဟေတွာ ဒိန္နပဋိသန္ဓိကာယပိ စေတနာယ ပုန ပဋိသန္ဓိဒာနံ မညေယျုန္တိ ‘‘ဧကာယ။ပေ.။ ပကာသိတာ’’တိ ပဉ္စမံ ဧကေန ကမ္မေန ဧကိဿာယေဝ ပဋိသန္ဓိယာ နိဗ္ဗတ္တနံ ဝုတ္တံ။ ဧကသ္မိံ ဘဝေ နာနာကမ္မဿ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ သုဏန္တာ ‘‘ဒိသွာ ကုမာရံ သတပုညလက္ခဏ’’န္တိအာဒိဝစနဿ အတ္ထံ အဇာနန္တာ ‘‘နာနာကမ္မေန ဧကာဝ ပဋိသန္ဓိ ဟောတီ’’တိ စိန္တေယျုန္တိ ‘‘နာနာ။ပေ.။ ပဋိသန္ဓိယော’’တိ ဆဋ္ဌံ နာနာကမ္မဿ နာနာပဋိသန္ဓိဒာနံ ဝုတ္တံ။ တထာ ဝိပစ္စန္တဿ စ ဧကဿ ကမ္မဿ သောဠသ ဝိပါကာနိ ဒွာဒသမဂ္ဂေါ အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပီတိ အယံ ဝိပါကဝိဘာဂေါ ဟေတုဘေဒဝသေန ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တိဟေတုကံ။ပေ.။ န စ ဟောတိ တိဟေတုကာ’’တိ သတ္တမံ အဋ္ဌကထာယ အာဂတဟေတုကိတ္တနံ ဒဿိတံ။ တံ ပန ဟေတုကိတ္တနံ ဧကေကဿ ကမ္မဿ ဝိပါကဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ။ ဣဒာနိ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဿ၊ မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရဿ၊ တိပိဋကမဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဿာတိ တိဏ္ဏံ ထေရာနံ ဝါဒေသု ‘‘ဧကာယ စေတနာယ ဒွာဒသ ဝိပါကာနိ ဧတ္ထေဝ ဒသကမဂ္ဂေါ အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပီ’’တိ အာဂတဿ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒဿ၊ ‘‘ဧကာယ စေတနာယ ဒသ ဝိပါကာနိ ဧတ္ထေဝ အဟေတုကဋ္ဌကမ္ပီ’’တိ အာဂတဿ တတိယတ္ထေရဿ ဝါဒဿ စ န သမ္မာပတိဋ္ဌိတတ္တာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဿ ပဌမတ္ထေရဝါဒဿ ဝသေန ဒဿေတုံ ဝိပါကေသု အသင်္ခါရသသင်္ခါရဝိဓာနံ ပစ္စယဗလေန ဟောတိ၊ နော ကမ္မဗလေနာတိ ဒီပနတ္ထံ အဋ္ဌမံ၊ ‘‘အသင်္ခါရသသင်္ခါရ’’န္တိအာဒိနာ ကမ္မေန သဟ အသမာနမ္ပိ ကတွာ သင်္ခါရဘေဒော ဝုတ္တော။ ကမ္မဿ သောမနဿုပေက္ခါသဟဂတဘာဝေပိ အာရမ္မဏဝသေနေဝ ဝိပါကဝေဒနာယ ပရိဝတ္တနံ ဒဿေတုံ ‘‘အာရမ္မဏေန။ပေ.။ ပရိဝတ္တန’’န္တိ နဝမံ အာရမ္မဏေန ဝေဒနာပရိဝတ္တနံ ဝုတ္တံ။ ကမ္မဝသေန စေဝ အာရမ္မဏဝသေန စ အနိယတဿ တဒာရမ္မဏဿ ဇဝနဝသေန နိယမဒဿနတ္ထံ ‘‘တဒာရမ္မဏ။ပေ.။ နိယာမိတ’’န္တိ ဒသမံ ဇဝနေန တဒာရမ္မဏနိယမော ဝုတ္တောတိ။

ဧကူနတိံသ ကမ္မာနီတိ ကုသလာကုသလဝသေန ဝီသတိ ပရိတ္တာနိ၊ နဝ မဟဂ္ဂတာနီတိ ဧကူနတိံသ ကမ္မာနိ။ ယသ္မာ ပနေသာ ဝဋ္ဋဝသေန ဝိပါကကထာ၊ တသ္မာ လောကုတ္တရကုသလံ ဝဇ္ဇေတွာ ဧကူနတိံသေဝ ကမ္မာနိ ဝုတ္တာနိ။ ဧဝံ ‘‘ပါကာ ဒွတ္တိံသာ’’တိ ဧတ္ထာပိ တေဝီသတိ ပရိတ္တာ၊ နဝ မဟဂ္ဂတာတိ ပါကာ ဒွတ္တိံသ။ တီသု ဒွာရေသူတိ ကာယဝစီမနောဒွာရဝသေန တီသု ကမ္မဒွာရေသု။ ကမ္မဒွာရဝဝတ္ထာနံ ဟေဋ္ဌာ သင်္ခေပတော ဒဿိတမေဝ။ ဝိတ္ထာရတော ပနေတံ အဋ္ဌသာလိနိယာ ဓမ္မသင်္ဂဟဋ္ဌကထာယ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွာရ)၊ တံသံဝဏ္ဏနာဒိတော စ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ကာမံ ကမ္မာနိပိ ဆသု ဒွာရေသု ပဝတ္တန္တိ၊ ပဉ္စဒွာရပ္ပဝတ္တာနိ ပန အဝိပါကာနိ၊ မနောဒွာရဒွာရတ္တယဝသေန ဘိန္နာနံ ဝိပါကဒာယကာနမေဝ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ‘‘တီသု ဒွာရေသူ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဆသူတိ စက္ခုဒွာရာဒီနိ ပဉ္စ၊ မနောဒွာရဉ္စာတိ ဆသု ဝိပါကဒွာရေသု။

တံ တံ ပစ္စယမာဂမ္မာတိ ကာလသမ္ပဒာဒိကံ တံ တံ ပစ္စယမာဂမ္မ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘ကာလောပဓိပ္ပယောဂါနံ၊ ဂတိယာ စ ယထာရဟံ;

သမ္ပတ္တိဉ္စ ဝိပတ္တိဉ္စ၊ ကမ္မမာဂမ္မ ပစ္စတီ’’တိ။

အထ ဝါ တံ တံ ပစ္စယန္တိ သောမနဿာဒိဟေတုဘူတံ တံ တံ သဟကာရိပစ္စယံ။ ဝိဝိဓံ ဖလန္တိ သောမနဿုပေက္ခါသဟဂတသဟေတုကာဟေတုကအသင်္ခါရသသင်္ခါရဝသေန နာနပ္ပကာရဖလံ။ ဧကာယ စေတနာယာတိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘူတာယ၊ အပရာပရိယဝေဒနီယဘူတာယ ဝါ ဧကာယ စေတနာယ။ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဘူတာ ပန ပဝတ္တိဝိပါကမေဝ နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ နော ပဋိသန္ဓိံ။

ကိဉ္စာပိ ‘‘တိဟေတုက’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ၊ ဥက္ကဋ္ဌမေဝ ပန တိဟေတုကကမ္မံ တိဟေတုကဝိပါကံ ဒေတိ၊ တထာ ဒုဟေတုကမ္ပိ ဥက္ကဋ္ဌမေဝ ဒုဟေတုကဝိပါကံ ဒေတိ။ ဩမကံ ပန တိဟေတုကကမ္မံ ဒုဟေတုကုက္ကဋ္ဌသဒိသံ၊ ဒုဟေတုကာဟေတုကမေဝ ဝိပါကံ ဒေတိ။ တထာ ဒုဟေတုကမ္ပိ အဟေတုကမေဝ ဝိပါကံ ဒေတီတိ။ ဥက္ကဋ္ဌောမကဝိဘာဂေါ စ ပနေသ ကုသလာကုသလပရိဝါရလာဘတော၊ အာသေဝနဝိပ္ပဋိသာရပ္ပဝတ္တိယာ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ယဉှိ ကမ္မံ အတ္တနော ပဝတ္တိကာလေ ပုရိမပစ္ဆာဘာဂပ္ပဝတ္တေဟိ ကုသလဓမ္မေဟိ ပရိဝါရိတံ၊ ပစ္ဆာ ဝါ အာသေဝနလာဘေန သမုဒာစိဏ္ဏံ၊ တံ ဥက္ကဋ္ဌံ။ ယံ ပန ကရဏကာလေ အကုသလဓမ္မေဟိ ပရိဝါရိတံ၊ ပစ္ဆာ ဝါ ‘‘ဒုက္ကဋံ မယာ’’တိ ဝိပ္ပဋိသာရုပ္ပါဒနေန ပရိဘာဝိတံ၊ တံ ဩမကံ နာမ ဟောတိ။

အထေတ္ထ ယထာဝုတ္တဝိဓာနံ ကိံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တီနံ အဝိသေသေန၊ ဥဒာဟု ပဝတ္တိဝသေနေဝါတိ စေ? ပဝတ္တိဝသေနေဝ၊ ပဋိသန္ဓိယံ ပန အယံ ဝိသေသောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တိဟေတုကေနာ’’တိအာဒိ။ ဧတ္ထာပိ တိဟေတုကုက္ကဋ္ဌကမ္မေနေဝ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိ ဟောတိ၊ ဩမကေန ပန ဒုဟေတုကုက္ကဋ္ဌေန စ ဒုဟေတုကာ ပဋိသန္ဓိ၊ ဒုဟေတုကောမကေန ပန အဟေတုကာဝါတိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ယသ္မာ ပနေတ္ထ ဉာဏံ ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိနိမိတ္တဿ မောဟဿ၊ သဗ္ဗာကုသလဿ ဝါ ပဋိပက္ခံ၊ တသ္မာ တံသမ္ပယုတ္တံ ကမ္မံ ဇစ္စန္ဓာဒိဝိပတ္တိပစ္စယံ န ဟောတီတိ တိဟေတုကံ အတိဒုဗ္ဗလမ္ပိ သမာနံ ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိမေဝ အာကဍ္ဎတိ၊ နာဟေတုကန္တိ အာဟ ‘‘န စ ဟောတိ အဟေတုကာ’’တိ။ ယသ္မာ ပဋိသမ္ဘိဒာမဂ္ဂေ သုဂတိယံ ဇစ္စန္ဓဗဓိရာဒိဝိပတ္တိယာ အဟေတုကူပပတ္တိံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ အဟေတုကူပပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ဓမ္မသေနာပတိနာ –

‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ၊ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေန ဝုစ္စတိ ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ။ နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေန ဝုစ္စတိ အကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေန ဝုစ္စတိ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ၊ ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၁-၂၃၂) –

ဧဝံ ဇဝနက္ခဏေ တိဏ္ဏံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ၊ န ပန ‘‘ဇဝနက္ခဏေ ဒွိန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ’’တိ၊ တသ္မာ တိဟေတုကကမ္မေနေဝ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိ ဟောတိ၊ န ဒုဟေတုကေနာတိ အာဟ ‘‘ဒုဟေတုကေန။ပေ.။ န စ ဟောတိ တိဟေတုကာ’’တိ။ ယဒိ ဟိ ဒုဟေတုကကမ္မေန တိဟေတုကပဋိသန္ဓိ သိယာ၊ ယထာ ‘‘အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တဿ ဝိဘင်္ဂေါ ကတော၊ ဧဝံ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ။ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ သင်္ခါရာ၊ နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ သင်္ခါရာ၊ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ နာမရူပ’’န္တိ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တူပပတ္တိံ ဝတွာ တဿ ဝိဘင်္ဂေါ ကာတဗ္ဗော သိယာ၊ န စ ပနေဝံ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝိညာယတိ ‘‘ဒုဟေတုကကမ္မေန တိဟေတုကပဋိသန္ဓိ န ဟောတီ’’တိ။

ယဒိ ဧဝံ –

‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ဆန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ။ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ။ပေ.။ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ သင်္ခါရာ။ နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ သင်္ခါရာ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ နာမရူပ’’န္တိ –

ဧဝံ ဒုဟေတုကကမ္မေန ဒုဟေတုကူပပတ္တိံ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ။ ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ သတ္တန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ? ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ သင်္ခါရာ။ နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ သင်္ခါရာ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ။ပေ.။ နာမရူပ’’န္တိ ဧဝံ တိဟေတုကကမ္မေန ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိယာပိ အနုဒ္ဓဋတ္တာ သာပိ န ဟောတီတိ စေ? နော န ဟောတိ၊ ဒုဟေတုကောမကကမ္မေန အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဝိယ တိဟေတုကောမကေန ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိယာဝ ဒာတဗ္ဗတ္တာ၊ ကမ္မသရိက္ခကဝိပါကဒဿနတ္ထံ ပန မဟာထေရေန ပါဌော သာဝသေသော ကတော။

ယဒိ ဧဝံ ပုရိမဝုတ္တေဟိ ဣဒံ သမာနံ ကမ္မသရိက္ခကတာဘာဝတောတိ ဒုဟေတုကကမ္မေန တိဟေတုကပဋိသန္ဓိ န ဥဒ္ဓဋာ၊ န ပန အလဗ္ဘနတောတိ? တံ န၊ အကုသလကမ္မဿ အလောဘသမ္ပယောဂါဘာဝတော၊ အလောဘဖလုပ္ပါဒနေ ဝိယ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တဿ ဉာဏဖလုပ္ပါဒနေ အသမတ္ထဘာဝတော။ ပညာဗလသမ္ပယောဂတော ဟိ တံဉာဏဖလုပ္ပါဒနေ သမတ္ထံ ဟောတိ။

ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနေတံ ကမ္မမေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဒေန္တံ အတ္တနာ သဒိသဝေဒနမေဝ ဒေတိ၊ ဥဒာဟု ဝိသဒိသဝေဒနမ္ပီတိ? ဒုဟေတုကောမကမေဝ ဝိသဒိသဝေဒနံ ဒေတိ၊ ဣတရံ ပန သဒိသဝေဒနမေဝ။ တထာ ဟိ ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယ မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ္တေ သုခဝေဒနီယာဒိကမ္မဝဏ္ဏနာယ –

‘‘ကာမာဝစရကုသလတော သောမနဿသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ စတဿော စေတနာ၊ ရူပါဝစရကုသလတော စတုက္ကဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တေသု သုခဝေဒနာယ ဇနနတော သုခဝေဒနီယံ ကမ္မံ နာမ။ ကာမာဝစရဉ္စေတ္ထ ပဋိသန္ဓိယံယေဝ ဧကန္တေန သုခံ ဇနေတိ၊ ပဝတ္တေ ပန ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ အဒုက္ခမသုခမ္ပိ။

‘‘အကုသလစေတနာ ပဝတ္တေ ကာယဒွာရပ္ပဝတ္တဒုက္ခဿ ဇနနတော ဒုက္ခဝေဒနီယံ ကမ္မံ နာမ။

‘‘ကာမာဝစရကုသလတော ပန ဥပေက္ခါသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ စတဿော စေတနာ၊ ရူပါဝစရကုသလတော စတုတ္ထဇ္ဈာနစေတနာတိ ဧဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တေသု တတိယဝေဒနာယ ဇနနတော အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယံ ကမ္မံ နာမ။ ဧတ္ထ စ ‘‘ကာမာဝစရံ ပဋိသန္ဓိယံယေဝ ဧကန္တေန အဒုက္ခမသုခံ ဇနေတိ၊ ပဝတ္တေ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သုခမ္ပီ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၀) –

ဝုတ္တံ။ နနု စ ‘‘အာရမ္မဏေန ဟောတေဝ၊ ဝေဒနာပရိဝတ္တန’’န္တိ ဝစနတော အာရမ္မဏဝသေန ဝေဒနာနိယမော ဟောတိ၊ န စ သောမနဿသဟဂတကမ္မေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တဿ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမေဝ ကမ္မနိမိတ္တာဒိကမာပါထမာဂစ္ဆတီတိ နိယမော အတ္ထိ၊ ဥပေက္ခါသဟဂတကမ္မေန ဝါ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ တသ္မာ ကထံ ကမ္မဝသေနေဝ ဝေဒနာနိယမောတိ? ဝုစ္စတေ – ဣဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏမ္ပိ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ ကမ္မဗလေနေဝ အာဂစ္ဆတီတိ သောမနဿသဟဂတကမ္မေန ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏကာလေ တဿ ဗလေန ဣဋ္ဌာရမ္မဏမာပါထမာဂစ္ဆတိ၊ ဥပေက္ခါသဟဂတကမ္မေန ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ တသ္မာ ကမ္မဝသေန ပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏနိယမော၊ အာရမ္မဏဝသေန ဝေဒနာနိယမောတိ။ အပိစ ‘‘အာရမ္မဏေန ဟောတေဝ၊ ဝေဒနာပရိဝတ္တန’’န္တိ ဣဒံ တဒာရမ္မဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ န တေန ပဋိသန္ဓိယာ ကမ္မသရိက္ခကဝေဒနာဘာဝေါ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာ၊ ဒုဟေတုကောမကံ ပန သောမနဿသဟဂတမ္ပိ အတ္တနော နိဟီနတာယ ဒုဟေတုကဖလုပ္ပါဒနေ အသမတ္ထတ္တာ၊ အဟေတုကာယ စ အတ္တနာ သဒိသဝေဒနာယ ပဋိသန္ဓိယာ အသမ္ဘဝတော ဥပေက္ခါသဟဂတပဋိသန္ဓိယာ အနုရူပတော ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏမုပဋ္ဌပေတွာ တဒာရမ္မဏံ ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတိ။

နနု စ ‘‘ပစ္ဆိမဘဝိကမဟာဗောဓိသတ္တာနံ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂံ သောမနဿကမ္မံ ပဋိသန္ဓိံ ဒေတီ’’တိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တံ၊ မဟာသိဝတ္ထေရော စ ဥပေက္ခါသဟဂတဉာဏသမ္ပယုတ္တအသင်္ခါရိကဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိံ ဣစ္ဆတိ။ ဝုတ္တဉှိ တေန ‘‘သောမနဿသဟဂတတော ဥပေက္ခါသဟဂတံ ဗလဝတရံ၊ တေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ၊ တေန ဂဟိတပဋိသန္ဓိကာ ဟိ မဟဇ္ဈာသယာ ဟောန္တိ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ဝိယာ’’တိ၊ တသ္မာ သောမနဿသဟဂတကုသလတော ဥပေက္ခါသဟဂတပဋိသန္ဓိပိ လဗ္ဘတိ ယထာ စ၊ ဧဝံ တထာ ဥပေက္ခါသဟဂတတော သောမနဿသဟဂတာပီတိ ကထံ ကမ္မသဒိသဝေဒနာ ပဋိသန္ဓီတိ? ဧတ္ထာပိ စ ကမ္မမ္ပိ ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝါတိ ထေရဿ အဓိပ္ပါယော သိယာတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ။ အပိစာယံ ဝါဒော မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပဋိက္ခိတ္တောဝ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သင်္ဂဟကာရေဟိ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပန အယံ ထေရဿ မနောရထော၊ နတ္ထိ ဧတ’’န္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ဟိတူပစာရော ဗလဝါ ဟောတိ၊ တသ္မာ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂကာမာဝစရကုသလဝိပါကသောမနဿသဟဂတတိဟေတုကအသင်္ခါရိကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တီတိ ဝုတ္တန္တိ၊ တသ္မာ ပဋိက္ခိတ္တဝါဒံ ဂဟေတွာ န သက္ကာ အဋ္ဌကထာဝစနံ စာလေတုန္တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေဝေတံ ကမ္မသဒိသဝေဒနာ ပဋိသန္ဓီတိ။ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တေဟိ ဝါ အဋ္ဌကထာယ အဓိပ္ပါယော သာဓုကံ ကထေတဗ္ဗောတိ။

အသင်္ခါရန္တိ အသင်္ခါရိကကမ္မံ။ အသင်္ခါရံ သသင်္ခါရမ္ပိ ဖလံ ဒေတီတိ သမ္ဗန္ဓော။

အာရမ္မဏေနာတိ ဣဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏေန။ ဝေဒနာပရိဝတ္တနန္တိ တဿ တဿ အာရမ္မဏဿ အနုရူပတော သောမနဿာဒိဝေဒနာယ ပရိဝတ္တနံ၊ ကုသလဝိပါကသန္တီရဏတဒာရမ္မဏာနိ သန္ဓာယ စေတံ ဝုတ္တံ။ တာနိ ဟိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သောမနဿသဟဂတာနိ၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ ဥပေက္ခါသဟဂတာနိ။ အကုသလဝိပါကံ ပန သန္တီရဏတဒာရမ္မဏံ အနိဋ္ဌေ၊ အနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ စ အာရမ္မဏေ ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝ။ န ဟိ တဿ အာရမ္မဏဝသေန ဝေဒနာဘေဒော အတ္ထိ၊ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဒွီသုပိ ဥပေက္ခါသဟဂတမေဝ။ ဒွိပဉ္စဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနေသု စ ဌပေတွာ ကာယဝိညာဏဒွယံ သေသာနိ ဣဋ္ဌာဒီသု သဗ္ဗတ္ထ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တကာရဏဝသေနေဝ ဥပေက္ခါသဟဂတာနိ၊ တထာ ကာယဝိညာဏံ ဣဋ္ဌာဒီသု သုခသဟဂတံ၊ အနိဋ္ဌာဒီသု ဒုက္ခသဟဂတန္တိ။ ဇဝနေန နိယမိတံ အဋ္ဌကထာယန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ဟေတုနိယမနမေဝ စေတ္ထ ဇဝနဝသေန ဟောတိ ဝေဒနာဘေဒဿ အာရမ္မဏေနေဝ၊ သင်္ခါရဘေဒဿ စ ပစ္စယဝသေနေဝ နိယမိတတ္တာ။ ဧတ္ထ စ အကုသလဝိပါကာနံ ဝိဘာဂါဘာဝတော ကုသလဝိပါကတဒာရမ္မဏာနမေဝ အာရမ္မဏဇဝနပစ္စယဝသေန နိယမနံ ဟောတိ။ တံ ပန သရူပတော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – တိဟေတုကုက္ကဋ္ဌကမ္မေန ဟိ တဒာရမ္မဏံ ပဝတ္တမာနံ ကမ္မဝသေန နိယမာဘာဝတော သဗ္ဗေသုပိ ကုသလဝိပါကတဒာရမ္မဏေသု သမ္ပတ္တေသု အာရမ္မဏဇဝနပစ္စယဝသေန၊ အာရမ္မဏဇဝနဝသေနေဝ ဝါ နိယတံ ဧကမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ကထံ? တဒာရမ္မဏေသု ဟိ အာရမ္မဏဝသေန ဝေဒနာနိယမော ဟောတိ၊ ဇဝနဝသေန ဟေတုနိယမော၊ ပစ္စယဝသေန သင်္ခါရနိယမော။ အဟေတုကေသု ပန သင်္ခါရဘေဒာဘာဝတော ပစ္စယဝသေန နိယမနံ နတ္ထိ။ တတ္ထ အာရမ္မဏေန ဝေဒနာနိယမနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဇဝနဝသေန ဟေတုနိယမနေ ပန ကမ္မသရိက္ခကဟေတုဝသေန တိဟေတုကာနိ ဒုဟေတုကာနိ အဟေတုကာနီတိ တီဏိ ဇဝနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ တတ္ထ ကမ္မသရိက္ခကဟေတုဝသေန တိဟေတုကဇဝနာနိ နာမ ကာမာဝစရကုသလကိရိယာသု ဉာဏသမ္ပယုတ္တဇဝနာနိ၊ ဒုဟေတုကဇဝနာနိ နာမ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တဇဝနာနိ၊ အဟေတုကာနိ နာမ အကုသလဇဝနာနိ စေဝ ကိရိယာဟေတုကဇဝနဉ္စ။ အကုသလဇဝနာနိပိ ဟိ ကုသလကမ္မသရိက္ခကဟေတုဝသေန အဟေတုကာနိ ကုသလဟေတူနံ တေသု အဘာဝတော။

တတ္ထ ကမ္မဿ ဇဝနသဒိသတဒာရမ္မဏာဘိနိပ္ဖာဒနသာမတ္ထိယေ သတိ တိဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ တိဟေတုကတဒာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ ဒုဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ ဒုဟေတုကတဒာရမ္မဏံ၊ အဟေတုကဇဝနေ ဇဝိတေ အဟေတုကတဒာရမ္မဏံ ဟောတီတိ။ ဧဝံ ဇဝနဝသေန ဟေတုနိယမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကထံ ပစ္စယဝသေန သင်္ခါရနိယမောတိ? ကာလသမ္ပဒာဒီနံ၊ ဥတုသမ္ပဒာဒီနဉ္စ ပစ္စယာနံ ဗလဝဘာဝေ သတိ အသင်္ခါရိကတဒာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ ဒုဗ္ဗလဘာဝေ သသင်္ခါရိကံ။ အဟေတုကတဒာရမ္မဏဿ ပန ပစ္စယဝသေန နိယမော နတ္ထိ၊ တသ္မာ ယဒိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ တဒာ ဥပေက္ခါသဟဂတံ တဒာရမ္မဏံ ပဋိဗာဟိတွာ သောမနဿသဟဂတတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။ သောမနဿသဟဂတတဒာရမ္မဏေသုပိ အနိယမေန အာရမ္မဏဝသေန သဗ္ဗေသု သမ္ပတ္တေသု ဇဝနဿ တိဟေတုကဘာဝေ ဒုဟေတုကာဟေတုကေ ပဋိဗာဟိတွာ တိဟေတုကမေဝ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ။ တိဟေတုကတဒာရမ္မဏေသုပိ အနိယမေန ဇဝနဝသေန သဗ္ဗေသု သမ္ပတ္တေသု ပစ္စယဿ ဗလဝဘာဝေ သတိ သသင်္ခါရိကတဒာရမ္မဏံ ပဋိဗာဟိတွာ အသင်္ခါရိကမေဝ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ။ ဧတေနေဝ နယေန သေသံ တဒာရမ္မဏမ္ပိ တံတံဇဝနာနုရူပတော နိယမနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အဟေတုကတဒာရမ္မဏံ ပန ပစ္စယံ အနပေက္ခိတွာ အာရမ္မဏဝသေန စေဝ ဇဝနဝသေန စ နိယမနံ ဟောတိ။ ဣဒမေတ္ထ ယေဘုယျပ္ပဝတ္တိဝသေန နိယမနံ။ ကဒာစိ ပန အာရမ္မဏဝသေန၊ ပစ္စယဝသေန၊ ပရိစိတဝသေန စ တဒာရမ္မဏနိယမော ဟောတိ။ တတ္ထ အာရမ္မဏဝသေန စေဝ ပစ္စယဝသေန စ နိယမနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ။ ပရိစိတဝသေန ပန နိယမနေ ယေဘုယျေန တိဟေတုကကုသလပ္ပဝတ္တိယာ တေသု ပရိစိတဿ ကဒာစိ ဒုဟေတုကေ၊ အဟေတုကေ ဝါ ဇဝနေ ဇဝိတေ ပရိစယဝသေန တိဟေတုကတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။ ယေဘုယျေန စ ဒုဟေတုကဇဝနပ္ပဝတ္တိယာ တတ္ထ ပရိစိတဿ ကဒာစိ တိဟေတုကေ၊ အဟေတုကေ ဝါ ဇဝနေ ဇဝိတေ ပရိစယဝသေန ဒုဟေတုကတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။ တထေဝ အကုသလေသု ပရိစိတဿ ကဒာစိ တိဟေတုကဒုဟေတုကေသုပိ ဇဝနေသု ဇဝိတေသု ပရိစယဝသေန အဟေတုကတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတီတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ –

‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ သဟေတုကော ဝိပါကော တဒာရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သဟေတုကေ ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿတိ၊ ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ အဟေတုကော ဝိပါကော တဒာရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ –

အဝိသေသေန အကုသလဇဝနာနန္တရမ္ပိ သဟေတုကတဒာရမ္မဏံ၊ တိဟေတုကဇဝနာနန္တရဉ္စ အဟေတုကတဒာရမ္မဏံ ဝုတ္တံ။ တိဟေတုကောမကေန၊ ပန ဒုဟေတုကုက္ကဋ္ဌေန စ ကမ္မေန တဒာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယံ ကမ္မဿ တိဟေတုကဝိပါကဒာနေ အသမတ္ထတာယ တိဟေတုကဇဝနေပိ ဇဝိတေ ဒုဟေတုကတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။ ဒုဟေတုကောမကေန ပန ကမ္မေန တဒာရမ္မဏပ္ပဝတ္တိယံ ကမ္မဿ သဟေတုကတဒာရမ္မဏနိဗ္ဗတ္တနေ အသမတ္ထတာယ သဟေတုကဇဝနေပိ ဇဝိတေ အဟေတုကတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။ သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ။

၃၈၇-၉၁. တုလျေန ပါကစိတ္တေနာတိ သောမနဿသဟဂတဉာဏသမ္ပယုတ္တအသင်္ခါရိကေန မဟာဝိပါကစိတ္တေန။ ဗလဝါရမ္မဏေတိ အတိမဟန္တာရမ္မဏေ။ စတုဗ္ဗိဓဉှိ အာရမ္မဏံ အတိမဟန္တံ မဟန္တံ ပရိတ္တံ အတိပရိတ္တန္တိ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘တထာ ဟိ ဝိသယံ အာဟု၊ စတုဓာ ဧတ္ထ ပဏ္ဍိတာ;

မဟန္တာတိမဟန္တတော၊ ပရိတ္တာတိပရိတ္တတော’’တိ။

အတိမဟန္တာဒိဘာဝေါ စဿ အာပါထဂတကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇနကစိတ္တက္ခဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ တထာ ဟိ အာပါထဂတက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သောဠသစိတ္တက္ခဏာ၊ တာဝ ဝိဇ္ဇမာနာယုကအာရမ္မဏံ အတိမဟန္တံ နာမ။ ပန္နရသစုဒ္ဒသစိတ္တက္ခဏာယုကံ မဟန္တံ နာမ။ တေရသစိတ္တက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဌစိတ္တက္ခဏာယုကံ ပရိတ္တံ နာမ။ တတော ပရံ အတိပရိတ္တံ နာမ။ တတ္ထ အတိမဟန္တာရမ္မဏေ တဒာရမ္မဏပရိယောသာနာနိ ဝီထိစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ မဟန္တေ ဇဝနပရိယောသာနာနိ၊ နတ္ထိ တဒာရမ္မဏုပ္ပါဒော။ ပရိတ္တေ ဇဝနမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သန္တီရဏာနန္တရံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမေဝ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ပဝတ္တတိ။ အတိပရိတ္တေ ဘဝင်္ဂစလနမတ္တမေဝ။ ကထံ? အတိမဟန္တေ ဟိ အာရမ္မဏေ ပဉ္စဒွာရေသု ယထာနုရူပံ အညတရသ္မိံ ဒွာရေ အာပါထဂတေ ပသာဒဃဋ္ဋနာနုဘာဝေန ဟဒယဝတ္ထုသန္နိဿိတာ ဘဝင်္ဂသန္တတိ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇမာနာ စ သဟသာ န ဩစ္ဆိဇ္ဇတိ။ ယထာ ပန ဝေဂေန ဓာဝန္တော ပုရိသော အန္တရာ ဌာတုကာမောပိ ဧကဒွေပဒဝါရေ အတိက္ကမိတွာဝ ဌာတုံ သက္ကောတိ၊ န ပန ဌာတုကာမတာယ သဒ္ဓိံယေဝ၊ ဧဝမေဝ ဒီပသိခါ ဝိယ၊ ဂင်္ဂါသောတော ဝိယ၊ ဝေဂေန ဇဝမာနာ ဘဝင်္ဂသန္တတိ အန္တရာ ဩစ္ဆိဇ္ဇမာနာပိ ပသာဒဃဋ္ဋနတော ပရံ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာဝ ဩစ္ဆိဇ္ဇတိ။ တတ္ထ ပဌမစိတ္တံ ဘဝင်္ဂသန္တတိယာ စလနာကာရေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဘဝင်္ဂစလနံ နာမ၊ ဒုတိယံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒော နာမ။ စလနဉ္စေတ္ထ ဝိသဒိသစိတ္တဿ ဥပနိဿယဘာဝဂမနံ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘အာရမ္မဏန္တရာပါထေ၊ ဒွိက္ခတ္တုံ စလိတေ မနော;

စိတ္တန္တရဿ ဟေတုတ္တံ၊ ယာနံ စလနမီရိတ’’န္တိ။

ယဒိ ဧဝံ ဒုတိယဿပိ တံ အတ္ထီတိ တမ္ပိ ဘဝင်္ဂစလနမိစ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? သစ္စံ၊ ဘဝင်္ဂဿ ပန ဥပစ္ဆိဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တိဝိသေသံ ဂဟေတွာ ပုရိမဿ နာမတော ဝိသဒိသနာမံ ကာတုံ ‘‘ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒော’’တိ ဝုစ္စတီတိ။ နနု စ ရူပါဒီဟိ ပသာဒေ ဃဋ္ဋိတေ ပသာဒနိဿိတဿေဝ စလနံ ယုတ္တံ၊ ကထံ ပန ဟဒယဝတ္ထုသန္နိဿိတာယ ဘဝင်္ဂသန္တတိယာ စလနန္တိ? သန္တတိဝသေန ဧကာဗဒ္ဓတ္တာ။ ယထာ ဟိ ဘေရိယာ ဧကသ္မိံ တလေ ဌိတသက္ခရာယ မက္ခိကာယ နိပန္နာယ အပရသ္မိံ တလေ ဒဏ္ဍာဒိနာ ပဟဋေ အနုက္ကမေန ဘေရိစမ္မဝရတ္တာဒီနံ စလနေန သက္ခရာယ စလိတာယ မက္ခိကာယ ပလာယနံ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ရူပါဒိမှိ ပသာဒေ ဃဋ္ဋိတေ တန္နိဿယေသု မဟာဘူတေသု စလိတေသု အနုက္ကမေန တံသမ္ဗန္ဓာနံ သေသရူပါနမ္ပိ စလနေန ဟဒယဝတ္ထုမှိ စလိတေ တန္နိဿိတဿ ဘဝင်္ဂဿ စလနာကာရေန ပဝတ္တိ ဟောတိ။ ဝုတ္တဉ္စ –

‘‘ဃဋ္ဋိတေ အညဝတ္ထုမှိ၊ အညနိဿိတကမ္ပနံ;

ဧကာဗဒ္ဓေန ဟောတီတိ၊ သက္ခရောပမယာ ဝဒေ’’တိ။ (သ. သ. ၁၇၆);

ဧဝံ ဘဝင်္ဂစလနဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေသု ‘‘ကိံ နာမေတ’’န္တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဝီထိစိတ္တာနိ အာရမ္မဏာဘိမုခံ ပဋိပါဒေန္တီ ကိရိယာမနောဓာတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿာနန္တရံ ယထာရဟံ ဒဿနာဒိကိစ္စံ သာဓယမာနာ ပဉ္စဝိညာဏဓာတူသု အညတရာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒနန္တရံ တာယ ဂဟိတမေဝါရမ္မဏံ သမ္ပဋိစ္ဆမာနာ ဝိပါကာဟေတုကမနောဓာတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒနန္တရံ တဒေဝါရမ္မဏံ သန္တီရယမာနာ ဝိပါကာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒနန္တရံ တမေဝါရမ္မဏံ ဝဝတ္ထာပယမာနာ ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒနန္တရံ ကာမာဝစရကုသလာကုသလကိရိယဇဝနေသု ယံ ကိဉ္စိ လဒ္ဓပစ္စယံ တဒေဝါရမ္မဏံ အာရဗ္ဘ ဇဝနံ ဟုတွာ ယေဘုယျေန သတ္တက္ခတ္တုံ ဇဝတိ၊ တဒနန္တရံ ဧကာဒသတဒာရမ္မဏစိတ္တေသု အညတရံ ကမ္မံ အာရမ္မဏံ ဇဝနံ ပစ္စယော ပရိစိတတာတိ ဣမေသံ အနုရူပဝသေန ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒနန္တရံ ဘဝင်္ဂပါတော ဟောတိ။

ဣဓ ဌတွာ ဣမိဿာ စိတ္တပရမ္ပရာယ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထံ အမ္ဗောပမာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကထံ? ဧကော ကိရ ပုရိသော ဖလိတမ္ဗရုက္ခဿ ဟေဋ္ဌာ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိပန္နော နိဒ္ဒာယတိ၊ အထေကံ အမ္ဗပက္ကံ ဝဏ္ဋတော မုစ္စိတွာ တဿ ကဏ္ဏသက္ခလိံ ပုဉ္ဆမာနံ ဝိယ ‘‘ဌ’’န္တိ ဘူမိယံ ပတတိ၊ သော တဿ သဒ္ဒေန ပဗုဇ္ဈိတွာ သီသတော ဝတ္ထံ အပနေတွာ စက္ခုံ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကေသိ၊ တတော ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဖလံ ဂဟေတွာ မဒ္ဒိတွာ ဥပသိင်္ဃိတွာ ပက္ကဘာဝံ ဉတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ မုခဂတံ သဟ သေမှေန အဿာဒေတွာ ပုန တထေဝ နိဒ္ဒာယတိ။ တတ္ထ တဿ ပုရိသဿ အမ္ဗရုက္ခမူလေ နိဒ္ဒာယနကာလော ဝိယ ဘဝင်္ဂသမင်္ဂိကာလော၊ အမ္ဗပက္ကဿ ပတိတကာလော ဝိယ အာရမ္မဏဿ ပသာဒဃဋ္ဋနကာလော၊ ပတနသဒ္ဒေန ပဗုဒ္ဓကာလော ဝိယ မနောဓာတုယာ ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလော၊ ဥမ္မီလေတွာ ဩလောကိတကာလော ဝိယ စက္ခုဝိညာဏဿ ဒဿနကိစ္စံ သာဓနကာလော၊ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ ဂဟိတကာလော ဝိယ ဝိပါကမနောဓာတုယာ အာရမ္မဏသမ္ပဋိစ္ဆနကာလော၊ ဂဟေတွာ မဒ္ဒိတကာလော ဝိယ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ သန္တီရိတကာလော၊ ဥပသိင်္ဃိတကာလော ဝိယ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုယာ ဝဝတ္ထာပိတကာလော၊ ပရိဘုတ္တကာလော ဝိယ ဇဝနဿ အာရမ္မဏရသအနုဘဝိတကာလော၊ မုခဂတံ သဟ သေမှေန အဿာဒိတကာလော ဝိယ တဒာရမ္မဏဿ ဇဝနေန အနုဘူတာရမ္မဏအနုဘဝနကာလော၊ ပုန နိဒ္ဒာယနံ ဝိယ ပုန ဘဝင်္ဂကာလောတိ ဧဝမေတ္ထ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

အယံ ပန ဥပမာ ကိံ ဒီပေတိ? အာရမ္မဏဿ ပသာဒဃဋ္ဋနမေဝ ကိစ္စံ၊ ကိရိယာမနောဓာတုယာ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနမေဝ ကိစ္စံ၊ ပဉ္စဝိညာဏဓာတူနံ ဒဿနာဒိကမေဝ ကိစ္စံ၊ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုယာ သမ္ပဋိစ္ဆနမေဝ ကိစ္စံ၊ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုယာ သန္တီရဏမေဝ ကိစ္စံ၊ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုယာ ဝဝတ္ထာပနမေဝ ကိစ္စံ၊ ဇဝနဿေဝ ပန အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ တဒာရမ္မဏဿ ဧတေန အနုဘူတဿေဝ အနုဘဝနန္တိ ဧဝံ ကိစ္စဝသေန ဓမ္မာနံ အညမညာသံကိဏ္ဏတံ ဒီပေတိ၊ ဧဝံ ပဝတ္တမာနံ ပန စိတ္တံ ‘‘တွံ အာဝဇ္ဇနံ နာမ ဟောဟိ၊ တွံ ဒဿနာဒီသု အညတရံ၊ တွံ သမ္ပဋိစ္ဆနံ နာမာ’’တိအာဒိနာ နိယုဉ္ဇကေ ကာရကေ အသတိပိ စိတ္တနိယာမဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တံ ပန စိတ္တနိယာမံ သဒ္ဓိံ ဥတုနိယာမာဒီဟိ ပရိစ္ဆေဒာဝသာနေ ဝက္ခတိ။ အယံ တာဝ အတိမဟန္တာရမ္မဏေ စိတ္တပ္ပဝတ္တိဝိဘာဝနာ။

မဟန္တာရမ္မဏေ ပန တဒာရမ္မဏုပ္ပါဒဿ အဘာဝတော တသ္မိံ အာပါထဂတေ ဝုတ္တနယေန ဇဝနပရိယောသာနေသု ဝီထိစိတ္တေသု ဥပ္ပန္နေသု ဘဝင်္ဂပါတောဝ ဟောတိ၊ အာရမ္မဏဿ ပန ပရိက္ခီဏာယုကတ္တာ ဧကစိတ္တက္ခဏိကပ္ပမာဏေပိ ဝါ အာယုမှိ သတိ သမာသန္နမရဏော ဝိယ ပုရိသော ဒုဗ္ဗလဘာဝတော တဒာရမ္မဏံ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ အပိစ တဒာရမ္မဏမုပ္ပဇ္ဇန္တံ နိယမတော ဒွိက္ခတ္တုမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န ဧကဝါရံ။ ဧကစိတ္တက္ခဏာဝသိဋ္ဌေ စ အာရမ္မဏေ ဧကသ္မိံ တဒာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နေသု ဒုတိယဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ တဿ နိရုဒ္ဓတ္တာ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ န ဟိ ဒွီသု တဒာရမ္မဏေသု ဧကံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ၊ ဧကံ အတီတာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဒုတိယဿ အနုပ္ပတ္တိယာ ပဌမမ္ပိ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ။ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ ပန သကိမ္ပိ တဒာရမ္မဏဿ ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယေပိ စ တမေဝ ဝါဒံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ‘‘သကိံ ဒွေ ဝါ တဒာလမ္ဗ’’န္တိ (ပရမ. ဝိ. ၁၁၆) ဝုတ္တံ။ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စိတ္တပ္ပဝတ္တိဂဏနာယံ သဗ္ဗဝါရေသု ဒွေ ဧဝ စိတ္တဝါရာနိ အာဂတာနီ’’တိ ဝတွာ တံ န သမ္ပဋိစ္ဆိတံ၊ တသ္မာ မဟန္တာရမ္မဏေ ဇဝနာဝသာနေ ဘဝင်္ဂပါတောဝ ဟောတိ၊ နတ္ထိ တဒာရမ္မဏုပ္ပါဒော၊ အယဉ္စ တဒာရမ္မဏေဟိ တုစ္ဆတာယ ‘‘မောဃဝါရော’’တိ ဝုစ္စတိ။

ပရိတ္တာရမ္မဏေ ဇဝနုပ္ပါဒဿပိ အဘာဝတော သန္တီရဏာဝသာနေသု ဝီထိစိတ္တေသု ဥပ္ပန္နေသု တဒနန္တရံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမေဝ အာသေဝနံ လဘိတွာ ဇဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာ ဒွိက္ခတ္တုံ ပဝတ္တတိ၊ တတော ဘဝင်္ဂပါတော ဟောတိ။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန အပ္ပတွာ အန္တရာ စက္ခုဝိညာဏာဒိကံ ပတွာ နိဝတ္တိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ။ ဇဝနံ ပန အာရမ္မဏဿ အပ္ပါယုကဘာဝေန ပရိဒုဗ္ဗလတ္တာ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ တဉှိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ သတ္တစိတ္တက္ခဏာယုကေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ကတိပယစိတ္တက္ခဏာယုကေ ပန ပဌမဇဝနမေဝ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ တဒနုပ္ပတ္တိယဉှိ ဣတရာနိပိ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ ပရိတ္တာရမ္မဏေ နတ္ထိ ဇဝနုပ္ပါဒောတိ အယံ ဒုတိယော မောဃဝါရော အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တော။ ဋီကာကာရော ပန တထာ အသမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အညထာ ဒုတိယမောဃဝါရံ ပကပ္ပေတိ။ ဝုတ္တဉှိ တေန တီသု မောဃဝါရေသု ဒုတိယမောဃဝါရော ဥပပရိက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော။

ယဒိ ဟိ အနုလောမေ ဝေဒနာတ္တိကေ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ န မဂ္ဂေ ဒွေ၊ နမဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝုတ္တံ သိယာ၊ သောပိ မောဃဝါရော လဗ္ဘေယျ။ ယဒိ စ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ၊ ကုသလာကုသလာနမ္ပိ သိယာ။ န ဟိ အာသေဝနပစ္စယံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝီ ဓမ္မော အာသေဝနပစ္စယော ဟောတီတိ အဝုတ္တော အတ္ထိ။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ပန ကုသလာကုသလာနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော။ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာသေဝနပစ္စယာ။ အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာသေဝနပစ္စယာ’’တိ ဝစနတော ပဋိက္ခိတ္တောဝ။ အထာပိ သိယာ ‘‘အသမာနဝေဒနာနံ ဝသေနေဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ၊ ဧဝမ္ပိ ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ၊ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ။ ဇာတိဘေဒာ န ဝုတ္တန္တိ စေ၊ ‘‘ဘူမိဘိန္နဿ ကာမာဝစရဿ ရူပါဝစရာဒီနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ ဝိယ ဇာတိဘိန္နဿပိ ဘဝေယျာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော ဧဝ သိယာ၊ အဘိန္နဇာတိကဿ စ ဝသေန ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ သဟေတုကာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န တု ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဝေဒနာတ္တိကေပိ သံခိတ္တာယ ဂဏနာယ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ နမဂ္ဂေ ဧကံ၊ နမဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိ ဧဝံ ဂဏနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနာယ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တာဘာဝါ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရော ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပန ဝီထိဝိပါကသန္တတိယာ အာဝဋ္ဋနတော ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ တတော ဝိသဒိသဿ ဇဝနဿ ကရဏတော မနသိကာရော စ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ န ဝုတ္တံ၊ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော စတုန္နံ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝါ ဇဝနာနံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဘဝိတုံ အသက္ကောန္တံ ရူပါဒိအာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ၊ အယမေတဿ သဘာဝေါတိ ဇဝနာပါရိပူရိယာ ဒုတိယော မောဃဝါရော ဒဿေတုံ ယုတ္တော သိယာတိ။

အယဉှိ အာစရိယဿ အဓိပ္ပါယော – ယဒိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ၊ ယထာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာသေဝနပစ္စယာ နမဂ္ဂပစ္စယာ’’တိ အနုလောမပစ္စနိယေ၊ ပစ္စနိယာနုလောမေ စ ‘‘သုခါ။ပေ.။ နမဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနပစ္စယာ’’တိ စ ဝုတ္တံ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ္တဝသေန၊ ဧဝမ္ပိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ‘‘အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ပါဌော သိယာ။ တထာ စ သတိ ဝါရဒွယဝသေန ဂဏနာယ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ နမဂ္ဂေ ဒွေ၊ နမဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဒွေ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န ပန ဝုတ္တံ၊ ‘‘အာသေဝနပစ္စယာ နမဂ္ဂေ ဧကံ၊ နမဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိစ္စေဝ ဝုတ္တံ။ အပိစ ယဒိ ဟိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ အာသေဝနပစ္စယော သိယာ၊ ဒုတိယမောဃဝါရော ဝိယ ပုရိမဝါရေသုပိ သိယာ။ တထာ စ သတိ အတ္တနော ဝိယ ကုသလာကုသလာနမ္ပိ သိယာ။ န ဟိ အာသေဝနပစ္စယံ လဒ္ဓုံ ယုတ္တဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝီ ဓမ္မော အာသေဝနပစ္စယော ဟောတီတိ အဝုတ္တော အတ္ထိ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ခန္ဓာ’’တိအာဒိနာ အနဝသေသတော ဝုတ္တတ္တာ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ပန အဝုတ္တော ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနဿ အဘာဝတော။ န ကေဝလံ အဝုတ္တောဝ၊ အထ ခေါ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဖဿာဒိကုသလာကုသလဓမ္မေ ပဋိစ္စ သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ကုသလာကုသလဿ ဥပ္ပတ္တိံ ဝတွာ ပဌမဇဝနဿ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနတော အာသေဝနပစ္စယာလာဘံ သန္ဓာယ ‘‘နာသေဝနပစ္စယာ’’တိ ပဋိက္ခိတ္တောဝ။

အထာပေတ္ထ သမောဓာနံ သိယာ၊ သမာနဝေဒနာနံ ဧဝ အာသေဝနပစ္စယဘာဝဿ ဒဿနတော ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနေန အသမာနဝေဒနာနံ ကုသလာကုသလာနံ ဝသေနာယံ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ။ ဧဝမ္ပိ သတိ ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သမာနဝေဒနာဝသေန ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ။ အထ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ကုသလာကုသလေဟိ ဘိန္နဇာတိကတ္တာ တဿ တေသံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တောတိ စေ။ ယထာ ဘူမိဝသေန ဘိန္နဿ ဂေါတြဘုဝေါဒာနဝသေန ဌိတဿ ကာမာဝစရဿ ရူပါဝစရာဒီနံ အာသေဝနဘာဝေါ ဒိဿတိ၊ ဧဝံ ဇာတိဝသေန ဘိန္နဿ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယဘာဝေ န ကောစိ ဝိဗန္ဓော၊ အပိစ အဘိန္နဝေဒနဿ၊ အဘိန္နဇာတိကဿ စ ဥပေက္ခါသဟဂတမဟာကိရိယစိတ္တဿ ဝသေန ယထာ ‘‘အာဝဇ္ဇနာ သဟေတုကာနံ ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ‘‘အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိပိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န တု ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဝေဒနာတ္တိကေပိ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနပစ္စယတ္တဿ အဘာဝါ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အာသေဝနဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တော ဒုတိယော မောဃဝါရော ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာဝဇ္ဇနာနံ ပန အနတ္ထန္တရဘာဝတော အာဝဇ္ဇနာယ စ ကုသလာကုသလာနံ အနန္တရပစ္စယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ သတိ ဥပ္ပတ္တိယံ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ကာမာဝစရကုသလာကုသလကိရိယာဇဝနာနံ ဧကန္တတော အနန္တရပစ္စယဘာဝေနေဝ ဝတ္တေယျ၊ န ပန အညထာတိ မုဉ္ဆာမရဏာသန္နဝေလာဒီသု ဇဝနာပါရိပူရိယာ မန္ဒီဘူတဝေဂတာယ အယံ ဒဿေတဗ္ဗောတိ။

အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပနေတ္ထ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘ယံ ဇဝနဘာဝပ္ပတ္တံ၊ တံ ဆိန္နမူလရုက္ခပုပ္ဖံ ဝိယာ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလာနံ ပဝတ္တဿ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ ကိရိယဘာဝေါ န သိယာ၊ ဝုတ္တော စ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ မနောဝိညာဏဓာတု ဥပ္ပန္နာ ကိရိယာ နေဝကုသလာ၊ နာကုသလာ၊ န စ ကမ္မဝိပါကာ ဥပေက္ခါသဟဂတာ’’တိ၊ တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဇဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာ’’တိ ဝစနံ ဇဝနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနဋ္ဌာနေ ဒွိက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိတွာ န ဇဝနဘာဝေနာတိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ၊ ‘‘အာသေဝနံ လဘိတွာ’’တိ စ ‘‘အာသေဝနံ ဝိယ အာသေဝန’’န္တိ ဝုတ္တေ န ကောစိ ဝိရောဓောတိ။ ဝိပ္ဖာရိကဿ ပန သတော ဒွိက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယေဝေတ္ထ အာသေဝနသဒိသတာ။ ဝိပ္ဖာရိကတာယ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တဉ္စဿ ဝုစ္စတိ။ ဝိပ္ဖာရိကမ္ပိ ဇဝနံ ဝိယ အနေကက္ခတ္တုံ အပ္ပဝတ္တိယာ ဒုဗ္ဗလတ္တာ န နိပ္ပရိယာယတော အာသေဝနပစ္စယဘာဝေန ပဝတ္တေယျာတိ န ဣမဿ ပါဌေ အာသေဝနတ္တံ ဝုတ္တံ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ၊ ယထာ ဖလစိတ္တေသု မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္နန္တိ။ ယဒိပိ ‘‘ဇဝနာပါရိပူရိယာ။ပေ.။ ယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိဝသေန ပဌမမောဃဝါရတော ဧတဿ န ကောစိ ဝိသေသောတိ။

စက္ခုဿာပါထမာဂတေတိ စက္ခုဒွာရဿ ယောဂျဒေသာဝဋ္ဌာနဝသေန အာပါထမာဂတေ။ တာယာတိ မနောဓာတုယာ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနေ ပါကဋတာယ ကိရိယာမနောဓာတုံ ပစ္စာမသတိ။ အာဝဋ္ဋိတေတိ သန္တတိဝသေန ပဝတ္တိတုံ အဒတွာ နိဝတ္တိတေ၊ ပရိဏာမိတေ ဝါ။ ဇာတေသု ဇာယတေတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဂတေတိ နိရုဒ္ဓေ။ တဒေဝါတိ ဇဝနာနုဘူတမေဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ။ တေနေဝါတိ ဇဝနံ ဟုတွာ နိရုဒ္ဓေန တေန ကာမာဝစရကုသလစိတ္တေန။ တဒာရမ္မဏသညိတန္တိ ဇဝနဂ္ဂဟိတေယေဝ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တနတော ‘‘ဗြဟ္မဿရော’’တိအာဒီသု ဝိယ တဿ အာရမ္မဏံ အာရမ္မဏမဿာတိ မဇ္ဈပဒလောပဝသေန တဒာရမ္မဏန္တိ သညိတံ။ တုလျတောတိ အာရမ္မဏတော ဝိသဒိသဘာဝေပိ သောမနဿသဟဂတာဒိနာ သဒိသတ္တာ။ မူလသဒိသံ ဘဝင်္ဂံ မူလဘဝင်္ဂံ။ တဒာရမ္မဏမ္ပိ ဘဝင်္ဂသဘာဝတ္တာ ‘‘ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၁၀၂)။ ဧတ္ထ ဟိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေ ဧဝ ပဝတ္တိယံ ‘‘ဘဝင်္ဂ’’န္တိ ဝုစ္စမာနေ န တဿ ဟေတုဝသေန ဘေဒောတိ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ။ နာပိ စေတံ ‘‘သဟေတုကံ စုတိံ အဟေတုကပဋိသန္ဓိဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ သက္ကာ ဝိညာတုံ။ ဘဝဿ အင်္ဂဘာဝါဘာဝတော စုတိစိတ္တဿ ဘဝင်္ဂဝေါဟာရာလာဘတောတိ ‘‘သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂ’’န္တိ တဒာရမ္မဏံ ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ။ ‘‘တဒာရမ္မဏသညိတ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘မူလဘဝင်္ဂန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ နာမဒွယမ္ပိ ဣမဿ လဗ္ဘတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ။

၃၉၂. တဉ္စာတိ တဒာရမ္မဏဉ္စ။ ဧတ္ထာတိ ဣမေသု ဝီထိစိတ္တေသု။ ဂဏနူပဂစိတ္တာနီတိ ဝိပါကဂဏနူပဂစိတ္တာနိ။

၃၉၄. အသမာနတ္တာတိ အသင်္ခါရိကဘာဝေန အသမာနတ္တာ။

၃၉၆. ပုရိမာနိ ပဉ္စ ဝိပါကစိတ္တာနိ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဆ ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဧတ္ထ စ ယေဘုယျတော ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ သောမနဿပ္ပဝတ္တိဝသေန သောမနဿသဟဂတဇဝနာနန္တရမေဝ သောမနဿတဒာရမ္မဏံ ဝုတ္တံ။ ဇဝနဿ ပန ပကပ္ပေတွာ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသဗ္ဘာဝတော၊ ဝိပါကဿ စ တဒဘာဝတော ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဥပေက္ခါသဟဂတဇဝနေသုပိ ဇဝိတေသု သောမနဿသဟဂတမေဝ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ။

၃၉၉-၄၀၃. တသ္မိံ ဒွာရေတိ တသ္မိံယေဝ စက္ခုဒွာရေ။ ဝေဒနာ ပရိဝတ္တတီတိ ကမ္မဿ သောမနဿသဟဂတဘာဝေပိ အာရမ္မဏဿ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တတာယ သောမနဿဝေဒနာ ပရိဝတ္တိတွာ ဥပေက္ခါဝေဒနာ ဟောတိ။ အထ ဝါ ဟေဋ္ဌာ ဝိပါကဝေဒနာယ သောမနဿဘာဝေပိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဿ မဇ္ဈတ္တဘာဝေန တံဝသေန ဝေဒနာ ပရိဝတ္တတီတိ အတ္ထော။

ဇဝနေသု ဇဝိတေသူတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ဇဝိတေသု စတူသွပီ’’တိ ဝါ ပါဌော။ ဇာယရေတိ တဒာရမ္မဏဝသေန ဇာယန္တိ။ ဝေဒနာယာတိ ဝေဒနာယ ကရဏဘူတာယ။ အသမာနတ္တာတိ ပဋိသန္ဓိယာ သဟ အသမာနတ္တာ။ ပုရိမေဟီတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတဒာရမ္မဏစတုက္ကတော။ အထ ဝါ ‘‘ပုရိမေဟိ အသမာနတ္တာ’’ ဣစ္စေဝ ယောဇနာ။ ပုရိမေဟိ သဟ အသမာနဘာဝေ ဝုတ္တေ တေသံ သန္ဓိယာ သဟ အသမာနဘာဝေါပိ ဝုတ္တောဝ ဟောတီတိ စတ္တာရိ နာမတော ပိဋ္ဌိဘဝင်္ဂါနိ စ ဟောန္တီတိ ယောဇနာ။ စ-သဒ္ဒေန အာဂန္တုကဘဝင်္ဂါနိ၊ တဒာရမ္မဏာနိ စ ဟောန္တီတိ ဒဿေတိ။ ဧတ္ထာပိ စ ယေဘုယျေန ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ ဥပေက္ခါသဟဂတဇဝနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဥပေက္ခါသဟဂတဇဝနာနန္တရမေဝ ဥပေက္ခါသဟဂတတဒာရမ္မဏံ ဝုတ္တံ၊ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ပန ဥပေက္ခါသဟဂတတဒာရမ္မဏံ ဟောတိ။ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာဒီသု ဇဝိတေသု ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တတဒာရမ္မဏာနံ သမ္ဘဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ကိဉ္စာပိ အသင်္ခါရသသင်္ခါရဝိဓာနံ ဇဝနဝသေန ဝုတ္တံ၊ တထာပိ ဥတုဘောဇနာဒိပစ္စယာနံ ဒုဗ္ဗလဘာဝေ ဇဝနဿေဝ အသင်္ခါရိကတ္တာဘာဝတော အသင်္ခါရဇဝနာဝသာနေ အသင်္ခါရမေဝ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ န သသင်္ခါရန္တိ နိယမော။ ပစ္စယဿ ပန ဗလဝဘာဝေ သတိပိ ပရေသံ ဥဿာဟဗလေန သသင်္ခါရဿ ဇဝနဿ သမ္ဘဝတော သသင်္ခါရဇဝနာဝသာနေ သသင်္ခါရမေဝ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ သသင်္ခါရိကတ္တာဘာဝတော အသင်္ခါရဇဝနာဝသာနေ အသင်္ခါရမေဝါတိ နိယမော နတ္ထီတိ အသင်္ခါရဇဝနာဝသာနေ အသင်္ခါရမ္ပိ သသင်္ခါရမ္ပိ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ သသင်္ခါရဇဝနာဝသာနေ သသင်္ခါရမ္ပိ အသင်္ခါရမ္ပိ တဒာရမ္မဏံ ဟောတိ။

ပဉ္စိမာနီတိ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ ဝုတ္တာနိ ဥပေက္ခါသဟဂတသန္တီရဏာဒီနိ ပဉ္စ ဝိပါကာနိ။ ပုရိမေဟိ သတ္တဟီတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဝုတ္တေဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ သတ္တဟိ ဝိနိဒ္ဒိသေ စက္ခုဒွာရသ္မိန္တိ အဓိပ္ပါယော။

၄၀၅-၆. ဧကာယ စေတနာယာတိ ဧကာယ တိဟေတုကသောမနဿသဟဂတအသင်္ခါရိကစေတနာယ။ ဧဝံ သမသဋ္ဌိ ဝိပါကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ယသ္မာ ပန စက္ခုဒွာရာဒီသု အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ သောတဒွာရာဒီသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သောတဝိညာဏာဒယော ဝိယ ပဉ္စသု ဒွာရေသု အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ မနောဒွာရေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ကာမာဝစရဝိပါကော နတ္ထိ၊ တသ္မာ မနောဒွာရေ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ န ဝုတ္တာ။ အထ ဝါ စက္ခုဒွာရေ ဂဟိတာနမေဝ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ သောတဒွာရာဒီသုပိ ဂဟဏေန ပဉ္စဒွာရေသု ဂဟိတာယ မနောဝိညာဏဓာတုယာ မနောဒွာရေပိ ဂဟဏနယဒဿနံ ကတံ ဟောတိ၊ ဧဝံ သတိ ဆသု ဒွာရေသုပိ သမသတ္တတိ ဝိပါကာနိ ဟောန္တိ။ အထ ဝါ မနောဒွာရေ လဗ္ဘမာနာယပိ ပဉ္စဒွာရပ္ပဝတ္တာယ မနောဝိညာဏဓာတုယာ မနောဒွာရေ အဂ္ဂဟဏေန သောတဒွာရာဒီသု လဗ္ဘမာနာနမ္ပိ စက္ခုဒွာရေ ဂဟိတမနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ သောတဒွာရာဒီသု အဂ္ဂဟဏဿ နယဒဿနံ ကတံ ဟောတိ၊ ဧဝံ သတိ ပဉ္စဒွာရေသု သောဠသ ဝိပါကာနိ ဟောန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဟိတာဂ္ဂဟဏေနာ’’တိအာဒိ။

၄၀၈-၉. တီဟိ ဝိပါကေဟီတိ တေဟိ တီဟိ ကုသလစိတ္တေဟိ သမာနေဟိ တီဟိ ဝိပါကေဟိ ဒိန္နာယ ပဋိသန္ဓိယာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဥပေက္ခါသဟိတဒွယေတိ ဥပေက္ခါသဟဂတပဋိသန္ဓိယုဂဠေ။ ဣဓ ဌတွာ နာဠိယန္တူပမာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကထံ? ဥစ္ဆုပီဠနသမယေ ကိရ ဧကသ္မာ ဂါမာ ဧကာဒသ ယန္တဝါဟာ နိက္ခမိတွာ ဧကံ ဥစ္ဆုဝါဋံ ဒိသွာ တဿ ပရိပက္ကဘာဝံ ဉတွာ ဥစ္ဆုသာမိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘ယန္တဝါဟာ မယ’’န္တိ အာရောစေသုံ။ သော ‘‘အဟံ တုမှေယေဝ ပရိယေသိဿာမီ’’တိ ဥစ္ဆုသာလံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ။ တေ တတ္ထ နာဠိယန္တံ ယောဇေတွာ ‘‘မယံ ဧကာဒသ ဇနာ အပရမ္ပိ ဧကံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ဝတ္တနေန ဂဏှထာ’’တိ အာဟံသု။ ဥစ္ဆုသာမိကော ‘‘အဟမေဝ သဟာယော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဥစ္ဆုသာလံ ပူရာပေတွာ တေသံ သဟာယော အဟောသိ။ တေ အတ္တနော အတ္တနော ကိစ္စာနိ ကတွာ ဖာဏိတပါစကေန ဥစ္ဆုရသေ ပက္ကေ ဂုဠေ ဗဒ္ဓေ ဥစ္ဆုသာမိကေန တုလယိတွာ ဘာဂေသု ဒိန္နေသု အတ္တနော အတ္တနော ဘာဂံ အာဒာယ သာလံ သာလသာမိကံ ပဋိစ္ဆာပေတွာ ဧတေနေဝ ဥပါယေန အပရာသုပိ စတူသု သာလာသု ကမ္မံ ကတွာ ပက္ကမိံသု။ တတ္ထ ပဉ္စ ယန္တသာလာ ဝိယ ပဉ္စ ပသာဒာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ ပဉ္စ ဥစ္ဆုဝါဋာ ဝိယ ပဉ္စ အာရမ္မဏာနိ၊ ဧကာဒသ ဝိစရဏကယန္တဝါဟာ ဝိယ ဧကာဒသ ဝိပါကစိတ္တာနိ၊ ပဉ္စ ဥစ္ဆုသာလသာမိနော ဝိယ ပဉ္စ ဝိညာဏာနိ၊ ပဌမကသာလာယ သာလသာမိကေန သဒ္ဓိံ ဒွာဒသန္နံ ဇနာနံ ဧကတော ဟုတွာ ကတကမ္မာနံ ဘာဂဂ္ဂဟဏကာလော ဝိယ ဧကာဒသန္နံ ဝိပါကစိတ္တာနံ စက္ခုဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ စက္ခုဒွာရေ ရူပါရမ္မဏေ သကသကကိစ္စကရဏကာလော၊ သာလသာမိကဿ သာလာယ သမ္ပဋိစ္ဆိတကာလော ဝိယ စက္ခုဝိညာဏဿ ဒွာရသင်္ကန္တိအကရဏံ၊ ဒုတိယတတိယစတုတ္ထပဉ္စမသာလာယ ဒွာဒသန္နံ ဧကတော ဟုတွာ ကတကမ္မာနံ ဘာဂဂ္ဂဟဏကာလော ဝိယ ဧကာဒသန္နံ ဝိပါကစိတ္တာနံ ကာယဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ ကာယဒွာရေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏေ သကသကကိစ္စကရဏကာလော၊ သာမိကဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတကာလော ဝိယ ကာယဝိညာဏဿ ဒွာရသင်္ကန္တိအကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။

၄၁၄. အဿာတိ ဣမဿ ဗီဇဿ။ ဟေတုပဝတ္တိတောတိ ပစ္စယပ္ပဝတ္တိတော။

၄၁၅. ဣဒာနိ တိဟေတုကောမကကမ္မေန ဂဟိတဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိ ဒုဟေတုကုက္ကဋ္ဌေန ဂဟိတဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ သမာနာတိ တံ ဌပေတွာ ဒုဟေတုကကမ္မေန ဂဟိတဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿေဝ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုဟေတုကေန ကမ္မေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။

၄၁၈-၉. ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ကာမာဝစရတိဟေတုကဇဝနာနံ သမ္ဘဝေပိ ကမ္မသရိက္ခကာနေဝ ဇဝနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘သောမနဿ။ပေ.။ ဒုဟေတုကေ’’တိ ဝုတ္တံ။ တိဟေတုကဇဝနာဝသာနေပိ ပနဿ ပဋိသန္ဓိဒာယကကမ္မံ တိဟေတုကဝိပါကဒာနေ အသမတ္ထန္တိ တိဟေတုကတဒာရမ္မဏာဘာဝတော၊ ဇဝနဿ စ ကမ္မသရိက္ခကဟေတုဝသေန ဒုဟေတုကဘာဝတော ဒုဟေတုကတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။

၄၂၄. ဣမာနိ စ ဘဝင်္ဂါနီတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ မူလာဂန္တုကပိဋ္ဌိဘဝင်္ဂါနိ။ အဋ္ဌ ဟီတိ အဋ္ဌေဝ။

၄၂၆. သောတဃာနာဒိနာတိ သောတဃာနာဒိဝိညာဏေဟိ။ ဧတ္ထာပိ အမ္ဗောပမာ ပါကဋိကာဝ။ ယန္တဝါဟောပမာယ ပနေတ္ထ သတ္တ ယန္တဝါဟာ တေဟိ ဟတ္ထယန္တေ နာမ သဇ္ဇိတေ သာလသာမိကံ အဋ္ဌမံ ကတွာ ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။

၄၃၄-၆. ဝုဒ္ဓိမုပေတဿာတိ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမိတွာ သံဝရာသံဝရေ ပဋ္ဌပေတုံ သမတ္ထဘာဝေန ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တဿ။ ကိဉ္စာပိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကဿ ကမ္မသရိက္ခကဇဝနမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုဟေတူနံ။ပေ.။ ဝသာနသ္မိ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တိဟေတုကဇဝနမ္ပိ ပန တေသံ ဇဝတိ၊ ဇဝနဿ ဒုဟေတုကဘာဝေပိ ကမ္မဿ ဒုဟေတုကဝိပါကဒာနေ အသမတ္ထတာယ ‘‘အဟေတုက။ပေ.။ ဇာယတေ’’တိ ဝုတ္တံ။

၄၄၃-၈. ‘‘အဟေတုပဋိသန္ဓိဿာ’’တိအာဒီသု အဓိပ္ပါယော ဟေဋ္ဌာ အာဂတောဝ။ အပါယေသု ပဋိသန္ဓိဒာယကကမ္မေန ပဋိသန္ဓိတော ဟီနတဒာရမ္မဏဿ အနိပ္ဖန္နတော တဿ လဗ္ဘမာနဋ္ဌာနမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘သုဂတိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ကာမာဝစရသုဂတိယန္တိ အတ္ထော။ တေနာတိ တေန ဇာတပဋိသန္ဓိဝိပါကေန။ ‘‘စတူသု အပါယေသု လဗ္ဘတီ’’တိ ဝတွာ တဿ ဝိသယဒဿနတ္ထံ ‘‘ထေရော နေရယိကာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ထေရောတိ နိရယစာရိကာယ ပါကဋတ္တာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရမာဟ။ နိရယေ ဘဝါ နေရယိကာ။ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ နိရယေ ပဒုမံ မာပေတွာ ပဒုမကဏ္ဏိကာယ နိသိန္နော ဓမ္မံ ဒေသေတိ။ ဝဿတီတိ အန္တောဟေတွတ္ထံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ ဝဿာပေတီတိ အတ္ထော။ ထေရံ ဒိသွာတိ ထေရဿ ဒဿနဟေတု။ ဣမိနာ ဣန္ဒနီလပဋိမာဝဏ္ဏဿ ထေရဿ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘာဝေန ကုသလဝိပါကစက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏံ ဒဿေတိ။ ဧသ နယော ‘‘ဓမ္မံ သုတွာ’’တိအာဒီသုပိ။ ဂန္ဓန္တိ တေန မာပိတဂန္ဓံ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စန္ဒနဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသိန္နဿ စီဝရဂန္ဓ’’န္တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာ) ဝုတ္တံ။ ဃာယတန္တိ ဃာယန္တာနံ။ သန္တီရဏဒွယန္တိ အတိဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တဿ ဂန္ဓာဒိနော ဝသေန သန္တီရဏဒွယံ။ ကုသလဝိပါကာနံ၊ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဿ စ နိရယေ သမ္ဘဝဒီပနေန သေသာပါယတ္တယေပိ သမ္ဘဝေါ ဒဿိတောဝ ဟောတိ။

၄၅၀. နိယမောယေဝ နိယမတ္တံ၊ တဒာရမ္မဏစိတ္တမ္ပိ ဇဝနေန နိယာမိတန္တိ ဝုတ္တနိယမောတိ အတ္ထော။ ကုသလံ ပန သန္ဓာယာတိ ကုသလဇဝနံ သန္ဓာယ ဒီပိတံ အဋ္ဌကထာယံ၊ ကုသလဿ ဝိယ အကုသလဿ သဒိသဝိပါကာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ဧတ္ထ စ ကုသလဇဝနာနန္တရံ သဟေတုကတဒာရမ္မဏဿေဝ ဝစနံ။ ဇဝနဿ ကမ္မသရိက္ခကဟေတုဝသေန သဟေတုကတ္တာ ဇဝနာနုရူပတော ဝုတ္တံ။ ပရိစိတဝသေန ပန အညကမ္မေနာပိ တံ အဟေတုကတဒာရမ္မဏံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ။ န ဟိ ပဋိသန္ဓိဇနကမေဝ ကမ္မံ တဒာရမ္မဏံ ဇနေတိ၊ အထ ခေါ အညကမ္မမ္ပိ ပဋိသန္ဓိဒာယကကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတဒာရမ္မဏတော ဝိသဒိသမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ။ အကုသလဇဝနာနန္တရဉ္စ အဟေတုကတဒာရမ္မဏမ္ပိ ဇဝနဿ ကမ္မသရိက္ခကဟေတုကတ္တာ တဒနုရူပတော ဝုတ္တံ။ ယထာဝုတ္တနယေန ပန သဟေတုကတဒာရမ္မဏမ္ပိ န ဟောတီတိ နတ္ထိ။

၄၅၆-၇. ဧတ္တာဝတာ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဝါဒေ သောဠသ ဝိပါကစိတ္တာနိ သဒ္ဓိံ ဒွာဒသကမဂ္ဂေန စေဝ အဟေတုကဋ္ဌကေန စ ဝိဘာဝေတွာ မောရဝါပိဝါသိမဟာဒတ္တတ္ထေရဝါဒေ ဝိသေသာဘာဝတော တံ အနာမသိတွာ မဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရဝါဒေ ကုသလာကုသလကိရိယဝသေန ပိဏ္ဍိတွာ ဒဿိတာနံ ပိဏ္ဍဇဝနာနံ ဝသေန တဒာရမ္မဏံ ဒဿေတုံ ‘‘သောမနဿယုတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သောမနဿ။ပေ.။ ဇဝိတေတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ကုသလာကုသလကိရိယာဗျာကတဝသေန သောမနဿယုတေသု တေရသသု ဇဝနစိတ္တေသု ဇဝိတေသု။ ဂဝေသိတဗ္ဗာ။ပေ.။ မာနသာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သောမနဿသဟဂတာနိ ပဉ္စေဝ တဒာရမ္မဏစိတ္တာနိ ဂဝေသိတဗ္ဗာနိ။ ဥပေက္ခါ။ပေ.။ ဇဝိတေသူတိ ကုသလာကုသလကိရိယဝသေန စုဒ္ဒသသု ဥပေက္ခါသဟဂတဇဝနစိတ္တေသု ဇဝိတေသု။ ဆ ဂဝေသိတဗ္ဗာနီတိ ဥပေက္ခါသဟဂတာနိ ဆ ဧဝ ဂဝေသိတဗ္ဗာနိ။ ခီဏာသဝါနံ ပဟီနဝိပလ္လာသတာယ ကိရိယာဇဝနံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဥပေက္ခါသဟဂတံ န ဟောတီတိ သောမနဿသဟဂတကိရိယာဇဝနေသု ဇဝိတေသု သောမနဿသဟဂတတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ။ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ၊ အနိဋ္ဌာဒီသု စ သောမနဿဘာဝတော ဥပေက္ခါသဟဂတကိရိယာဇဝနေသု ဇဝိတေသု ဥပေက္ခါသဟဂတတဒာရမ္မဏမေဝါတိ ဣဒမေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ။ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ပန အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသတာယ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တေ၊ အနိဋ္ဌအနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ စ သောမနဿသဟဂတဇဝနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သောမနဿသဟဂတဇဝနာဝသာနေ သောမနဿသဟဂတတဒာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ၊ နတ္ထိ ဥပေက္ခါသဟဂတန္တိ နာယံ နိယမော။ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ယောဇေတဗ္ဗံ။ တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ပရိတ္တကုသလာဒောသ-ပါပသာတကြိယာဇဝါ;

ပဉ္စသွေကံ တဒာလမ္ဗံ၊ သုခိတေသု ယထာရဟံ။

‘‘ပါပါ ကာမသုဘာ စေဝ၊ သောပေက္ခါ စ ကြိယာဇဝါ;

သောပေက္ခေသု တဒာလမ္ဗံ၊ ဆသွေကမနုရူပတော’’တိ။

၄၅၈-၆၂. ဒုဟေတုကာဟေတုကာနံ ဝိပါကာဝရဏေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဈာနုပ္ပါဒောယေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘တိဟေတုသောမနဿေနာ’’တိ။ ဈာနတော ပရိဟီနဿာတိ ဥပ္ပါဒိတလောကိယဇ္ဈာနတော ပရိဟီနဿ။ ဝိပ္ပဋိသာရိနောတိ ‘‘မဟန္တေန ဝါယာမေန ဥပ္ပါဒိတော မေ ပဏီတဓမ္မော နဋ္ဌော’’တိ ဥပ္ပန္နဝိပ္ပဋိသာရဝန္တဿ။ ကိံ။ပေ.။ မာနသန္တိ အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ၊ တဒာရမ္မဏမာနသံ ဇာယတေ ကိံ၊ န ဝါတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော။ ဘဝင်္ဂပါတော ဝါ ဟောတု တဒာရမ္မဏံ ဝါ၊ ကော ဧတ္ထ ဝိဗန္ဓောတိ အာဟ ‘‘ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓါ’’တိအာဒိ။ အဝစနမေဝ ပဋိသေဓောတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဋိသိဒ္ဓါ’’တိ။ ယဒိ သောမနဿာနန္တရံ ဒောမနဿံ၊ ဒောမနဿာနန္တရံ သောမနဿံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တဒာ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၄၅) ဝိယ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဒုက္ခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော၊ ဒုက္ခါယ ဝေဒနာယ။ပေ.။ သုခါယ ဝေဒနာယ။ပေ.။ ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ တထာ ဂဏနဝါရေ ဧကေကဝေဒနာသမ္ပယုတ္တဿ အတ္တနာ သမာနဝေဒနာသမ္ပယုတ္တဿ၊ ဣတရဝေဒနာဒွယသမင်္ဂိဿ စ ပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘အနန္တရေ နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န စ ပနေဝံ ပါဠိ အာဂတာ။ ဒောမနဿသောမနဿဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တာနံ ပန အညမညအနန္တရပစ္စယဝသေန ဂဏနဒွယံ ပရိဟာပေတွာ ‘‘အနန္တရေ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ယထာဓမ္မသာသနေ အဝစနမ္ပိ ပဋိသေဓသဒိသံ အဘာဝဿေဝ ဒီပနတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသိဒ္ဓါ’’တိ။ အဿ ဝါ အနန္တရံ ဒောမနဿဿ ဥပ္ပတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ အဿာတိ သောမနဿဿ။

ဧဝံ ဘဝင်္ဂပါတာဘာဝေ ကာရဏံ ဝတွာ ပုန တဒာရမ္မဏာဘာဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မဟဂ္ဂတ’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထေဝ ပဋိသိဒ္ဓန္တိ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏော ဓမ္မော မဟဂ္ဂတာရမ္မဏဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနာဘာဝတော တတ္ထေဝ ပဋ္ဌာနေ ပဋိသိဒ္ဓံ။ ကိံ နု ကာတဗ္ဗန္တိ ကိံ ကာတဗ္ဗံ။ န ဟိ သက္ကာ ဧတ္တကေန ‘‘အစိတ္တကော’’တိ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ဧတ္ထ စ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏမေဝ ဒောမနဿဇဝနံ နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ။ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတေ ပန ဗုဒ္ဓါဒိအာရမ္မဏေပိ ဒောမနဿဇဝနေ ဇဝိတေ သောမနဿပဋိသန္ဓိကဿ တဒာရမ္မဏသမ္ဘဝေါ၊ ဘဝင်္ဂပါတော ဝါ နတ္ထိ။

၄၆၄-၅. ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဥပေက္ခါသဟဂတတဒာရမ္မဏဿ ဒောမနဿာနန္တရဉ္စ သောမနဿဿ အဘာဝတော ‘‘ဥပေက္ခါသဟိတာ ဟေတူ’’တိအာဒိနာ အာစရိယေန ဝုတ္တေ ပုန စောဒကော အနုဗန္ဓန္တော အာဟ ‘‘အာဝဇ္ဇနံ ကိမဿာ’’တိ။ အာစရိယော ပန ကိမေတ္ထ အာဝဇ္ဇနဂဝေသနေန၊ တေန ဝိနာဝ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒီပေန္တော အာဟ ‘‘နတ္ထိ တ’’န္တိ။ ပုန စောဒကော အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိံ အဝိသဟန္တော အာဟ ‘‘တံ ဇာယတေ ကထ’’န္တိ။ ဧဝံ ပန ဝုတ္တေ အာစရိယော ကိမေတ္ထ အာဝဇ္ဇနေန၊ ကိဉ္စ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ နတ္ထီတိ ဣဒံ န ဧကန္တိကန္တိ ဒီပေတုံ နိရာဝဇ္ဇနစိတ္တာနံ သမ္ဘဝံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနာန’’န္တိအာဒိ၊ ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနာနံ ကိံ အာဝဇ္ဇနံ၊ နနု နတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပါယော။ နနု စ ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနာနိ တာဝ သကသကဝိသယေသု နိန္နတ္တာ အာဝဇ္ဇနေန ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိယံ ဗဟုလံ စိဏ္ဏတ္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ အယံ ပန ကထံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ အနုယောဂံ သန္ဓာယ ပုန နိရာဝဇ္ဇနစိတ္တာနိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘မဂ္ဂဿာ’’တိအာဒိ။ မဂ္ဂဿ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ စိတ္တဿ။ အနန္တရဿ ဖလဿ စာတိ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဖလဿ စ အတ္ထာယ ကိံ အာဝဇ္ဇနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ဧဝံ နတ္ထီတိ ယထာ ဧတေသံ၊ ဧဝမေတဿာပိ နတ္ထိ။

အာနန္ဒာစရိယော ပနေတ္ထ အရိယမဂ္ဂစိတ္တံ၊ မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလာနိ စ ပရိကမ္မာဝဇ္ဇနေန သာဝဇ္ဇနာနိ သမာနာနိ အသတိပိ နိရာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယံ နိန္နာဒိဘာဝေ ဥပ္ပတ္တိယာ နိဒဿနမတ္တဝသေန ဝုတ္တာနီတိ ဝဏ္ဏေတိ။ အယံ ဟိဿ အဓိပ္ပါယော – ယဒိ ဟိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တာနိ သိယုံ၊ ဂေါတြဘုဝေါဒာနာနိ ဒဿိတဗ္ဗာနိ သိယုံ တေဟေဝ ဧတေသံ နိရာဝဇ္ဇနတာသိဒ္ဓိတော၊ ဖလသမာပတ္တိကာလေ စ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏံ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏံ အနုလောမံ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနတော သမာနာရမ္မဏာဝဇ္ဇနရဟိတတ္တာ မဂ္ဂါနန္တရာနိ ဖလစိတ္တာနီတိ ဧဝံ သမာပတ္တိဖလစိတ္တာနိ န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနိ သိယုံ၊ ဂေါတြဘုဝေါဒာနာနိ ပန ယဒိပိ နိဗ္ဗာနေ စိဏ္ဏာနိ၊ သမုဒာစိတာနိ စ န ဟောန္တိ၊ အာရမ္မဏန္တရေ စိဏ္ဏသမုဒာစိတာနေဝ။ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တာနိ စ မဂ္ဂဝီထိတော ဥဒ္ဓံ တဒတ္ထံ ပရိကမ္မသဗ္ဘာဝါတိ တေသံ ဂဟဏံ န ကတံ။ အနုလောမာနန္တရဉ္စ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ စိဏ္ဏသမုဒာစိတံ၊ န နေဝသညာနာသညာနန္တရံ မဂ္ဂါနန္တရဿ ဝိယ တဒတ္ထံ ပရိကမ္မာဘာဝါတိ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿာ’’တိ တဉ္စ နိဒဿိတန္တိ။

၄၆၇. ‘‘ကိမဿာရမ္မဏ’’န္တိ ဝတွာ နိရာဝဇ္ဇနဘာဝံ ဝိယ အနာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ ဝဒေယျာတိ တဗ္ဘာဝဒဿနေန အတ္တနော ဝစနံ သာဓေန္တော အာဟ ‘‘ဝိနာ အာရမ္မဏေနာ’’တိအာဒိ။ ယံ ကိဉ္စီတိ ယံ ကိဉ္စိ ပရိစိတပုဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ အာရဗ္ဘ။ နနု စ တဒာရမ္မဏိကံ သိယာတိ ဝုတ္တံ၊ တဒာရမ္မဏဉ္စ ဇဝနာရမ္မဏမေဝ ဂဏှာတိ ဣတရထာ တဒာရမ္မဏဘာဝါယောဂတောတိ ကထမဿာ ပရိတ္တာရမ္မဏန္တိ? သစ္စံ၊ ကာမာဝစရဝိပါကစိတ္တာနံ ဧကန္တပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ နာဿာ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏဘာဝေါ ယုတ္တော၊ ‘‘တဒာရမ္မဏ’’န္တိ စ တဒာရမ္မဏဋ္ဌာနေ ဥပ္ပတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ၊ န တဿာ တဒာရမ္မဏကိစ္စသမ္ဘဝတော။ ကေန စရဟိ ကိစ္စေနာယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? တဒာရမ္မဏကိစ္စံ တာဝ ယထာဝုတ္တကာရဏတောဝ နတ္ထိ၊ နာပိ သန္တီရဏကိစ္စံ တထာ အပ္ပဝတ္တနတော။ ပဋိသန္ဓိစုတီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ။ ပါရိသေသတော ပန ဘဝဿ အင်္ဂဘာဝတော ဘဝင်္ဂကိစ္စန္တိ ယုတ္တံ သိယာ၊ ပဋိသန္ဓိဘူတမေဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂန္တိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုစ္စတီတိ။ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေနာပိ ဟိ အယမတ္ထော ဒဿိတောဝ။

၄၆၈-၇၃. အဝိဇ္ဇမာနေ ကာရကေ ကထံ ကဿစိ နိရာဝဇ္ဇနပ္ပဝတ္တိကဿ သာဝဇ္ဇနဘာဝေနာတိ စောဒနံ သန္ဓာယ စိတ္တနိယာမနိဗ္ဗတ္တမေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥတုဗီဇနိယာမော စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥတုဗီဇနိယာမော စာတိ ဥတုနိယာမော စေဝ ဗီဇနိယာမော စ၊ ဥတုသဘာဝနိယာမော ဗီဇသဘာဝနိယာမောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကမ္မဓမ္မာနံ နိယာမော ဧဝ ကမ္မဓမ္မနိယာမတာ။ ဧကပ္ပဟာရေနာတိ တံ တံ ဥတုသမယမနတိက္ကမိတွာ ဧကသ္မိံယေဝ ကာလေ။ ဖလပုပ္ဖာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပလ္လဝါဒီနံ သင်္ဂဟော။ သဗ္ဗေသန္တိ တသ္မိံ သမယေ ဖလာဒိနိဗ္ဗတ္တနကာနံ သဗ္ဗေသံ။ တံတံတုလျဖလုဗ္ဘဝေါတိ တေဟိ တေဟိ ဗီဇေဟိ သဒိသာနံ ဖလာနံ နိဗ္ဗတ္တိ၊ တေသံ တေသံ ဗီဇာနံ အနုရူပဖလနိဗ္ဗတ္တီတိ အတ္ထော။ ‘‘ကုလတ္ထဂစ္ဆဿ ဥတ္တရဂ္ဂဘာဝေါ၊ ဒက္ခိဏဝလ္လိယာ ဒက္ခိဏရုက္ခပရိဟရဏံ၊ သူရိယာဝတ္တပုပ္ဖာနံ သူရိယာဘိမုခဘာဝေါ၊ မာလုဝလတာယ ရုက္ခါဘိမုခဂမန’’န္တိ ဧဝမာဒီနိပိ ဧတ္ထေဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ။ ဆိဒ္ဒတ္တန္တိ ဆိဒ္ဒဝန္တဘာဝေါ၊ ဆိဒ္ဒံယေဝ ဝါ။ ဗီဇဇောတိ ဗီဇသမ္ဘဝေါ နိယာမော။ ယတော ဒေတီတိ ယတော ယတော ပစ္စယဘာဝနိယာမတော ဒေတိ။ အယန္တိ အယံ အတ္တနော အနုရူပဿ၊ သဒိသဿ၊ ဝိသဒိသဿ စ ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနေ နိယာမော။ အပိစ –

‘‘န အန္တလိက္ခေ န သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ၊

န ပဗ္ဗတာနံ ဝိဝရံ ပဝိဿ;

န ဝိဇ္ဇတီ သော ဇဂတိပ္ပဒေသော၊

ယတ္ထဋ္ဌိတော မုစ္စေယျ ပါပကမ္မာ’’တိ။ (ဓ. ပ. ၁၂၇) –

ဣမိဿာ ဂါထာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ အာဂတံ တိဏကလာပဿ ဂဟိတအဂ္ဂိနော ဥဋ္ဌဟိတွာ အာကာသေ ဂစ္ဆတော ကာကဿ ဂီဝါယ ပဋိမုစ္စနံ၊ နာဝိကဿ ဘရိယာယ ဝါလုကဃဋံ ကဏ္ဌေ ဗန္ဓိတွာ သမုဒ္ဒုဒကေ ပက္ခိပနံ၊ ပဗ္ဗတကူဋဿ ပတိတွာ လေဏေ ဝသန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ဒွာရပိဒဟနန္တိ တံတံကမ္မသရိက္ခကဝိပါကနိဗ္ဗတ္တနမ္ပိ ကမ္မနိယာမောယေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဇာတိယန္တိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏေ စေဝ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမနေ စ၊ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ အဘိသမ္ဗောဓိဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနာဒီသုပိ မေဒနီကမ္ပနာဒိကဿ သမ္ဘဝတော။ ဗောဓိသတ္တဿာတိ ပစ္ဆိမဘဝိကဗောဓိသတ္တဿ။ မေဒနီကမ္ပနာဒိကန္တိ ပထဝီကမ္ပနာဒိကံ ဒွတ္တိံသပုဗ္ဗနိမိတ္တံ။ ဝိသေသတ္တမနေကမ္ပီတိ ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော အညံ တဒာ ပါတုဘူတံ သဗ္ဗံ အစ္ဆရိယံ။ ဥပ္ပတ္တာဝဇ္ဇနာဒီနန္တိ ‘‘တွံ အာဝဇ္ဇနံ ဟောဟိ၊ တွံ ဒဿန’’န္တိအာဒိနာ နိယုဉ္ဇကဿ အဘာဝေပိ တံတံကိစ္စဝသေန တေသံ တေသံ ဥပ္ပတ္တိ။

၄၇၄. ဟဒယေ အန္ဓကာရော ဝိယာတိ ဟဒယန္ဓကာရော၊ သမ္မောဟောတိ အတ္ထော၊ တဿ ဝိဒ္ဓံသနံ ပဟာနကရဏန္တိ ဟဒယန္ဓကာရဝိဒ္ဓံသနံ။ ပယုတ္တောတိ အနုပါဒာပရိနိဗ္ဗာနံ အပ္ပတွာ အနောသက္ကမာနေန ဝီရိယေန ဝီရိယဝါ။ မောဟန္ဓကာရာပဂမန္တိ အရဟတ္တမာဟ။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

ဝိပါကစိတ္တပ္ပဝတ္တိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၈. အဋ္ဌမော ပရိစ္ဆေဒော

ပကိဏ္ဏကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၄၇၅-၆. ဣဒာနိ ယထာဝုတ္တာနံ သဗ္ဗေသမ္ပိ စိတ္တာနံ ပါကဋဘာဝတ္ထံ –

‘‘သုတ္တံ ဒောဝါရိကော စေဝ၊

ဂါမိလ္လော အမ္ဗဂေါဠိယော;

ဇစ္စန္ဓော ပီဌသပ္ပီ စ၊

ဥပနိဿယမတ္ထသော’’တိ။ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈ ဝိပါကုဒ္ဓါရကထာ) –

အဋ္ဌကထာယ အာဂတမာတိကာယ ဝသေန ပကိဏ္ဏကနယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣဒာနိ ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ မနသန္တိ စိတ္တာနံ။ ‘‘မာနသ’’န္တိပိ ပဌန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ။ ပန္ထမက္ကဋကောတိ ပါဏကပဋင်္ဂါဒီနံ သဉ္စရဏဋ္ဌာနေ ဇာလံ ပသာရေတွာ တေသံ မဂ္ဂရက္ခဏတော ‘‘ပန္ထမက္ကဋကော’’တိ လဒ္ဓနာမော ဥဏ္ဏနာဘိ။ ဒိသာသု ပန ပဉ္စသူတိ ဥပမေတဗ္ဗာနံ ပဉ္စပသာဒာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ။ တတ္ထာတိ မဂ္ဂေ၊ တတ္ထ ဇာလမဇ္ဈေတိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ သုတ္တံ ပသာရေတွာတိ ဇာလဗန္ဓနမာဟ။

၄၇၈-၈၀. န္တိ ရုဓိရမာဟ။ ဒိသာသု ဒုတိယာဒီသု သုတ္တေ။ပေ.။ ဃဋ္ဋိတေတိ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ပသာဒာ ပဉ္စ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ။ စိတ္တံ။ပေ.။ ဝိယာတိ ဟဒယဝတ္ထုံ နိဿာယ ပဝတ္တမာနစိတ္တံ ဇာလမဇ္ဈေ နိပန္နမက္ကဋကော ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၄၈၂-၅. ပသာဒဃဋ္ဋနန္တိ ပသာဒေ ဃဋ္ဋိတံ။ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနန္တိ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေန္တံ။ ဓမ္မတော အညာ ကာစိ ကိရိယာ နာမ နတ္ထီတိ ဓမ္မမေဝ စလနေန သဟ ဥပမေတိ။ သုတ္တာနုသာရံဝါတိ သုတ္တာနုသာရေန ဂမနံ ဝိယ။ ဇဝနဿ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနတော တဿ ပဝတ္တိ ယူသပါနေန သဒ္ဓိံ ဥပမေတွာ ဝုတ္တာ။ ဝတ္ထုံယေဝါတိ ယထာ ပုရိမစိတ္တာနိ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတာနိ ပသာဒဝတ္ထုံ အနုဂတာနိ အညာရမ္မဏာနိ စ ဟောန္တိ၊ န ဧဝံ ဘဝင်္ဂံ။ တံ ပန ဝတ္ထာရမ္မဏန္တရရဟိတံ ကေဝလံ ဟဒယဝတ္ထုမေဝ နိဿာယ ပဝတ္တတီတိ ဒီပေတိ။ ပရိဝတ္တနန္တိ ပုန ဘဝင်္ဂဘာဝေန ပရိဝတ္တနံ။ ဘဝင်္ဂါဝဇ္ဇနာဒီနံ ဓမ္မတော ဘေဒေပိ သန္တတိဝသေန ဧကတ္တံ ဂဟေတွာ ဧကေနေဝ မက္ကဋကေန ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝုတ္တံ။

၄၈၆-၉၀. ဥပမာ ဧဝ ဩပမ္မံ။ တတော ပသာဒဝတ္ထုတော စိတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဒီပိတံ ဣမိနာ ဩပမ္မေန။ ဧကေကာရမ္မဏန္တိ ရူပါဒီသု ပဉ္စသု ဧကေကံ အာရမ္မဏံ။ သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗေသု စက္ခါဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ အတ္ထော။ ဣဒာနိ ဧကေကာရမ္မဏဿ ဒွီသု ဒွီသု အာပါထဂမနံ ပကာသေတုံ ‘‘ရူပံ စက္ခုပသာဒမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ခေ အာကာသေ ဂစ္ဆတီတိ ခဂေါ၊ ပက္ခိ။ သာခိနောတိ ရုက္ခဿ။

၄၉၂-၃. ရူပဿာတိ သမ္ဗန္ဓေ သာမိဝစနံ၊ တဿ ပန ဃဋ္ဋနံ၊ အာပါထဂမနမ္ပိ စာတိ ဒွီဟိ သဟ သမ္ဗန္ဓော။ ပသာဒဿာတိ ကမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ၊ အတ္ထတော အာပါထဂမနမ္ပိ စာတိ သမ္ဗန္ဓော။ အာရမ္မဏဝသေန၊ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တဿပိ ပသာဒဃဋ္ဋနေန စ ဘဝင်္ဂစလနဿ ပစ္စယဘာဝေန အာပါထံ ဝိယ ဥပဂမနန္တိ အတ္ထော။

၄၉၄-၅. တတောတိ ဘဝင်္ဂစလနတော ပရံ၊ ကုသလံ ဇဝနံ စိတ္တန္တိ ကာမာဝစရကုသလဇဝနစိတ္တံ။ အကုသလမေဝ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ကိရိယာဗျာကတစိတ္တမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ။ ဧတ္ထ သိယာ – ကော ပနေတံ ဇဝနံ ကုသလတာယ ဝါ အကုသလတာယ ဝါ နိယမေတီတိ? ယောနိသောမနသိကာရော စေဝ အယောနိသောမနသိကာရော စ။ ယဿ ဟိ စတုစက္ကသမ္ပဒာဝသေန ယောနိသောမနသိကာရော ပဝတ္တတိ၊ အာဝဇ္ဇနံ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စ ယောနိသောဝ အာဝဋ္ဋေတိ၊ ဝဝတ္ထာပေတိ စ၊ တဿ အကုသလုပ္ပတ္တိ နတ္ထိ။ ယဿ ပန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အယောနိသောမနသိကာရော စ ဟောတိ၊ အာဝဇ္ဇနံ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စ အယောနိသော စ အာဝဋ္ဋေတိ၊ ဝဝတ္ထာပေတိ စ၊ တဿ ကုသလဇဝနုပ္ပတ္တိ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ယောနိသောမနသိကာရော ကုသလတာယ၊ အယောနိသောမနသိကာရော အကုသလတာယ စ နိယမေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကိရိယာဇဝနံ ပန အရဟတ္တမေဝ နိယမေတိ။ ကေစိ ပန ‘‘ကိရိယာဇဝနံ ပန မနသိကာရော စ နိယမေတိ။ ယထာ ဟိ အာဝဇ္ဇနံ ကုသလာကုသလာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ပစ္စယော ဟောတိ၊ ဧဝံ ကိရိယာဇဝနဿာပီ’’တိ ဝဒန္တိ။

၄၉၇. ဒောဝါရိကောပမာဒီနီတိ ဧတ္ထ ဧကော ရာဇာ သယနဂတော နိဒ္ဒာယတိ၊ တဿ ပရိစာရကော ပါဒေ ပရိမဇ္ဇန္တော နိသီဒိ၊ ဗဓိရဒောဝါရိကော ဒွာရေ ဌိတော၊ တယော ပဋိဟာရာ သယနဿ၊ ဒွာရဿ စ မဇ္ဈေ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ။ အထေကော ပစ္စန္တဝါသီ မနုဿော ပဏ္ဏာကာရံ အာဒာယ ဒွာရံ အာကောဋေသိ၊ ဗဓိရဒောဝါရိကော သဒ္ဒံ န သုဏာတိ၊ ပါဒပရိမဇ္ဇကော သညံ အကာသိ၊ တာယ သညာယ ဒွာရံ ဝိဝရိတွာ ပဿိ၊ ပဌမပဋိဟာရော ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဒုတိယဿ အဒာသိ၊ ဒုတိယော တတိယဿ၊ တတိယော ရညော၊ ရာဇာ ပရိဘုဉ္ဇိ။ တတ္ထ ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ပါဒပရိမဇ္ဇကော ဝိယ အာဝဇ္ဇနံ၊ ဗဓိရဒောဝါရိကော ဝိယ စက္ခုဝိညာဏံ၊ တယော ပဋိဟာရာ ဝိယ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ တီဏိ ဝီထိစိတ္တာနိ၊ ပစ္စန္တဝါသိနော ပဏ္ဏာကာရံ အာဒာယ ဒွာရာကောဋနံ ဝိယ အာရမ္မဏဿ ပသာဒဃဋ္ဋနံ၊ ပါဒပရိမဇ္ဇကေန သညာယ ဒိန္နကာလော ဝိယ ကိရိယာမနောဓာတုယာ ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလော၊ တေန ဒိန္နသညာယ ဗဓိရဒောဝါရိကဿ ဒွာရဝိဝရကာလော ဝိယ စက္ခုဝိညာဏဿ အာရမ္မဏေ ဒဿနကိစ္စသာဓနကာလော၊ ပဌမပဋိဟာရေန ပဏ္ဏာကာရဿ ဂဟိတကာလော ဝိယ ဝိပါကမနောဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတကာလော၊ ပဌမေန ဒုတိယဿ ဒိန္နကာလော ဝိယ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ သန္တီရိတကာလော၊ ဒုတိယေန တတိယဿ ဒိန္နကာလော ဝိယ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ ဝဝတ္ထာပိတကာလော၊ တတိယေန ရညော ဒိန္နကာလော ဝိယ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနေန ဇဝနဿ နိယျာတိတကာလော၊ ရညော ပရိဘောဂကာလော ဝိယ ဇဝနဿ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနကာလောတိ အယံ ဒောဝါရိကောပမာ။

‘‘ဣဒံ ပန ဩပမ္မံ ကိံ ဒီပေတီ’’တိအာဒိ ဥစ္ဆုယန္တူပမာယ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ သမ္ဗဟုလာ ဂါမဒာရကာ အန္တရဝီထိယံ ပံသုံ ကီဠန္တိ၊ တတ္ထေကဿ ဟတ္ထေ ကဟာပဏော ပဋိဟညိ။ သော ‘‘မယှံ ဟတ္ထေ ပဋိဟတံ၊ ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဟ။ အထေကော ‘‘ပဏ္ဍရံ ဧတ’’န္တိ အာဟ။ အပရော သဟ ပံသုနာ ဂါဠှံ ဂဏှိ။ အညော ‘‘ပုထုလံ စတုရဿံ ဧတ’’န္တိ အာဟ။ အပရော ‘‘ကဟာပဏော ဧသော’’တိ အာဟ။ အထ အာဟရိတွာ မာတု အဒံသု၊ သာ ကမ္မေ ဥပနေသိ။ တတ္ထ သမ္ဗဟုလာနံ ဒာရကာနံ အန္တရဝီထိယံ ကီဠန္တာနံ သန္နိသိန္နကာလော ဝိယ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ ကဟာပဏဿ ဟတ္ထေ ပဋိဟတကာလော ဝိယ အာရမ္မဏေန ပသာဒဿ ဃဋ္ဋိတကာလော၊ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ တံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ကိရိယာမနောဓာတုယာ ဘဝင်္ဂဿ အာဝဋ္ဋိတကာလော၊ ‘‘ပဏ္ဍရံ ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ စက္ခုဝိညာဏေန ဒဿနကိစ္စဿ သာဓိတကာလော၊ သဟ ပံသုနာ ဂါဠှံ ဂဟိတကာလော ဝိယ ဝိပါကမနောဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတကာလော၊ ‘‘ပုထုလံ စတုရဿံ ဧတ’’န္တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ သန္တီရိတကာလော၊ ‘‘ကဟာပဏော ဧသော’’တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏဿ ဝဝတ္ထာပိတကာလော၊ မာတရာ ကမ္မေ ဥပနီတကာလော ဝိယ ဇဝနဿ အာရမ္မဏရသာနုဘဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အယံ ဂါမဒာရကောပမာ။

ဣဒံ ဩပမ္မံ ကိံ ဒီပေတိ? ကိရိယာမနောဓာတု အဒိသွာဝ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတိ၊ ဝိပါကမနောဓာတု အဒိသွာဝ သမ္ပဋိစ္ဆတိ၊ ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု အဒိသွာဝ သန္တီရေတိ၊ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတု အဒိသွာဝ ဝဝတ္ထာပေတိ၊ ဇဝနံ အဒိသွာဝ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတိ၊ ဧကန္တေန ပန စက္ခုဝိညာဏမေဝ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒီပေတိ။ ဇစ္စန္ဓပီဌသပ္ပီဥပမာ ဥပရိ အာဂမိဿတိ။

၄၉၈-၅၀၉. ဧတ္တကာ ဥပမာ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘ဒောဝါရိကောပမာဒီနီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဥပနိဿယမတ္ထသော’’တိ ဧတ္ထ ဥပနိဿယဘာဝံ ပကာသေတုံ ‘‘အသမ္ဘေဒေနာ’’တိအာဒိမာဟ။ အသမ္ဘေဒေနာတိ အဝိနဋ္ဌဘာဝေန၊ ဝါတပိတ္တာဒီဟိ အနုပဟတဘာဝေန စ။ ဝါတပိတ္တာဒိဥပဟတမ္ပိ ဟိ စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယဘာဝါနုပဂမနတော သမ္ဘိန္နမေဝ နာမ ဟောတိ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနံ အတ္ထိက္ခဏေယေဝ နိဿယဘာဝူပဂမနတော ခဏဝသေန အသမ္ဘေဒောပိ ယုဇ္ဇတိ။ ဧသ နယော သောတပသာဒာဒီသုပိ။ ရူပါပါထဂမေနာတိ ဒူရေ ဌိတဿ ဖလိကာဒီဟိ အန္တရိတဿ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ ယောဂျဒေသေ အဝဋ္ဌိတဝသေန ရူပဿ အာပါထဂမနေန။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဒူရေ ဌိတံ၊ ပရမ္မုခေ ဌိတမ္ပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ အာပါထဂတမေဝ နာမ ဟောတိ။ အာလောကနိဿယေနာပီတိ ရူပါဝဘာသနသမတ္ထအာလောကသင်္ခါတနိဿယေန။ အာလောကေ သတိ သမ္ဘဝေါ စေတ္ထ အာလောကနိဿယတာ၊ န အာလောကဿ နိဿယပစ္စယတ္တာ။ မနက္ကာရောဝ ဟေတု မနက္ကာရဟေတု၊ တေန သဟ ဝတ္တတီတိ သမနက္ကာရဟေတု။ တေန အာလောကနိဿိတံ ဒဿေတိ။ သမေတေဟီတိ သံယုတ္တေဟိ ဧကီဘူတေဟိ၊ န ဧကဿပိ ဝိရဟေနာတိ အတ္ထော။

အာကာသနိဿယေနာတိ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒသင်္ခါတအာကာသနိဿယေန။ တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘န ဟိ ပိဟိတကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒဿ သောတဝိညာဏံ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဗာဟိရာကာသမ္ပိ ပန ဣစ္ဆိတမေဝ။ တထာ ဟိ အဝိဝရေ ဂေဟေ နိသီဒိတွာ ဝုစ္စမာနာနံ ဗဟိ ဌိတာ န သုဏန္တိ။ ဝါယောသန္နိဿယေနာတိ နာသိကစ္ဆိဒ္ဒံ ပဝိသနဝါယုသန္နိဿယေန။ အာပေါသန္နိဿယေနာတိ ခေဠသင်္ခါတအာပေါသန္နိဿယေန။ ပထဝီသန္နိဿယေနာတိ ကာယပသာဒဝတ္ထုဿ ပထဝီဓာတုသန္နိဿယေန။ မနောဝိညာဏန္တိ ဇဝနမနောဝိညာဏံ။

၅၁၀-၁၁. မနော။ပေ.။ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ‘‘အသမ္ဘေဒာ မနဿာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ မနော ဘဝင်္ဂစိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တံ ပန စုတိဝသေန နိရုဒ္ဓမ္ပိ ကိရိယာမယစိတ္တဿ ပစ္စယဘာဝံ အနုပဂန္တွာ ကေဝလံ ဘဝင်္ဂပ္ပဝတ္တိဝသေန မန္ဒထာမဂတံ ဟုတွာ ပဝတ္တနမ္ပိ သမ္ဘိန္နမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ နာယံ သဗ္ဗတ္ထ ဂစ္ဆတီတိ စတုဝေါကာရေ အလဗ္ဘနတော။ တေနာဟ ‘‘ဘဝံ တု ပဉ္စဝေါကာရ’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဝေါကာရော ဧတ္ထာတိ ပဉ္စဝေါကာရော။ ဟောတိ ဟိ ဘိန္နာဓိကရဏမ္ပိ အညပဒတ္ထသမာသော ယထာ ‘‘ဥရသိလောမော’’တိ။ အထ ဝါ ယထာပစ္စယံ ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဝေါကရီယတီတိ ပဉ္စဝေါကာရော။ ‘‘အတ္ထတော’’တိ ဧဝမာဒိကံ ပဒံ စက္ခါဒီနိ ဒဿနာဒိကိစ္စာနီတိ ဧတ္တကမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န အညံ ကိဉ္စိ ဝိသေသနန္တိ န တတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော ဝုတ္တော။

၅၁၂-၄. သဗ္ဗာနီတိ ကာမာဝစရာဒိဘေဒံ အနာမသိတွာ သဗ္ဗာနိ။ ကမ္မန္တိ ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တကာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘူတာ၊ အပရာပရိယဝေဒနီယဘူတာ ဝါ စေတနာ။ ကမ္မနိမိတ္တန္တိ ယံ ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အာယူဟနကာလေ ကမ္မံ အာယူဟတိ၊ တံ ဒာနူပကရဏာဒိကံ၊ ပါဏဃာတောပကရဏာဒိကဉ္စ။ ဂတိနိမိတ္တန္တိ ဘဝန္တရမုပပဇ္ဇိတဗ္ဗဘဝပရိယာပန္နဝဏ္ဏာယတနံ၊ တံ ပန သုဂတိယံ မနုဿလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တဿ ရတ္တကမ္ဗလသဒိသမာတုကုစ္ဆိဝဏ္ဏဝသေန၊ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တဿ ဥယျာနကပ္ပရုက္ခဝဏ္ဏဝသေန၊ ဒုဂ္ဂတိယံ နိဗ္ဗတ္တန္တဿ အဂ္ဂိဇာလာဒိဝဏ္ဏဝသေန၊ ပေတတိရစ္ဆာနယောနီသု ပေတတိရစ္ဆာနာနံ နိဗဒ္ဓသဉ္စရဏဋ္ဌာနပရိယာပန္နတာဝဏ္ဏဝသေန စ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘တိဝိဓ’’န္တိ ဣဒံ ယထာသမ္ဘဝဝသေန ဝုတ္တံ၊ ရူပါရူပသမ္ဗန္ဓီနံ ပန ကမ္မနိမိတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ဟောတိ။ တထာ ဟိ မဟဂ္ဂတဝိပါကာနိ ဧကန္တေန ကမ္မသဒိသာရမ္မဏာနိ ဝုတ္တာနိ။

ပစ္စုပ္ပန္နမတီတံ ဝါတိ ခဏဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နမတီတံ ဝါ။ တတ္ထ ဂတိနိမိတ္တံ ဧကန္တေန ပစ္စုပ္ပန္နမေဝ၊ ကမ္မနိမိတ္တံ ပစ္စုပ္ပန္နမတီတံ ဝါ၊ ကမ္မံ ပန အတီတမေဝ။ အနာဂတာရမ္မဏံ ပန ပစ္စုပ္ပန္နကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တံ ဝိယ အနာပါထဂတတ္တာ၊ အတီတကမ္မကမ္မနိမိတ္တံ ဝိယ အနနုဘူတတ္တာ စ ဝိဘူတံ ဟုတွာ နောပတိဋ္ဌာတီတိ အတိသန္တဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ ပဋိသန္ဓိ တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိတုံ န သက္ကောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နတ္ထိ အနာဂတ’’န္တိ။ မဟဂ္ဂတပဋိသန္ဓီနံ ဧကန္တေန ကမ္မသဒိသာရမ္မဏဘာဝေန ကမ္မဿ ဝိယ အတီတနဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာ န တာသံ ဝိသုံ အာရမ္မဏံ ဥဒ္ဓဋံ။ တတ္ထ ဒုတိယစတုတ္ထာရူပပဋိသန္ဓီနံ အတီတမေဝ အာရမ္မဏံ ဣတရာသံ နဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၅၁၇-၂၀. မဟာဝိပါကာနံ ပဋိသန္ဓာဒိစတုကိစ္စဝသေနေဝ ပဝတ္တနတော ရူပါရူပဘဝေ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတိဝသေန တံတံဝိပါကဿေဝ ပဝတ္တိတော၊ တဒာရမ္မဏဿ စ အဘာဝေန တတ္ထ န လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘မဟာပါကာ။ပေ.။ ဒွယေ’’တိ။ အနိဋ္ဌရူပါနံ ဗြဟ္မလောကေ အသမ္ဘဝေပိ တတ္ထ ဌတွာ ဣဓ အနိဋ္ဌာရမ္မဏံ ပဿန္တာနံ အကုသလဝိပါကာနိ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ရူပဘဝေပိ သန္တီရဏတ္တယံ ဝုတ္တံ။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟသစ္စသင်္ခေပါဒီသုပိ ဟိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပါယေန ရူပလောကေ အကုသလဝိပါကပ္ပဝတ္တိ ဒဿိတာ။ အပရေ ပန ‘‘ကာမဘဝေ သန္တီရဏတ္တယံ၊ ရူပဘဝေ သန္တီရဏဒွယန္တိ ယထာလာဘဝသေန ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ။

ကဒာစိပီတိ ပရိတ္တာရမ္မဏေသု ပရိတ္တဇဝနာနံ ဥပ္ပါဒေပိ။ ‘‘ဗီဇဿာဘာဝတော’’တိ ရူပါရူပဘဝဒွယေ တဒာရမ္မဏာဘာဝဿ ကာရဏံ ဝတွာ တမေဝ ပကာသေတုံ ‘‘ပဋိသန္ဓိဗီဇ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပဋိသန္ဓိယေဝ ဗီဇဘူတန္တိ ပဋိသန္ဓိဗီဇံ။ တဿာတိ တဒာရမ္မဏဿ။

၅၂၁. ယဒိ ဧဝံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနမ္ပိ ကာမာဝစရပဋိသန္ဓိဗီဇတ္တာ တတ္ထ အဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စောဒေန္တော အာဟ ‘‘စက္ခုဝိညာဏာဒီန’’န္တိအာဒိ။ ဣန္ဒြိယာနန္တိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္ထုဒွာရဘူတာနံ စက္ခါဒီနမိန္ဒြိယာနံ။ ပဝတ္တာနုဘာဝတောတိ တေသံ တတ္ထ အတ္ထိတာနုဘာဝတော။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – စက္ခုသောတဝိညာဏာနံ ဝတ္ထုဘူတာနိ စက္ခုသောတိန္ဒြိယာနိ တတ္ထ ပဝတ္တန္တီတိ တေသံ ပဝတ္တိအာနုဘာဝတော စက္ခုသောတဝိညာဏာနိ ပဝတ္တန္တိ။ သတိ စ တေသံ ပဝတ္တိယံ ဝီထိစိတ္တုပ္ပါဒော နိယတောတိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝိယ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာနမ္ပိ တတ္ထ သမ္ဘဝေါ သိဒ္ဓေါတိ။

၅၂၃-၄. အကာမာဝစရဓမ္မေတိ ကာမာဝစရဓမ္မတော အညေ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဓမ္မေ။ နာနုဗန္ဓတီတိ နာနုဝတ္တတိ။ ဇနကံ။ပေ.။ အနုဗန္ဓတီတိ ယထာ နာမ ဂေဟတော နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဂန္တုကာမော တရုဏဒာရကော အတ္တနော ဇနကံ ပိတရံ ဝါ အညံ ဝါ ပိတုသဒိသံ ဟိတကာမံ ဉာတိံ အင်္ဂုလိယံ ဂဟေတွာ အနုဗန္ဓတိ၊ န အညံ ရာဇပုရိသာဒိံ၊ တထာ ဧတမ္ပိ ဘဝင်္ဂါရမ္မဏတော ဗဟိ နိက္ခမိတုကာမသဘာဂတာယ အတ္တနော ဇနကံ ပဌမကုသလာဒိကံ သဒိသံ ဝါ ဒုတိယကုသလာဒိကာမာဝစရဇဝနမေဝ အနုဗန္ဓတိ၊ န အညံ မဟဂ္ဂတံ လောကုတ္တရန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော။ ကုသလာကုသလာဒိန္တိ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ကိရိယာဗျာကတံ သင်္ဂဏှာတိ။ အာနန္ဒာစရိယော ပန ပဋ္ဌာနေ ‘‘ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒာရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၁.၉၈) ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနမေဝါနန္တရံ တဒာရမ္မဏံ ဝုတ္တံ။ ဝိပ္ဖာရဝန္တဉှိ ဇဝနံ နာဝံ ဝိယ နဒီသောတော ဘဝင်္ဂံ အနုဗန္ဓတိ၊ န ပန ဆဠင်္ဂုပေက္ခါဝတော သန္တဝုတ္တိံ ကိရိယာဇဝနံ ပဏ္ဏပုဋံ ဝိယ နဒီသောတောတိ ကိရိယာဇဝနာနန္တရံ တဒာရမ္မဏံ န ဣစ္ဆတိ၊ အာစရိယဇောတိပါလတ္ထေရာဒယော ပန ‘‘လဗ္ဘမာနဿပိ ကေနစိ အဓိပ္ပါယေန ကတ္ထစိ အဝစနံ ဒိဿတိ၊ ယထာ တံ ဓမ္မသင်္ဂဟေ အကုသလနိဒ္ဒေသေ လဗ္ဘမာနောပိ အဓိပတိ န ဝုတ္တော၊ တသ္မာ ယဒိ အဗျာကတာနန္တရမ္ပိ တဒာရမ္မဏံ ဝုစ္စေယျ၊ တဒာ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနန္တရမ္ပိ တဿ ပဝတ္တိံ မညေယျုန္တိ ကိရိယာဇဝနာနန္တရံ တဒာရမ္မဏံ န ဝုတ္တံ၊ န ပန အလဗ္ဘနတော။ ယဉ္စေတ္ထ ပဏ္ဏပုဋံ နိဒဿိတံ၊ တံ နိဒဿိတဗ္ဗေန သမာနံ န ဟောတိ၊ နာဝါပဏ္ဏပုဋာနဉှိ နဒီသောတဿ အာဝဋ္ဋနံ ဂတိ စ ဝိသဒိသီတိ နာဝါယံ နဒီသောတဿ အနုဗန္ဓနံ၊ ပဏ္ဏပုဋဿ အနနုဗန္ဓနဉ္စ ယုဇ္ဇတိ၊ ဣဓ ပန ကိရိယာဇဝနေတရဇဝနာနံ ဘဝင်္ဂသောတဿ အာဝဋ္ဋနံ ဂတိ စ သဒိသီတိ ဧတဿ အနနုဗန္ဓနံ၊ ဣတရဿ အနုဗန္ဓနဉ္စ န ယုဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဝိစာရေတဗ္ဗမေဝ တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။

၅၂၅-၆. ယထာ စေတံ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဓမ္မေ နာနုဝတ္တတိ၊ တထာ ယဒာ ဧတေ ကာမာဝစရဓမ္မာပိ မဟဂ္ဂတာနုတ္တရဓမ္မာရမ္မဏာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ၊ တဒာ တေပိ နာနုဗန္ဓတီတိ အာဟ ‘‘ကာမာဝစရဓမ္မာပီ’’တိအာဒိ။ မဟဂ္ဂတာ-ဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ လောကုတ္တရာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေ စာပီတိ စ-သဒ္ဒေန လောကုတ္တရာရမ္မဏာနံ ဂဟဏံ။ ကသ္မာ နာနုဗန္ဓတီတိ အာဟ ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ’’တိအာဒိ။ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ကာမာဝစရဝိပါကာနံ ဧကန္တေန ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တာ။ တထာပရိစိတတ္တာတိ ယထာ ဇဝနံ၊ ဧဝံ အပရိစိတတ္တာ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဟိ သော ပိတရံ၊ ပိတုသဒိသံ ဝါ ကဉ္စိ အနုဗန္ဓန္တော တရုဏဒာရကော ဃရဒွာရန္တရဝီထိစတုက္ကာဒိမှိ ပရိစိတေယေဝ ဒေသေ အနုဂစ္ဆတိ၊ န အရညံ ဝါ ရက္ခသဘူမိံ ဝါ ဂစ္ဆန္တံ၊ ဧဝံ ကာမာဝစရဓမ္မေ အနုဗန္ဓန္တမ္ပိ ပရိတ္တမှိ ပရိစိတေယေဝ ဒေသေ ပဝတ္တမာနေ တေ ဓမ္မေ အနုဗန္ဓတိ၊ န မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တမာနေပိ။

၅၂၇-၃၂. ဣဒာနိ ကိံ ဣမာယ ယုတ္တိကထာယ၊ အဋ္ဌကထာပမာဏတော စေတံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကိံ တေနာ’’တိအာဒိ။ ဇဝနေတိ ကာမာဝစရဇဝနေ။ တဒာရမ္မဏစိတ္တာနိ ‘‘တဒာရမ္မဏ’’န္တိ လဒ္ဓနာမာနိ စိတ္တာနိ တဒာရမ္မဏဘာဝံ န ဂဏှန္တိ၊ တဒာရမ္မဏဘာဝေန န ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ နာမဂေါတ္တံ အာရဗ္ဘ ဇဝနေ ဇဝိတေ တဒာရမ္မဏံ တဿ ဇဝနဿ အာရမ္မဏံ န ဂဏှန္တိ န လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော။ ရူပါရူပဘဝေသု ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ‘‘ဇဝနေ ဇဝိတေပိ တဒာရမ္မဏံ န ဂဏှန္တီ’’တိ အာကဍ္ဎတိ။ ပဏ္ဏတ္တိံ အာရဗ္ဘာတိ ကာမဘဝေပိ ပဏ္ဏတ္တိံ အာရဗ္ဘ။ လက္ခဏာရမ္မဏာယာတိ အနိစ္စာဒိလက္ခဏတ္တယာရမ္မဏာယ၊ ဗလဝဝိပဿနာယာတိ အတ္ထော။ ‘‘တီဏိ လက္ခဏာနိ၊ တိဿော စ ပညတ္တိယော ကုသလတ္တိကေ န လဗ္ဘန္တီ’’တိ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တတ္တာ တိဏ္ဏံ လက္ခဏာနံ ဓမ္မတော အဘာဝေန တံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာယ ဝိပဿနာယ တဒာရမ္မဏာနိ န လဗ္ဘန္တိ။ ပဋ္ဌာနေ ပန ‘‘သေခါ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ ကုသလံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တိ၊ ကုသလာကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒာရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၆) ဝစနတော ခန္ဓာရမ္မဏိကဝိပဿနာယ တဒာရမ္မဏံ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ မိစ္ဆတ္တနိယတေသူတိ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ မိစ္ဆတ္တနိယတာ? စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၂၆) ဧဝမာဂတေသု မိစ္ဆာဂါဟဝသေန ပဝတ္တေသု ဓမ္မေသု ဇဝနံ ဟုတွာ ဇဝိတေသု။ ကသ္မာ ပန တေသု ဇဝိတေသု တဒာရမ္မဏံ န လဗ္ဘတီတိ? ကာမာဝစရဝိပါကာနဉှိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဝိယ ‘‘အတ္တာ ဩစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ အတ္တပရိကပ္ပနာဝသေန အပ္ပဝတ္တနတော နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသပ္ပဝတ္တေသု တေသု ဇဝိတေသု တဒနန္တရံ တဒာရမ္မဏာနိ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ အနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသပ္ပဝတ္တေသု ပန ဇဝိတေသု တဒာရမ္မဏံ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ နတ္ထိ။ အထ ဝါ မိစ္ဆတ္တနိယတေသူတိ မိစ္ဆာဘာဝနိယတသဘာဝေသု တံဝိသယေသူတိ အတ္ထော။ မိစ္ဆတ္တနိယတဓမ္မာနံ ဓမ္မသဘာဝံ အဂ္ဂဟေတွာ မိစ္ဆတ္တနိယတသဘာဝဿေဝ ဂဟဏတော၊ တဿ စ ဝိပါကာနံ အဝိဘူတတ္တာ မိစ္ဆတ္တနိယတသဘာဝေ အာရဗ္ဘ တဒာရမ္မဏာ န လဗ္ဘန္တိ။ ပိ-သဒ္ဒေန သမ္မတ္တနိယတေသုပီတိ သမ္ပိဏ္ဍေတိ၊ ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မေ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝါ ဧတေန သိဒ္ဓတ္တာ န တေသံ ဝိသုံ ဥဒ္ဓရဏံ ကတံ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန မိစ္ဆတ္တနိယတသမ္မတ္တနိယတာနံ အညမညပဋိပက္ခဘာဝေန ဗလဝဘာဝတော တဒာရမ္မဏဿ အဝတ္ထုဘာဝဒဿနတ္ထံ မိစ္ဆတ္တနိယတာနန္တရံ သမ္မတ္တနိယတာပိ ဥဒ္ဓဋာ။ မိစ္ဆတ္တနိယတသဘာဝဿ ဝိယ ပဋိသမ္ဘိဒာသဘာဝဿပိ ကာမာဝစရဝိပါကာနံ အဝိဘူတဘာဝေန ပဋိသမ္ဘိဒာဉာဏာနိ အာရဗ္ဘ ဇဝနေ ဇဝိတေ တဒာရမ္မဏံ န လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒာဉာဏာနီ’’တိအာဒိ။ မနောဒွာရေပီတိ န ကေဝလံ ပဉ္စဒွာရေသုယေဝ၊ အထ ခေါ မနောဒွာရေပိ။ သဗ္ဗေသန္တိ အဟေတုကဒုဟေတုကာဒီနံ သဗ္ဗေသံ။ အနုပုဗ္ဗတောတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တအနုက္ကမတော။

၅၃၃. န ဝိဇ္ဇတီတိ မနောဒွာရဿ အပ္ပဋိဃဘာဝေန န ဝိဇ္ဇတိ။ ဘဝင်္ဂတောတိ ဘဝင်္ဂသန္တာနတော၊ တဿ အာရမ္မဏတော ဝါ။ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဘဝင်္ဂသန္တာနေ၊ တဿာရမ္မဏေ ဝါ သတိ တဿ ဝုဋ္ဌာနံ။

၅၃၅-၆. သတ္တ သတ္တာတိ ဧကေကဿ သတ္တ သတ္တာတိ ကတွာ။ ပါပပါကာတိ အကုသလဝိပါကာ။ ‘‘ဒွာဒသာပုညစိတ္တာန’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ပါပပါကာ’’တိ ဝစနံ ‘‘တတြိဒံ သုဂတဿ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ သညာသဒ္ဒဝသေန ဝုတ္တံ။ ဧဝံ ပဝတ္တိယံ အကုသလဝိပါကာနံ ပဝတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ပဋိသန္ဓိယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကာဒသဝိဓာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥဒ္ဓစ္စစေတနာယ ပဝတ္တိဝိပါကဒာနမတ္တံ ဝိနာ ပဋိသန္ဓိဒာနာဘာဝတော အာဟ ‘‘ဟိတွာ ဥဒ္ဓစ္စမာနသ’’န္တိ။ ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ၊ အဓိမောက္ခဝိရဟေန သဗ္ဗဒုဗ္ဗလမ္ပိ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတံ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ၊ အဓိမောက္ခသဘာဝတော တတော ဗလဝတရမ္ပိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ နာကဍ္ဎတီတိ? ပဋိသန္ဓိဒာနသဘာဝါဘာဝတော။ ‘‘ဗလဝံ အာကဍ္ဎတိ၊ ဒုဗ္ဗလံ နာကဍ္ဎတီ’’တိ ဟိ အယံ ဝိစာရဏာ ပဋိသန္ဓိဒာနသဘာဝေသုယေဝ။ ယဿ ပန ပဋိသန္ဓိဒာနသဘာဝေါ ဧဝ နတ္ထိ၊ န တဿ ဗလဝဘာဝေါ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနေ ကာရဏန္တိ။

ကထံ ပနေတံ ဝိညာတဗ္ဗံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ပဋိသန္ဓိဒာနသဘာဝေါ နတ္ထီ’’တိ? ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗေသု အနာဂတတ္တာ။ တိဝိဓာ ဟိ အကုသလာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ၊ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ၊ သိယာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ သိယာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာတိ။ တတ္ထ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ နာမ။ ယထာဟ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ? စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတော စိတ္တုပ္ပါဒော’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၀၈)။ တေ ဟိ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော ‘‘ဒဿန’’န္တိ လဒ္ဓနာမေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂေနေဝ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒော ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော နာမ။ ယထာဟ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ? ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော စိတ္တုပ္ပါဒော’’တိ။ သော ဟိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တော။ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယဉှိ ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌသ္မိံယေဝ ဘာဝနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ကိဉ္စိ ပဿတိ၊ တသ္မာ ‘‘ဘာဝနာ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တဒောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒာ ပန သိယာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ သိယာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ နာမ။ ယထာဟ ‘‘စတ္တာရော ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တာ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒာ ဒွေ ဒောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒာ။ ဣမေ ဓမ္မာ သိယာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ သိယာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၀၉)။ တေ ဟိ အပါယနိဗ္ဗတ္တကာဝတ္ထာယ ပဌမမဂ္ဂေန၊ သေသာဝတ္ထာယ ဥပရိမဂ္ဂေဟိ ပဟီယမာနတ္တာ သိယာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ သိယာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ နာမ။ တတ္ထ သိယာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗမ္ပိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗသာမညေန ဣဓ ‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ’’တွေဝ ဝေါဟရန္တိ။ ယဒိ စ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ ပဋိသန္ဓိံ ဒဒေယျ၊ တဒာ အကုသလပဋိသန္ဓိယာ သုဂတိယံ အသမ္ဘဝတော အပါယေသွေဝ ဒဒေယျ၊ အပါယဂမနီယဉ္စ ဧကန္တေန ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ သိယာ၊ ဣတရထာ အပါယဂမနီယဿ အပ္ပဟီနတ္တာ သေခါနံ အပါယုပ္ပတ္တိ အာပဇ္ဇတိ၊ န စ ပနေတံ ယုတ္တံ၊ ‘‘စတူဟပါယေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော (ခု. ပါ. ၆.၁၁; သု. နိ. ၂၃၄)၊ အဝိနိပါတဓမ္မော’’တိအာဒိဝစနေဟိ သဟ ဝိရုဇ္ဈနတော၊ သတိ စ ပနေတဿ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဘာဝေ ‘‘သိယာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န စ ပနေတံ ဝုတ္တန္တိ။ အထ သိယာ ‘‘အပါယဂမနီယော ရာဂေါ ဒောသော မောဟော တဒေကဋ္ဌာ စ ကိလေသာ’’တိ ဧဝံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗေသု ဝုတ္တတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿာပိ တတ္ထ သင်္ဂဟော သက္ကာ ကာတုန္တိ? တံ န၊ တဿ နိယာမတော ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာတိ တသ္မာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗေသု အဝစနမေဝ ပဋိသန္ဓိဒာနာဘာဝံ သာဓေတီတိ။

နနု စ ပဋိသမ္ဘိဒာဝိဘင်္ဂေ –

‘‘ယသ္မိံ သမယေ အကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ ဥပေက္ခါသဟဂတံ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တံ၊ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ။ပေ.။ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘ၊ တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ။ပေ.။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ၊ ဣမေ ဓမ္မာ အကုသလာ။ ဣမေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒာ၊ တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၃၁) –

ဧဝံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ တဿ ဝိပါကောပိ ဥဒ္ဓဋောတိ ကထမဿ ပဋိသန္ဓိဒာနာဘာဝေါ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗောတိ? န ဣဒံ ပဋိသန္ဓိဒာနံ သန္ဓာယ ဥဒ္ဓဋံ၊ အထ ခေါ ပဝတ္တိဝိပါကံ သန္ဓာယ။ ပဋ္ဌာနေ ပန –

‘‘သဟဇာတာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ စေတနာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော၊ နာနက္ခဏိကာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ စေတနာ ဝိပါကာနံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၈၉) –

ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗစေတနာယ ဧဝ သဟဇာတနာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝံ ဥဒ္ဓရိတွာဝ ‘‘သဟဇာတာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ စေတနာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗစေတနာယ သဟဇာတကမ္မပစ္စယဘာဝေါဝ ဥဒ္ဓဋော၊ န ပန နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ။ တထာ ပစ္စနီယနယေပိ –

‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော၊ သဟဇာတ။ ဥပနိဿယ။ပေ.။ ပစ္ဆာဇာတ။ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၉၈) –

ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဿေဝ ကမ္မပစ္စယဘာဝံ ဥဒ္ဓရိတွာ –

‘‘ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော၊ သဟဇာတ။ ဥပနိဿယ။ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၉၉) –

ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေါဝ ဝုတ္တော၊ န ပန ကမ္မပစ္စယဘာဝေါ၊ န စ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယံ ဝိနာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနံ အတ္ထိ၊ တသ္မာ နတ္ထိ တဿ သဗ္ဗထာပိ ပဋိသန္ဓိဒာနံ။ ပဝတ္တိဝိပါကံ ပနဿ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ ပဋိသမ္ဘိဒာဝိဘင်္ဂေ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာနမ္ပိ ဝိပါကဿ ဥဒ္ဓဋတ္တာ၊ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဿ စ ပဋိသန္ဓိဝိပါကမေဝ သန္ဓာယ အနုဒ္ဓဋတ္တာ။ ဧဝဉ္စ ပန ကတွာ ယဒေကေ အာစရိယာ ဝဒန္တိ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စစေတနာ ဥဘယဝိပါကမ္ပိ န ဒေတိ ပဋ္ဌာနေ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဿ အနုဒ္ဓဋတ္တာ’’တိ၊ တံ တေသံ အဘိနိဝေသမတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ယဒိ စ တေ ဝဒေယျုံ – ယထာ ‘‘ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာ’’တိ ဧတ္ထ ဝိပါက-သဒ္ဒေန ဝိပါကာရဟတာ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဣဓာပိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတာနံ ဝိပါကာရဟတံ သန္ဓာယ ‘‘တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ယထာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဝိနိမုတ္တဿ အဓိမုစ္စနဋ္ဌဿ အဘာဝေပိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမုစ္စနသတ္တိဝိသေသံ ဂဟေတွာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဓမ္မော အဓိမုစ္စနဋ္ဌော အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ဓမ္မဝိနိမုတ္တဿ ဝိပါကာရဟဘာဝဿ အဘာဝေပိ ဓမ္မာနမေဝ ဝိပါကာရဟသာမတ္ထိယံ ဂဟေတွာ တဿ အတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော။ ယဒိ စ တေ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒဒေယျုံ၊ ယထာ –

‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော ဒုက္ခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော၊ နာနက္ခဏိကာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၅၇) –

ပဝတ္တိဝိပါကဿပိ ဝသေန နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယော ဝုတ္တော၊ ဧဝမေတ္ထာပိ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ။ န ဟိ လဗ္ဘမာနဿ အဝစနေ ကာရဏံ အတ္ထီတိ တသ္မာ ယထာဓမ္မသာသနေ အဝစနမ္ပိ အဘာဝမေဝ ဒီပေတိ။ အပိစ ယဒိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ပဝတ္တိဝိပါကဒာနံ အဓိပ္ပေတံ သိယာ၊ တဒာ ‘‘အနုပါဒိန္နုပါဒာနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒာနိယဿ ဓမ္မဿ န ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ပဋိသေဓော န ကာတဗ္ဗော သိယာ။ န ဟိ ဌပေတွာ ဥဒ္ဓစ္စံ အညော ကောစိ အနုပါဒိန္နုပါဒာနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒာနိယဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသမတ္ထော အတ္ထီတိ၊ တယိဒမေတေသံ အဘိလာပမတ္တံ။ တထာ ဟိ ယံ တာဝ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိပါကာရဟဘာဝံ ဂဟေတွာ တေသံ ဝိပါကေတိ ဝုတ္တ’’န္တိ၊ တဒေဝ တဿ ဝိပါကသဗ္ဘာဝံ ဒီပေတိ။ န ဟိ ဝိပါကာရဟဘာဝေ သတိ အဘိညာဒီနံ ဝိယ တဿ အဝိပါကတာယ ကာရဏံ အတ္ထီတိ။ ယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဿ အဝစနံ ဝိပါကဘာဝံ ဒီပေတီ’’တိ၊ တမ္ပိ န သုန္ဒရံ၊ လဗ္ဘမာနဿာပိ ကတ္ထစိ ကေနစိ အဓိပ္ပါယေန အဝစနတော။ တထာ ဟိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ လဗ္ဘမာနမ္ပိ ဟဒယဝတ္ထု န ဝုတ္တံ။ တသ္မာ ယဒိ ပဝတ္တိဝိပါကံ သန္ဓာယ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုစ္စေယျ၊ တဒာ ပဋိသန္ဓိဝိပါကဒာနမ္ပိဿ မညေယျုန္တိ လဗ္ဘမာနဿပိ ပဝတ္တိဝိပါကဿ ဝသေန နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တောတိ။ ယံ ပန အနုပါဒိန္နုပါဒာနိယဿ ဥပါဒိန္နုပါဒာနိယံ ပတိ ကမ္မပစ္စယပဋိက္ခေပဝစနံ၊ တံ အဘိညာကုသလာဒိကေ သန္ဓာယာတိ န ဧတ္တာဝတာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ပဝတ္တိဝိပါကဒာနံ သဗ္ဗထာပိ ပဋိက္ခိပိတုံ သက္ကာတိ။ ယမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယထာ စ အဘိညာစေတနာ၊ ဧဝမုဒ္ဓစ္စစေတနာပိ ‘သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏ’န္တိ ဧတ္ထ အပနေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ ဥဒ္ဓစ္စစေတနာယ တတ္ထ နိဒ္ဒိသိယမာနာယ ယထာ ဣတရာ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝသေန ဒုဝိဓဿပိ ဝိပါကဝိညာဏဿ ပစ္စယော၊ ဧဝမုဒ္ဓစ္စစေတနာပီတိ ဂဏှေယျုန္တိ ဝုတ္တံ၊ န တဿ ပဝတ္တိဝိပါကာဘာဝတောတိ။

အာစရိယဗုဒ္ဓမိတ္တာဒယော ပန ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ဧကဿ ဥဘယဝိပါကဒာနံ၊ ဧကဿ သဗ္ဗထာပိ ဝိပါကာဘာဝံ ဝဏ္ဏေန္တိ။ တေသဉှိ အယံ ဝိနိစ္ဆယော – အတ္ထိ ဥဒ္ဓစ္စံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗမ္ပိ၊ အတ္ထိ နဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗမ္ပိ။ တေသု ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗံ သေခသန္တာနပ္ပဝတ္တံ၊ ဣတရံ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနပ္ပဝတ္တံ။ ဖလဒာနဉ္စ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေ ပဝတ္တဿေဝ၊ နေတရဿ။ တထာ ဟိ ဒဿနဘာဝနာနံ အဘာဝေပိ ယေသံ ပုထုဇ္ဇနာနံ၊ သေခါနဉ္စ ဒဿနဘာဝနာဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တေသံ တဒုပ္ပတ္တိကာလေ တာဟိ ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ အကုသလာ ‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ၊ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ စ ဝုစ္စန္တိ။ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန ဘာဝနာယ အဘာဝတော ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗစိန္တာ နတ္ထိ၊ တေန တေသံ ပဝတ္တမာနာ တေ ဒဿနေန ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျာပိ ‘‘ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ န ဝုစ္စန္တိ။ ယဒိ ဝုစ္စေယျုံ၊ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ ကေသဉ္စိ ကေစိ ကဒာစိ အာရမ္မဏာရမ္မဏာဓိပတိဥပနိဿယပစ္စယေဟိ ပစ္စယာ ဘဝေယျုံ။ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒီနဉှိ ကေသဉ္စိ သက္ကာယဒိဋ္ဌာဒယော ကေစိ အတီတာဒီသု ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ အာရမ္မဏာဓိပတိဥပနိဿယေဟိ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ နတ္ထိ၊ န စ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ နတ္ထိ ပုထုဇ္ဇနေသု ပဝတ္တမာနာနမကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗပရိယာယော။ ယဒိ တတ္ထ အဝစနမေဝ ပမာဏံ၊ ဧဝံ သတိ သေခသန္တာနပဝတ္တာနမ္ပိ အကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗပရိယာယော နတ္ထီတိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ သေခသန္တာနပ္ပဝတ္တာနံ ဘာဝနာယ ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျတ္တာ။ တေနေဝ စ ကိဉ္စိ ကတွာ သေခါနံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာနံ အကုသလာနံ ပဟီနဘာဝေန အဿာဒနာဘိနန္ဒနာနံ ဝတ္ထူနိ န ဟောန္တိ။ ပဟီနတာယ ဧဝ သောမနဿဿ ဟေတုဘူတာ၊ အဝိက္ခေပဟေတုဘူတာ စ န ဒောမနဿံ၊ ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ ဥပ္ပါဒေန္တီတိ န တေသံ အာရမ္မဏာရမ္မဏာဓိပတိပကတူပနိဿယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ။ န ဟိ ပဟီနကိလေသေ ဥပနိဿာယ အရိယာ ရာဂဒောသဝိက္ခေပေ ဥပ္ပါဒေန္တိ။ ဝုတ္တဉ္စ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ယေ ကိလေသာ ပဟီနာ၊ တေ ကိလေသေ န ပုနေတိ၊ န ပစ္စေတိ၊ န ပစ္စာဂစ္ဆတီတိ သုဂတော၊ သကဒာဂါမိ။ပေ.။ အရဟတ္တမဂ္ဂေန။ပေ.။ သုဂတော’’တိ။ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန ဒဿနေန ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ ဒဿနေန ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျာနံ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယာ န ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ ‘‘ဒိဋ္ဌိံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ၊ တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဝိစိကိစ္ဆံ အာရဗ္ဘ ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၇) ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနံ ဥဒ္ဓစ္စာရမ္မဏဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ။ ဧတ္ထ ဟိ ဥဒ္ဓစ္စန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ စိတ္တုပ္ပါဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗေသုပိ လဗ္ဘမာနစေတသိကံ ဥဒ္ဓစ္စံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဒိဋ္ဌိံ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ၊ တံ ဂရုံ ကတွာ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၅) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ၊ တသ္မာ သေခသန္တာနပ္ပဝတ္တာနမကုသလာနံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာနံ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယတ္တာဘာဝတော ပုထုဇ္ဇနာနံ သန္တာနေဝ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာနမကုသလာနံ ပစ္စယာ န ဟောန္တီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ပဋ္ဌာနေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ အာရမ္မဏာရမ္မဏာဓိပတိဥပနိဿယပစ္စယတ္တာနုဒ္ဓရဏံ သေခသန္တာနပ္ပဝတ္တာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗပရိယာယဘာဝံ သာဓေတိ၊ ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေယေဝ နဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာနမကုသလာနံ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗပရိယာယဘာဝံ န သာဓေတိ၊ တသ္မာ ဒဿနဘာဝနာဟိ ပဟာတဗ္ဗာနံ အတီတာဒိဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗတ္တေပိ ယာဒိသာနံ တာဟိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာ အာပါဒေတဗ္ဗာ၊ တေ ပုထုဇ္ဇနေသု ပဝတ္တမာနာ ဒဿနေန ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ ဒဿနမဂ္ဂါပေက္ခါယ တဒပ္ပဝတ္တိယမ္ပိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ နာမ။ သေခေသု ပဝတ္တမာနာ ဘာဝနာယ ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျာ တဒပ္ပဝတ္တိယမ္ပိ တဒပေက္ခါယ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ နာမ။ ဒဿနေန ပဟာတုံ အသက္ကုဏေယျာ ပန ပုထုဇ္ဇနေသု ပဝတ္တမာနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန နေဝဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ နဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ၊ တေသု ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ သဟာယဝိရဟတော ဝိပါကံ န ဇနေန္တိ။ တထာ ဟိ တေသံ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗသင်္ခါတံ သဟကာရီကာရဏံ သဟာယဘူတံ နတ္ထီတိ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗစေတနာယ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော။ အပေက္ခိတဗ္ဗဒဿနဘာဝနာရဟိတာနံ ပန ပုထုဇ္ဇနေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒီနံ၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒဿ စ သံယောဇနတ္တယတဒေကဋ္ဌကိလေသာနံ အနုပစ္ဆိန္နတာယ အပရိက္ခီဏသဟာယာနံ ဝိပါကုပ္ပါဒနံ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဓမ္မာနံ ဝိပါကော ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တောတိ။

ယဒိ ဧဝံ၊ အပေက္ခိတဗ္ဗဒဿနဘာဝနာရဟိတာနံ အကုသလာနံ ‘‘နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ အပ္ပဟာတဗ္ဗသဘာဝါနံ ကုသလာဒီနံ ‘‘နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ၊ အပ္ပဟာတဗ္ဗဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ စ အကုသလာနံ။ ယဒိ ဧဝံ တေ ဣမသ္မိံ တိကေ နဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝတ္တဗ္ဗာ အာပဇ္ဇန္တီတိ? နာပဇ္ဇန္တိ၊ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍေ ဒဿိတာနံ ဒွာဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပါဒာနံ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သင်္ဂဟိတတ္တာ။ ယထာ ဟိ ဥပ္ပန္နတ္တိကေ ဓမ္မဝသေန သဗ္ဗေသံ သင်္ခတဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ ကာလဝသေန အသင်္ဂဟိတာပိ အတီတာ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ န ဝုတ္တာ စိတ္တုပ္ပါဒာနုရူပေန သင်္ဂဟိတေသု နဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ၊ ဧဝံ ဣဓာပိ စိတ္တုပ္ပါဒဘာဝေန သင်္ဂဟိတေသု နဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝါ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ န ဝုတ္တာ။ သဗ္ဗေန သဗ္ဗဉှိ ဓမ္မဝသေန အသင်္ဂဟိတဿ တိကဒုကေသု နဝတ္တဗ္ဗတာပတ္တိ။ ယတ္ထ ဟိ စိတ္တုပ္ပါဒော ကောစိ နိယောဂတော နဝတ္တဗ္ဗော အတ္ထိ၊ တတ္ထ တေသံ စတုတ္ထော ကောဋ္ဌာသော အတ္ထီတိ ယထာဝုတ္တပဒေသု ဝိယ တတ္ထာပိ ဘိန္ဒိတွာ ဘာဇေတဗ္ဗေ စိတ္တုပ္ပါဒေ ဘိန္ဒိတွာ ဘာဇေတိ ‘‘သိယာ နဝတ္တဗ္ဗာပရိတ္တာရမ္မဏာ’’တိအာဒိနာ၊ တဒဘာဝါ ဥပ္ပန္နတ္တိကေ၊ ဣဓ စ တထာ န ဝုတ္တန္တိ။

အထ ဝါ ယထာ သပ္ပဋိဃေဟိ သမာနသဘာဝတ္တာ ရူပဓာတုယံ ‘‘တယော မဟာဘူတာ သပ္ပဋိဃာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ ယထာဟ ‘‘အသညသတ္တာနံ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃံ ဧကံ မဟာဘူတ’’န္တိ၊ ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပဝတ္တမာနာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗသမာနသဘာဝါ ‘‘ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝုစ္စေယျုန္တိ နတ္ထိ နဝတ္တဗ္ဗတာပသင်္ဂေါ။ ဧဝဉ္စ သတိ ပုထုဇ္ဇနာနံ ပဝတ္တမာနာပိ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒယော ပရဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒီနံ ဥပနိဿယပစ္စယော၊ ရာဂေါ စ ရာဂဒိဋ္ဌီနံ အဓိပတိပစ္စယောတိ အယမတ္ထော လဒ္ဓေါ ဟောတိ။ တေနေဝ ဟိ –

‘‘ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော ဓမ္မော ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော၊ အာရမ္မဏူပနိဿယော၊ ပကတူပနိဿယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၈၄) –

ဣမိဿာ နိဒ္ဒေသေ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာနံ ဥပနိဿယပစ္စယဘာဝီဓမ္မေ နိဒ္ဒိသန္တေန ဘဂဝတာ –

‘‘ပကတူပနိဿယော – ပတ္ထနံ ဥပနိဿာယ ပါဏံ ဟနတိ။ပေ.။ သင်္ဃံ ဘိန္ဒတိ၊ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော ရာဂေါ ဒောသော မောဟော မာနော ပတ္ထနာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဿ ရာဂဿ ဒောသဿ မောဟဿ မာနဿ ဒိဋ္ဌိယာ ပတ္ထနာယ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော။ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂေါ ပရဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂဿ ဥပ။ပေ.။ သကပရိဂ္ဂဟေ ဆန္ဒရာဂေါ ပရပရိဂ္ဂဟေ ဆန္ဒရာဂဿ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၂.၈.၈၄) –

ပုထုဇ္ဇနသန္တာနေ ပတ္ထနာဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ။

ဧဝမ္ပိ ယထာ အဖောဋ္ဌဗ္ဗတ္တာ ရူပဓာတုယံ တယော မဟာဘူတာ န ပရမတ္ထတော သပ္ပဋိဃာ၊ ဧဝံ အပေက္ခိတဗ္ဗဘာဝနာရဟိတာ ပုထုဇ္ဇနေသု ပဝတ္တမာနာ သကဘဏ္ဍေ ဆန္ဒရာဂါဒယော ပန ပရမတ္ထတော ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာ န ဝုတ္တာ၊ န စ ‘‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တာ။ ယေ ဟိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗပစ္စယာ ကိလေသာ၊ န တေ ဒဿနတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တန္တိ။ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗပစ္စယဿာပိ ပန ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ သဟာယဝေကလ္လမတ္တမေဝ ဒဿနေန ကတံ၊ န တဿ ကောစိ ဘာဝေါ ဒဿနေန အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိတောတိ တဿ ဧကန္တဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ဥဒ္ဓစ္စဘာဝေန ဧကသဘာဝဿေဝ တဿ သတိ သဟာယေ ဝိပါကုပ္ပါဒနဝစနံ၊ အသတိ စ ဝိပါကာနုပ္ပါဒနဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတိ။ တယိဒံ သဗ္ဗမေတေသံ အာစရိယာနံ အဟောပုရိသိကာရမတ္တံ။ ကသ္မာ? ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ဧကန္တဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ။ ဧဝဉှိ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော စိတ္တုပ္ပါဒော’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၀၆)။ ယဒိ စ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ နဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗံ အဘဝိဿ၊ ယထာ အတီတာရမ္မဏတ္တိကေ ‘‘နိယောဂါ အနာဂတာရမ္မဏာ နတ္ထီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၃၃) ဝတွာ ဝိဘဇ္ဇ ဝုတ္တံ၊ ဧဝမိဓာပိ ‘‘နိယောဂါ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတော သိယာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော သိယာ နဝတ္တဗ္ဗော ‘ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗော’တိပိ ‘ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗော’တိပီ’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ န စ တထာ ဝုတ္တံ။ ယာ စ ‘‘တမတ္ထံ ပဋိပါဒေန္တေဟိ ယဒိ ဝုစ္စေယျု’’န္တိအာဒိနာ ယုတ္တိ ဝုတ္တာ၊ သာပိ အယုတ္တိ။ ကသ္မာ? ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာရမ္မဏာနံ ရာဂဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဥဒ္ဓစ္စာနံ တေန တေန ပဟာတဗ္ဗဘာဝဝသေန ဣစ္ဆိတတ္တာ။ ယဉ္စ ‘‘ဥဒ္ဓစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒော ဝုတ္တောတိ ဒဿေတုံ အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဓစ္စဿ အနုဒ္ဓရဏံ ကာရဏဝသေန ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ အကာရဏံ အညတ္ထာပိ သာဝသေသပါဌာနံ ဒဿနတော။ တထာ ဟိ ‘‘အတီတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ၊ အနာဂတော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတေသံ ဝိဘင်္ဂေ စေတောပရိယဉာဏဂ္ဂဟဏံ ကတွာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော ဓမ္မော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿာ’’တိ ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ စေတောပရိယဉာဏံ န ဂဟိတံ။ ယမ္ပိ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ ဝိပါကဒာနမှိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဿ သဟာယဘာဝူပဂမနံ ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ – ကိံ အဝိဇ္ဇာဒိ ဝိယ ဒာနသီလာဒီနံ ဥပပတ္တိယံယေဝ ဝိပါကဒာနသာမတ္ထိယာ ဌာနဝသေန ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗာ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာနံ သဟကာရီကာရဏံ ဟောတိ၊ ဥဒာဟု ကိလေသော ဝိယ ကမ္မဿ ပဋိသန္ဓိဒာနမှီတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ ပုရိမော နယော၊ သေခသန္တာနေ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗဿ အကိရိယာဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ၊ ပဟီနာဝိဇ္ဇာမာနတဏှာနုသယသ္မိံ သန္တာနေ ဒာနာဒိ ဝိယ သဟာယဝေကလ္လေန အဝိပါကသဘာဝတံ အာပန္နတ္တာ။ အထ ဒုတိယော၊ ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗတ္တေန အဘိမတဿာပိ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ၊ ပဋိသန္ဓိဒာနေ သတိ အပါယဂမနီယသဘာဝါနတိဝတ္တနတော၊ တသ္မာ အမှေဟိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဿ ဝိပါကဒာနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ န ယေသံ ကေသဉ္စိ ဝစနံ။ ပဋ္ဌာနာနုသာရီဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ။

၅၃၇-၈. ယန္တိ ယံ အာဝဇ္ဇနဒွယံ။ ကရဏမတ္တတ္တာတိ ကရဏမတ္တမေဝ ဌပေတွာ ဖလဒာနာဘာဝတော။ ဝါတပုပ္ဖသမန္တိ မောဃပုပ္ဖသမံ၊ ယထာ တံ ပဌမသဉ္ဇာတံ အစ္ဆိန္နမူလေပိ ရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တံ ပုရိမေဟိ အဒိန္နဖလတ္တာ ဖလနိဗ္ဗတ္တကံ န ဟောတိ၊ ဧဝမိဒံ အနုပစ္ဆိန္နဘဝမူလေပိ သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တံ အနာသေဝနဘာဝေန ဖလဒာယကံ န ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဇဝနတ္တံ တု သမ္ပတ္တန္တိ အဋ္ဌာရသဝိဓံ ခီဏာသဝါဝေဏိကံ ဝိညာဏမာဟ။ ကိစ္စသာဓနတောတိ ဘဝတဏှာမူလဿ အဝေါစ္ဆိန္နဘာဝေ သတိ ကုသလာကုသလကမ္မကိစ္စဿ သာဓနတော၊ ဒာနာဒိတံတံကိစ္စသာဓနဝသေန ဝါ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဟိ ဆိန္နမူလဿ ရုက္ခဿ ပုပ္ဖံ ပုပ္ဖနမတ္တံ ဌပေတွာ အဖလမေဝ ဟောတိ၊ ဧဝမေတမ္ပိ တံတံကိစ္စသာဓနမတ္တံ ဌပေတွာ သမုစ္ဆိန္နဘဝတဏှာမူလေ သန္တာနေ ပဝတ္တနတော အဖလမေဝါတိ။

၅၃၉-၄၀. ပဋိစ္စာတိ ဟေတုဓမ္မဿ ပဋိမုခံ ဂန္တွာ တံ အပစ္စက္ခါယ။ ဧတီတိ ပဝတ္တတိ၊ တိဋ္ဌတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ‘‘ဧတီ’’တိ ဟိ ဣဒံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတီနံ သာဓာရဏဝသေန ပဝတ္တိပရိဒီပကံ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဌိတိယုပ္ပတ္တိယာပိ ဝါ’’တိ။ ဧကစ္စော ဟိ ပစ္စယော ဌိတိယာ ဧဝ ဥပကာရကော ဟောတိ ယထာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော၊ ဧကစ္စော ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝ ယထာ အနန္တရာဒိကော၊ ဧကစ္စော ဥဘယဿ ယထာ ဟေတုအာဒယော။ ဧဝံ ပစ္စယ-သဒ္ဒဿ ဝစနတ္ထံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ပစ္စယလက္ခဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယော ဓမ္မော’’တိအာဒိ။ ယောတိ ဟေတုဓမ္မော။ ယဿာတိ ယဿ ဖလဓမ္မဿ။ ဌိတိယုပ္ပတ္တိယာပိ ဝါတိ ဌိတိတ္ထံ၊ ဥပ္ပတ္တိတ္ထံ ဝါ။ ဌိတိယာတိ ဝါ ဌိတိက္ခဏေ၊ ဥပ္ပတ္တိယာတိ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ။ ယဿ ဓမ္မဿ ဥပကာရော၊ ယဿ ဓမ္မဿ ဌိတိယုပ္ပတ္တိယာတိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ ‘‘ဥပကာရော’’တိ ဣမိနာ ဓမ္မေန ဓမ္မသတ္တိဥပကာရကံ ဒဿေတိ။ ‘‘သမ္ဘဝေါ’’တိအာဒိ ပစ္စယဿေဝ ပရိယာယဒဿနံ။ သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါ။ တထာ ပဘဝေါ။ ဟိနောတိ ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထာတိ ဟေတု။ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒာနံ ဟိ-သဒ္ဒော မူလ-သဒ္ဒော ဝိယ ပတိဋ္ဌတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဟိနောတိ ဝါ ဧတေန ကမ္မနိဒာနဘူတေန ဥဒ္ဓံ ဩဇံ အဘိဟရန္တေန မူလေန ဝိယ ပါဒပေါ တပ္ပစ္စယံ ဖလံ ဂစ္ဆတိ၊ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဟေတု။ အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကာရဏံ။ ပစ္စယော မတောတိ ပစ္စယောဝ ‘‘သမ္ဘဝေါ’’တိအာဒိတော မတော။ အတ္ထတော ဧတေ သမာနာ၊ ဗျဉ္ဇနမတ္တံယေဝ နေသံ နာနတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

၅၄၁-၅. ဧဝံ ပဋ္ဌာနေ အာဂတသဗ္ဗပစ္စယာနံ သာဓာရဏဝသေန အတ္ထံ ဝတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတဿ ဟေတုပစ္စယဿေဝ သရူပံ ဒဿေတုံ ‘‘လောဘာဒိ ပန ယော ဓမ္မော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မူလဋ္ဌေနာတိ သမ္ပယုတ္တာနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနသင်္ခါတမူလဋ္ဌေန။ ဆဠေဝါတိ မူလဋ္ဌေနူပကာရကဘာဝဿ တေသမေဝ အာဝေဏိကဘာဝေန ဧတေ ဆဠေဝ။ ဇာတိတောတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဇာတိတော။ နဝဓာတိ တယော ကုသလဟေတူ၊ တယော အကုသလဟေတူ၊ တယော အဗျာကတဟေတူတိ နဝဓာ။ ဓမ္မာနံ။ပေ.။ သာဓကောတိ ယထာ သာလိဝီဟိဗီဇာဒီနိ သာလိဝီဟိအာဒိဘာဝဿ သာဓကာနိ၊ မဏိအာဒိပဘာဝတ္ထူနဉ္စ နီလာဒိဝဏ္ဏာနိ နီလာဒိမဏိပဘာယ သာဓကာနိ၊ ဧဝံ ဟေတုပစ္စယော ယထာရဟံ အတ္တနော သမ္ပယုတ္တာနံ ကုသလာဒိတ္တသာဓကောတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဓမ္မာနံ ယထာက္ကမံ ကုသလာကုသလာဗျာကတဘာဝသာဓကော မူလဋ္ဌောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော။ ဧကေ အာစရိယာတိ ရေဝတာစရိယံ၊ တဿ သိဿာနုသိဿေ စ သန္ဓာယာဟ။ အထ ဝါ ဂရုမှိ ဗဟုဝစနမ္ပိ ယုဇ္ဇတီတိ ရေဝတာစရိယမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ဧကေ အာစရိယာ’’တိ ဝုတ္တံ။

ဧဝံ သန္တေတိ ယဒိ မူလဋ္ဌော ကုသလာဒိဘာဝသာဓကော၊ ဧဝံ သတိ။ ယထာ စိတ္တံ စိတ္တဇရူပါနံ ပစ္စယော ဟောတိ၊ ဧဝံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပီတိ အာဟ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနရူပိသူ’’တိ၊ ဟေတုသမုဋ္ဌာနရူပေသူတိ အတ္ထော။ နေဝ သမ္ပဇ္ဇတီတိ န သိဇ္ဈတိ၊ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တော ဟေတုပစ္စယဘာဝေါ န သမ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယထာ ကုသလာကုသလာ ဟေတူ တံသမုဋ္ဌာနရူပဿ ကုသလာဒိဘာဝါယ န ပရိယတ္တာ၊ ဧဝံ အဗျာကတောပိ ဟေတု တံသမုဋ္ဌာနဿ ရူပဿ အဗျာကတဘာဝါယ န ပရိယတ္တော။ သဘာဝေန ဟိ တံ အဗျာကတန္တိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ။ ယဒိ ကုသလာဒိဘာဝံ န သာဓေန္တိ၊ ပစ္စယာပိ န ဟောန္တီတိ ဝဒေယျာတိ အာဟ ‘‘န တေသ’’န္တိအာဒိ။ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁) ဝစနတော တေ အလောဘာဒယော တေသံ ရူပါနံ ပစ္စယာ န န ဟောန္တိ၊ ဘဝန္တေဝါတိ အတ္ထော။

၅၄၆-၇. န ဂန္တဗ္ဗောတိ န ပစ္စေတဗ္ဗော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယဒိ ကုသလာဒိဟေတုယော အတ္တနော ဝိယ အတ္တဟေတုကာနံ ဓမ္မာနံ ကုသလာဒိဘာဝံ သာဓေန္တိ၊ ကုသလာကုသလဟေတုပစ္စယသမ္ဘူတာ ရူပဓမ္မာပိ တေ ဝိယ ကုသလာဒယော သိယုံ၊ ဟေတုယော ဝါ ရူပါနံ ပစ္စယာ န သိယုံ၊ န စ ပနေတံ ဥဘယမ္ပိ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ကုသလာဒီနံ ကုသလာဒိဘာဝသာဓကော မူလဋ္ဌောတိ န ဝိညာတဗ္ဗန္တိ။ အပိစ ယဒိ ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ တဒာ အဗျာကတဘာဝေါပိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ သိယာ၊ အဟေတုကာနံ အဗျာကတဘာဝေါ န သိဇ္ဈတိ။ ယဒိ စ ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ ဟေတူနမ္ပိ ကုသလာဒိဘာဝေါ အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ သိယာ။ အထ တေသမ္ပိ သေသဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ၊ ဧဝမ္ပိ မောမူဟစိတ္တသမ္ပယုတ္တဿ ဟေတုနော အကုသလဘာဝေါ န သိဇ္ဈေယျ။ အထ တဿ သော အညဟေတုကော သိယာ၊ ဧဝံ သတိ သေသဟေတူနမ္ပိ တံဟေတုကောဝ သိယာ။ ယထာ စ သေသဟေတူနံ၊ ဧဝံ အဝသေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ တံဟေတုကောဝ သိယာ။ အထ သိယာ ဟေတူနံ သဘာဝတောဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ သမ္ပယုတ္တာနံ ပန ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါတိ၊ ဧဝံ သတိ အလောဘော ကုသလော ဝါ သိယာ အဗျာကတော ဝါ။ ယဒိ ဟိ သော သဘာဝတော ကုသလော၊ တံသဘာဝတ္တာ အဗျာကတော န သိယာ။ အထ အဗျာကတော၊ တံသဘာဝတ္တာ ကုသလော န သိယာ အလောဘသဘာဝဿ အဒောသတ္တာဘာဝေါ ဝိယ။ ယသ္မာ ပန ဥဘယထာပိ ဟောတိ၊ တသ္မာ ယထာ ဥဘယထာ ဟောန္တေသု သဒ္ဓါဒီသု သမ္ပယုတ္တေသု ဟေတုပဋိဗဒ္ဓံ ကုသလာဒိဘာဝံ ပရိယေသထ၊ န သဘာဝတော၊ ဧဝံ ဟေတူသုပိ ကုသလာဒိတာ အညပဋိဗဒ္ဓါ ပရိယေသိတဗ္ဗာ၊ န သဘာဝတော။ သာ ပန ပရိယေသိယမာနာ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဟေတူသု ဝိယ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဓမ္မေသုပိ ယောနိသောမနသိကာရာဒိပဋိဗဒ္ဓေါ ကုသလာဒိဘာဝေါ၊ န ဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါတိ။ တေနေဝါဟ –

‘‘ယောနိသော၊ ဘိက္ခဝေ၊ မနသိ ကရောတော အနုပ္ပန္နာ စေဝ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ စ ကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၁.၆၇)။

သမယညုနာတိ အာဘိဓမ္မိကမတဝေဒိနာ။ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝဿ သာဓနေနာတိ အတ္တဟေတုကာနံ ဓမ္မာနံ သမ္မာ ပတိဋ္ဌိတဘာဝဿ ထိရဘာဝဿ သာဓနေန။ လဒ္ဓဟေတုပစ္စယာ ဟိ ဓမ္မာ ဝိရုဠှမူလာ ဝိယ ပါဒပါ ထိရာ ဟောန္တိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ၊ အဟေတုကာ တိလဗီဇာဒိသေဝါလာ ဝိယ န သုပ္ပတိဋ္ဌိတာတိ။

၅၄၈. သဗ္ဗသောတိ ကာမာဝစရာဒိသဗ္ဗဘာဂေန။

၅၅၀-၁. ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ အဘာဝတော အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တာနံ၊ ကဋတ္တာရူပါနမေဝ စ ပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘အတ္တနာ။ပေ.။ ဇာတာန’’န္တိ။ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဧဝ စ ဥပစိတတ္တာ စ န ဣဿရာဒိဟေတုနော သမ္ဘူတာနိ ရူပါနိ ကဋတ္တာရူပါနိ၊ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပါနီတိ အတ္ထော၊ ကဋတ္တာရူပါနေဝ ဇာတာနိ ဘူတာနိ နိဗ္ဗတ္တာနီတိ ကဋတ္တာရူပဇာတာနိ။ တထေဝါတိ ယထာ ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပါနံ၊ ဧဝန္တိ အတ္ထော။ စိတ္တဇာနဉ္စာတိ စ-သဒ္ဒေန ‘‘အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တာန’’န္တိ အာကဍ္ဎတိ။

၅၅၃. လောကုတ္တရဝိပါကာနံ ပဋိသန္ဓိဝသေန အပ္ပဝတ္တနတော နတ္ထိ ကမ္မသမုဋ္ဌာနဿ ပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဇာန’’န္တိအာဒိ။

၅၅၅. ဟေတုပစ္စယသမ္ဘဝေါတိ ဟေတုပစ္စယသမ္ဘူတဓမ္မော၊ ဟေတုပစ္စယတော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ သမ္ဘဝါကာရော ဝါ။ သဉ္ဇာတသုခဟေတုနာတိ သဉ္ဇာတဉာဏေန၊ သမ္ပဇညေနာတိ အတ္ထော။ ဉာဏဉှိ ‘‘သုခိနော စိတ္တံ သမာဓိယတိ၊ သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနတော သုခံ ဟေတု ဧတဿာတိ၊

‘‘ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ စ ယော အတ္ထော၊

ယော စတ္ထော သမ္ပရာယိကော;

အတ္ထာဘိသမယာ ဓီရော၊

ပဏ္ဍိတောတိ ပဝုစ္စတီ’’တိ။ (သံ. နိ. ၁.၁၂၉) –

အာဒိဝစနတော သုခဿ ဟေတူတိ ဝါ ‘‘သုခဟေတူ’’တိ ဝုစ္စတိ။

၅၅၆. လောကဿ အဓိပတိ လောကာဓိပတိ၊ သကလလောကနာယကေနာတိ အတ္ထော။ အတ္တာဓီနာနံ ပတိနောတိ အဓိပတီ။ ဆန္ဒံ တု ဇေဋ္ဌကံ ကတွာတိ ‘‘ဆန္ဒဝတော ကိံ နာမ န သိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိကံ ပုရိမာဘိသင်္ခါရူပနိဿယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ စိတ္တုပ္ပါဒေ ဆန္ဒော ဇေဋ္ဌကဘူတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဝသေ ဝတ္တမာနော ဟုတွာ ပဝတ္တတိ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ တဿ ဝသေ ပဝတ္တန္တိ ဟီနာဒိဘာဝေန တဒနုဝတ္တနတောတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒံ တု ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ’’တိအာဒိ။ ကတွာ ဓုရန္တိ သဟဇာတပုဗ္ဗင်္ဂမဝသေန ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ။ ဆန္ဒာဓိပတိ နာမ သော ဝါ စိတ္တုပ္ပါဒော ဆန္ဒာဓိပတိ နာမ ‘‘ဆန္ဒော အဓိပတိ ဣမဿာ’’တိ ကတွာ။ ဧသေဝါတိ ‘‘စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ။ပေ.။ ကာလသ္မိံ စိတ္တာဓိပတိ နာမာ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တောဝ နယော။ သေသေသူတိ စိတ္တာဒီသု။ ဧတ္ထ စ ‘‘ဆန္ဒံ။ပေ.။ ကာလသ္မိ’’န္တိအာဒိနာ ကာလဿ နိယမိတတ္တာ စတ္တာရောပေတေ ဧကက္ခဏေ အဓိပတီ န ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၃) စတုန္နမ္ပိ အဓိပတီနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝိသုံ ဝိသုံယေဝ ဥဒ္ဓဋော။ ယဒိ ဟိ တေ ဧကက္ခဏေယေဝ အဓိပတိပစ္စယာ သိယုံ၊ တဒာ ယထာ ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကဘာဝဿ ဝိဇ္ဇမာနေန ဒွိန္နံ၊ တိဏ္ဏမ္ပိ ဟေတူနံ ဧကက္ခဏေ ပစ္စယဘာဝူပဂမနတော၊ ဧဝံ ဧကက္ခဏေယေဝ ဗဟူနံ ဇေဋ္ဌကဘာဝေ သတိ အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသေပိ ‘‘အဓိပတီ အဓိပတိသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ။ ယသ္မာ ပန ဧဝံ အဝတွာ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ စတ္တာရောဝ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ဧကေကဓမ္မောယေဝ ဧကက္ခဏေ အဓိပတိပစ္စယော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဇေဋ္ဌဋ္ဌေနာတိ ပမုခဘာဝေန။

သောဘနာ မတိ၊ သောဘနံ ဝါ မတံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ သုမတိနော၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာတိ အတ္ထော၊ တေသံ မတိံ ဝိဗောဓေတိ ပဗောဓေတီတိ သုမတိမတိဝိဗောဓနံ။ ကုစ္ဆိတာ မတိ၊ ကုစ္ဆိတံ ဝါ မတံ ဧတေသန္တိ ကုမတိနော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ၊ တေသံ မတိဘူတာ မတိဘာဝေန ပရိကပ္ပိတတ္တာတိ ကုမတိမတိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ သာယေဝ ဣန္ဓနသဒိသတာယ ဣန္ဓနံ တဿ ပါဝကံ အဂ္ဂိ ဝိယာတိ ကုမတိ။ပေ.။ ပါဝကံ။ အတိမဓုရန္တိ နိပုဏဂမ္ဘီရေန အတ္ထရသေန စေဝ သုဝိမလသခိလေန ဗျဉ္ဇနရသေန စ မဓုရံ။ အဝေဒီတိ ဩဂါဟေတွာ ဇာနာတိ။ ယော ယောတိ ထေရနဝမဇ္ဈိမေသု ယော ကောစိ။ ဇိနဝစနံ သကလံ အဝေဒီတိ တေပိဋကဿပိ သကလဇိနဝစနဿ ဂဟဏသမတ္ထတာပဋိလာဘေန တံ အဝဂစ္ဆတိ။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

ပကိဏ္ဏကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၉. နဝမော ပရိစ္ဆေဒော

ပုညဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၅၆၀-၁. ဝဋ္ဋကထာယ လောကုတ္တရဝိပါကာနံ အလဗ္ဘနတော ‘‘လောကိယာနေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပုညာပုညာဒိသင်္ခါရာတိ ပုညာဘိသင်္ခါရော အပုညာဘိသင်္ခါရော အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရောတိ တယော သင်္ခါရာ။ တတ္ထ ပုနာတိ အတ္တနော သန္တာနံ အပုညဖလတော၊ ဒုက္ခသံကိလေသတော စ သောဓေတိ၊ ပုဇ္ဇံ ဘဝဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝါ ပုညံ၊ အတ္တနော ဖလဿ အဘိသင်္ခရဏဋ္ဌေန အဘိသင်္ခါရော စာတိ ပုညာဘိသင်္ခါရော၊ ပုညပဋိပက္ခတော အပုညံ၊ ဝုတ္တနယေန အဘိသင်္ခါရော စာတိ အပုညာဘိသင်္ခါရော။ သမာဓိပစ္စနီကာနံ အတိဒူရတာယ န ဣဉ္ဇတိ န ကမ္ပတီတိ အာနေဉ္ဇံ၊ တံ အဘိသင်္ခရောတီတိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော။ တတ္ထ ဒာနသီလာဒိဝသေန ပဝတ္တာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ၊ ဘာဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တာ ရူပါဝစရကုသလစေတနာ စာတိ တေရသ စေတနာ ပုညာဘိသင်္ခါရော နာမ။ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန ပဝတ္တာ ဒွာဒသ အကုသလစေတနာ အပုညာဘိသင်္ခါရော နာမ။ ဘာဝနာဝသေနေဝ ပဝတ္တာ စတဿော အရူပါဝစရကုသလစေတနာ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော နာမ။ ဘဝါဒီသု ယထာ ပစ္စယာ၊ တထာ ယေသဉ္စ ဝိပါကာနံ ပစ္စယာ၊ တေပိ ဝိညာတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကေစိ ပန ‘‘တေပီတိ သင်္ခါရာနံ ဂဟဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ၊ ဧဝံ သတိ ‘‘ယေသ’’န္တိ အနိယမနိဒ္ဒေသဿ နိယမကဝစနာဘာဝတော။

၅၆၂. ကတမေ ပန တေ ဘဝါဒယောတိ အာဟ ‘‘တယော ဘဝါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ကာမရူပါရူပဝသေန တယော ဘဝါ။ သညီဘဝအသညီဘဝနေဝသညီနာသညီဘဝဝသေန၊ ပန ဧကဝေါကာရဘဝစတုဝေါကာရဘဝပဉ္စဝေါကာရဘဝဝသေန စ တယော ဘဝါ ဧတ္ထေဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ။ စတဿော ယောနိယောတိ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇသံသေဒဇဩပပါတိကဝသေန စတ္တာရော သတ္တနိကာယာ။ တတ္ထ ဗီဇကပါလေ နိဗ္ဗတ္တော သတ္တနိကာယော အဏ္ဍဇယောနိ နာမ။ မာတုဂဗ္ဘေ ဇလာဗုဇေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တနိကာယော ဇလာဗုဇယောနိ နာမ။ ပဒုမဂဗ္ဘမာနုသကဂဗ္ဘမလာဒိသံသေဒူပနိဿယေန ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တနိကာယော သံသေဒဇယောနိ နာမ။ ကုတောစိ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ ကေဝလံ တတ္ထ တတ္ထ ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂေါ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တနိကာယော ဩပပါတိကယောနိ နာမ။ ဂတိပဉ္စကံ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတမေဝ။ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ဝတ္ထုဘူတာ စ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ ဆ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော နာမ။ တာ ပန နာနတ္တကာယာဒိဝသေန သတ္တဝိဓာတိ အာဟ ‘‘ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော သတ္တာ’’တိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သတ္တိမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော။ ကတမာ သတ္တ? သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ နာနတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော။ သေယျထာပိ မနုဿာ ဧကစ္စေ စ ဒေဝါ ဧကစ္စေ စ ဝိနိပါတိကာ၊ အယံ ပဌမာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနော။ သေယျထာပိ ဒေဝါ ဗြဟ္မကာယိကာ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တာ၊ အယံ ဒုတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ ဧကတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော။ သေယျထာပိ ဒေဝါ အာဘဿရာ၊ အယံ တတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ ဧကတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနော။ သေယျထာပိ ဒေဝါ သုဘကိဏှာ၊ အယံ စတုတ္ထီ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ ‘အနန္တော အာကာသော’တိ အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂါ၊ အယံ ပဉ္စမီ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ သဗ္ဗသော အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ ‘အနန္တံ ဝိညာဏ’န္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနူပဂါ၊ အယံ ဆဋ္ဌီ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္တာ သဗ္ဗသော ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ ‘နတ္ထိ ကိဉ္စီ’တိ အာကိဉ္စညာယတနူပဂါ၊ အယံ သတ္တမီ ဝိညာဏဋ္ဌိတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၂; အ. နိ. ၇.၄၄)။

ဧတ္ထ ဟိ အပရိမာဏစက္ကဝါဠဝါသိနော မနုဿာ ကာမာဝစရဒေဝါ ပုနဗ္ဗသုမာတုပိယင်္ကရမာတာဒယော ဝိနိပါတိကာသုရာ စ ကုသလဝိပါကပဋိသန္ဓိကာ ဝေမာနိကပေတာ စေတိ ဣမေ ဒီဃရဿကိသထူလကာဠဩဒာတာဒိဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဝသေန ရူပကာယဿ၊ အဟေတုဒုဟေတုတိဟေတုဝသေန ပဋိသန္ဓိသညာယ စ နာနာဘာဝတော နာနတ္တကာယနာနတ္တသညိနော နာမ၊ အယံ ပဌမာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ ပဌမဇ္ဈာနတလဝါသိနော ပန တယော ဒေဝါ ဥပရူပရိဝါသီနံ ဝဏ္ဏာဒိကမပေက္ခိတွာ အတ္တနော ဝဏ္ဏာဒီနံ နိဟီနတာယ ရူပကာယဿ နာနာဘာဝတော၊ ပဌမဇ္ဈာနဝိပါကဝိညာဏဝသေန သမာနသညိတာယ စ နာနတ္တကာယဧကတ္တသညိနော နာမ၊ အယံ ဒုတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ စတုရာပါယဝါသိနောပိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဝသေန ရူပကာယဿ နာနာသဘာဝတ္တာ၊ အကုသလဝိပါကသညာဝသေန သညာယ ဧကသဘာဝတ္တာ စ ဒုတိယဝိညာဏဋ္ဌိတိယံယေဝ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဒုတိယဇ္ဈာနတလဝါသိနော တယော ဒေဝါ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန သမာနတ္တာ ရူပကာယဿ ဝိသေသာဘာဝတော ပဉ္စကနယေ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနသညာဝသေန ပဋိသန္ဓိသညာယ နာနာဘာဝတော ဧကတ္တကာယနာနတ္တသညိနော နာမ၊ အယံ တတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ တတိယဇ္ဈာနတလဝါသိနော ပန တယော ဒေဝါ ရူပကာယဝသေန သမာနတ္တာ၊ ပဉ္စကနယေ စတုတ္ထဇ္ဈာနဝိပါကသညာဝသေန ပဋိသန္ဓိသညာယ စ ဧကတ္တာ ဧကတ္တကာယဧကတ္တသညိနော နာမ၊ အယံ စတုတ္ထီ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ။ ဝေဟပ္ဖလဝါသိနော စေဝ ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသဝါသိနော စ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဝသေန ရူပကာယဿ၊ ပဉ္စမဇ္ဈာနဝိပါကသညာဝသေန ပဋိသန္ဓိသညာယ စ သမာနတ္တာ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ။ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒယော တိဿော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ပါဠိဝသေနေဝ ပါကဋာ။ အသညသတ္တာ ပန ဝိညာဏာဘာဝေန နေဝသညာနာသညာယတနဝါသိနော စ သညာယ ဝိယ ဝိညာဏဿ သုခုမဘာဝေနေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု န ဂဟိတာ၊ သတ္တာနံ နိဝါသတာယ ပန ‘‘သတ္တာဝါသာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ တေဟိ သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော သမောဓာနေတွာ နဝ သတ္တာဝါသာ ဝုတ္တာ။

၅၆၃-၄. ဣဒာနိ ဧဝံ ဝုတ္တေသု ဘဝါဒီသု ဒွတ္တိံသဝိပါကာနံ တိဏ္ဏံ အဘိသင်္ခါရာနံ ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာမေ ပုညာဘိသင်္ခါရသညိတာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ နဝန္နံ ပါကစိတ္တာနန္တိ သဟေတုကာဟေတုကဝသေန နဝန္နံ သုဂတိပဋိသန္ဓိဝိပါကစိတ္တာနံ။ နာနက္ခဏိက။ပေ.။ ပစ္စယေဟိ စာတိ ကုသလာကုသလကမ္မဿ အတီတဿေဝ အတ္တနာ ဇနေတဗ္ဗဝိပါကာနံ ပစ္စယဘာဝတော နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယေန၊ တေသမေဝ ဗလဝကာရဏဘာဝတော ဥပနိဿယပစ္စယေန စ။ ဝုတ္တဉှိ တဿ ဥပနိဿယတ္တံ ‘‘ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ ဝိပါကဿ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၃)။ သဗ္ဗတ္ထ ဥပနိဿယဘာဝေါ ဗလဝကမ္မဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော။ ဒုဗ္ဗလဉှိ ကမ္မံ ဥပနိဿယော န ဟောတီတိ ပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ ဒဿိတမေတံ။

၅၆၆-၈. ပဉ္စန္နန္တိ ကုသလဝိပါကစက္ခုသောတဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏဒွယဝသေန ပဉ္စန္နံ။ ဒုဂ္ဂတိယံ ကုသလဝိပါကပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝတော အာဟ ‘‘န ဟောန္တိ ပဋိသန္ဓိယ’’န္တိ။ ဧဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တီနံ အသင်္ကရဝသေန ပစ္စယဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ သမောဓာနေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဟောန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သောဠသန္နံ ပဝတ္တေ၊ ပဋိသန္ဓိယံ နဝန္နန္တိ ယထာလာဘဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ။

၅၆၉-၇၄. ရူပေ ပုညာဘိသင်္ခါရာတိ အဘိညာဝဇ္ဇိတာ ပဉ္စ ရူပါဝစရပုညာဘိသင်္ခါရာ။ ကသ္မာ ပန အဘိညာယ ပရိဝဇ္ဇနန္တိ? ဝိပါကဒာနာဘာဝတော၊ တဉ္စ ခေါ ပနဿာ ဝိပါကဿ အသမ္ဘဝတော၊ န ပန ဝိပါကုပ္ပါဒနသဘာဝါဘာဝတော။ ယဒိ ဟိ အဘိညာစေတနာ ဝိပါကံ ဥပ္ပါဒေယျ၊ အညဘူမိကကမ္မဿ အညဘူမိကဝိပါကုပ္ပါဒနာယောဂတော သဘူမိကမေဝ ဥပ္ပါဒေယျ။ တံ ပန ကိံ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ ဝါ ဥပ္ပါဒေယျ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ ဝါ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တံ န ယုတ္တံ ရူပါဝစရဝိပါကာနံ ဧကန္တေန ကမ္မသမာနာရမ္မဏတာယ ဒဿိတတ္တာ၊ အဘိညာစေတနာယ စ သယံ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏတ္တာ။ အထ ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ ရူပါဝစရဝိပါကာနံ ဧကန္တေနေဝ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဘာဝတော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍေ –

‘‘ရူပါဝစရတိကစတုက္ကဇ္ဈာနာ ကုသလတော စ ဝိပါကတော စ ကိရိယတော စ စတုတ္ထဿ ဈာနဿ ဝိပါကော အာကာသာနဉ္စာယတနံ အာကိဉ္စညာယတနံ။ ဣမေ ဓမ္မာ နဝတ္တဗ္ဗာ ‘ပရိတ္တာရမ္မဏာ’တိပိ ‘မဟဂ္ဂတာရမ္မဏာ’တိပိ ‘အပ္ပမာဏာရမ္မဏာ’တိပီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၂၂)။

အပိစ သမာဓိဝိဇ္ဇာသမ္ဘာရဘူတာ အဘိညာ သမာဓိဿ အာနိသံသမတ္တံ သမာဓိဖလသဒိသာ။ တဿ တဿ ဟိ အဓိဋ္ဌာနဝိကုဗ္ဗနဒိဗ္ဗသဒ္ဒသဝနာဒိကဿ ယထိစ္ဆိတဿ ကိစ္စဿ နိပ္ဖာဒနမတ္တဖလာ အဘိညာစေတနာ။ တေနာဟ ‘‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၁၂-၁၃) တသ္မာ သမာဓိဿ ဖလသဒိသာ အဘိညာစေတနာ န စ ဖလံ ဒေတိ၊ ဒာနသီလာနိသံသဘူတော တသ္မိံ ဘဝေ ပစ္စယလာဘော ဝိယ နတ္ထိ တဿ ဝိပါကုပ္ပါဒနန္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘သမာနဘူမိကတော အာသေဝနလာဘေန ဗလဝန္တာနိ ဈာနာနိ ဝိပါကံ ဥပ္ပါဒေန္တိ သမာပတ္တိဘာဝတော၊ အဘိညာ ပန သတိပိ ဈာနဘာဝေ တဒဘာဝတော တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ အာဂန္တုကာယေဝါတိ ဒုဗ္ဗလာ၊ တသ္မာ ဝိပါကံ န ဒေတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ အနုရုဒ္ဓါစရိယေန –

‘‘သမာနာသေဝနေ လဒ္ဓေ၊ ဝိဇ္ဇမာနေ မဟဗ္ဗလေ;

အလဒ္ဓါ တာဒိသံ ဟေတုံ၊ အဘိညာ န ဝိပစ္စတီ’’တိ။ (နာမ. ပရိ. ၄၇၄);

တယိဒမကာရဏံ၊ ပရိတ္တဈာနဿ အဝိသေသေန ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒီသု ဝိပါကဒာနဝစနတော။ န ဟိ ပရိတ္တံ လဒ္ဓါသေဝနမေဝ တတ္ထ ဝိပါကံ ဒေတီတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ သမာနာသေဝနေ လဒ္ဓေယေဝ ဈာနဿ ဝိပါကဒာနံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ။ အပိစ ပုနပ္ပုနံ ပရိကမ္မဝသေန အဘိညာယပိ ဝသိဘာဝသဗ္ဘာဝါ တဿာပိ စ ဗလဝဘာဝေါ အတ္ထေဝါတိ ဝိပါကံ ဥပ္ပါဒေယျ။

ပဉ္စန္နံ ပါကစိတ္တာနန္တိ ပဉ္စန္နံ ရူပါဝစရဝိပါကစိတ္တာနံ။ မာပုညသင်္ခါရာတိ အပုညာဘိသင်္ခါရာ။ ‘‘ဣမေ အပုညသင်္ခါရာ’’တိ ဝါ ပဒစ္ဆေဒော။ ဧကဿာတိ ဧကဿ အကုသလဝိပါကသန္တီရဏဿ။ ဆန္နန္တိ သန္တီရဏဝဇ္ဇာနံ ဆန္နံ အကုသလဝိပါကာနံ။ ပဝတ္တေ ပစ္စယာ ဟောန္တိ အနိဋ္ဌရူပါဒိအာပါထာဂတေတိ အဓိပ္ပါယော။ သုဂတိယံ အကုသလဝိပါကပဋိသန္ဓိယာ အဘာဝတော အာဟ ‘‘န ဟောန္တိ ပဋိသန္ဓိယ’’န္တိ။ စတုန္နန္တိ အကုသလဝိပါကစက္ခုသောတဝိညာဏသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏဝသေန စတုန္နံ။ တာနိ ပန ဧကန္တတော အနိဋ္ဌာရမ္မဏာနိ။ ရူပဘဝေ စ ကထံ အနိဋ္ဌာရမ္မဏသမာယောဂေါတိ အာဟ ‘‘သော စာ’’တိအာဒိ။ သောတိ သော ပစ္စယဘာဝေါ။ ‘‘ကာမဘဝေ’’တိ ဣဒံ အနိဋ္ဌရူပါဒီနံ ဝိသေသနံ၊ န ပန ‘‘ဥပလဒ္ဓိယ’’န္တိ ဣမဿ။ တေနာဟ ‘‘အနိဋ္ဌ။ပေ.။ န ဝိဇ္ဇရေ’’တိ။ ကေစိ ပန ‘‘ဥပလဒ္ဓိယန္တိ ဣမဿေဝ ဝိသေသနဘာဝေန ဂဟေတွာ ဗြဟ္မူနံ ကာမဘဝံ အာဂတက္ခဏေ ရူပါဒိဥပလဒ္ဓိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ အနိဋ္ဌ။ပေ.။ န ဝိဇ္ဇရေ ဧကန္တသုခဝတ္ထုဘူတေ တတ္ထ ဝေါကိဏ္ဏသုခဒုက္ခကာရဏဿ အဘာဝတော။

၅၇၆. ‘‘ဧဝံ တာဝါ’’တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ အပ္ပနံ။ ယထာ စာတိ စ-သဒ္ဒေန ‘‘ယေသဉ္စာ’’တိ သင်္ဂဏှာတိ။ တထာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘တေ’’တိ သင်္ဂဏှိတဗ္ဗံ။

၅၇၇-၈၁. ယတ္ထ ဝိတ္ထာရပ္ပကာသနံ ကတံ၊ တတော ဘဝတော ပဋ္ဌာယ မုခမတ္တပ္ပကာသနံ ကာတုကာမော အာဟ ‘‘တတြိဒ’’န္တိအာဒိ။ တတြာတိ တေသု ဘဝါဒီသု။ ဣဒန္တိ နိဒဿိတဗ္ဗဘာဝေန အာသန္နပစ္စက္ခမာဟ။ အာဒိတော ပန ပဋ္ဌာယာတိ ဘဝတော ပဋ္ဌာယ။ အဝိသေသေနာတိ ကာမာဝစရရူပါဝစရဝသေန ဝိသေသာဘာဝေန တေရသ ပုညာဘိသင်္ခါရာ။ ဒွိဘဝေသူတိ ကာမရူပဘဝေသု။ ကေသဉ္စိ မနုဿာနံ၊ ဘုမ္မဒေဝါနဉ္စ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာနမ္ပိ သမ္ဘဝတော တဒပေက္ခါယ ‘‘စတူသု။ပေ.။ ယောနိသူ’’တိ ဝုတ္တံ။ နာနတ္တ။ပေ.။ ဌိတီသုပီတိ အလုတ္တသမာသဝသေန ဝုတ္တံ၊ နာနတ္တကာယနာနတ္တသညာဒီသု စတူသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသူတိ အတ္ထော။ ဝုတ္တပ္ပကာရသ္မိန္တိ နာနတ္တကာယာဒိကေ၊ ပုညာဘိသင်္ခါရဿ ဘဝါဒီသု ဧကဝီသတိဝိပါကာနံ ဧကာဝတ္ထာယ ပစ္စယော အဟုတွာ ဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နေသု ဘဝယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေသု ပဋိသန္ဓိံ အဒတွာ ပဝတ္တေယေဝ အဋ္ဌန္နံ ဝိပါကာနံ ပစ္စယဘာဝတော၊ ကာမာဝစရသုဂတိပရိယာပန္နေသု ပဋိသန္ဓိံ ဒတွာ ပဝတ္တေ သောဠသန္နံ ဝိပါကာနံ ပစ္စယဘာဝတော၊ ရူပါဝစရဘူမိပရိယာပန္နေသု ပဋိသန္ဓိံ ဒတွာ ပဝတ္တေ ဒသန္နံ ဝိပါကာနံ ပစ္စယဘာဝတော ဝုတ္တံ ‘‘ယထာရဟ’’န္တိ။

၅၈၂-၃. ကာမေ ဘဝေ၊ ရူပေ ဘဝေတိ သမ္ဗန္ဓော။ တီသု ဂတီသူတိ ဒေဝမနုဿဝဇ္ဇေသု တီသု ဂတီသု။ ဧကိဿာတိ နာနတ္တကာယဧကတ္တသညီသင်္ခါတာယ ဧကိဿာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ။ ဧကသ္မိန္တိ နာနတ္တကာယဧကတ္တသညီသင်္ခါတေယေဝ ဧကသ္မိံ သတ္တာဝါသေ။

၅၈၄-၆. ဧကာရူပဘဝေတိ ဧကသ္မိံ အရူပဘဝေ။ ဧကိဿာ ယောနိယာတိ ဧကိဿာယေဝ ဩပပါတိကယောနိယာ။ တီသု စိတ္တဋ္ဌိတီသူတိ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီသု တီသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု။ သတ္တာဝါသေ စတုဗ္ဗိဓေတိ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒိကေယေဝ စတုဗ္ဗိဓေ သတ္တာဝါသေ။ ဝိဇာနိတဗ္ဗာ။ပေ.။ ပစ္စယာတိ သင်္ခါရာ ယထာ ပစ္စယာ ယေသဉ္စ ပစ္စယာ၊ တထာ တေပိ ဝိညာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော။

၅၈၇-၉၀. နနု စ သင်္ခါရာနံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တီသုပိ ဝိပါကာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော။ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိယေဝ တာဝ န သက္ကာ ဝိညာတုံ။ ယဒိ ဟိ ပုရိမဘဝတော ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ဣဓာဂစ္ဆတီတိ ဝုစ္စေယျ၊ တံ န ယုတ္တံ၊ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဒေသန္တရသင်္ကမနာဘာဝတော။ အထ အတီတဘဝနိဗ္ဗတ္တသင်္ခါရတော န နိဗ္ဗတ္တတိ၊ တမ္ပိ န ယုဇ္ဇတိ အဟေတုကဒောသာပတ္တိတောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန စောဒေန္တော အာဟ ‘‘န ရူပါရူပဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ။ အာစရိယော တဿာဓိပ္ပါယံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ တံ သညာပေတုကာမော အာဟ ‘‘နတ္ထိ စိတ္တဿာ’’တိအာဒိ။ တတော ဟေတုံ ဝိနာတိ တတ္ထ ဟေတုံ ဝိနာ၊ အတီတဘဝနိဗ္ဗတ္တကမ္မသင်္ခါရနိကန္တိအာရမ္မဏံ ဝိနာတိ အတ္ထော။ သုလဒ္ဓပစ္စယန္တိ အဝိဇ္ဇာဒိသဟကာရီကာရဏသဟိတဿ သင်္ခါရဿ ဝသေန သုဋ္ဌု အဝေကလ္လတော ပဋိလဒ္ဓပစ္စယံ။ ရူပါရူပမတ္တန္တိ ဗာဟိရကပရိကပ္ပိတဿ အဓိတိဋ္ဌနကဿ သတ္တဇီဝါဒိနော အဘာဝတော ရူပါရူပဓမ္မမတ္တံ။ တေနာဟ ‘‘န စ သတ္တော’’တိအာဒိ။ ဘဝန္တရ။ပေ.။ ပဝုစ္စတီတိ ဝေါဟာရမတ္တေန ဘဝန္တရမုပေတီတိ ပဝုစ္စတိ။ အတ္ထတော ပန ပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ ဘဝန္တရဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇနမတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော။

၅၉၁. ဣဒာနိ တံ ပဋိသန္ဓိက္ကမံ ပါကဋာယ မနုဿပဋိသန္ဓိယာ ဝသေန ပကာသေတုံ သမာရဘန္တော အာဟ ‘‘တယိဒ’’န္တိအာဒိ။ သုဒုဗ္ဗုဓန္တိ အတိဒုဗ္ဗိဇာနိယံ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘သစ္စံ သတ္တော ပဋိသန္ဓိ၊ ပစ္စယာကာရမေဝ စ;

ဒုဒ္ဒသာ စတုရော ဓမ္မာ၊ ဒေသေတုဉ္စ သုဒုက္ကရာ’’တိ။

၅၉၂-၃. အာသန္နမရဏဿာတိ ပရူပက္ကမေန ဝါ အာယုက္ခယာဒိဝသေန ဝါ သမာသန္နမရဏဿ။ သုဿမာနေတိ အနုက္ကမေန ဥပသုဿမာနေ။ ဂဗ္ဘသေယျကဿ အာယတနာနံ အနုပုဗ္ဗုပ္ပတ္တိ ဝိယ နိရောဓောပိ အနုပုဗ္ဗတော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နဋ္ဌေ စက္ခုန္ဒြိယာဒိကေ’’တိ။ ကေစိ ပန ‘‘နာနာကမ္မသမုဋ္ဌိတေသု စက္ခုန္ဒြိယာဒီသု နဋ္ဌေသူ’’တိ ဝဒန္တိ။ ‘‘ဟဒယ။ပေ.။ ကေ’’တိ ဣမိနာ သေသကာယေ ကာယိန္ဒြိယဿ နိရုဒ္ဓဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဧကကမ္မသမုဋ္ဌိတမ္ပိ နဿတေဝါတိ အပရေ။ အာနန္ဒာစရိယော ပန ‘‘ယမကေ’’ ယဿ စက္ခါယတနံ နိရုဇ္ဈတိ၊ တဿ မနာယတနံ နိရုဇ္ဈတီတိ။ အာမန္တာ။ ယဿ ဝါ ပန မနာယတနံ နိရုဇ္ဈတိ၊ တဿ စက္ခါယတနံ နိရုဇ္ဈတီတိ။ သစိတ္တကာနံ အစက္ခုကာနံ စဝန္တာနံ တေသံ မနာယတနံ နိရုဇ္ဈတိ၊ နော စ တေသံ စက္ခါယတနံ နိရုဇ္ဈတိ။ သစက္ခုကာနံ စဝန္တာနံ တေသံ မနာယတနဉ္စ နိရုဇ္ဈတိ၊ စက္ခါယတနဉ္စ နိရုဇ္ဈတီ’တိအာဒိနာ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၁၂၀) စက္ခါယတနာဒီနံ စုတိစိတ္တေန သဟ နိရောဓော ဝုတ္တောတိ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနိ စုတိတော ပုဗ္ဗေ န နဿန္တိ။ အတိမန္ဒဘာဝူပဂမနံ ပန သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယ ‘နိရုဒ္ဓေသု ဣန္ဒြိယေသူ’တိ ဝုတ္တံ၊ န အနဝသေသနိရောဓံ သန္ဓာယ။ ပဉ္စဒွာရိကဇဝနာနန္တရမ္ပိ စုတိ အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတာ’’တိ ဝဒတိ။ ဟဒယဝတ္ထုမတ္တသ္မိန္တိ ဟဒယဝတ္ထုပဒေသမတ္တေ။ န ဟိ ဟဒယဝတ္ထုံ နိဿာယ ကာယိန္ဒြိယံ ပဝတ္တတိ။

၅၉၄-၇. ဝတ္ထုသန္နိဿိတန္တိ သေသိန္ဒြိယာနံ နိရုဒ္ဓတ္တာ ဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝူပဂမနသာမတ္ထိယာယောဂေန မန္ဒဘာဝတော ဝါ ဟဒယဝတ္ထုမတ္တသန္နိဿိတံ။ စိတ္တန္တိ တဒာ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာဒီနိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဇဝနဝိညာဏံ။ တံ ပန သုဂတိယံ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ ကုသလံ ဟောတိ၊ ဒုဂ္ဂတိယံ နိဗ္ဗတ္တမာနဿ အကုသလံ။ တေနာဟ ဘဂဝါ –

‘‘နိမိတ္တဿာဒဂဓိတံ ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌတိ အနုဗျဉ္ဇနဿာဒဂဓိတံ ဝါ၊ တသ္မိံ စေ သမယေ ကာလံ ကရောတိ၊ ဌာနမေတံ ဝိဇ္ဇတိ၊ ယံ ဒွိန္နံ ဂတီနံ အညတရံ ဂတိံ ဥပပဇ္ဇေယျ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၂၃၅)။

ယဒိ ဧဝံ –

‘‘ဂတိသမ္ပတ္တိယာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တေ ကတမေသံ အဋ္ဌန္နံ ဟေတူနံ ပစ္စယာ ဥပပတ္တိ ဟောတိ၊ ကုသလဿ ကမ္မဿ ဇဝနက္ခဏေ တယော ဟေတူ ကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေန ဝုစ္စတိ ကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ။ နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတူ အကုသလာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေန ဝုစ္စတိ အကုသလမူလပစ္စယာပိ သင်္ခါရာ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တယော ဟေတူ အဗျာကတာ တသ္မိံ ခဏေ ဇာတစေတနာယ သဟဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ တေန ဝုစ္စတိ နာမရူပပစ္စယာပိ ဝိညာဏံ၊ ဝိညာဏပစ္စယာပိ နာမရူပ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၂) –

နိကန္တိက္ခဏေ ဟေတုဒွယပစ္စယာပိ သုဂတိပဋိသန္ဓိကဿ ကထံ ဒဿိတာတိ? နယိဒံ မရဏာသန္နဇဝနသမ္ပယုတ္တဟေတုယော သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ အထ ခေါ ကတကမ္မဿ တံ ကမ္မံ အာရဗ္ဘ အဿာဒဝသေန ပဝတ္တဇဝနသမ္ပယုတ္တဟေတုယော သန္ဓာယ။ ကတူပစိတမ္ပိ ဟိ ကမ္မံ တဏှာယ အဿာဒိတံ ဝိပါကာဘိနိပ္ဖာဒနေ သမတ္ထန္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘ကမ္မကရဏကာလေ အပ္ပဟီနာဝတ္ထာယ သန္တာနေ အနုသယိတဟေတုယော သန္ဓာယ နိကန္တိက္ခဏေ ဒွေ ဟေတုယောတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုဇ္ဇတိ၊ တေသံ သဟဇာတပစ္စယတ္တာယောဂတော။ ပုဗ္ဗာနုသေဝိတံ ပုညံ ဝါ အပုညမေဝ ဝါ ကမ္မံ၊ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာလမ္ဗိတွာ စိတ္တံ ပဝတ္တတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပုဗ္ဗာနုသေဝိတန္တိ ပုဗ္ဗေ အာသေဝိတံ။ ‘‘ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ။ တဏှာယ အနုသေဝိတဘာဝံ သန္ဓာယ ဝါ ‘‘ပုဗ္ဗာနုသေဝိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ‘‘အနုပုဗ္ဗသေဝိတ’’န္တိပိ ပါဌံ ဝဒန္တိ၊ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပုဗ္ဗေ အာသေဝိတံ၊ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နပဋိသန္ဓိကန္တိ အတ္ထော။ ဒိန္နပဋိသန္ဓိကမ္ပိ ပန အပရဇာတီသု ပဝတ္တိဝိပါကံ န နိဗ္ဗတ္တေတီတိ နတ္ထိ။ ပုညာပုညဂ္ဂဟဏေန ယထာကမ္မံ သုဂတိဒုဂ္ဂတိပဋိသန္ဓီနံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတိ။ ကမ္မံ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ဂတိနိမိတ္တံ သင်္ဂဏှာတိ။ တတ္ထ ကမ္မံ၊ ဂတိနိမိတ္တဉ္စ မနောဒွာရေယေဝ အာပါထမာဂစ္ဆတိ၊ ကမ္မနိမိတ္တံ ပန ပဉ္စဒွာရေပိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ပဉ္စဒွာရဂ္ဂဟိတေပိ အာရမ္မဏေ ပဋိသန္ဓိ ဟောတိ။ အပရေ ပန ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ ဆဒွာရေသု လဗ္ဘတီတိ ဝဏ္ဏေန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ သစ္စသင်္ခေပေ –

‘‘ပဉ္စဒွာရေ သိယာ သန္ဓိ၊ ဝိနာ ကမ္မံ ဒွိဂေါစရေ’’တိ။ (သ. သ. ၁၇၃)။

အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဂတိနိမိတ္တံ မနောဒွာရေ အာပါထမာဂစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ၊ တဒာရမ္မဏာယ စ ပဉ္စဒွာရိကပဋိသန္ဓိယာ အဒဿိတတ္တာ၊ မူလဋီကာဒီသု စ ‘‘ကမ္မဗလေန ဥပဋ္ဌာပိတံ ဝဏ္ဏာယတနံ သုပိနံ ပဿန္တဿ ဝိယ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုကဿ ဝိယ စ မနောဒွာရေ ဧဝ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတီ’’တိ နိယမေတွာ ဝုတ္တတ္တာ တေသံ ဝစနံ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ အာစရိယာ။ ကမ္မနိမိတ္တဉ္စ ပနေတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နံ ပဉ္စဒွာရေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တံ စုတိကာလာသန္နေ ကတကမ္မဿ အာရမ္မဏသန္တာနေ ဥပ္ပန္နံ တံသဒိသန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ တဒေဝ ပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏုပဋ္ဌာပကံ တဒေဝ ပဋိသန္ဓိဇနကံ ဘဝေယျ၊ န စ ပဋိသန္ဓိယာ ဥပစာရဘူတာနိ ဝိယ၊ ‘‘ဧတသ္မိံ တယာ ပဝတ္တိတဗ္ဗ’’န္တိ ပဋိသန္ဓိယာ အာရမ္မဏံ အနုပ္ပဒေန္တာနိ ဝိယ စ ပဝတ္တာနိ စုတိအာသန္နဇဝနာနိ ပဋိသန္ဓိဇနကာနိ ဘဝေယျုံ။ ‘‘ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ။ တဒာ စ ပဋိသန္ဓိယာ ဧကဝီထိယံ ဝိယ ပဝတ္တမာနာနိ ကထံ ကတူပစိတာနိ သိယုံ၊ အဿာဒနဘူတာယ တဏှာယ အပရာမဋ္ဌာနိ ကထံ ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တကာနိ၊ န စ လောကိယာနိ လောကုတ္တရာနိ ဝိယ သမာနဝီထိဖလာနိ ဟောန္တီတိ။ တံ ဝိညာဏန္တိ တံ ဇဝနဝိညာဏံ။ ဧကတ္တနယေန ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ စုတိပဋိသန္ဓိတဒာသန္နဝိညာဏာနဉှိ သန္တတိဝသေန ဝိညာဏန္တိ ဥပနီတေကတ္တံ ဣဓ တံ ဝိညာဏန္တိ အဓိပ္ပေတံ။

အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆန္နာဒီနဝေတိ အနုသယဝသေန ပဝတ္တာယ ဘဝတဏှာယ၊ စိတ္တသမ္ပယုတ္တာယ ဝါ အဝိဇ္ဇာယ ဆာဒိတဒုက္ခါဒီနဝေ။ တထာဘူတေ ပန ကမ္မာဒိဝိသယေ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ အာရမ္မဏဘာဝေန ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတေ။ တဏှာယ အပ္ပဟီနတ္တာ ဧဝ ပုရိမုပ္ပန္နာယ စ သန္တတိယာ တထာပရိဏတတ္တာ ပဋိသန္ဓိဋ္ဌာနာဘိမုခံ ဝိညာဏံ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရံ ဟုတွာ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာ နမေတီ’’တိ။ သဟဇာ ပန သင်္ခါရာတိ စုတိအာသန္နဇဝနဝိညာဏသဟဇာတစေတနာ၊ သဗ္ဗေပိ ဝါ ဖဿာဒယော။ ခိပန္တီတိ ခိပန္တာ ဝိယ တသ္မိံ ဝိသယေ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိညာဏပတိဋ္ဌာနဿ ဟေတုဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ။ တန္တိ တံ ဝိညာဏံ။ ‘‘သန္တတိဝသာ’’တိ ဝဒန္တော တဒေဝ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ၊ န အညန္တိ ဣမဉ္စ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဋိက္ခိပတိ။ သတိ ဟိ နာနတ္တနယေ သန္တတိဝသေန ဧကတ္တနယော ဟောတီတိ။

၅၉၉. အာရမ္မဏာဒီဟိ။ပေ.။ ပဝတ္တတီတိ အာရမ္မဏနိဿယပစ္စယာဒီဟိ ပဝတ္တတိ။ ကထံ? အာသန္နမရဏဿ ဟိ ကမ္မဗလေန မနောဒွာရေ ဥပဋ္ဌာပိတံ အဝိဇ္ဇာယ ပဋိစ္ဆန္နာဒီနဝံ ကမ္မာဒိဝိသယံ အာရဗ္ဘ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တတော မရဏာသန္နဝီထိယာ ဝတ္ထုဒုဗ္ဗလဘာဝေန မန္ဒပ္ပဝတ္တိယာ စတ္တာရိ၊ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ ပဝတ္တန္တိ၊ တဒနန္တရံ တဒာရမ္မဏေ သတိ၊ အသတိ ဝါ ဘဝင်္ဂဝိသယမာလမ္ဗိတွာ စုတိစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဘဝင်္ဂါနန္တရမ္ပိ စုတိ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ။ စုတိစိတ္တေ ပန နိရုဒ္ဓေ တဒေဝ အာပါထဂတံ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာဒိံ အာရဗ္ဘ အနုပစ္ဆိန္နကိလေသဗလဝနိမိတ္တံ သဟဇာတသင်္ခါရေဟိ ကမ္မာဒိအာရမ္မဏေ ခိပိယမာနံ ဩရိမတီရရုက္ခဝိနိဗန္ဓံ ရဇ္ဇုံ အာလမ္ဗိတွာ မာတိကာတိက္ကာမကော ဝိယ ပုရိမဉ္စ နိဿယံ ဇဟတိ၊ အပရဉ္စ ကမ္မသမုဋ္ဌိတံ နိဿယံ အဿာဒယမာနံ ဝါ အနဿာဒယမာနံ ဝါ အာရမ္မဏာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ ပဝတ္တတိ။ ဧတ္ထ စ ဩရိမတီရံ ဝိယ ပုရိမဘဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တတ္ထ ဌိတရုက္ခေါ ဝိယ ပုရိမဘဝေ ပဝတ္တမာနက္ခန္ဓာ၊ ရဇ္ဇု ဝိယ ကမ္မာဒိအာရမ္မဏံ။ ကေစိ ပန ‘‘ရဇ္ဇု ဝိယ ဟဒယဝတ္ထူ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ‘‘ရဇ္ဇု ဝိယ တဏှာ’’တိပိ အပရေ။ ပုရိသော ဝိယ ဝိညာဏံ၊ တဿ ရဇ္ဇုဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တဏှာယ အာရမ္မဏာဘိမုခနမနံ၊ ပယောဂေါ ဝိယ ခိပနကသင်္ခါရာ၊ မာတိကာ ဝိယ စုတိစိတ္တံ၊ ပရတီရံ ဝိယ ပရလောကော။

၆၀၀. ယထာ ပုရိသော ပရတီရေ ပတိဋ္ဌဟမာနော ပရတီရရုက္ခဝိနိဗန္ဓံ ကိဉ္စိ အဿာဒယမာနော ဝါ အနဿာဒယမာနော ဝါ ကေဝလံ ပထဝိယံ သကဗလပ္ပယောဂေဟေဝ ပတိဋ္ဌာတိ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ ဘဝန္တရတ္တဘာဝဝိနိဗန္ဓဟဒယဝတ္ထုသင်္ခါတံ နိဿယံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အဿာဒယမာနံ ဝါ စတုဝေါကာရဘဝေ အနဿာဒယမာနံ ဝါ ကေဝလံ အာရမ္မဏနိဿယသမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟေဝ ပဝတ္တတီတိ တံ ဝိညာဏံ နာပိ ဣဓာဂတံ ဣမသ္မိံယေဝ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ။ ကမ္မာဒိန္တိ အတီတဘဝနိဗ္ဗတ္တကမ္မာဒိံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ခိပနကသင်္ခါရာနံ၊ နမနဝသေန ပဝတ္တတဏှာယ၊ ကမ္မာဒိဝိသယာယ အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒိကာယ စ အဝိဇ္ဇာယ၊ ဒဠှဂ္ဂါဟာဒိကရာနံ ဥပါဒာနာဒီနဉ္စ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တတ္ထ ကမ္မံ နာမ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဘူတံ၊ အပရာပရိယဝေဒနီယဘူတံ ဝါ ပဋိသန္ဓိနိဗ္ဗတ္တကကမ္မံ။ ခိပနကသင်္ခါရာ နာမ စုတိအာသန္နဇဝနသဟဇာတသင်္ခါရာ၊ ပဋိသန္ဓိဇနကကမ္မသဟဂတသင်္ခါရာ ဝါ၊ တတော ပုရိမဇဝနသဟဂတသင်္ခါရာတိ ဝါ ကေစိ။ နမနဝသေန ပဝတ္တတဏှာ နာမ အနုသယာဝတ္ထာယ ပဝတ္တတဏှာ။ ဧသ နယော အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒကအဝိဇ္ဇာယပိ။ ကမ္မာဒိဝိသယာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာယေဝ။ ဒဠှဂ္ဂါဟကရဥပါဒာနာ နာမ မဏ္ဍူကံ ပန္နဂေါ ဝိယ ဥပပတ္တိဘဝဿ ဒဠှဂ္ဂဟဏဝသေန ပဝတ္တာ ကာမုပါဒာနာဒယော။

၆၀၁-၅. သဒ္ဒပဋိဃောသာဒီနံ သတိပိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေ သန္တာနဗန္ဓော န ပါကဋောတိ တေသံ ဧကတ္တနာနတ္တဘာဝံ အနာမသိတွာ အနာဂတမတီတဟေတုသမုပ္ပါဒမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ စုတိပဋိသန္ဓာဓိကာရေ။ ပဋိဃောသဒီပမုဒ္ဒာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာဒာသတလဂတမုခနိမိတ္တာဒီနံ ဂဟဏံ။ အညတ္ထ အဂန္တွာတိ သဒ္ဒာဒိပစ္စယဒေသံ အနုပဂန္တွာ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ သဒ္ဒာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပဒေသံ အနုပဂန္တွာ ပဋိဃောသော သဒ္ဒဟေတုကော၊ ပဒီပေါ ပဒီပန္တရာဒိဟေတုကော၊ မုဒ္ဒာ လဉ္ဆနဟေတုကော၊ မုခနိမိတ္တာဒိကံ အာဒာသာဒိအဘိမုခါဒိဟေတုကံ ဟောတိ တတော ပုဗ္ဗေ အဘာဝါ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ န ဟေတုဒေသံ ဂန္တွာ တံဟေတုကံ ဟောတိ တတော ပုဗ္ဗေ အဘာဝါ၊ တသ္မာ န ဣဒံ ဟေတုဒေသတော ပုရိမဘဝတော ဣဓာဂတံ ပဋိဃောသာဒယော ဝိယ သဒ္ဒာဒိဒေသတော၊ နာပိ တတော ဟေတုံ ဝိနာ ဥပ္ပန္နံ သဒ္ဒာဒီဟိ ဝိနာ ပဋိဃောသာဒယော ဝိယာတိ။ အထ ဝါ အညတြ အဂန္တွာတိ ပုဗ္ဗေ ပစ္စယပဒေသေ သန္နိဟိတာ ဟုတွာ တတော အညတြ ဂန္တွာ တပ္ပစ္စယာ န ဟောန္တိ ဥပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဘာဝါ၊ နာပိ သဒ္ဒာဒိပစ္စယာ န ဟောန္တိ၊ ဧဝံ ဣဒမ္ပီတိ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ။ သန္တာနဗန္ဓတော နတ္ထီတိ သန္တာနပ္ပဗန္ဓတော နတ္ထိ ဧကတာ သန္တာနေကတ္တေပိ အညဿေဝ ဝိညာဏဿ ပါတုဘဝနတော၊ နာပိ နာနတာ အပုဗ္ဗာနံ အပုဗ္ဗာနံ ဥပ္ပါဒေပိ ပဌမုပ္ပန္နံ ဓမ္မံ ဝိနာ ပစ္ဆိမဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော၊ ပဒီပဿ ဝိယ နာနတာ န သိယာ။ ခဏိကာပိ ဟိ ပဒီပဇာလာ သန္တာနေကတ္တံ ဥပါဒာယ သာ ဧဝါတိ ဝုစ္စတိ၊ အတ္တကိစ္စဉ္စ သာဓေတိ။ ‘‘သတိ သန္တာနဗန္ဓေ’’တိအာဒိနာ သန္တာနဗန္ဓေ ဧကန္တံ ဧကတ္တာယ စ နာနတ္တာယ စ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတံ၊ ဂဟဏေ စ ဒောသံ ဒဿေတိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သန္တာနဗန္ဓေ သတိ ယဒိ ဧကန္တေန ဧကတာ သိယာ၊ ခီရဒဓီနမ္ပိ အနညဘာဝတော၊ အတ္တတောယေဝ စ သယံ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ခီရတော ဒဓိသမ္ဘူတံ န ဘဝေယျ။ အထာပိ သန္တာနဗန္ဓေ သတိ ဧကန္တံ နာနတာ ဘဝေယျ၊ ခီရဒဓီနမ္ပိ နာနတ္တာ၊ အညဿ စ သာမိဘာဝမတ္တေန အပရဿ သာမိဘာဝါယောဂတော ခီရသာမိ နရော ဒဓိသာမိ န ဘဝေယျ၊ န စ ပနေဝံ လောကေ ဒိဿတီတိ။

၆၀၆. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ လောကဝေါဟာရပရိစ္ဆေဒော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဧကန္တံ ဧကတာ၊ နာနတာပိ ဝါ န စေဝ ဥပဂန္တဗ္ဗာ။ ဧကတ္တေ ပန အဓိပ္ပေတေ ဓမ္မတော အဂ္ဂဟေတွာ သန္တာနတောဝ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ နာနတ္တေ အဓိပ္ပေတေ သန္တာနဝသေန အဂ္ဂဟေတွာ ဓမ္မတောဝ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘ဒိဋ္ဌသန္တာနဗန္ဓသ္မိံ၊ ဧကညတ္တဝိစာရဏေ;

သဘာဂုပ္ပတ္တိယေကတ္တ-မညတ္တံ ခဏဘေဒတော’’တိ။

ဧတ္ထ စ ဧကန္တံ ဧကတာပဋိသေဓေန ‘‘သယံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ ဣမံ ဒိဋ္ဌိံ နိဝါရေတိ၊ ဧကန္တံ နာနတာပဋိသေဓေန ‘‘ပရံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ။

၆၀၇-၉. နနု န သုန္ဒရံ၊ နနု သိယာတိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ အသင်္ကန္တိပါတုဘာဝေတိ သင်္ကန္တိပါတုဘာဝရဟိတေ၊ အသင်္ကန္တိဝသေန ဝါ ပါတုဘာဝေ၊ အသင်္ကမိတွာဝ ပါတုဘာဝေတိ အတ္ထော။ ခန္ဓာဘိသမ္ဘဝါတိ အဘိသမ္ဘူတက္ခန္ဓာ၊ အထ ဝါ အဘိသမ္ဘဝတိ ကမ္မံ ဧတေသူတိ အဘိသမ္ဘဝါ၊ ခန္ဓာ၊ ဧဝံ အဘိသမ္ဘဝါ ကမ္မာဓိဋ္ဌာနဘူတာ ခန္ဓာတိ အတ္ထော။ ဣဓ နိရုဒ္ဓတ္တာတိ ဖလာဓိဋ္ဌာနဘူတံ ပရလောကံ အဂန္တွာ ဣဓေဝ နိရုဒ္ဓတ္တာ။ ပရတ္ထာဂမတောတိ ပရလောကံ အဂမနတော။ တဿာတိ ကမ္မဿ။ အညဿာတိ ယေန တံ ကမ္မံ ကတံ၊ တတော အညဿ။ အညတောတိ ယံ တံ ကမ္မံ နိဗ္ဗတ္တံ၊ တတော အညတော။ ဧတံ ဝိဓာနန္တိ ဣဓလောကတော ပရလောကံ ဂန္တွာ နတ္ထိ၊ တတ္ထ ‘‘အညေဝ ခန္ဓာ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ ဣဒံ သဗ္ဗံ ယထာဝုတ္တဝိဓာနံ။

၆၁၁-၄. ‘‘သန္တာနေ။ပေ.။ သာဓကော’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ပကာသေတုံ ‘‘ဧကသ္မိံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧကသ္မိံ သန္တာနေတိ ယသ္မိံ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ကမ္မံ နိဗ္ဗတ္တံ၊ တဿေဝ သန္တာနေတိ အတ္ထော။ အညဿာတိပိ ဝါ။ပေ.။ ဟောတိ။ တတ္ထ ဧကန္တံ ဧကတ္တနာနတ္တာနံ ပဋိသိဒ္ဓတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ ဧတဿတ္ထဿာတိ ဟေတုဖလာနံ အတ္ထတော အညတ္တေပိ တေနေဝ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓတ္တာ တံ ဖလံ အညဿ၊ အညတောတိ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဧတဿ အတ္ထဿ။ ဗီဇာနန္တိ အမ္ဗမာတုလုင်္ဂဗီဇာနံ။ အဘိသင်္ခါရောတိ မဓုအာဒိပရိဘာဝနံ။ မဓုအာဒိနာတိ မဓုစတုမဓုရအလတ္တကရသာဒိနာ။ တဿာတိ တဿ ပရိဘာဝိတဗီဇဿ။ ပဌမံ လဒ္ဓပစ္စယောတိ မဓုရဘာဝူပဂမနတော ပဌမမေဝ လဒ္ဓပစ္စယော။ ကာလန္တရေတိ ဖလကာလေ။ ဧဝံ ဉေယျမိဒမ္ပိ စာတိ ယထာ ဧတံ၊ ဧဝံ ဣဒမ္ပိ ဉာတဗ္ဗံ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဟိ အမ္ဗဗီဇာဒီသု မဓုနာ၊ စတုမဓုရေန ဝါ ယောဇေတွာ ရောပိတေသု ဖလရသော မဓုရော ဟောတိ၊ မာတုလုင်္ဂဗီဇေ စ အလတ္တကရသေန ရဇိတွာ ရောပိတေ အမ္ဗိလဘဏ္ဍော ရတ္တော ဟောတိ၊ န စ တံ ဗီဇံ အဘိသင်္ခရဏံ ဝါ ဖလဋ္ဌာနံ ပါပုဏာတိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ ကာလန္တရေ ဖလဝိသေသော န အညဗီဇသန္တာနေ ဟောတိ၊ န စ အညသ္မိံ ဗီဇေ အဘိသင်္ခါရပစ္စယတော ဟောတိ၊ ဧဝမေဝ ယေ ဣဓ လောကေ နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓာ၊ တေသု နိပ္ဖန္နံ ကမ္မံ ဝါ ပရလောကံ န ဂစ္ဆန္တိ။ ဧဝမ္ပိ ကာလန္တရေ ဝိပါကက္ခန္ဓာ အညသ္မိံ သန္တာနေ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ၊ န စ အညကမ္မပစ္စယတော ဟောန္တီတိ။

ဧတ္ထ ဟိ အဘိသင်္ခတံ ဗီဇံ ဝိယ ကမ္မံ ဝါ သတ္တော၊ အဘိသင်္ခါရော ဝိယ ကမ္မံ၊ ဗီဇဿ အင်္ကုရာဒိပ္ပဗန္ဓော ဝိယ သတ္တဿ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏာဒိပ္ပဗန္ဓော။ တတ္ထုပ္ပန္နဿ မဓုရရသဿ အမ္ဗိလဘဏ္ဍေ ရတ္တဿ စ တဿေဝ ဗီဇဿ တတော ဧဝ စ အဘိသင်္ခါရတော ဘာဝေါ ဝိယ ကမ္မကာရကဿေဝ သတ္တဿ တတော ဧဝ စ အဘိသင်္ခရဏတော ဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော။

၆၁၅. ဗာလကာလေ။ပေ.။ ဖလဒာယိနာတိ ဗာလသရီရေ ကတံ ဝိဇ္ဇာပရိယာပုဏနံ၊ သိပ္ပသိက္ခနံ၊ ဩသဓူပယောဂေါ စ န ဝုဍ္ဎသရီရံ ဂစ္ဆတိ၊ အထ စ တန္နိမိတ္တံ ဝိဇ္ဇာပါဋဝံ၊ သိပ္ပဇာနနံ၊ အနာမယတာဒိ စ ဝုဍ္ဎသရီရေ ဟောန္တိ၊ န စ တာနိ အညဿ ဟောန္တိ တံသန္တတိပရိယာပန္နေ ဧဝ သဒိသေ ဥပ္ပဇ္ဇနတော။ န စ ယထာ ပယုတ္တေန ဝိဇ္ဇာပရိယာပုဏနာဒိနာ ဝိနာ တာနိ အညတော ဟောန္တိ တဒဘာဝေ အဘာဝတော၊ ဧဝံ ဣဓာပိ သန္တာနေ ယံ ဖလံ၊ ဧတံ နာညဿ၊ န စ အညတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ။ ဧတေန စ သင်္ခါရာဘာဝေ ဖလာဘာဝမေဝ ဒဿေတိ၊ န အညပစ္စယနိဝါရဏံ ကရောတိ။

၆၁၆-၈. ဧဝံ သန္တေပီတိ အသင်္ကန္တိပါတုဘာဝေ။ တတ္ထ စ ယထာဝုတ္တဒောသပရိဟရဏေ သတိ သိဒ္ဓေပီတိ အတ္ထော။ ဝိဇ္ဇမာနန္တိ ပဒီပဿ ဝဋ္ဋိကာသ္နေဟော ဝိယ ဝိဇ္ဇမာနံ အနိရုဒ္ဓန္တိ အတ္ထော။ အဝိဇ္ဇမာနန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခါဘာဝဿ အရဟတော စုတိစိတ္တံ ဝိယ အဝိဇ္ဇမာနံ နိရုဒ္ဓန္တိ အတ္ထော။ တပ္ပဝတ္တိက္ခဏေတိ ကမ္မဿ ပဝတ္တမာနက္ခဏေယေဝ။ တေနာဟ ‘‘သဒ္ဓိမေဝ စ ဟေတုနာ’’တိ။ အဝိဇ္ဇမာနန္တိ ပဝတ္တိက္ခဏတော ပုဗ္ဗေ ဝိဇ္ဇမာနတံ အသမ္ပတ္တံ။ နိရုဒ္ဓန္တိ ခဏတ္တယံ ပတွာ နိရုဒ္ဓံ။ တေနာဟ –

‘‘ပဝတ္တိက္ခဏတော ပုဗ္ဗေ၊ ပစ္ဆာ နိစ္စဖလံ သိယာ’’တိ။

ပုဗ္ဗေတိ ကမ္မာယူဟနတော ပုဗ္ဗေ။ အဝိဇ္ဇမာနတာသာမညေန ဟေတံ ဝုတ္တံ။ ပစ္ဆာတိ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိတော ပစ္ဆာ စ။

၆၁၉-၂၀. ကဋတ္တာပစ္စယောတိ ကဋတ္တာ ဧဝ ပစ္စယော၊ န ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိဇ္ဇမာနတာယ ဝါတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ကာမာဝစရဿ ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ ဝိပါကံ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၄၃၁)။ ယဒိ ဧဝံ အရဟတာ ကတကမ္မမ္ပိ ကဋတ္တာပစ္စယော သိယာတိ? နယိဒမေဝံ။ ယထာ ဟိ အစ္ဆိန္နမူလသ္မိံ ရုက္ခေ ပုပ္ဖိတံ ဗီဇသမတ္ထမ္ပိ ကုသုမံ မူလေ ဆိန္နမတ္တေ ဖလဒာယကံ န ဟောတိ၊ ဧဝံ အရဟတောပိ ကိလေသမူလဿ အဗ္ဗောစ္ဆိန္နကာလေ သန္တာနေ ပဝတ္တမ္ပိ ကမ္မံ ကိလေသမူလစ္ဆိန္နမတ္တေယေဝ ဖလဒာနေ အသမတ္ထဘာဝံ အာပန္နန္တိ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘ဗာလဇနဇ္ဈာရုဠှော၊

ဇာတိရထော ကမ္မကိလေသစက္ကောယံ;

ကိလေသစက္ကဝိဓမနော၊

န ယာတိ ကမ္မေကစက္ကေပီ’’တိ။

ကဋတ္တာ စေ ပစ္စယော၊ နိစ္စဖလဒာယကော ဝိဗန္ဓောတိ အာဟ ‘‘ပါဋိဘောဂါဒိက’’န္တိအာဒိ။ ပါဋိဘောဂါဒိကန္တိ မူလဘာဝူပဂမနာဒိကံ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ‘‘ပစ္ဆာ မူလံ ဒဿာမီ’’တိ ဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ၊ ဣဏဂ္ဂဟဏဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ပါဋိဘောဂကိရိယာဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနတာ၊ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝါ နိယျာတနေ၊ ပဋိဘဏ္ဍဒာနေ၊ ဣဏဒာနေ စ ပစ္စယော န ဟောတိ၊ အထ ခေါ ကရဏမတ္တံ၊ န စ တံ နိယျာတနာဒီနံ နိစ္စမေဝ ပစ္စယော ဟောတိ နိယျာတနာဒိမှိ ကတေ ပစ္စယတ္တာဘာဝတော၊ ဧဝမေဝ ဝိပါကုပ္ပါဒနေပိ ကမ္မဿ ဝိဇ္ဇမာနတာ၊ အဝိဇ္ဇမာနတာ ဝါ ပစ္စယော န ဟောတိ၊ အထ ခေါ ကရဏမတ္တမေဝ၊ ကရဏမတ္တေ စ သတိ ဝိပက္ကဝိပါကာနံ ပစ္စယော န ဟောတီတိ။

၆၂၁. ပရမဿ ဥတ္တမဿ အတ္ထဿ ပကာသနတော ပရမတ္ထပ္ပကာသနော။ ပီတိဗုဒ္ဓိဝိဝဍ္ဎနောတိ ပီတိယာ၊ ဉာဏဿ စ၊ ပီတိသဟဂတဿ ဝါ ဉာဏဿ ဝိဝဍ္ဎနော။

ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ

အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ

ပုညဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။

၁၀. ဒသမော ပရိစ္ဆေဒော

ရူပဝိဘာဂဝဏ္ဏနာ

၆၂၂. အာဒိမှီတိ ဥဒ္ဒေသဂါထာယံ။ ဣဒာနီတိ စိတ္တစေတသိကဝိဘာဝနာနန္တရံ။ ဝိဘာဝနန္တိ နိဒ္ဒေသပဋိနိဒ္ဒေသဝသေန သရူပတော ပကာသနံ။

၆၂၃. ရုပ္ပတီတိ သီတုဏှာဒီဟိ ဝိကာရမာပဇ္ဇတိ၊ အာပါဒီယတီတိ ဝါ အတ္ထော။ ဝိကာရာပတ္တိ စ သီတာဒိဝိရောဓိပစ္စယသန္နိဓာနေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိယေဝ။ န ဟိ ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဌိတဓမ္မာနံ အညေန ကေနစိ ဝိကာရာပါဒနံ သက္ကာ ကာတုံ၊ တသ္မာ ပုရိမုပ္ပန္နရူပသန္တတိ ဝိယ အဟုတွာ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဝိသဘာဂပစ္စယသမဝါယေန ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိယေဝ ဣဓ ‘‘ရုပ္ပန’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ သင်္ဃိယာနံ ဝိပရိဏာမဝါဒော ပစ္စက္ခတော ဟောတိ။ နနု စ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ ဝိရောဓိပစ္စယသမဝါယေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ လဗ္ဘတီတိ? သစ္စံ လဗ္ဘတိ၊ န ပန ဝိဘူတတရာ။ ဝိဘူတတရာ ဟေတ္ထ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ အဓိပ္ပေတာ ဥက္ကဋ္ဌဂတိဝသေန ယထာ ‘‘အဘိရူပဿ ကညာ ဒာတဗ္ဗာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၈)။

ကုတော ဧတံ ဝိညာယတီတိ စေ? သီတာဒိဂ္ဂဟဏတော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ –

‘‘ကိဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ ဝဒေထ၊ ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတိ။ ကေန ရုပ္ပတိ? သီတေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ဇိဃစ္ဆာယပိ ရုပ္ပတိ၊ ပိပါသာယပိ ရုပ္ပတိ၊ ဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ရူပန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉)။

ဧတ္ထ ဟိ သီတာဒိဂ္ဂဟဏံ သီတာဒိနာ ဖုဋ္ဌဿ ရုပ္ပနံ ဝိဘူတတရံ၊ တသ္မာ တဒေဝေတ္ထ ဂဟိတန္တိ ဉာပနတ္ထံ။ ဣတရထာ ရုပ္ပတီတိ သာမညဝစနေနေဝ သိဒ္ဓေ သီတာဒိဂ္ဂဟဏံ နိရတ္ထကံ သိယာတိ။

ယဒိ ဧဝံ၊ ကထံ ဗြဟ္မလောကေ ရူပသမညာ? န ဟိ တတ္ထ ဥပဃာတကော သီတာဒိဖဿဝိသေသော လဗ္ဘတီတိ? သစ္စံ၊ တတ္ထာပိ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော။ အရုပ္ပနဿာပိ ဟိ ရုပ္ပနသဘာဝါနတိဝတ္တနတော ရူပသမညာ ဟောတိ။ ယထာ အဒုဒ္ဓမ္ပိ ခီရံ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော ‘‘ဒုဒ္ဓ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ။ အထ ဝါ ကိဉ္စာပိ တတ္ထ ဥပဃာတကော သီတာဒိဖဿဝိသေသော နတ္ထိ၊ အနုဂ္ဂါဟကော ပန အတ္ထိ။ တထာ ဟိ ဗြဟ္မာနံ ဥတုဇရူပံ အတ္ထိ၊ တသ္မာ အတ္ထေဝ တတ္ထ ရုပ္ပနန္တိ န ကောစိ တတ္ထ ရူပသမညာယ ဝိဗန္ဓောတိ။

ရူပယတီတိ ဝါတိ သယံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အတ္တနော သန္တာနံ ဝိကာရမာပါဒယတီတိ အတ္ထော။ ဣတိ ပုရိမဝိဂ္ဂဟေန ဝိကာရုပ္ပတ္တိ ‘‘ရုပ္ပန’’န္တိ ဒီပိတံ။ ဣမိနာ ပန ဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ယော အတ္တနော သန္တာနေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေါ၊ တံ ရုပ္ပနန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ။ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ အရူပဿ ရူပသမညာပသင်္ဂေါ ဧဝ နတ္ထိ။ နိရုဒ္ဓမေဝ ဟိ တံ အနန္တရာဒိပစ္စယေဟိ အရူပံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ န ဝိဇ္ဇမာနန္တိ။ ဃဋ္ဋနေ ဝိကာရာပတ္တိယံ ရူပ-သဒ္ဒဿ ရုဠှီ၊ တသ္မာ အရူပဓမ္မာနံ ဃဋ္ဋနာဘာဝတော န တေသု ရူပသမညာတိ ကေစိ။ ပဋိဃာတော ရုပ္ပနန္တိ အပရေ၊ တေသံ မတေန ကိဉ္စာပိ သပ္ပဋိဃရူပါနမေဝ ရူပသမညာပသင်္ဂေါ၊ အထ ခေါ အဝယဝဝေါဟာရေန သမုဒာယောပိ ဝေါဟရီယတီတိ သဗ္ဗမေဝ ရူပံ ရူပသမညံ လဘတိ။ ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ရူပယတီတိ ဝဏ္ဏာယတနဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ တဉှိ ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ ရူပယတိ၊ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ။ တယိဒံ ဥပရိ ဝဏ္ဏာယတနနိဒ္ဒေသေ ဝိသုံယေဝ ဝုစ္စတီတိ န တဿ ဣဓ သံဝဏ္ဏနေ ပယောဇနံ အတ္ထိ။ သုရူပေါတိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဒီဟိ အလင်္ကတတ္တာ သောဘနရူပကာယော၊ သဘာဝတ္ထော ဝါ ရူပ-သဒ္ဒော ‘‘ယံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပ’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၄) ဝိယ၊ တသ္မာ သုရူပေါတိ သောဘနသဘာဝေါ၊ တေန ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒိအသာဓာရဏဂုဏဝိသေသသမာယောဂဒီပနတော သတ္ထု ဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိယာပိ သောဘနတာ ဒဿိတာ ဟောတိ။

၆၂၄. ဘူတောပါဒာယဘေဒတောတိ ဧတ္ထ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဘဝတိ ဧတ္ထ ဥပါဒာရူပန္တိ ဘူတံ။ အထ ဝါ မဟာဘူတာယေဝ ဣဓ ပုရိမပဒလောပဝသေန ဘူတ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တာ။ တေနာဟ ‘‘စတုဗ္ဗိဓာ မဟာဘူတာ’’တိ။ ဘူတာနိ ဥပါဒိယတေဝ၊ န ပန သယံ တေဟိ အညေဟိ ဝါ ဥပါဒိယတီတိ ဥပါဒာယံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ အညမညံ နိဿာယ ပဝတ္တမာနာနမ္ပိ ဥပါဒာယရူပတာပသင်္ဂေါ နတ္ထိ။ န ဟိ တေ ကေဝလံ အညမညံ ဥပါဒိယန္တေဝ၊ အထ ခေါ သယံ ဥပါဒာယရူပေဟိ ဥပါဒိယန္တိ၊ တသ္မာ ဥပါဒာယ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏသာမတ္ထိယတော န မဟာဘူတာနံ ဥပါဒာယရူပတာပသင်္ဂေါတိ။ အထ ဝါ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒာယရူပ’’န္တိ (ဓ. သ. ၅၈၄) ဝစနတော စတုမဟာဘူတသန္နိဿိတတာဝ ဥပါဒာယရူပလက္ခဏံ၊ န ဘူတတ္တယာဒိသန္နိဿိတတာပီတိ န တေသံ ဥပါဒာယရူပတာတိ။ ဘူတဉ္စ ဥပါဒာယဉ္စ ဘူတောပါဒာယံ၊ တေသံ ဝသေန ဘေဒတောတိ ဘူတောပါဒာယဘေဒတော။ ဘူတသဒ္ဒဿ ဥဘယလိင်္ဂတ္တာ အာဟ ‘‘မဟာဘူတာ’’တိ။ ဥပါဒာတိ ဥပါဒာယရူပါနိ ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’’တိအာဒီသု ဝိယ ဧတ္ထ ယ-ကာရလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။

၆၂၅. ကတမေ ပန စတ္တာရော မဟာဘူတာ၊ ကထဉ္စ တေ မဟာဘူတသညိတာ၊ ကာနိ စ ဥပါဒာယရူပါနိ၊ ကထဉ္စ တာနိ ‘‘ဥပါဒာယရူပါနီ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ ဣဒံ စောဒနံ ဟဒယေ ကတွာ ကမေန သောဓေန္တော အာဟ ‘‘ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိ။ စတ္တာရောမေတိ စတ္တာရော ဣမေ။ မဟာ စ သော ဘူတော စာတိ မဟာဘူတော၊ တေန မဟာဘူတေန သဒေဝကေ လောကေ မဟန္တဘာဝေန ပါတုဘူတေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေနာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ –

‘‘ကာလော ဃသတိ ဘူတာနိ၊

သဗ္ဗာနေဝ သဟတ္တနာ;

ယော စ ကာလဃသော ဘူတော၊

သ ဘူတပစနိံ ပစီ’’တိ။ (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀) –

အာဒီသု ဝိယ ဘူတ-သဒ္ဒဿ သတ္တေသု၊ ခီဏာသဝေသု စ ပဝတ္တနတော မဟာဘူတေနာတိ မဟတာ သတ္တေန၊ မဟာခီဏာသဝေနာတိ ဝါ အတ္ထော။ ခီဏာသဝေါပိ ဟိ ပရိက္ခီဏပဋိသန္ဓိကတ္တာ ဘူတောယေဝ န ဘဝတိ၊ န စ ဘဝိဿတီတိ ဘူတောတိ ဝုစ္စတိ။

၆၂၆. မဟန္တာ ပါတုဘူတာတိ ဥပါဒိန္နကသန္တာနေပိ အနုပါဒိန္နကသန္တာနေပိ သသမ္ဘာရဓာတုဝသေန မဟန္တာ ဟုတွာ ဘူတာ ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော။ တေသံ အနုပါဒိန္နကသန္တာနေ –

‘‘ဒုဝေ သတသဟဿာနိ၊ စတ္တာရိ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန၊ သင်္ခါတာယံ ဝသုန္ဓရာ’’တိ။ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၈၄) –

အာဒိနာ နယေန မဟန္တပါတုဘူတတာ ဝုတ္တာ။ ဥပါဒိန္နကသန္တာနေပိ အနေကယောဇနသတိကမစ္ဆကစ္ဆပတိဂါဝုတပ္ပမာဏဒေဝဒာနဝါဒိသရီရဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ ‘‘သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာသမုဒ္ဒေ ယောဇနသတိကာပိ အတ္တဘာဝါ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၈.၂၀; စူဠဝ. ၃၈၅; ဥဒာ. ၄၅)။

မဟာဘူတသမာတိ အနေကဗ္ဘုတဝိသေသဒဿနေန၊ အနေကဘူတဒဿနေန စ မဟန္တာ ဘူတာ၊ မဟန္တာနိ အဗ္ဘုတာနိ ဝါ ဧတေသူတိ မဟာဘူတာ၊ မာယာကာရာ၊ ယက္ခါဒယော ဝါ ဇာတိဝသေနေဝ မဟန္တာ ဘူတာတိ မဟာဘူတာ၊ တေဟိ ဧတေ သမာတိ မဟာဘူတသမာ။ ဧတေ ဟိ ယထာ မာယာကာရာ အမဏိံ ဧဝ ဥဒကံ မဏိံ ကတွာ ဒဿေန္တိ၊ အသုဝဏ္ဏံယေဝ လေဍ္ဍုအာဒိကံ သုဝဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေန္တိ၊ ယထာ စ သယံ နေဝ ယက္ခါ န ပက္ခိနော သမာနာ ယက္ခါဒိဘာဝမ္ပိ ဒဿေန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သယံ အနီလာနေဝ ဟုတွာ နီလံ ဥပါဒာယရူပံ ဒဿေန္တိ၊ သယံ အပီတာယေဝ။ပေ.။ သယံ အနောဒာတာယေဝ ဟုတွာ ဩဒာတံ ဥပါဒာယရူပံ ဒဿေန္တီတိ မာယာကာရမဟာဘူတသာမညတော မဟာဘူတာ။

ယထာ စ ယက္ခါ မဟာဘူတာ ယံ ဂဏှန္တိ၊ နေဝဿ အန္တောသရီရေ ဌာနံ ဥပလဗ္ဘတိ၊ န သရီရတော ဗဟိ၊ န စ တဿ အင်္ဂမင်္ဂံ နိဿာယ န တိဋ္ဌန္တိ။ ယဒိ ဟိ သရီရဿ အန္တော ဌိတာ၊ သကလသရီရေ ဗျာပနံ န သိယာ။ အထ ဗဟိ ဌိတာ၊ ယက္ခဂ္ဂဟိတကေန ကတကုသလာကုသလံ ယက္ခဿ န သိယာ။ ယဒိ စဿ အင်္ဂမင်္ဂံ နိဿာယ န ဌိတာ၊ ယက္ခဂ္ဂဟိတကေ ပဟဋေ ယက္ခဿ ဒုက္ခဝေဒနုပ္ပတ္တိ န သိယာ၊ န စ သရီရေ ရာဇိဥဋ္ဌာနံ ဘဝေယျ။ ယသ္မာ ပနေတံ သဗ္ဗံ အတ္ထိ၊ တသ္မာ တေ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌာနာ၊ ဧဝမေတေပိ န အညမညဿ အန္တော န ဗဟိ ဌိတာ ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ န စ အညမညံ နိဿာယ န တိဋ္ဌန္တိ။ ယဒိ ဟိ တေ အညမညဿ အန္တော ဌိတာ၊ န သကသကကိစ္စကရာ သိယုံ အညမညံ အနုပဝေသနတော။ အထ အညမညတော ဗဟိ ဌိတာ၊ ဝိနိဗ္ဘုတ္တာ သိယုံ၊ တထာ စ သတိ အဝိနိဗ္ဘုတ္တဝါဒော ပရိဟာယေယျ၊ တသ္မာ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌာနာတိ။ ယက္ခမဟာဘူတသမာနတာယ မဟာဘူတသမာ။ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌာနာပိ စေတေ ပတိဋ္ဌာနာဒိနာ ယထာသကကိစ္စဝိသေသေန သေသာနံ တိဏ္ဏံ ဥပကာရကာ ဟောန္တာ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယေန ပစ္စယော ဟုတွာ အညမညံ နိဿာယေဝ တိဋ္ဌန္တိ။

ဝဉ္စကတ္တာ အဘူတေနာတိ ယက္ခိနီအာဒယော ဝိယ အဘူတေန အတစ္ဆေန မနာပဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိနာ သတ္တာနံ ဝဉ္စကတ္တာ မဟန္တာနိ အဘူတာနိ ဧတေသူတိ မဟာဘူတာတိ သမ္မတာ။ ယထာ ဟိ ယက္ခိနီအာဒယော မနာပေဟိ ကာဠသာမာဒိဝဏ္ဏေဟိ၊ ပုထုလပီဝရကိသာဒိသဏ္ဌာနေဟိ၊ ဟတ္ထဘမုအာဒိဝိက္ခေပေဟိ စ အတ္တနော ဘယာနကဘာဝံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ သတ္တေ ဝဉ္စေန္တိ၊ အတ္တနော ဝသံ နေန္တိ၊ ဧဝမေတေပိ ဣတ္ထိပုရိသာဒီသု မနာပေန ဆဝိဝဏ္ဏေန၊ မနာပေန အင်္ဂပစ္စင်္ဂသဏ္ဌာနေန၊ မနာပေန စ ဟတ္ထပါဒအင်္ဂုလိဘမုကဝိက္ခေပေန အတ္တနော ကက္ခဠတ္တာဒိသရီရလက္ခဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဗာလဇနံ ဝဉ္စေန္တိ၊ အတ္တနော သဘာဝံ ဒဋ္ဌုံ န ဒေန္တာ တံ အတ္တနော ဝသံ နေန္တိ။

၆၂၇-၃၀. စက္ခုသောတန္တိအာဒီသု ရူပမေဝ ရူပတာ။ ဟဒယဉ္စ တံ ဝတ္ထု စ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနန္တိ ဟဒယဝတ္ထု၊ ဟဒယဿ ဝါ ဝိညာဏဿ ဝတ္ထူတိ ဟဒယဝတ္ထု၊ ပုရိမပဒလောပေန ပန ‘‘ဝတ္ထု’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ကဗဠီကာရော အာဟာရောယေဝ အာဟာရတာ။ ကိဉ္စာပိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ရူပနိဒ္ဒေသေ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဩသာနေ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော၊ ဣဓ ပန နိပ္ဖန္နရူပါနံ ဧကဋ္ဌာနေ ဒဿနတ္ထံ ဟဒယဝတ္ထုအနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ။ လဟုတာ အာဒိ ယာသံ မုဒုတာကမ္မညတာနန္တိ လဟုတာဒယော၊ တာသံ တယံ လဟုတာဒိတ္တယံ၊ တတ္ထ လဟုဘာဝေါ လဟုတာ၊ တထာ မုဒုတာပိ။ ကမ္မနိ သာဓု ကမ္မညံ၊ တဿ ဘာဝေါ ကမ္မညတာ။ လဟုတာဒီနံ သယံ အနိပ္ဖန္နတ္တာ နိပ္ဖန္နရူပဝိကာရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပဿာ’’တိ ဝိသေသနံ ကတံ။ စတုဝီသတီတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒော၊ ဗလဝရူပါဒီနံ နိသေဓနတ္ထော။ တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ။ နိဿာယာတိ နိဿာယ ဧဝ၊ န ပန နိဿယဝသေနပိ။ စတူဟိ ဥပါဒာနေဟိ နိမုတ္တတာယ နိက္ခန္တံ ဥပါဒာနတော မာနသံ ဧတဿာတိ နိရုပါဒာနမာနသော။

၆၃၁-၂. ပတ္ထဋတ္တာတိ ပုထုတ္တာ၊ တေန ပုထုဘာဝတော ပုထဝီ၊ ပုထဝီ ဧဝ ပထဝီတိ နိရုတ္တိနယေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဒီပိတာ ဟောတိ။ အယံ ပန သမ္ဘာရပထဝိယာ ဝသေန ယုဇ္ဇတိ။ သာ ဟိ ပုထုဘူတာ ပတ္ထဋာတိ။ လက္ခဏပထဝိယာ ဝသေန ပန ပထနဋ္ဌေန ပထဝီ၊ သဟဇရူပါနံ ပတိဋ္ဌာဘာဝေန ပက္ခါယတိ ဥပဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော။ ပုရိမောပိ ဝါ အတ္ထော လက္ခဏပထဝိယာ ဝသေန လဗ္ဘတိ။ ဝါယနတောတိ သမုဒီရဏတော၊ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန ဘူတသင်္ဃာဋဿ ပါပနတောတိ အတ္ထော။ တေဇေတိ ပရိပါစေတိ၊ နိသေတိ ဝါ၊ တိက္ခဘာဝေန သေသဘူတတ္တယံ ဥသ္မာပေတီတိ အတ္ထော။ ဂါထာဗန္ဓဝသေန စေတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒလောပတော ‘‘တေဇေတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ ‘‘အာပေတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ။ တသ္မာ တေဇေတီတိ တေဇော၊ အာပေတီတိ အာပေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အာပေတိ ပါလနာတိ အနုပါလေတဗ္ဗရူပပရိယောသာနံ အာပေတိ ပတ္ထရတိ။ တထာ ဟေတံ ‘‘အာဗန္ဓနကိစ္စ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အာပီယတီတိ အာပေါ။ သောသီယတိ ပိဝီယတီတိ အတ္ထောတိ ကေစိ။ အယံ ပနတ္ထော သသမ္ဘာရာပေ ယုဇ္ဇတီတိ ဝဒန္တိ၊ လက္ခဏာပေပိ ယုဇ္ဇတေဝ။ သောပိ ဟိ ဖရုသပါစနဝိသောသနာကာရေန သေသဘူတတ္တယေန ပီယမာနော ဝိယ ပဝတ္တတီတိ။ အာပါယတီတိ ဝါ အာပေါ၊ ဗြူဟေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ အတ္ထော။ တထာ ဟေသ ပရိဗြူဟနရသော။ တေသန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ ဘူတောပါဒာယဘေဒာနံ ရူပါနံ။ ဝက္ခါမီတိ ကထေဿာမိ။ ကိံ ကာရဏာတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏာဒီသူ’’တိအာဒိ။ ဟိ-သဒ္ဒော ဟေတုအတ္ထော။ ယသ္မာ လက္ခဏာဒီသု ဉာတေသု ဓမ္မာ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ၊ တသ္မာ တေသံ ပရတော အာဝိဘာဝဟေတူတိ အတ္ထော။

၆၃၃-၄. ကာနိ ပန တာနိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနိ နာမ၊ ယေသု ဉာတေသု ဓမ္မာ အာဝိ ဘဝိဿန္တီတိ ဣမံ စောဒနံ သောဓေတုံ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနာနိ သရူပတော ကထေန္တော အာဟ ‘‘သာမညံ ဝါ’’တိအာဒိ။ သာမညံ သာဓာရဏော အနိစ္စာဒိကော။ သဘာဝေါ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိကော အသာဓာရဏဘာဝေါ။ ကိစ္စန္တိ သန္ဓာရဏာဒိကိစ္စံ။ သမ္ပတ္တီတိ သမ္ပန္နဘာဝေါ။ ‘‘သုရသော ဂန္ဓဗ္ဗော’’တိအာဒီသု ဟိ ဂန္ဓဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ရသ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနတ္တာ သမ္ပတ္တိ ရသောတိ။ ဖလန္တိ သဟဇာတနာနက္ခဏိကဝသေန ဌိတံ ဖလံ။ ဥပဋ္ဌာနနယောတိ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေန ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌာနာကာရော။ အာသန္နကာရဏန္တိ ပဓာနကာရဏံ။

လက္ခီယတိ ဧတေနာတိ လက္ခဏံ၊ ကက္ခဠတ္တံ လက္ခဏမေတိဿာတိ ကက္ခဠတ္တလက္ခဏာ။ နနု စ ကက္ခဠတ္တမေဝ ပထဝီဓာတူတိ? သစ္စမေတံ။ တထာ ဟိ ဝိညာတာဝိညာတသဒ္ဒတ္ထတာဝသေန အသမ္ဘိန္နေပိ ဓမ္မေ ကပ္ပနာသိဒ္ဓေန ဘေဒေန ဧဝံ နိဒ္ဒေသော ကတော။ ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ။ အထ ဝါ လက္ခီယတီတိ လက္ခဏံ၊ ကက္ခဠာ ဟုတွာ လက္ခိယမာနာ ဓာတု ကက္ခဠတ္တလက္ခဏာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ သေသာသုပိ ဧသေဝ နယော။ ပတိဋ္ဌာနရသာတိ သဟဇာတဓမ္မာနံ ပတိဋ္ဌာနဘာဝကိစ္စာ။ အသဟဇာတာနမ္ပိ သန္တတိဝသေန ပတိဋ္ဌာနဘာဝေါ ဟောတေဝ။ တတော ဧဝ နေသံ သမ္ပဋိစ္ဆနာကာရေန ဉာဏဿ ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ သမ္ပဋိစ္ဆနပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ဣမိနာ ကိစ္စဝသေနေဝေတ္ထ ‘‘ပစ္စုပဋ္ဌာန’’န္တိ ဒဿေတိ။ ပဒဋ္ဌာနံ ပနေတ္ထ စတုန္နမ္ပိ ဧကတော ကတွာ ဝက္ခတိ။

ပဂ္ဃရဏလက္ခဏာတိ ဒြဝတာဘာဝတော ဝိဿန္ဒနလက္ခဏာ။ ဗြူဟနရသာတိ သဟဇာတဓမ္မာနံ မိလာတဘာဝူပဂမနံ အဒတွာ ဝဍ္ဎနကိစ္စာ။ တထာ ဟိ သာ တေသံ ပီဏိတဘာဝံ ဒဿေတီတိ ဝုစ္စတိ။ သင်္ဂဟပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ဗာဟိရကဥဒကံ ဝိယ နဟာနိယစုဏ္ဏဿ သဟဇာတဓမ္မာနံ ဝိပ္ပကိရိတုံ အဒတွာ သမ္ပိဏ္ဍနဝသေန သင်္ဂဏှနပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ပရိပါစနရသာတိ ပရိဏတဘာဝကရဏရသာ။ မဒ္ဒဝါနုပ္ပဒာနပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ဗာဟိရဂ္ဂိ ဝိယ ဇတုလောဟာဒီနံ သဟဇာတဓမ္မာနံ မုဒုဘာဝါနုပ္ပဒာနပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ ဝိတ္ထမ္ဘနလက္ခဏာတိ ပူရဏလက္ခဏာ။ သမုဒီရဏရသာတိ ကမ္ပနရသာ။ အဘိနီဟာရော ဘူတတ္တယဿ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေါ၊ နီဟရဏံ ဝါ ဗီဇတော အင်္ကုရာဒိကဿ ဝိယ။ ဧကေကာ။ပေ.။ တဗ္ဗာတိ ပထဝီဓာတု အာပါဒိဘူတတ္တယပဒဋ္ဌာနာ၊ အာပေါဓာတု ပထဝီတေဇာဒိဘူတတ္တယပဒဋ္ဌာနာတိ ဧဝံ ဧကေကာ ဓာတု အဝသိဋ္ဌဘူတတ္တယပဒဋ္ဌာနာ။

အာရောဟပရိဏာဟဝသေန ဟိ မဇ္ဈိမေ ဣမသ္မိံ သရီရေ ပရိဂ္ဂယှမာနာ ပရမာဏုဘေဒသဉ္စုဏ္ဏာ သုခုမရဇဘူတာ ပထဝီဓာတု ဒောဏမတ္တာ သိယာ။ သာ စ တတော ဥပဍ္ဎပ္ပမာဏာယ အာပေါဓာတုယာ ယထာ န ဝိကိရတိ၊ ဧဝံ အာဗန္ဓနဝသေန သင်္ဂဟိတာ။ ယထာ ပန ပဂ္ဃရဏသဘာဝါယ အာပေါဓာတုယာ ဝသေန ကိလိန္နဘာဝံ ပိစ္ဆလဘာဝံ နာပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ တေဇောဓာတုယာ အနုပါလိတာ။ ယထာ ပန တဿာ ဝသေန န ဝိကိရီယတိ၊ ဧဝံ ဝါယောဓာတုယာ ဝိတ္ထမ္ဘိတာ သင်္ဃာတဘာဝံ ပါပိတာ။ ဧဝံ သုခုမရဇဘူတာပိ အာဗန္ဓနပရိပါစနသမုဒီရဏကိစ္စာဟိ အာပေါတေဇောဝါယောဓာတူဟိ လဒ္ဓပစ္စယာ သိနေဟေန တေမိတာ၊ တေဇသာ ပရိပက္ကာ၊ ဝါယုနာ ဝိတ္ထမ္ဘိတာ ပိဋ္ဌစုဏ္ဏာနိ ဝိယ န ဣတော စိတော စ ဝိကိရီယတိ ဝိဒ္ဓံသီယတိ၊ အဝိကိရိယမာနာ အဝိဒ္ဓံသိယမာနာ နာနပ္ပကာရကံ ဣတ္ထိပုရိသလိင်္ဂါဒိဘာဝဝိဘာဂံ ဥပဂစ္ဆတိ၊ အဏုထူလဒီဃရဿထိရကထိနာဒိဘာဝဉ္စ ပကာသေတိ။

ယူသဂတာ အာဗန္ဓနာကာရဘူတာ ပနေတ္ထ အာပေါဓာတု ပထဝီပတိဋ္ဌိတာ တေဇာနုပါလိတာ ဝါယောဝိတ္ထမ္ဘိတာ န ဂဠတိ၊ န ပဂ္ဃရတိ၊ န ပရိဿဝတိ။ ဧဝံ တီဟိ ဓာတူဟိ အနုပါလိတာ အပဂ္ဃရမာနာ အပရိဿဝမာနာ ပိဏ္ဍိတဘာဝံ ဒဿေတိ။ ဧသာ ဟိ အနုဗြူဟနရသာ။

အသိတပီတာဒိပရိပါစိတာ စေတ္ထ ဥသုမာကာရဘူတာ ဥဏှတ္တလက္ခဏာ တေဇောဓာတု ပထဝီပတိဋ္ဌိတာ အာပေါသင်္ဂဟိတာ ဝါယောဝိတ္ထမ္ဘိတာ ဣမံ ကာယံ ပရိပါစေတိ၊ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိဉ္စဿ အာဝဟတိ။ သာ ဟိ ယထာနုဘုတ္တဿ အာဟာရဿ သမ္မာ ပရိဏာမနေန ရသာဒိသမ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီ ဣမံ ကာယံ ပရိပါစေတိ၊ ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိဉ္စ အာဝဟတိ။ ကမ္မူပနိဿယာယ ဟိ စိတ္တပသာဒဟေတုကာယ စ သရီရေ ဝဏ္ဏသမ္ပဒာယ တေဇောဓာတု ဝိသေသပစ္စယော၊ ပဂေဝ ဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနာယ ရူပသမ္ပတ္တိယာတိ။ တာယ စ ပန ပရိပါစိတော အယံ ကာယော န ပူတိဘာဝံ ဂစ္ဆတိ။

အင်္ဂမင်္ဂါနုသဋာ စေတ္ထ သမုဒီရဏဝိတ္ထမ္ဘနလက္ခဏာ ဝါယောဓာတု ပထဝီဓာတုယာ အတ္တနိ ပတိဋ္ဌာပီယတိ။ ယထာ သဟဇာတဓမ္မေဟိ ဝိသုံ န ဟောတိ၊ ဧဝံ အာပေါဓာတုယာ သင်္ဂယှတိ။ ယထာ သဟဇာတဓမ္မာ န ပရိဿဝန္တိ၊ ဧဝံ တေဇောဓာတုယာ အနုပါလီယတိ။ သာ ဧဝံ တီဟိ ဓာတူဟိ ယထာရဟံ အနုပါလိယမာနာ ဣမံ ကာယံ ဝိတ္ထမ္ဘေတိ။ တာယ ပန ဝိတ္ထမ္ဘိတော အယံ ကာယော န ပရိပတတိ၊ ဥဇုကံ တိဋ္ဌတိ၊ ဣစ္စေဝံ ဧကေကာယ ဓာတုယာ တိဿန္နံ ဓာတူနံ ဝသေနေဝ ပဝတ္တနတော ဝုတ္တံ ‘‘ဧကေကာ စေတ္ထ သေသဘူတတ္တယပဒဋ္ဌာနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ။

ဧဝံ ဘူတရူပါနံ သဒ္ဓိံ ဝစနတ္ထေဟိ လက္ခဏာဒယော ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဥပါဒာယရူပါနိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စက္ခတီ’’တိအာဒိ။ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ စက္ခတိ-သဒ္ဒဿ ဝိဘာဝနတ္ထတာပိ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဘာဝေတီတိ အတ္ထော’’တိ။ စက္ခတီတိ ပန ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတံ သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ၊ အဘိဗျတ္တံ ဝဒန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ စက္ခတီတိ ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတံ ရူပံ အဿာဒေန္တံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော။ စက္ခတီတိ ဟိ အယံ သဒ္ဒော ‘‘မဓုံ စက္ခတိ၊ ဗျဉ္ဇနံ စက္ခတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ အဿာဒတ္ထော။ ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘စက္ခုံ ခေါ၊ မာဂဏ္ဍိယ၊ ရူပါရာမံ ရူပရတံ ရူပသမုဒိတ’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၀၉)။ ဝက္ခတိ စ ‘‘ရူပေသု အာဝိဉ္ဆနရသ’’န္တိ။ ယဒိ ဧဝံ ‘‘သောတံ ခေါ၊ မာဂဏ္ဍိယ၊ သဒ္ဒာရာမ’’န္တိအာဒိဝစနတော (မ. နိ. ၂.၂၀၉) သောတာဒီနမ္ပိ သဒ္ဒာဒိအဿာဒကဘာဝေါ အတ္ထီတိ တေသမ္ပိ စက္ခုသဒ္ဒာဘိဓေယျတာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ နိရုဠှတ္တာ။ နိရုဠှော ဟိ ဧသ စက္ခု-သဒ္ဒော လောစနေယေဝ ပဒုမာဒီသု ပင်္ကဇာဒိသဒ္ဒာ ဝိယာတိ။

၆၃၅-၆. စက္ခုရူပဿ နိဒ္ဒေသပ္ပကရဏေပိ စက္ခု-သဒ္ဒသာမညတော အာဂတံ သဗ္ဗမ္ပိ စက္ခုံ ပဘေဒတော ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စက္ခူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ စက္ခုနိဒ္ဒေသေ။ ပညာမံသပ္ပဘေဒတောတိ ပညာစက္ခု မံသစက္ခူတိ ဧဝံ ပညာမံသာနံ ဝသေန ပဘေဒတော။ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဒုဝိဓေ စက္ခုမှိ။ ပညာယေဝ ပညာမယံ။ နာမတောတိ နာမေဟိ ပဉ္စဝိဓန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ကတမေဟိ နာမေဟီတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓဓမ္မာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ဗုဒ္ဓဓမ္မသမန္တေဟီတိ ဗုဒ္ဓစက္ခု ဓမ္မစက္ခု သမန္တစက္ခူတိ ဣမေဟိ နာမေဟိ။ ဉာဏဒိဗ္ဗေဟီတိ ဉာဏစက္ခု ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ စ နာမေဟိ။ ယထာနုက္ကမတောတိ ယထာဝုတ္တအနုက္ကမတော။ နာနတ္တန္တိ ဘေဒံ။ မေတိ မယှံ သန္တိကာ၊ မယှံ ဝစနတောတိ ဝါ အတ္ထော။ နိဗောဓထ ဇာနာထ။

၆၃၇. တတ္ထ ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော သတ္တေ အပ္ပရဇက္ခေ မဟာရဇက္ခေ တိက္ခိန္ဒြိယေ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၈၃) အာဂတံ ဗုဒ္ဓစက္ခု နာမာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အာသယာနုသယေ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ အာသယာနုသယေတိ သတ္တာနံ အာသယေ စေဝ အနုသယေ စ၊ တသ္မိံ ပဝတ္တန္တိ အတ္ထော။ တတ္ထ အာဂန္တွာ သေတိ စိတ္တံ ဧတ္ထာတိ အာသယော။ ဗျဂ္ဃာသယော ဝိယ။ ယထာ ဟိ ဗျဂ္ဃော ဂေါစရတ္ထာယ ပက္ကန္တောပိ ပုန အာဂန္တွာ ဝနဂဟနေယေဝ သယတိ၊ တေနေဝ စ တံ တဿ အာသယောတိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ပဝတ္တံ စိတ္တံ အာဂန္တွာ ယတ္ထ သယတိ၊ တံ တဿ အာသယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ သော ပန သဿတဒဿနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ။ ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီ စ၊ ခန္တိ စေဝါနုလောမိကာ;

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ၊ ဧတံ အာသယသညိတ’’န္တိ။ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာ. ၁.၁၃၆; ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ; သာရတ္ထ. ဋီ. ၁. ပဌမမဟာသင်္ဂီတိဝဏ္ဏနာ; ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ)

အနုသယကထာ ဥပရိ အာဂမိဿတိ။ ဣန္ဒြိယာနံ ပရောပရေတိ သဒ္ဓါပဉ္စမကာနံ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝေ။ တိက္ခဉှိ ဣန္ဒြိယံ ဥက္ကဋ္ဌဂတတ္တာ ပရံ၊ မုဒု အပရံ အနုက္ကဋ္ဌဂတတ္တာ။ ဣဒံ ပန ဗုဒ္ဓစက္ခု ဆသု အသာဓာရဏဉာဏေသု ပုရိမဒွယန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၆၃၈. ဟေဋ္ဌာ။ပေ.။ သညိတန္တိ ‘‘တသ္မိံယေဝ အာသနေ ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ တီသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ ဓမ္မစက္ခုန္တိ သညိတံ။ ဉာဏံ သဗ္ဗညုတာ ပနာတိ သဗ္ဗညုဘာဝသင်္ခါတံ ဉာဏံ။ တဉှိ သဗ္ဗညူတိ အဘိဓာနဿ၊ ဗုဒ္ဓိယာ စ ပဝတ္တိနိမိတ္တတာယ သဗ္ဗညုဘာဝေါ နာမ ဟောတိ။ ဉေယျံ သမန္တစက္ခုန္တိ ခန္ဓာဒိဝသေန သမန္တတော သဗ္ဗသော ဒဿနဋ္ဌေန သမန္တစက္ခုန္တိ ဉေယျံ။ တေနေဝါဟ –

‘‘န တဿ အဒ္ဒိဋ္ဌမိဓတ္ထိ ကိဉ္စိ၊

အထော အဝိညာတမဇာနိတဗ္ဗံ;

သဗ္ဗံ အဘိညာသိ ယဒတ္ထိ ဉေယျံ၊

တထာဂတော တေန သမန္တစက္ခူ’’တိ။ (စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅);

၆၃၉. ယံ စက္ခုံ ဥဒပါဒီတိ အာဂတန္တိ ယံ ဉာဏံ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒိ၊ ဉာဏံ ဥဒပါဒီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၅) ဧဝံ တတ္ထ တတ္ထ သုတ္တေသု အာဂတံ၊ စတူသု သစ္စေသု တေပရိဝဋ္ဋဝသေန ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိ ဧဝမာဒိနာ ဒွာဒသဝိဓေန အာကာရေန ပဝတ္တံ၊ ဣဒံ ဉာဏစက္ခု။ ယာ ပန ‘‘အဒ္ဒသံ ခေါ အဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေနာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၈၄) အာဂတာ ပဉ္စမဇ္ဈာနသင်္ခါတအဘိညာစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ပညာ၊ အယံ ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိညာစိတ္တဇာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထ စ ပဌမတတိယဉာဏာနိ ကာမာဝစရာနိယေဝ။ စတုတ္ထမ္ပိ ပန ပုရိမဒွယမိဝ ကာမာဝစရန္တိ အာနန္ဒာစရိယေန ဝုတ္တံ။ ဉာဏစက္ခုံ သဟအရိယမဂ္ဂဝိပဿနာဉာဏန္တိပိ ယုဇ္ဇတီတိ အပရေ။ အဂ္ဂမဂ္ဂေန သဟ ဝိပဿနာပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ ပန ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ။

၆၄၀-၄. ဧဝံ ပညာစက္ခုဿ ပဘေဒံ ဒဿေတွာ ပုန မံသစက္ခုဿာပိ ပဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘မံသစက္ခုပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သသမ္ဘာရပသာဒတောတိ သသမ္ဘာရစက္ခု ပသာဒစက္ခူတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝသေန သမ္ဘရီယတိ ဧတေဟီတိ သမ္ဘာရာ၊ အဝယဝါ။ တေ ပန ဥပတ္ထမ္ဘကဘူတာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပသန္တတိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သဟ သမ္ဘာရေဟီတိ သသမ္ဘာရံ။ သသမ္ဘာရဉ္စ နာမ မံသပိဏ္ဍော ပဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ အက္ခိကူပဋ္ဌိနာ ဟေဋ္ဌာတိ ဟေဋ္ဌာဂတအက္ခိကူပဿ အဋ္ဌိနာ ပရိစ္ဆိန္နောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဥဒ္ဓန္တိ အက္ခိကူပတော ဥဒ္ဓံ။ ဥဘတော အက္ခိကောဋီဟီတိ အက္ခိကူပဿ ဥဘယဘာဂေ အက္ခိကောဋီဟိ။ မတ္ထလုင်္ဂေန အန္တတောတိ အက္ခိကူပဿ အဗ္ဘန္တရေ ဌိတေန မတ္ထလုင်္ဂေန။ နှာရုသုတ္တေန အာဗန္ဓောတိ နဟာရုရဇ္ဇူဟိ အန္တော မတ္ထလုင်္ဂေန သဟ အာဗန္ဓော။ သကလောပိ စ လောကောတိ သကလောပိ ဗာလပုထုဇ္ဇနလောကော။ ယန္တိ ယံ မံသပိဏ္ဍံ။ ကမလဿ ဒလံ ဝိယာတိ ပုထုလဝိပုလနီလတာယ နီလုပ္ပလဒလံ ဝိယ။ ဇာနာတီတိ ဂဏှာတိ။ စက္ခု နာမ န တံ ဟောတီတိ တထာ ဂယှမာနံ တံ စက္ခု နာမ န ဟောတိ။ ကိဉ္စရဟိ တန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထု တဿာတိ ဝုစ္စတီ’’တိ။ တဿာတိ တဿ ယထာဓိပ္ပေတဿ ပရမတ္ထစက္ခုနော။ ဣဒံ ပနာတိ နိဂမနံ။

၆၄၅-၇. တံ ပန သသမ္ဘာရစက္ခု ယေဟိ သမ္ဘာရေဟိ သမ္ဘရီယတိ၊ တေ သရူပတော၊ ဂဏနတော စ ဒဿေတုံ ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဘာဝေါတိ ဣတ္ထိယာ ဣတ္ထိဘာဝေါ၊ ပုရိသဿ ပုမ္ဘာဝေါတိ လဗ္ဘမာနကဘာဝေါ။ သမ္ဘဝေါတိ အာပေါဓာတုမေဝ သမ္ဘဝဘူတမာဟ။ သဏ္ဌာနန္တိ စ တေန တေနာကာရေန သန္နိဝိဋ္ဌေသု မဟာဘူတေသု တံတံသဏ္ဌာနဝသေန ဝိညာယမာနံ ဝဏ္ဏာယတနမာဟ။ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနေဟိ စ အနတ္ထန္တရဘူတာနမ္ပိ သမ္ဘဝသဏ္ဌာနာနံ ဝိသုံ ဝစနံ တထာဘူတာနံ၊ အတထာဘူတာနဉ္စ အာပါဒီနံ ယထာဝုတ္တမံသပိဏ္ဍေ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ။ အာပေါဓာတုဝဏ္ဏာယတနာနဉှိ သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ အဝတ္ထာဝိသေသော သမ္ဘဝေါ သဏ္ဌာနဉ္စာတိ။ ဒသေတေတိ စတဿော ဓာတုယော၊ တန္နိဿိတာ ဝဏ္ဏာဒယော စာတိ ဣမေ ဒသ။ စတုသမုဋ္ဌာနာတိ အန္တောဂတဟေတွတ္ထမိဒံ ဝိသေသနံ၊ စတုသမုဋ္ဌာနိကတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

၆၄၈. စက္ခု။ပေ.။ ဇီဝိတမေဝ စာတိ ဣမာနိ ဧကန္တကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ၊ ပုရိမာနိ စ စတုသမုဋ္ဌာနာနီတိ စတ္တာလီသဉ္စ စတ္တာရိ စ ရူပါနိ ဘဝန္တိ၊ စတုစတ္တာလီသ ရူပါနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။

၆၄၉-၅၂. ဣမေသံ ပန ရူပါနံ ဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တာနံ သင်္ခေပတော စုဒ္ဒသန္နံ၊ ဝိတ္ထာရတော စတုစတ္တာလီသာနဉ္စ ရူပါနံ ဝသေန။ ပရိပိဏ္ဍိတန္တိ သမန္တတော ပိဏ္ဍိတံ။ ယတ္ထ သေတမ္ပိ အတ္ထိ၊ ကဏှမ္ပိ လောဟိတမ္ပိ ပထဝီပိ အာပေါပိ တေဇောပိ ဝါယောပိ၊ ဣဒံ ပန သေမှုဿဒတ္တာ သေတံ ဟောတိ၊ ပိတ္တုဿဒတ္တာ ကဏှံ၊ ရုဟိရုဿဒတ္တာ လောဟိတကံ၊ ပထဝုဿဒတ္တာ ပတ္ထိနံ ဟောတိ၊ အာပုဿဒတ္တာ ပဂ္ဃရတိ၊ တေဇုဿဒတ္တာ ပရိဍယှတိ၊ ဝါယုဿဒတ္တာ သမ္ဘမတိ။ ဣဒံ သမ္ဘာရဝန္တတာယ သမ္ဘာရစက္ခူတိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပကာသိတံ ပရိဒီပိတံ။ ဧတ္ထ သိတောတိ ဧတံ သသမ္ဘာရစက္ခုံ နိဿိတော တဒာယတ္တဘူတော။ တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိ။ စတုန္နံ ပန ဘူတာနံ ပသာဒောတိ စတုန္နံ ဘူတာနံ ပသန္နတာသဘာဝေါ ပသာဒော၊ ‘‘သေတေန မဏ္ဍလေနဿာ’’တိ ပါဌော ယုဇ္ဇတိ။ ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘သေတေ တု မဏ္ဍလေ တဿာ’’တိ လိခန္တိ။ ကဏှမဏ္ဍလမဇ္ဈေတိ ဣဓာပိ ‘‘ကဏှမဏ္ဍလဿ မဇ္ဈေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘စတုတ္ထဒူ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ဝိဘတ္တိလောပံ ကတွာ ‘‘ကဏှမဏ္ဍလမဇ္ဈေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝဉှိ အတ္ထော စ ယောဇနာ စ သုဋ္ဌု ဥပပန္နာ ဟောန္တိ။ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဟိ ‘‘သေတမဏ္ဍလပရိက္ခိတ္တဿ ကဏှမဏ္ဍလဿ မဇ္ဈေ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၉၆) ဝုတ္တံ။ အပရေ ပန ယထာဌိတဝသေနေဝ ပါဌံ ဂဟေတွာ ‘‘သဗ္ဗသော ပရိက္ခိတ္တဿ တဿ သသမ္ဘာရဿ စက္ခုနော မဇ္ဈေ သေတမဏ္ဍလေ ကဏှမဏ္ဍလေ မဇ္ဈေ’’တိ ယောဇေန္တိ။ ဒိဋ္ဌမဏ္ဍလေတိ အဘိမုခေ ဌိတာနံ သရီရသဏ္ဌာနုပ္ပတ္တိဒေသဘူတေ ဒိဋ္ဌမဏ္ဍလေ။

၆၅၃-၅. သန္ဓာရဏာ။ပေ.။ ဟုတွာနာတိ သန္ဓာရဏနဟာပနမဏ္ဍနဗီဇနကိစ္စာဟိ စတူဟိ ဓာတီဟိ ခတ္တိယကုမာရော ဝိယ သန္ဓာရဏာဗန္ဓနပရိပါစနသမုဒီရဏကိစ္စာဟိ အတ္တနိဿယဘူတာဟိ စတူဟိ ဓာတူဟိ ကတူပကာရံ ဟုတွာ။ ဥတုစိတ္တာဒိနာတိ တီဟိ သန္တတိသမုဋ္ဌာပကေဟိ ဥတုစိတ္တာဟာရေဟိ။ ဧတ္ထ စ ကလာပန္တရဂတာ ဥတုအာဟာရာ အဓိပ္ပေတာတိ ဝဒန္တိ။ အာယုနာ ကတပါလနန္တိ စတုဓာတုနိဿိတေနေဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ရက္ခိယမာနံ။ တထာ ဟေတံ ကမ္မဇရူပပရိပါလနလက္ခဏံ။ ဝဏ္ဏဂန္ဓရသာဒီဟီတိ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ဩဇံ သင်္ဂဏှာတိ၊ ‘‘ဝဏ္ဏဂန္ဓရသောဇာဟီ’’တိ ဝါ ပါဌော။ ဝတ္ထုဒွာရဉ္စ သာဓယန္တိ ယထာယောဂံ ဝတ္ထုဒွာရဘာဝံ သာဓယမာနံ။ စက္ခုဝိညာဏဿ ဟိ နိဿယဘာဝတော ဝတ္ထုဘာဝံ၊ ပဝတ္တိမုခဘာဝတော ဒွာရဘာဝဉ္စ သာဓေတိ။ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ ပန တဒာရမ္မဏာဝသာနာနံ အညနိဿိတတ္တာ ဒွာရဘာဝမေဝ သာဓေတိ၊ န ဝတ္ထုဘာဝံ။ ဦကာသိရသမာနေန ပမာဏေနာတိ ဦကာသိရသမာနေန ပဒေသပ္ပမာဏေန လက္ခိတံ ဟုတွာ ဦကာသိရသမာနပ္ပမာဏေ ဌာနေတိ ဝါ အတ္ထော။ တိဋ္ဌတီတိ သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ သတ္တသု ပိစုပဋလေသု အာသိတ္တတေလံ ဝိယ တိဋ္ဌတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ စက္ခုဿ အနေကကလာပဂတတာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ။ ဥပဒ္ဒဝါနံ ပဋလနိရာကရဏေပိ ဟိ စက္ခု ဝိဇ္ဇတေဝါတိ။ ယထာ စ စက္ခု၊ ဧဝမိမဿ နိဿယဘူတာ စတဿော ဓာတုယော၊ အာယုဝဏ္ဏာဒီနိ စ သတ္တ အက္ခိပဋလာနိ ဗျာပေတွာ ဌိတာနေဝ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိတ္တာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ။

၆၅၆. ဝုတ္တန္တိ ဓမ္မသေနာပတိနာ ဝုတ္တံ။ ရူပါနိ မနုပဿတီတိ မ-ကာရော ပဒသန္ဓိကရော ‘‘အညမညံ သမဏမစလော’’တိအာဒီသု ဝိယ။ အထ ဝါ မနူတိ မစ္စောတိ အတ္ထော။ ကိဉ္စာပိ စက္ခု ရူပံ န ပဿတိ၊ ကိဉ္စရဟိ တန္နိဿိတံ ဝိညာဏမေဝ။ တထာ ဟိ ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ နိဿိတကိရိယံ နိဿယေ ဝိယ ကတွာ ဝေါဟာရသမ္ဘဝတော ‘‘စက္ခုပသာဒေန ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ အာစရိယဇောတိပါလတ္ထေရေနာပိ ဟိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပါယေန ဣဒံ ဝုတ္တံ။ ဣဒမေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနံ၊ ကိံ စက္ခု ရူပံ ပဿတိ၊ ဥဒာဟု ဝိညာဏန္တိ၊ ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ စက္ခု ပဿေယျ၊ အညဝိညာဏသမင်္ဂိနောပိ စက္ခု ပဿေယျ။ အထ ဝိညာဏံ၊ ကုဋ္ဋာဒိအန္တရိတမ္ပိ ပဿေယျ တဿ အပ္ပဋိဃာတတ္တာ? နာယံ ဒောသော။ ယဿ ‘‘စက္ခု ပဿတီ’’တိ မတံ၊ တဿာပိ န သဗ္ဗံ စက္ခု ပဿတိ၊ အထ ခေါ ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတမေဝ။ ယဿ ပန ဝိညာဏံ ပဿတီတိ မတံ၊ တဿာပိ န သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ပဿတိ၊ အထ ခေါ စက္ခုနိဿိတမေဝ၊ တဉ္စ အန္တရိတေ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ ယတ္ထ အာလောကဿ ကုဋ္ဋာဒီဟိ ဝိနိဗန္ဓော၊ ယတ္ထ ပန သော နတ္ထိ ဖလိကအဗ္ဘပဋလာဒိမှိ၊ တတ္ထ အန္တရိတေပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝ၊ တသ္မာ တံ အနုပ္ပန္နတ္တာ အန္တရိတံ န ပဿတိ။ ဣဒမေဝ စ သန္နိဋ္ဌာနံ၊ ယံ ခေါ စက္ခုဝိညာဏံ ပဿတီတိ။ တဉှိ ဒဿနကိစ္စံ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ။ တေန ဒွာရေန ကရဏဘူတေနာတိ အယမေတ္ထ အဘိသန္ဓိ။ အထ ဝါ နိဿိတကိရိယာ နိဿယဿ ပဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိ။ ဦကာသိရသမူပမန္တိ ဦကာသိရသမာနူပမံ၊ ဦကာသိရပ္ပမာဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဣဒဉ္စဿ ပတိဋ္ဌာနောကာသဝသေန ဝုတ္တံ၊ န ပန အတ္တနော ပမာဏဝသေန။ တဉှိ ပရမာဏုပရိယန္တေန ပမာဏေန အတိသုခုမမေဝါတိ။ ဦကာသိရပ္ပမာဏေ ပန ပဒေသေ ဣဒံ ပဝတ္တတိ။ န ကေဝလဉ္စ ဣဒမေဝ၊ သဗ္ဗာနိပိ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကရူပါနိ တတ္ထ ပဝတ္တန္တေဝ။ ဣဒဉ္စ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တန္တံ တံ ပဒေသံ ပူရေတွာ ဧဝ နိဗ္ဗတ္တတိ။ ဧကူနပဏ္ဏာသကလာပဝသေန စ သဟေဝ ပဝတ္တတိ၊ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကတ္တာ ရူပါနံ၊ ဧကေကဿ စ စိတ္တဿ တီသု တီသု ခဏေသု ကမ္မဇရူပါနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတ္တာ။

၆၅၇. သုဏာတီတိ သောတန္တိ ဧတ္ထ ကိံ သောတံ သုဏာတိ၊ ဥဒာဟု ဝိညာဏန္တိအာဒိနာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ။ တနုတမ္ဗလောမာစိတေတိ သသမ္ဘာရသောတဗိလဿ အန္တော သုခုမေဟိ တမ္ဗဝဏ္ဏလောမေဟိ သဉ္စိတေ။ အင်္ဂုလိဝေဓကသဏ္ဌာနေ ပဒေသေတိ အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာသဏ္ဌာနမံသယုတ္တေ ပဒေသေ။ ဝုတ္တပ္ပကာရာဟီတိ သန္ဓာရဏာဒိကိစ္စာဟိ။ အာယုနာ ပရိပါလိယမာနန္တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏာဒီဟိ ပရိဝါရိတန္တိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ တိဋ္ဌတီတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန တံ ပဒေသံ ပူရေတွာ တိဋ္ဌတိ။ သေသံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဃာယတီတိ ဂန္ဓောပါဒာနံ ကရောတိ။ သာယတီတိ ရသံ ဝိန္ဒတိ။ ဇီဝိတမဝှာယတီတိ ဧတ္ထ ရသဂ္ဂဟဏမူလကတ္တာ အဇ္ဈောဟရဏဿ ဇီဝိတနိမိတ္တံ အဇ္ဈောဟရဏရသော ဇီဝိတံ၊ တံ အဝှာယတိ တသ္မိံ နိန္နတာယ အဝှာယန္တမိဝ ဟောတိ။ ဥပ္ပလဒလဂ္ဂသဏ္ဌာနေ ပဒေသေတိ မဇ္ဈေ ဆိန္နဿ ဥပ္ပလဒလဿ အဂ္ဂဘာဂသဏ္ဌာနေ ပဒေသေ။ မလာနန္တိ ကိလေသာဒိမလာနဉ္စေဝ မလဝိသယာနဉ္စ သာသဝဓမ္မာနံ အနုတ္တရိယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တေသု ကာမရာဂနိဒာနကမ္မဇနိတေသု ကာမရာဂဿ စ ဝိသေသပစ္စယေသု ဃာနဇိဝှာကာယေသု ကာယဿ ဝိသေသတော သာသဝပစ္စယတ္တာ သောယေဝ တေသံ အာယောတိ ဝုစ္စတိ။ တေန ဟိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗသုခံ အဿာဒေန္တာ သတ္တာ မေထုနမ္ပိ သေဝန္တိ။ အထ ဝါ ကာယိန္ဒြိယဝတ္ထုကာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဗလဝကာမရာဂါဒိဟေတုဘာဝတော ဝိသေသတော မလာ၊ တေသမယံ အာယော ဟေတူတိ ကာယောတိ ဝုတ္တော။ ဣမသ္မိံ ကာယေတိ ဣမသ္မိံ သသမ္ဘာရကာယေ။ သောပိ ဟိ ကုစ္ဆိတာနံ ကေသာဒိမလာနံ အာယဘာဝတော ကာယောတိ ဝုစ္စတိ။ ယာဝတာ ဥပါဒိန္နကံ အတ္ထီတိ ဣမိနာ ကေသဂ္ဂနခဂ္ဂါဒီသု ကာယပသာဒဿ အဘာဝမာဟ။ ကပ္ပါသပဋလေ သ္နေဟော ဝိယာတိ ဣမိနာဿ နိရန္တရဘာဝံ။ ဣမေ စ ပန စက္ခါဒယော ရူပါဒိဂေါစရနိန္နတာယ ဝမ္မိကဥဒကအာကာသဂါမသိဝထိကာသင်္ခါတဂေါစရနိန္နတာယ အဟိသုံသုမာရပက္ခိကုက္ကုရသိဂါလာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ဝိသမဇ္ဈာသယတာယ ဟိ စက္ခု ဝမ္မိကစ္ဆိဒ္ဒာဘိရတသပ္ပေါ ဝိယ၊ ဗိလဇ္ဈာသယတာယ သောတံ ဥဒကဗိလာဘိရတသုံသုမာရော ဝိယ၊ အာကာသဇ္ဈာသယတာယ ဃာနံ အဇဋာကာသာဘိရတပက္ခိ ဝိယ၊ ဂါမဇ္ဈာသယတာယ ဇိဝှာ ဂါမာဘိရတကုက္ကုရော ဝိယ၊ ဥပါဒိန္နကဇ္ဈာသယတာယ ကာယော အာမကသုသာနာဘိရတသိဂါလော ဝိယာတိ။ ဝိသမဇ္ဈာသယတာယာတိ စက္ခုဿ ဝိသမဇ္ဈာသယံ ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တာ။ စက္ခုမတော ဝါ ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈာသယဝသေန စက္ခု ဝိသမဇ္ဈာသယံ။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။

ဒဋ္ဌု။ပေ.။ လက္ခဏန္တိ ဧတ္ထ ဒဋ္ဌုံ ကာမေတီတိ ဒဋ္ဌုကာမော တဿ ဘာဝေါ ဒဋ္ဌုကာမတာ၊ ရူပတဏှာယေတံ အဓိဝစနံ။ သာ ပန အနာဂတေ စက္ခါဒီသု အာဒီနဝပဋိစ္ဆာဒိကာဝိဇ္ဇာမူလပတ္ထနာသဘာဝါ ပါကဋာ အပါကဋာတိ ဒုဝိဓာ။ တတ္ထ ယာ အယံ ‘‘ဤဒိသံ ဤဒိသဉ္စ သုခုမတမဝိသယဂ္ဂဟဏသမတ္ထံ စက္ခု ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ကမ္မာယူဟနတော ပုဗ္ဗေ၊ ပစ္ဆာ ဝါ ဥပ္ပန္နာ ပါကဋာ။ ဣန္ဒြိယဝိသေသံ ပန အနာမသိတွာ အဝိသေသေန ပရိပုဏ္ဏာယတနဘဝသမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေတွာ၊ အပတ္ထေတွာ ဝါ တတ္ထ အဝိဂတတဏှာဝသေန ကမ္မံ ကရောန္တဿ အပ္ပဟီနဘာဝေန အနုသယိတာ အပိ ကမ္မသာမတ္ထိယဝိစိတ္တဟေတုဘူတာ အပါကဋာ။ သာ ဒုဝိဓာပိ နိဒာနံ ဥပနိဿယော ယဿ တံ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒာနံ၊ တဒေဝ ကမ္မံ၊ တံ သမုဋ္ဌာနမေတေသန္တိ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒာနကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ၊ ဧဝံဝိဓာနံ ဘူတာနံ ပသာဒော ဒဋ္ဌုကာမတာ။ပေ.။ ပသာဒော၊ တံ လက္ခဏမဿ၊ တထာ ဟုတွာ လက္ခီယတီတိ ဝါ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒာနကမ္မသမုဋ္ဌာနဘူတပသာဒလက္ခဏံ။

ဧတ္ထ စ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ ဒိန္နပဋိသန္ဓိကံ၊ အညံ ဝါ ကမ္မံ စက္ခါဒီနိ နိဗ္ဗတ္တေတိ။ ဩပပါတိကာနံ ပန ပဋိသန္ဓိက္ခဏေဝ ပရိပုဏ္ဏာယတနာနံ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ ပဋိသန္ဓိဇနကမေဝ ကမ္မံ ပရိပုဏ္ဏသကလမတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ကထံ ပန ဧကကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တမာနာနံ စက္ခါဒီနံ ဝိသေသောတိ? ကာရဏဿ ဘိန္နတ္တာ။ တံတံဘဝပတ္ထနာဘူတာ ဟိ တဏှာ တံတံဘဝပရိယာပန္နာယတနာဘိလာသတာယ သယံ ဝိစိတ္တရူပါ ဥပနိဿယဘာဝေန တံတံဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မဿပိ ဝိစိတ္တဘေဒတံ ဝိဒဟတိ။ ယတော တဒာဟိတဝိသေသံ တထာဝိဓသမတ္ထတာယောဂေန အနေကရူပါပန္နံ ဝိယ အနေကဝိသိဋ္ဌသဘာဝံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ န စေတ္ထ သမတ္ထတာသမတ္ထတာသဘာဝတော အညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ကာရဏဝိသေသေန အာဟိတဝိသေသဿ ဝိသိဋ္ဌဖလနိပ္ဖာဒနသမတ္ထတာဘာဝတော ဧကဿေဝ ကမ္မဿ သောဠသာဒိဝိပါကနိဗ္ဗတ္တနဟေတုဘာဝေန စ အယမတ္ထော သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗော။ လောကေပိ ဧကဿေဝ သာလိဗီဇဿ ပရိပုဏ္ဏာပရိပုဏ္ဏတဏ္ဍုလဖလနိဗ္ဗတ္တိဟေတုတာ ဒိဿတေဝ။ ကိံ ဝါ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယ၊ န စိန္တိတဗ္ဗမေဝေတံ။ ယတော ကမ္မဖလံ စက္ခါဒီနိ၊ ကမ္မဝိပါကော စ သဗ္ဗသော ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဉာဏဿ ဝိသယော၊ န အညေသံ အတက္ကာဝစရတ္တာ။ တေနေဝ ဘဂဝတာ ‘‘ကမ္မဝိပါကော အစိန္တေယျော၊ န စိန္တေတဗ္ဗော၊ ယော စိန္တေယျ၊ ဥမ္မာဒဿ ဝိဃာတဿ ဘာဂီ အဿာ’’တိအာဒီနဝံ (အ. နိ. ၄.၇၇) ဒဿေတွာ ပဋိက္ခိတ္တံ။

ရူပေသု အာဝိဉ္ဆနရသန္တိ အာဝိဉ္ဆနံ ပုဂ္ဂလဿ၊ အာဝဇ္ဇနာဒိဝိညာဏဿ ဝါ တန္နိန္နဘာဝပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘာဝေါ။ အာဓာရဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိ နိဿယပစ္စယဘာဝတော။ အာလောကာဒိသန္နိဿယေန ကဒာစိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနမ္ပိ ဟိ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ စက္ခုံ နိဿာယ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ။ ဧတ္ထာဟ – စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိသမယေ သမ္ဘဝန္တေသု မန္ဒာမန္ဒမဇ္ဈိမာယုကေသု ဧကူနပဏ္ဏာသစက္ခူသု ကတမံ စက္ခုဝိညာဏဿ အာဓာရဘာဝံ ပစ္စနုဘောတီတိ? ဝုစ္စတေ –

‘‘ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ဌာနပ္ပတ္တံ ပုရေဇာတံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ဒုတိယဘဝင်္ဂံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နံ ဌာနပ္ပတ္တံ ပုရေဇာတံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ တတိယဘဝင်္ဂံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဣမိနာ နယေန ယာဝတာယုကံ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၀၀) –

မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေန ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတံ စက္ခု ရူပေ ဃဋ္ဋိတွာ ဝိညာဏဿ နိဿယော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဒွီသု ဘဝင်္ဂစလနေသု ပုရိမဿ အနန္တရပစ္စယဘူတေန ဘဝင်္ဂစိတ္တေန သဟ ဥပ္ပန္နန္တိ အယမတ္ထော ဣဓ သီဟဠသံဝဏ္ဏနာယံ၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ သီဟဠသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ ဝုတ္တော။

တဠာကဂါမမူလဝါသိဒာဌာနာဂတ္ထေရေန ပန ‘‘အာဝဇ္ဇနေန၊ တဿ အနန္တရပစ္စယဘူတေန ဘဝင်္ဂေန ဝါ သဟ ဥပ္ပန္နံ စက္ခု’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ဒုဝုတ္တံ။ ဧဝဉှိ သတိ အညသ္မိံ ဃဋ္ဋိတေ အညံ စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ဧဝဉ္စ ဘဝင်္ဂစလနတော ဟေဋ္ဌာ တတိယစတုတ္ထေဟိ ယာဝ တေရသမစိတ္တေန သဟ ဥပ္ပန္နမ္ပိ နိဿယော ဟောတီတိ အာပဇ္ဇေယျ၊ န စေတံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တတိယစတုတ္ထစိတ္တတော ပဋ္ဌာယ ဥပ္ပန္နံ ကေသဉ္စိ ဝီထိစိတ္တာနံ ဒွာရဘာဝံ န ဂစ္ဆတိ နိရုဒ္ဓတ္တာ၊ မနောဒွာရဿ နိရုဒ္ဓဿေဝ ဒွာရဘာဝဿ ဒဿနတော။ ယဒိ သိယာ ‘‘ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ဝတ္ထုံ နိဿာယ ဒုတိယဘဝင်္ဂံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိဝစနတော ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတမေဝ နိဿယောတိ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ ဣဒမ္ပိ ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတံ နိဿယောတိ ယုဇ္ဇတီတိ၊ ဧဝံ သတိ ‘‘တဿ အနန္တရပစ္စယဘူတေန ဘဝင်္ဂေန ဝါ’’တိ ဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ၊ တေန ဟိ ‘‘စိတ္တက္ခဏဒွယာတီတမ္ပိ နိဿယော’’တိ ပဋိညာတံ သိယာ၊ တသ္မာ နာယံ ထေရဿ အဓိပ္ပါယောတိ ဒိဿတိ။ ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏာတိက္ကမော’’တိ စ အနတီတေကစိတ္တက္ခဏဿ ဒုဗ္ဗလတာယ ဧကစိတ္တက္ခဏာတိက္ကမေန တဿ ဗလဝဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုစ္စတိ၊ န ပန ဒွိတိစတုစိတ္တက္ခဏာတီတာနံ နိဿယဘာဝါဘာဝတော။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ‘‘သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနိ စုတိအာသန္နာနိ တဒုဒ္ဓံ ကမ္မဇရူပဿ အနုပ္ပတ္တိတော ဧကသ္မိံယေဝ ဟဒယဝတ္ထုသ္မိံ ဝတ္တန္တီ’’တိ၊ တသ္မာ တံ ထေရဿ မနောရထမေဝါတိ န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ။

သဟဇာတေသု ဗဟူသု ပသာဒေသု ကိံ ဧကော နိဿယော ဟောတိ၊ ဥဒာဟု သဗ္ဗေယေဝါတိ? နနု ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဧကမ္ပိ စက္ခု ဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ၊ ကတမံ ပန တန္တိ? ယံ တတ္ထ ဝိသဒံ ဟုတွာ ရူပါဘိဃဋ္ဋနာရဟံ။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသီဟဠသံဝဏ္ဏနာယံ ပန ‘‘သဗ္ဗေယေဝ နိဿယာ ဟောန္တီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ယဒိ ဧဝံ ‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’န္တိ ဧတ္ထ ‘ရူပေ စာ’တိ ဝစနံ ဝိယ ‘စက္ခူနီ’တိပိ ဗဟုဝစနံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ အနုယောဂံ ကတွာ တံဝိသောဓနတ္ထံ ‘သသမ္ဘာရစက္ခုဒွယနိဿိတံ ပသာဒဒွယံ နိဿာယ ဧကမေဝ ဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဂဏှေယျု’န္တိ ဣမံ ဝိပ္ပဋိပတ္တိံ နိရာကရောန္တေန ဘဂဝတာ ဗဟုဝစနမကတွာ ‘ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’တိအာဒီသု (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂) ဝိယ သာမညဝသေန ဧကဝစနံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန တဒေဝ သီဟဠသံဝဏ္ဏနာဝစနံ အနိစ္ဆန္တေန ‘‘ဧကမ္ပိ စက္ခု ဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟောတိ၊ ရူပံ ပန အနေကမေဝ ပစ္စယဘာဝဝိသေသတော’’တိ ဝုတ္တံ။ တထာ စေဝ အမှေဟိပိ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတန္တိ။ ယေသံ ဘူတာနမယံ ပသာဒော၊ တေယေဝ ဣမဿ အာသန္နကာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဋ္ဌု။ပေ.။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ။ သောတပသာဒာဒီနမ္ပိ လက္ခဏာဒိနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗော။

၆၅၈. ကေစီတိ မဟာသင်္ဃိယေသု ဧကစ္စေ။ စက္ခါဒီသု တေဇာဒိအဓိကတာ နာမ တန္နိဿယဘူတာနံ တဒဓိကတာယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေဇာဓိကာန’’န္တိအာဒိမာဟ။ တတ္ထ တေဇာဓိကာနန္တိ ပမာဏဝသေန စတုန္နံ ဓာတူနံ သမာနဘာဝေပိ ကိစ္စဝသေန တေဇောဓာတုအဓိကာနံ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။ အာကာသ ။ပေ.။ သေသကာတိ အာကာသာဓိကာနံ ဘူတာနံ ပသာဒော သောတံ၊ ဝါယုအဓိကာနံ ဃာနံ၊ တောယာဓိကာနံ ဇိဝှာ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗသင်္ခါတပထဝါဓိကာနံ ကာယောတိ အတ္ထော။

၆၅၉. ဧဝံ ပန ဝဒန္တာနံ ကိံ ဥတ္တရန္တိ အာဟ ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိ။ သုတ္တံ အာဟရထာတိ န တုမှာကံ ဝစနမတ္တေနေဝ အယမတ္ထော သက္ကာ သဒ္ဓါတုံ၊ တဿ ပန ပရိဒီပကံ သုတ္တမာဟရထ။ သုတ္တေ ဟိ အာဟဋေ တဿ နေယျတ္ထတံ နီတတ္ထတံ ဝိစာရေတွာ ယဒိ တဿ ဝသေန အယမတ္ထော ပညာယေထ၊ ဂဏှေယျာမ နန္တိ အဓိပ္ပါယော။ သုတ္တမေဝ။ပေ.။ ကိဉ္စိပီတိ ဣတော စိတော စ သုတ္တံ ဂဝေသမာနာပိ အဒ္ဓါ ဧကန္တေန ကိဉ္စိပိ ဧကဂါထာပဒမတ္တမ္ပိ တဒတ္ထပရိဒီပကံ သုတ္တံ န ဒက္ခိဿန္တေဝ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ တာဒိသဿေဝ သုတ္တန္တဿ အဘာဝတော။

၆၆၀. ကိဉ္စာပိ သုတ္တန္တဝသေန အယမတ္ထော န ဒိဿတိ၊ ယုတ္တိတော ပန ဒိဿတီတိ စေ၊ တမ္ပိ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝိသေသေ သတီ’’တိအာဒိ။ ဘူတာနဉှိ ဝိသေသေ သတိ ပသာဒော ကထံ ဘဝေ၊ နေဝ ဘဝေယျ၊ န စ ဘဝေယျ၊ ကိံ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘သမာနာနဉှိ ဘူတာနံ၊ ပသာဒော ပရိဒီပိတော’’တိ။ ယသ္မာ သမာနာနမေဝ ဘူတာနံ ပသာဒော ပေါရာဏေဟိ ပရိဒီပိတော၊ န ဝိသမာနာနံ။ ပထဝီဓာတုအဓိကကလာပဿ ဟိ ကက္ခဠတ္တာ၊ အာပေါဓာတုအဓိကကလာပဿ ဝိဿန္ဒနတော၊ တေဇောဓာတုအဓိကကလာပဿ ပရိဂ္ဂယှမာနတ္တာ၊ ဝါယောဓာတုအဓိကကလာပဿ စ ဝိဿရဏတော န တေသု ပသာဒော ပတိဋ္ဌာတုံ သက္ကောတိ၊ တသ္မာ တေသံ ကိစ္စတော သမာနာနံယေဝ ပသာဒော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ န ဝိသမာနာနန္တိ။

၆၆၁-၂. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ပသာဒာနံ ဝိသေသတာတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ပသာဒဝတ္ထုကာနံ ဘူတာနံ ဝိသေသေန န ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ဧတေသံ ပသာဒနိဿယဘူတာနံ ဣဒမူနံ၊ ဣဒမဓိကန္တိ ဧတံ ဝိသေသပရိကပ္ပနံ သဗ္ဗသော သဗ္ဗာကာရေန ပဟာယ ဉေယျာ ကမ္မဝိသေသေန ပသာဒာနံ ဝိသေသတာ။ ယထာ အဝိသေသေပိ ဘူတာနံ ရူပါနံ ရသာဒယော အညမညဝိသဒိသာ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ စက္ခါဒယောပိ ဘူတဝိသေသာဘာဝေပိ အညမညဝိသဒိသာ ဟောန္တိ။ သော ပနာယံ ဝိသိဋ္ဌဘာဝေါ ကမ္မဝိသေသေန ဝိညာတဗ္ဗော။ ဧကမ္ပိ ဟိ ကမ္မံ ပဉ္စာယတနိကတ္တဘာဝပတ္ထနာနိပ္ဖန္နံ စက္ခါဒိဝိသေသဟေတုတာယ အညမညဿ အသာဓာရဏဝိသိဋ္ဌံ သာမတ္ထိယဝိသေသတော။ န ဟိ ယေန ဝိသေသေန စက္ခုဿ ပစ္စယော၊ တေနေဝ သောတဿ ဟောတိ ဣန္ဒြိယန္တရဘာဝပ္ပတ္တိတော။ ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟဂ္ဂတာ စေတနာ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝစနတော ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံယေဝ ကဋတ္တာရူပါနံ ဧကာ စေတနာ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ။ နာနာစေတနာယ ဟိ တဒာ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိယံ သတိ ပရိတ္တေန စ မဟဂ္ဂတေန စ ကမ္မေန ကဋတ္တာရူပံ အာပဇ္ဇေယျ၊ န စေကာ ပဋိသန္ဓိ အနေကကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတီတိ သိဒ္ဓမေကေန ကမ္မေန အနေကိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ။ ‘‘န ဟိ ဘူတဝိသေသေန၊ ဟောတိ တေသံ ဝိသေသတာ’’တိ ဣဒံ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ။

၆၆၃. ဧဝံ ကမ္မဝိသေသတော ဝိသိဋ္ဌေသု စ ဧတေသု အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေပိ အယံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝမေတေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အပ္ပတ္တဂါဟကန္တိ အသမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကံ အတ္တနော နိဿယေန သဟ အနလ္လီယနနိဿယေ ဧဝ ရူပါဒိဝိသယေ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော။ ကေစိ ပန တမ္ပိ ‘‘သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ သာန္တရေ အဓိကေ စ ဝိသယေ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော။ ယဒိ ဟိ စက္ခုသောတာနိ သမ္ပတ္တဝိသယမေဝ ဂဏှန္တိ၊ စက္ခုပသာဒတော ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ဌိတေသု တာရကာဒီသု နိဿယဝသေန စ ပမာဏတော အဓိကေသု စန္ဒမဏ္ဍလာဒီသု ရူပါယတနေသု သောတပသာဒတော စ ဝိစ္ဆိန္နဒေသသမ္ဘူတေသု ဥဒရစမ္မသန္ဓိစမ္မာဒိအန္တရိတေသု ကုစ္ဆိသဒ္ဒသန္ဓိသဒ္ဒာဒီသု ပုထုလေသု စ သမုဒ္ဒသဒ္ဒာဒီသု သဒ္ဒာယတနေသု ဝိညာဏုပ္ပတ္တိ န သိယာ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကာနံ ကာယိန္ဒြိယာဒီနံ တထာ အဒဿနတော။

ဧတ္ထ စ ဝဒေယျ – အဓိဋ္ဌာနတော ဗဟိန္ဒြိယဿ ပဝတ္တိ ဟောတီတိ သမ္ပတ္တဝိသယမေဝ ယတ္တကံ ဝိသယံ၊ တတ္တကံ ဝိသယံ ဂဟဏာကာရံ ဖရိတွာ ဂဏှာတိ၊ တသ္မာ အသိဒ္ဓမေတံ ‘‘သာန္တရေ အဓိကေ စ ဝိသယေ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော’’တိ? တံ န၊ အဓိဋ္ဌာနတော ဗဟိ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိယာ ဧဝ အဘာဝါ။ အဓိဋ္ဌာနဒေသေ ဧဝ ဟိ ဣန္ဒြိယံ ပဝတ္တတိ တတ္ထ ကိစ္စာဒိပ္ပယောဂဒဿနတော။ သတိ စ ဧတဿ ဗဟိ ပဝတ္တိယံ အဓိဋ္ဌာနေ ပိဟိတေပိ ဝိသယဂ္ဂဟဏံ သိယာ၊ တသ္မာ အဓိဋ္ဌာနဒေသေ ဌိတာနံယေဝ စက္ခုသောတာနံ အသမ္ပတ္တဝိသယဿေဝ ဂဟဏတော နာသိဒ္ဓမေတံ ‘‘သာန္တရေ အဓိကေ စ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော’’တိ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘သဗ္ဗဂေါစရယောဂေပိ၊ ဒိဋ္ဌံ ရူပရဝေသု ယံ;

ဝိစ္ဆိန္နပုထုဝိညာဏံ၊ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟဗာဓက’’န္တိ။

တဿတ္ထော – သဗ္ဗေသံ စက္ခါဒီနံ ဂေါစရေန ရူပါဒိနာ ယောဂေ ဧကကာရိယသာဓကတ္တာ သမ္ဗန္ဓေ ဃဋ္ဋနေ ဝါ သမာနေ သတိ ရူပရဝေသု ရူပသဒ္ဒာယတနေသု ဝိသယဘူတေသု စက္ခါဒိတော ဒူရဘာဝေန စေဝ ကေနစိ အနန္တရိတဘာဝေန စ ဝိစ္ဆိန္နေသု ပမာဏတော ပုထုလေသု စ ဝိသယေသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ယံ ဝိညာဏံ၊ တံ စက္ခုသောတာနံ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟဿ သမ္ပတ္တဂ္ဂဟဏဿ ဗာဓကန္တိ။

အပိစ ယဒိ စက္ခု သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကံ သိယာ၊ အတ္တနော မဏ္ဍလေ ဌိတံ ဝဏ္ဏမ္ပိ ပဿေယျ။ တထာ အက္ခိပုဋေ အဉ္ဇနံ ပခုမမူလေ အက္ခိဝဏ္ဏံ ပခုမမူလေ ဃဋ္ဋိယမာနံ အဉ္ဇနသလာကမ္ပိ ပဿေယျ၊ န စ ပနေတံ ဒိဿတိ၊ တသ္မာ တန္နိဿယေ ဒေသေ ဌိတမေဝ ဝိသယံ ဂဏှာတိ။ သောတာယတနမ္ပိ ယဒိ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကံ အဘဝိဿ၊ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ သဒ္ဒာယတနံ သောတဝိညာဏဿ ကဒာစိပိ အာရမ္မဏပစ္စယော န သိယာ။ န ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ။ ပဋ္ဌာနေ စ ‘‘သဒ္ဒာယတနံ သောတဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂) အဝိသေသေနေဝ သဒ္ဒဿ သောတဝိညာဏာရမ္မဏဘာဝေါ ဝုတ္တော။ ကိဉ္စ ယဒိ သောတံ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကံ သိယာ၊ အတ္တနော ဝိသယပဒေသေယေဝ ဂဟေတဗ္ဗတော ဂန္ဓဿ ဝိယ သဒ္ဒဿာပိ ဒိသာဒေသဝဝတ္ထာနံ န သိယာ။ ဧဝဉ္စ သဒ္ဒာနုသာရေန ကဏ္ဍံ ပါတေန္တဿ သဒ္ဒဝေဓိနော အတ္တနော ကဏ္ဏဗိလေယေဝ သရပါတနံ သိယာ၊ တသ္မာ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော သဒ္ဒော၊ တတ္ထေဝ ဌိတော သောတပထေ အာပါထမာဂစ္ဆတိ။

ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဒူရေ ဌိတေဟိ ရဇကာဒိသဒ္ဒာ စိရေန သုယျန္တိ။ အသမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကတ္တေ ဟိ ဒူရာသန္နဒေသဝတ္တီနံ သမကမေဝ သဝနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? နယိဒမေဝံ ဒူရာသန္နာနံ ယထာပါကဋေ သဒ္ဒေ ဂဟဏဝိသေသတော။ ယထာ ဟိ ဒူရာသန္နာနံ ဝစနသဒ္ဒေ ယထာပါကဋေဝ ဂဟဏဝိသေသတော အက္ခရဝိသေသနံ ဂဟဏံ၊ အဂ္ဂဟဏဉ္စ ဟောတိ၊ ဧဝံ ရဇကာဒိသဒ္ဒေပိ အာသန္နဿ အာဒိတော ပဘုတိ ယာဝ အဝသာနာ ကမေန ပါကဋီဘူတေ၊ ဒူရဿ စ အဝသာနေ၊ မဇ္ဈေ ဝါ ပိဏ္ဍဝသေန ပဝတ္တိပါကဋီဘူတေ ယထာပါကဋံ နိစ္ဆယဂ္ဂါဟကာနံ သောတဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော ပဝတ္တာနံ မနောဒွာရိကဇဝနာနံ ဂဟဏဝိသေသတော လဟုကံ သုတော၊ စိရေန သုတောတိ အဘိမာနော ဟောတိ။ သောတဝိညာဏပ္ပဝတ္တိ ပန ဥဘယတ္ထ သမာနာ သဒ္ဒဿ ဥပ္ပန္နဒေသေ ဌိတဿ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေယေဝ သောတာပါထဂမနတော။ ယဒိ သဒ္ဒဿ ဘူတပရမ္ပရာယ သမန္တတော ပဝတ္တိ နတ္ထိ၊ ကထံ ပဋိဃောသုပ္ပတ္တီတိ? ဒူရေ ဌိတောပိ သဒ္ဒော အညတ္ထ ပဋိဃောသုပ္ပတ္တိယာ၊ ဘာဇနာဒိစလနဿ စ ပစ္စယော ဟောတိ အယောကန္တော ဝိယ အယောစလနဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

သေသံ။ပေ.။ ဂါဟကန္တိ ယံ ပန အဝသေသံ ဃာနဇိဝှာကာယသင်္ခါတံ ပသာဒတ္တယံ၊ တံ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကံ ဟောတိ နိဿယဝသေန စေဝ သယဉ္စ အတ္တနော နိဿယေ အလ္လီနေယေဝ ဝိသယေ ဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော။ ဂန္ဓရသာနံ နိဿယေသု ဃာနဇိဝှာနိဿယေဟိ သဟ အလ္လီနာယေဝ ဂန္ဓရသာ ဝိညာယန္တိ။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဉ္စ ဘူတတ္တယရူပံ ကာယနိဿယေန အလ္လီနမေဝ ဝိညာယတီတိ။

ဝဏ္ဏဝိကာရမာပဇ္ဇမာနန္တိ ဒောသာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အမနာပဝဏ္ဏဿ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ။ ဟဒယင်္ဂတဘာဝန္တိ စိတ္တဂတံ အဇ္ဈာသယံ။ ပကာသေတီတိ ရူပမိဝ ပကာသံ ကရောတိ၊ သဝိဂ္ဂဟမိဝ ဒဿေတီတိ အတ္ထော။ အနေကတ္ထတ္တာ ဟိ ဓာတူနံ ပကာသနတ္ထော ဧဝ ရူပ-သဒ္ဒော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တံ ပန ရူပန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ စက္ခုမှိ၊ စက္ခုဿ ဝါ ပဋိဟနနံ လက္ခဏမေတဿာတိ စက္ခုပဋိဟနနလက္ခဏံ။ ဧဝံ သောတပဋိဟနနလက္ခဏန္တိအာဒီသုပိ။ ပဋိဟနနဉ္စေတ္ထ ဝိသယဝိသယီနံ အညမညာဘိမုခဘာဝေါ ယောဂျဒေသာဝဋ္ဌာနံ ပဋိဃာတော ဝိယာတိ ကတွာ။ ယထာ ပဋိဃာတေ သတိ ဒုဗ္ဗလဿ စလနံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဝိသယာဘိမုခဘာဝေ သတိ ဝိသယိနော တံသမ္ဗန္ဓဿ စ ဝတ္ထုရူပဿ၊ တန္နိဿိတဿ စ ဘဝင်္ဂဿ စလနံ ဟောတိ။ သော ရူပဿ စက္ခုမှိ၊ စက္ခုဿ ဝါ ရူပေ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘ယမှိ စက္ခုမှိ အနိဒဿနမှိ သပ္ပဋိဃမှိ ရူပံ သနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ ပဋိဟညိ ဝါ၊ ယံ စက္ခု အနိဒဿနံ သပ္ပဋိဃံ ရူပမှိ သနိဒဿနမှိ သပ္ပဋိဃမှိ ပဋိဟညိ ဝါ’’တိ (ဓ. သ. ၅၉၇) စ အာဒိ။ ဝိသယဘာဝေါ အာရမ္မဏပစ္စယတာ။ ဂေါစရဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ အနညထာဘာဝေါ ဝိသယတာ၊ တဗ္ဗဟုလတာ ဂေါစရဘာဝေါတိ အယံ ဝိသယဂေါစရာနံ ဝိသေသော။ သဒ္ဒာယတီတိ ဥဒာဟရီယတိ၊ သကေဟိ ဝါ ပစ္စယေဟိ သောတဝိညေယျဘာဝံ ဥပနီယတီတိ အတ္ထော။ အတ္တာနံ ဂန္ဓယတီတိ သုဂန္ဓံ၊ ဒုဂ္ဂန္ဓန္တိ ဝါ အတ္တာနံ ပကာသေတိ။ တေနာဟ ‘‘သူစယတီ’’တိ။

၆၆၄. ဣတ္ထိယာ ဧဝ ဣန္ဒြိယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ။ ယထာ စက္ခါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ပုရိသဿပိ ဟောန္တိ၊ နယိဒံ တထာ။ ဣဒံ ပန နိယမေန ဣတ္ထိယာ ဧဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ဧဝံ ပုရိသိန္ဒြိယေပိ။ ဣတ္ထိယာ ဘာဝေါ၊ ဣတ္ထီတိ ဘဝတိ ဧတေန စိတ္တံ၊ အဘိဓာနံ ဝါတိ ဣတ္ထိဘာဝေါ။ ပဋိသန္ဓိသမုဋ္ဌိတောတိ ပဋိသန္ဓိယံယေဝ သမုဋ္ဌိတော၊ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သဟ ဧကက္ခဏေ သမုဋ္ဌိတော။ ဧတေန ဌပေတွာ လိင်္ဂပရိဝတ္တနံ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနိ ဝိယ ဣမဿ အပါတုဘာဝမာဟ။ ယဉ္စေတံ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီတိ ယံ ပနေတံ ဣန္ဒြိယဖလဘူတံ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ဣတ္ထိနိမိတ္တဣတ္ထိကုတ္တဣတ္ထာကပ္ပါနံ သင်္ဂဟော။ တတ္ထ ဝိသဒအဝိသဒဟတ္ထပါဒာဒိတာ သဏ္ဌာနံ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ။ ဣတ္ထီနဉှိ ဟတ္ထပါဒဂီဝါဥရအာဒိသဏ္ဌာနံ န ပုရိသာနံ ဝိယ ဟောတိ။ တထာ ဟိ တာသံ ဟေဋ္ဌိမကာယော ဝိသဒော၊ ဥပရိမကာယော အဝိသဒော၊ ဟတ္ထပါဒာ ခုဒ္ဒကာ၊ မုခံ ခုဒ္ဒကံ၊ ထနမံသာ အဝိသဒာ၊ တာ နိမ္မဿုဒာဌိကာ။ ကေသဗန္ဓဝတ္ထဂ္ဂဟဏဉ္စ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ။ ဒဟရကာလေပိ သုပ္ပကမုသလကာဒီဟိ ကီဠာ မကစိဝါကေန သုတ္တကန္တနန္တိ စ ဧဝမာဒိ ဣတ္ထိကုတ္တံ၊ ဣတ္ထိကိရိယာတိ အတ္ထော။ အဝိသဒဋ္ဌာနဂမနာဒိအာကာရော ဣတ္ထာကပ္ပေါ။ ပုရိသမ္ပိ ဟိ အဝိသဒံ ဒိသွာ မာတုဂါမော ဝိယ တိဋ္ဌတိ နိပဇ္ဇတိ နိသီဒတိ ခါဒတိ ဘုဉ္ဇတီတိ ဝဒန္တိ။ ဣဒံ ပန ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိပရိဒီပနံ အကုသလန္တိ ဝတွာ အညထာပိ ဝဏ္ဏေန္တိ အာစရိယာ။ ကထံ? ယောနိပဒေသော ဣတ္ထိလိင်္ဂံ၊ သရာဓိပ္ပါယာ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ၊ အဝိသဒဋ္ဌာနဂမနာဒယော ဣတ္ထိကုတ္တံ၊ ဣတ္ထိသဏ္ဌာနံ ဣတ္ထာကပ္ပေါတိ။ ဧတ္ထ စ အဓိပ္ပါယော နာမ ပုရိသသ္မိံ မေထုနတဏှာ။ သာ ဟိ တာသံ နိစ္စံ ဗလဝတရာ ပဝတ္တတိ၊ အတော သာပိ ဣတ္ထီတိ သဉ္ဇာနနဿ နိမိတ္တတာယ ‘‘ဣတ္ထိနိမိတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ ကိဉ္စာပိ ဣတ္ထီတိ သညာဏဿ နိမိတ္တတာယ ကုတ္တာကပ္ပါနမ္ပိ နိမိတ္တေယေဝ အန္တောဂဓတာ၊ တထာပိ တေသံ ဝိသုံ ဂဟဏတော သရာဓိပ္ပါယာ ဧဝ နိမိတ္တဘာဝေန အဓိပ္ပေတာ။

၆၆၅. ကိံ ပနေတံ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဝိယ ပဋိသန္ဓိသမုဋ္ဌိတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စေဝါ’’တိအာဒိ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ ယထာသကံ ကမ္မာဒိနာ ပစ္စယေန သမုဋ္ဌဟန္တိ၊ ယေဘုယျေန ပန ဣတ္ထိန္ဒြိယသဟိတေယေဝ သန္တာနေ တံတဒာကာရာ ဟုတွာ သမ္ဘဝန္တိ၊ ဣတရတ္ထ စ န ဘဝန္တီတိ တေသံ တဗ္ဘာဝဘာဝိတံ ဥပါဒာယ ‘‘ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စေဝ ဇာယန္တီ’’တိ ဝုတ္တာနိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝက္ခတိ ‘‘ဣတ္ထိ။ပေ.။ ကာရဏဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာန’’န္တိ။ ဤဒိသေနေဝ ကာရဏဘာဝသင်္ခါတေန အဓိပတိဘာဝေန တဿ ဣန္ဒြိယတာ ဝုတ္တာ ဣန္ဒြိယသဟိတေ သန္တာနေ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိအာကာရရူပပစ္စယာနံ အညထာ အနုပ္ပါဒနတော၊ န ပန ဣန္ဒြိယာဒိပစ္စယသမ္ဘဝတော။ တထာ ဟေတံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ ဧကကလာပဂတာနံ အာဟာရော ဝိယ ကလာပန္တရရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကမနုပါလကံ ဝါ န ဟောတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဇီဝိတိန္ဒြိယအာဟာရာနံ ဝိယ ဣမဿ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာ၊ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယတာ စ ပါဠိယံ န ဝုတ္တာ။ ယသ္မာ ပစ္စယန္တရာဓီနာနိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ၊ တသ္မာ ယတ္ထဿ အာဓိပစ္စံ၊ တံသဒိသေသု မတစိတ္တကတရူပေသုပိ တံသဏ္ဌာနတာ ဒိဿတိ။ ယသ္မာ ပနေတေ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ ဇာယန္တာပိ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ ပဋိသန္ဓိယံ န သမုဋ္ဌဟန္တိ၊ ပဝတ္တေယေဝ သမုဋ္ဌဟန္တိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တေ။ပေ.။ ပဋိသန္ဓိယ’’န္တိ။

၆၆၆-၇. သံသေဒဇဩပပါတိကာနံ ပန ကိဉ္စိ ဣတ္ထိန္ဒြိယေန သဟ ပဋိသန္ဓိယမေဝ နိဗ္ဗတ္တတိ။ န စာတိ စ-ကာရော ဝစနီယန္တရသမုစ္စယေ။ ‘‘ကိဉ္စာ’’တိ ဣမဿ အတ္ထေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ယသ္မာ လိင်္ဂါဒိအာကာရေသု ရူပေသု ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညေယျံ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒယော စက္ခုဝိညေယျာ ဟောန္တီ’’တိ။ ယသ္မာ ပန တတော အညာနိ ယထာယောဂံ သောတဝိညေယျာနိ စေဝ မနောဝိညေယျာနိ စ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘န ဝါ’’တိ။ ယထာဝုတ္တော ပပဉ္စော ပုရိသိန္ဒြိယေပိ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗောတိ အတိဒေသံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘ဧသေဝါ’’တိအာဒိ။ သေသေပီတိ ဧတ္တကေယေဝ ဝုတ္တေ ဣတော သေသေသု သဗ္ဗေသုပီတိ ကဒာစိ ကောစိ စိန္တေယျာတိ အာဟ ‘‘ပုရိသိန္ဒြိယေ’’တိ။ ပဌမကပ္ပါနန္တိ ပဌမကပ္ပိကနရာနံ။ တေသဉှိ အာဘဿရလောကတော စဝိတွာ ဣဓူပပန္နာနံ ဒီဃဿ ကာလဿ အစ္စယေန ဩဠာရိကံ အာဟာရံ အာဟရတံ မုတ္တကရီသေသု သဉ္ဇာတေသု တေသံ နိက္ခမနတ္ထာယ ဝဏမုခါနိ ဘိဇ္ဇန္တိ၊ ပုရိသဿ ပုရိသဘာဝေါ၊ ဣတ္ထိယာ စ ဣတ္ထိဘာဝေါ ပါတုရဟောသိ။ တထာ ဟိ ပုရိမတ္တဘာဝေသု ပဝတ္တဥပစာရဈာနာနုဘာဝေန ယာဝ သတ္တသန္တာနေ ကာမရာဂဝိက္ခမ္ဘနဝေဂေါ န ပဋိပဿမ္ဘတိ၊ န တာဝ ဗလဝကာမရာဂူပနိဿယာနိ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနိ ပါတုရဟေသုံ။ ယဒာ ပနဿ ဝိစ္ဆိန္နတာယ ဗလဝကာမရာဂေါ လဒ္ဓါဝသရော အဟောသိ၊ တဒာ တဒူပနိဿယာနိ တာနိ သတ္တာနံ သန္တာနေ သဉ္ဇာယန္တိ။

၆၆၈. ပရတောတိ ပဌမကပ္ပတော အပရဘာဂေ။ ပဝတ္တေ။ပေ.။ ပရိဝတ္တတီတိ ယထာ တံ သောရေယျကသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဝိယာတိ အဓိပ္ပါယော။ အပိ-သဒ္ဒေန ပဌမပါရာဇိကာယံ ဝိနီတဝတ္ထုပါဠိယံ အာဂတဘိက္ခုဿ၊ ဘိက္ခုနိယာ ဝိယ စ ပဋိသန္ဓိယံ သမုဋ္ဌိတဿပိ ပဝတ္တေ ပရိဝတ္တနံ ဒီပေတိ။ ယထာဟ –

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ပါတုဘူတံ ဟောတိ။ တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရိဿာ ဘိက္ခုနိယာ ပုရိသလိင်္ဂံ ပါတုဘူတံ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. ၆၉)။

ယဿ ပန ပဋိသန္ဓိယံ ဒွီသု ဧကမ္ပိ န သမုဋ္ဌိတံ၊ သော အဘာဝကော နာမ၊ တဿ ပဝတ္တိယမ္ပိ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ န ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၆၆၉. ကိံ ပနေတဿ ဥဘယဿပိ နိဗ္ဗတ္တိယာ၊ ဝိနာသနဿ စ ကာရဏံ၊ ယတော ဣဒံ သမုဋ္ဌာတိ၊ ပရိဝတ္တတီတိ စ ဝုစ္စတီတိ ဣမံ အနုယောဂံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘မဟတာ ပါပကမ္မေနာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ မဟတာတိ ပရဒာရိကကမ္မာဒိနာ မဟာဗလေန။ ပါပကမ္မေန ဥပနိဿယဘူတေန။ မဟတာ ကုသလေနေဝါတိ ဣဒံ သုဂတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ ဒုဂ္ဂတိယံ ပန ဥဘယမ္ပိ အကုသလကမ္မေနေဝ ဇာယတိ။

၆၇၀. ဣန္ဒြိယေ ဝိနဋ္ဌေ ဧကန္တေနေဝ လိင်္ဂမ္ပိ ဝိနဿတေဝါတိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထိလိင်္ဂံ ဝိနဿတီ’’တိ။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – ဣမေသု ဒွီသု ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥတ္တမံ၊ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဟီနံ၊ ပုရိသိန္ဒြိယဿ အန္တရဓာနံ မဟန္တေန အကုသလေန ကမ္မေန ဟောတိ၊ သမုဋ္ဌာနံ မဟန္တေန ကုသလကမ္မေန၊ ဣတ္ထိန္ဒြိယဿ အန္တရဓာနံ ဒုဗ္ဗလာကုသလေန၊ သမုဋ္ဌာနမ္ပိ ဒုဗ္ဗလကုသလေန၊ ဒုဂ္ဂတိယံ ပန ဥဘယဿာပိ အန္တရဓာနံ၊ သမုဋ္ဌာနဉ္စ အကုသလေနေဝ ဟောတီတိ။ ယဒိ သုဂတိယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယမ္ပိ ကုသလေနေဝ နိဗ္ဗတ္တတိ၊ ကထဉ္စရဟိ ‘‘ပရဒာရိကကမ္မံ ကတွာ နိရယေ ပစ္စိတွာ တေနေဝ ပါပကမ္မေန ပဉ္စသတက္ခတ္တုံ မနုဿလောကေ ဣတ္ထီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတီ’’တိအာဒိဝစနန္တိ? နာယံ ဝိရောဓော နိဿန္ဒဖလဝသေန ဝုတ္တတ္တာ။ တထာ ဟိ ပဋိသန္ဓိယံ တာဝ ပုရိသိန္ဒြိယနိဗ္ဗတ္တနာရဟမ္ပိ ကမ္မံ ကဒာစိ ပရဒာရိကာဒိနာ ဗလဝပါပကမ္မေန ပဋိဗာဟိတသာမတ္ထိယံ အဿ၊ တဒာ အတ္တနော ပုရိသိန္ဒြိယနိဗ္ဗတ္တနေ အသမတ္ထတာယ ဣတ္ထိန္ဒြိယမေဝ နိဗ္ဗတ္တေတိ။ ပဝတ္တိယံ ပန အတ္တနော ဗလဝဘာဝေန ဣတ္ထိန္ဒြိယူပနိဿယံ ပရဒာရိကမကုသလကမ္မံ ပဋိဗာဟိတွာ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယ ပုရိသိန္ဒြိယံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ ကဒာစိ လဒ္ဓသာမဂ္ဂိတာသဉ္ဇာတဗလဝိသေသေန ပရဒာရိကာဒိနာ ကမ္မေန ပဋိဗာဟိတသာမတ္ထိယံ ဘဝေယျ၊ တဒာ အတ္တနော ဒုဗ္ဗလတာယ ပုရိသိန္ဒြိယံ န နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ ဣတ္ထိန္ဒြိယမေဝ နိဗ္ဗတ္တေတိ။ ဧဝံ ပရဒာရိကာဒိကမ္မူပနိဿယေန ဣတ္ထိန္ဒြိယဿ နိဗ္ဗတ္တနတော တံ တေန နိဗ္ဗတ္တိတံ ကတွာ ဝုစ္စတိ။

၆၇၁-၂. ယဒာ ပန တံ ကမ္မံ ပုန သာမဂ္ဂိပဋိလာဘတော၊ ပရိက္ခီဏပါပကမ္မတာယ ဝါ ဗလဝပ္ပတ္တံ အဘဝိဿ၊ တဒာ ဒိန္နဝေဓံ ဝိယ ရုက္ခံ တဒပဂမေ အတ္တနော ဗလာနုရူပံ ပုရိသိန္ဒြိယံ နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပန အတ္တနော ကာရဏာဘာဝတော နုပ္ပဇ္ဇတိ။ ဥဘယဿ ပန နိဗ္ဗတ္တိယမ္ပိ ဝိသဒိသိန္ဒြိယနိဗ္ဗတ္တနတော ပုရေ သတ္တရသမစိတ္တဿ ဌိတိကာလမုပါဒာယ တံတံသမုဋ္ဌာပကကမ္မံ တံ တံ ဣန္ဒြိယံ န ဇနေတိ။ သတ္တရသမစိတ္တေန သဟ ဥပ္ပန္နံ ဝိသဒိသိန္ဒြိယုပ္ပတ္တိတော ပုရိမစိတ္တေန သဟ နိရုဇ္ဈတိ။ ယဒိ ဟိ သတ္တရသမစိတ္တုပ္ပါဒတော ပရမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ ဣတရံ နုပ္ပဇ္ဇတိ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဒွိန္နံ သဟုပ္ပတ္တိယာ အနိစ္ဆိတတ္တာ။ တေနေဝ ဟိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈) ဣမသ္မိံ ပဉှေ ‘‘နော’’တိ (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမက.၁၈၈) ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝက္ခတိ ‘‘ဥဘတောဗျဉ္ဇနဿာပီ’’တိအာဒိ။ ဧကသ္မိဉ္စ နိရုဒ္ဓေ တပ္ပဋိဗဒ္ဓါနိ လိင်္ဂါဒီနိ ကတိပယဒိဝသေဟိ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တေသု နိရုဒ္ဓေသု ဣတရာနိ အနုက္ကမေန ဇာယန္တီတိ အာစရိယာ။ ဣတ္ထိနိမိတ္တုပ္ပါဒကကမ္မတော၊ ပုရိသနိမိတ္တုပ္ပါဒကကမ္မတော ဝါတိ ဥဘတော ဒုဝိဓံ ဗျဉ္ဇနမဿာတိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနော။ တဿာပီတိ ယဿ ဒုဝိဓံ ဗျဉ္ဇနမတ္ထိ၊ တဿာပိ ဧကမေဝ ဣန္ဒြိယံ သိယာ၊ ကိံ ပန ဣတရဿာတိ ဒဿေတိ။

နနု စ ဒုဝိဓေ ဗျဉ္ဇနေ သတိ ဣန္ဒြိယဒွယေနာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ ဗျဉ္ဇနဉှိ တံ တံ ဣန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ ဇာယတီတိ? သစ္စံ ဇာယတိ၊ ဧတ္ထာပိ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ ဣတ္ထိနိမိတ္တမေဝ ယာဝဇီဝံ ပဝတ္တတိ၊ ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ ပုရိသနိမိတ္တမေဝ၊ ဣတရံ ပန န တဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယပုရိသိန္ဒြိယဟေတုတော ဇာယတိ။ တံ ပန ယေန ကာရဏေန ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိ အနုယောဂံ ကတွာ ‘‘န စာဘာဝေါ’’တိအာဒိနာ သောဓနံ တု ဝုတ္တံ။ ဧဝံ သန္တေတိ ဧကသ္မိံယေဝ ဣန္ဒြိယေ သတိ။ အဘာဝေါ စာတိ ယံ ပဋိစ္စ ဇာယတိ၊ တဿ အဘာဝတော ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနဿ ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနာဘာဝေါ၊ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနဿ ပုရိသဗျဉ္ဇနာဘာဝေါတိ အတ္ထော။ န စာဘာဝေါ သိယာတိ နေဝ ဒုတိယဗျဉ္ဇနဿ အဘာဝေါ သိယာ။ န တံ ဗျဉ္ဇနကာရဏန္တိ တံ ဣန္ဒြိယံ ဒုတိယဗျဉ္ဇနကာရဏံ န ဟောတိ။ ကသ္မာ? သဒာ အဘာဝတော။ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနဿ ဟိ ယဒာ ဣတ္ထိယာ ရာဂစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒာ ပုရိသဗျဉ္ဇနံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဂုဠှံ ဟောတိ၊ တထာ ဣတရဿ ဣတရံ။ ယဒိ စ တေသံ ဣန္ဒြိယံ ဒုတိယဗျဉ္ဇနကာရဏံ ဘဝေယျ၊ သဒာပိ ဗျဉ္ဇနဒွယံ တိဋ္ဌေယျ၊ န ပန တိဋ္ဌတိ၊ တသ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ ‘‘န တဿ တံ ဗျဉ္ဇနကာရဏ’’န္တိ။ ကိဉ္စရဟိ ကာရဏန္တိ စေ? အာဟ ‘‘တဿာ။ပေ.။ ကာရဏ’’န္တိ။ တတ္ထ ကမ္မသဟာယန္တိ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓဿ ဣန္ဒြိယနိဗ္ဗတ္တကကမ္မဿ သဟာယံ။ ရာဂစိတ္တန္တိ ဣတ္ထိယာ ပုရိသသ္မိံ၊ ပုရိသဿ ဣတ္ထိယံ ဝါ ဥပ္ပန္နံ မေထုနရာဂစိတ္တံ။ တသ္မိဉှိ ဥပ္ပန္နေ တံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓေ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတိ။ ယသ္မာ ပနိမဿ ဧကမေဝ ဣန္ဒြိယံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကော သယမ္ပိ ပရံ ဥဒ္ဒိဿ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ၊ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပရမ္ပိ ဂဏှာပေတိ။ သော ဟိ ဣတ္ထိန္ဒြိယဝန္တတာယ သယံ ဂဏှာတိ၊ ပရေသု ဥပက္ကမကရဏတော ပရံ ဂဏှာပေတိ။ ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကော ပရေသု ဥပက္ကမကရဏတော ပရံ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတိ၊ သယံ ပန ပုရိသိန္ဒြိယဝန္တတာယ ဂဗ္ဘံ န ဂဏှာတိ။

ယသ္မာ ဣတ္ထိန္ဒြိယေ သတိ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒယော ဟောန္တိ၊ တေသု စ သန္တေသု ဣတ္ထီတိ ပကာသော ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ တဿ ပကာသနကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဣတ္ထီတိ ပကာသနရသ’’န္တိ။ ဒုဝိဓမ္ပိ ပနေတံ ဣန္ဒြိယံ ကာယပသာဒော ဝိယ သကလသရီရဗျာပကမေဝ၊ န စဿ ကာယပသာဒေန သင်္ကရော လက္ခဏဘေဒတော၊ နိဿယဘေဒတော စ။

၆၇၃. သဟဇရူပပရိပါလနလက္ခဏန္တိ ယထာ အတ္တနာ သဟဇာတရူပါနိ တီသု ခဏေသု ပဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ အနုပါလနလက္ခဏံ။ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဧကန္တကမ္မဇတ္တာ သဟဇဂ္ဂဟဏေနေဝ အနုပါလေတဗ္ဗာနမ္ပိ ကမ္မဇဘာဝေါဝ သိဒ္ဓေါတိ ကမ္မဇဂ္ဂဟဏံ န ကတံ။ ယထာသကံ ခဏတ္တယမတ္တဋ္ဌာယီနမ္ပိ ကမ္မဇရူပါနံ ပဝတ္တိဟေတုဘာဝေနေဝ တံ အနုပါလကံ။ တေနာဟ ‘‘တေသံ ပဝတ္တနရသ’’န္တိ။ ပဝတ္တနဉ္စေတ္ထ ဝုတ္တနယေန တေသံ ယာပနံ ဌပနံ ဌိတိဟေတုကတာ။ န ဟိ ကမ္မဇာနံ ကမ္မမေဝ ဌိတိဟေတု ဘဝိတုံ သက္ကောတိ အာဟာရဇာဒီနံ အာဟာရာဒိ ဝိယ။ ကိံ ကာရဏံ? တင်္ခဏာဘာဝတော။ ကမ္မဉှိ နိရုဒ္ဓံ ရူပဿ ပစ္စယော ဟောတိ၊ တတော တံသမုဋ္ဌာနရူပါနိ မတပိတိကာ ဝိယ ပုတ္တာ စူဠပိတုအာဒိနိဿယေန အညနိဿယေနေဝ ပဝတ္တန္တိ၊ အညဉ္စ တေသံ ယာပနသမတ္ထံ နတ္ထိ အညတြ ဇီဝိတိန္ဒြိယေနာတိ တဒေဝ တေသံ ပဝတ္တနရသံ။ အာဟာရဇာဒယော ပန ဓရမာနကပိတိကာ ဝိယ ပုတ္တာ အညနိရပေက္ခါ သကသကပစ္စယဝသေနေဝ ပဝတ္တန္တိ။ အာဟာရာဒယော ဟိ အတ္တနော အတ္ထိက္ခဏေယေဝ ရူပါနိ သမုဋ္ဌာပေတွာ တေသံ ဌိတိပဝတ္တိယာဝ တိဋ္ဌန္တိ၊ တတော တံသမုဋ္ဌာနာနိ ဇီဝိတိန္ဒြိယနိရပေက္ခါနိ။ သေသာနိပိ တံတံပစ္စယဝသေနေဝ တိဋ္ဌန္တီတိ န အညံ ဌပနကာရဏံ ပစ္စာသီသန္တိ။ ကမ္မသမုဋ္ဌာနမ္ပိ စေတံ ဥပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယေဝ အနုပါလကံ။ ယာပေတဗ္ဗာနိ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနိ သဟဇာတဘူတာနိ ပဒဋ္ဌာနမေတဿာတိ ယာပေတဗ္ဗဘူတပဒဋ္ဌာနံ။

၆၇၄. မနောဝိညာဏဓာတူတိ ဌပေတွာ အရူပါဝစရဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတုံ အဝသေသာ မနောဝိညာဏဓာတု။ တေနာဟ ‘‘ပဉ္စဝေါကာရေ’’တိ။ ပဉ္စဝေါကာရေ မနောဓာတု၊ မနောဝိညာဏဓာတုယော စ ယံ ရူပံ နိဿာယ ပဝတ္တန္တိ၊ တံ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ ပဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပဉ္စဝေါကာရေတိ စ ဝိသေသနံ မနောဝိညာဏဓာတုဝသေန ကတံ၊ မနောဓာတု ပန စတုဝေါကာရဘဝေ နတ္ထေဝ။ ပါဠိယံ အနာဂတဿာပိ ဟဒယဝတ္ထုနော အာဂမတော၊ ယုတ္တိတော စ အတ္ထိဘာဝေါ ဝိညာတဗ္ဗော။ တတ္ထ အာဂမော တာဝ –

‘‘ယံ ရူပံ နိဿာယ မနောဓာတု စ မနောဝိညာဏဓာတု စ ပဝတ္တန္တိ၊ တံ ရူပံ မနောဓာတုယာ စ မနောဝိညာဏဓာတုယာ စ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ နိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၈) –

ဧဝမာဒိ ပဋ္ဌာနဝစနံ။ ယုတ္တိ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ – နိပ္ဖန္နဥပါဒာယရူပနိဿယံ ဓာတုဒွယံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတ္တာ။ ယံ ယဉှိ ရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိ၊ တံ တံ နိပ္ဖန္နဥပါဒာယရူပနိဿယံ ဒိဿတိ ယထာ စက္ခုဝိညာဏဓာတု။ တတ္ထ န တာဝ ရူပါယတနာဒီနံ၊ ဩဇာယ စ တန္နိဿယတာ ယုဇ္ဇတိ ဣန္ဒြိယပဋိဗဒ္ဓတော ဗဟိပိ တေသံ ပဝတ္တိဒဿနတော၊ နာပိ ဣတ္ထိန္ဒြိယပုရိသိန္ဒြိယာနံ တဒုဘယဝိရဟိတေ အဘာဝကသန္တာနေပိ ဓာတုဒွယဒဿနတော။ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿာပိ သဟဇပရိပါလနလက္ခဏကိစ္စန္တရံ ဝိဇ္ဇတီတိ န တန္နိဿယတာ ယုဇ္ဇတိ။ တဉှိ ကိစ္စန္တရေ ပသုတံ န ဣမာသံ နိဿယော ဘဝိတုံ သက္ကောတိ၊ တသ္မာ ပါရိသေသတော တေသံ နိဿယော ဟဒယဝတ္ထု နာမ အတ္ထီတိ ဝိညာတဗ္ဗံ။ ဟောတု တာဝ ဓာတုဒွယနိဿယော ဝတ္ထု၊ ဥပါဒာယရူပဉ္စ၊ တံ ပနေတံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနံ ပဋိနိယတကိစ္စံ ဟဒယပ္ပဒေသေ ဌိတမေကန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကထမေတံ ဝိညာယတီတိ? ဝုစ္စတေ – ဝတ္ထုရူပဘာဝတော ကမ္မသမုဋ္ဌာနံ စက္ခု ဝိယ။ ယဉှိ ဝိညာဏဿ ဝတ္ထုဘူတံ ရူပံ၊ တံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနံ ယထာ စက္ခုပသာဒော၊ တတော ဧဝ ပဋိနိယတကိစ္စံ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကတွာ သဗ္ဗံ စေတသာ သမန္နာဟရိတွာ ကိဉ္စိ စိန္တေန္တဿ ဟဒယပ္ပဒေသဿ ခိဇ္ဇနတော တတ္ထေဒံ တိဋ္ဌတီတိ ဝိညာယတိ။ ယထာဟု အာစရိယာ –

‘‘ကမ္မဇံ ဝတ္ထုဘာဝါ တံ၊ စက္ခုံဝ နိယတကြိယံ;

စိန္တာယ စ ဥရောခေဒာ၊ တတြ တိဋ္ဌန္တိ ဝိဇာနိယ’’န္တိ။

ယဒိ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ နိဿယဘူတံ ဟဒယဝတ္ထု နာမ အတ္ထိ၊ ကသ္မာ ပနေတံ ရူပကဏ္ဍေ န ဝုတ္တံ။ န ဟိ လဗ္ဘမာနဿ အဝစနေ ကာရဏံ အတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ ကာရဏန္တရသမ္ဘဝတော။ ကိံ ပန တံ ကာရဏံ? ဒေသနာဘေဒော။ ယထာ ဟိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဧကန္တတော စက္ခါဒိနိဿယာနိ၊ န ဧဝံ မနောဝိညာဏံ ဧကန္တေန ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေယေဝ တန္နိဿယတ္တာ၊ ဧကန္တေန နိဿိတဝသေနေဝ စ ဝတ္ထုဒေသနာ ပဝတ္တာ။ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝတ္ထု၊ အတ္ထိ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ န ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၅၈၄) စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ နိဿိတေဟိ ဝိသေသိတတ္တာ။ ယမ္ပိ ဧကန္တေန ဟဒယဝတ္ထုနိဿယံ တဿ ဝသေန ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ ဝတ္ထူ’’တိအာဒိနာ ဒုကာဒီသု ဝုစ္စမာနေသု န တဒနုဂုဏာ အာရမ္မဏဒုကာဒယော သမ္ဘဝန္တိ။ န ဟိ ‘‘အတ္ထိ ရူပံ မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏံ၊ အတ္ထိ ရူပံ န မနောဝိညာဏဿ အာရမ္မဏ’’န္တိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဝတ္ထာရမ္မဏဒုကာ ဘိန္နဂတိကာ သိယုံ၊ န ဧကရသာ ဒေသနာ ဘဝေယျ၊ ဧကရသဉ္စ ဒေသနံ ဒေသေတုံ တတ္ထ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယော၊ တသ္မာ တတ္ထ ဟဒယဝတ္ထု န ဝုတ္တံ၊ န အလဗ္ဘမာနတ္တာ။ ဧသာ ဟိ ဘဂဝတော ပကတိ၊ ယံ ဧကရသေနေဝ ဒေသနံ ဒေသေတုံ လဗ္ဘမာနဿာပိ ကဿစိ အဂ္ဂဟဏံ။ တထာ ဟိ နိက္ခေပကဏ္ဍေပိ စိတ္တုပ္ပါဒဝိဘာဂေန အဝုစ္စမာနတ္တာ အဝိတက္ကာဝိစာရပဒဝိသဇ္ဇနေ ဝိတက္ကော ဝိစာရော စာတိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တပဒဝိသဇ္ဇနေ လဗ္ဘမာနောပိ ဝိတက္ကော န ဥဒ္ဓဋော၊ အညထာ ‘‘ဝိတက္ကော စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ။ နိဿယဘာဝတော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝဟန္တံ ဝိယ ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ ဥဗ္ဗာဟနပစ္စုပဋ္ဌာနံ။

၆၇၅. စတူသု အာဟာရေသု ဣဓ ရူပါဓိကာရတော ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အာဟာရတာတိ ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိ။ တတ္ထ ကဗဠံ ကရီယတီတိ ကဗဠီကာရော။ အာဟရီယတီတိ အာဟာရော၊ ကဗဠံ ကတွာ အဇ္ဈောဟရီယတီတိ အတ္ထော။ ဣဒဉ္စ သဝတ္ထုကံ ကတွာ အာဟာရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ။ ကဗဠီကာရာဟာရဿ ပန ဩဇာ ဣဓ အာဟာရော နာမ။ တေနာဟ ‘‘ယာယ ဩဇာယာ’’တိအာဒိ။ သော စ ရူပါဟရဏသဘာဝေါ ဥပတ္ထမ္ဘနဗလကရော အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရီရသာဟရဏဘူတော ဘူတနိဿိတော ဧကော ဝိသေသော။ ဗာဟိရာဟာရပစ္စယံ ပဋိလဘိတွာ ဧဝ အဇ္ဈတ္တိကာဟာရော ရူပံ ဥပ္ပါဒေတီတိ အယံ အဇ္ဈတ္တိကာဟာရဿ ဥပနိဿယဘာဝေနာပိ ရူပံ အာဟရတီတိ အာဟ ‘‘ဩဇဋ္ဌမကံ ရူပံ အာဟရတီ’’တိ။ ဩဇာ အဋ္ဌမီ ယဿ တံ ဩဇဋ္ဌမကံ။ ယာယ ဩဇာယာတိ အတ္တနော ဥဒယာနန္တရံ ရူပဇနနတော ဩဇာသင်္ခါတာယ ဩဒနကုမ္မာသာဒိဝတ္ထုဂတာယ ယာယ ဖရဏဩဇာယ။ ယတ္ထ ယတ္ထာတိ ယမှိ ယမှိ ဇနပဒေ၊ နဂရာဒီသု စ။ ‘‘ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိ ပဝုစ္စတိ တဗ္ဗတ္ထုကတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။

၆၇၆. ကိံ ပန ဝတ္ထုနော ကိစ္စံ၊ ကိံ ဩဇာယာတိ စေ? ပရိဿယဟရဏံ ဝတ္ထုဿ ကိစ္စံ၊ ပါလနံ ဩဇာယာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အန္နပါနာဒိက’’န္တိအာဒိ။ အဂ္ဂိံ ဟရတိ ကမ္မဇန္တိ ကမ္မဇတေဇံ ဂဏှာတိ။ အန္တောကုစ္ဆိယဉှိ ဩဒနာဒိဝတ္ထုသ္မိံ အသတိ ကမ္မဇတေဇော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥဒရပဋလသင်္ခါတမုပါဒိန္နရူပံ ဂဏှာတိ၊ ‘‘ဆာတောမှိ၊ အာဟာရံ မေ ဒေထာ’’တိ ဝဒာပေတိ၊ ဘုတ္တကာလေ ဥဒရပဋလံ မုဉ္စိတွာ အနုပါဒိန္နကဝတ္ထုံ ဂဏှာတိ၊ အထ သတ္တော ဧကဂ္ဂေါ ဟောတိ။ ယထာ ဟိ ဆာယာရက္ခသော ဆာယာပဝိဋ္ဌံ ဒိသွာ ဂဟေတွာ ဒေဝသင်္ခလိကာယ ဗန္ဓိတွာ အတ္တနော ဘဝနေ မောဒန္တော ဆာတကာလေ အာဂန္တွာ သီသေ ဒံသတိ၊ သော ဒဋ္ဌတ္တာ ဝိရဝတိ၊ တံ ဝိရဝံ သုတွာ သစေ အညေပိ မနုဿာ အာဂစ္ဆန္တိ၊ သော အာဂတာဂတေ ဂဟေတွာ ခါဒိတွာ သကဘဝနေ မောဒတိ၊ ဧဝံ ယံ ယံ အန္နပါနာဒိကံ ဝတ္ထု၊ တံ တံ ကမ္မဇတေဇော ဂဟေတွာ ဇီရာပေတွာ ပုန ဥဒရပဋလံ ဂဏှာတိ၊ တသ္မာ အန္နပါနာဒိကံ ဝတ္ထု အတ္တနော ဥဒရပဋလံ ပဝိဋ္ဌကာလေ ဥပါဒိန္နကာယံ ဂဟေတွာ ဌိတံ တတော မောစေတွာ အတ္တာနံ ဂဏှာပနဝသေန တံ အတ္တနော သန္တိကံ ဟရတိ။ ကေဝလန္တိ ဩဇာဝိယုတ္တံ ဝတ္ထု ဇီဝိတံ ကမ္မဇဘူတံ တံ ပါလေတုံ န သက္ကောတိ။

၆၇၇. ဩဇာ။ပေ.။ ပါစကန္တိ ဩဇာ ဇီဝိတံ ပါလေတုံ သက္ကောတိ၊ ကမ္မဇံ တေဇံ ဟရိတုံ န သက္ကောတိ အာမာသယဿ အပုဏ္ဏတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ဥပတ္ထမ္ဘနပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ ဩဇဋ္ဌမကရူပဟရဏဝသေနေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဥပတ္ထမ္ဘနဝသေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ။ ကာယေနာတိ ရူပကာယေန။ အတ္တနော ဘာဝန္တိ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ။ ဝိညာပေန္တာနန္တိ ပရေသံ သညာပေန္တာနံ။ ကာယဂ္ဂဟဏာနုသာရေနာတိ ဖန္ဒမာနကာယဂတဝဏ္ဏဿ ဂဟဏဘူတာနံ စက္ခုဒွာရိကဇဝနာနန္တရပ္ပဝတ္တာနံ နိစ္ဆယဂ္ဂဟဏသင်္ခါတာနံ မနောဒွာရိကဇဝနာနံ အနုဿရဏေန တေသံ အနန္တရန္တိ အတ္ထော။ ပဉ္စဒွာရေ ဟိ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ယထာပစ္စယံ ကုသလာကုသလဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏေ မနောဒွာရိကဇဝနံ တဒေဝါရမ္မဏံ ကတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ၊ ပုန တသ္မိံယေဝ ဒွာရေ ဝိသယံ ဝဝတ္ထာပေတွာ ဇဝနံ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ၊ တသ္မာ စက္ခုဒွာရိကဇဝနာနန္တရပ္ပဝတ္တာနံ ဒွိန္နံ ဇဝနဝါရာနမနန္တရံ တတိယဝါရေ ပဝတ္တာယ မနောဒွာရဇဝနဝီထိယာ ဧဝ ဂဟိတာယ ဧတာယ ကရဏဘူတာယ စတုတ္ထဝါရေ မနောဒွာရေ ဇဝနေနေဝ ဘာဝေါ ဝိညာယတိ။ ဧတေန ဝိညတ္တိ-သဒ္ဒဿ ကရဏသာဓနတာ ဝုတ္တာ။ သယံ ဝါတိအာဒိနာ ပန ကမ္မသာဓနတ္တမာဟ။

ဧဝံ ဝိညတ္တိ-သဒ္ဒဿ ကာရကဒွယေ သမ္ဘဝံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ကာယ-သဒ္ဒေန သဟ ကမ္မဓာရယသမာသံ ဒဿေတုံ၊ ‘‘ကာယော’’တိ ဝေါဟာရဿ ဝိညတ္တိယမ္ပိ စ ပဝတ္တိံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယေန သံဝရော’’တိအာဒိသုတ္တမာဟ။ ကာယဝိပ္ဖန္ဒနေန အဓိပ္ပါယဝိညာပနဟေတုတ္တာတိ ဝိပ္ဖန္ဒမာနကာယေန ကရဏဘူတေန အဓိပ္ပါယဝိညာပနဟေတုဘာဝတော ကာယေန ဝိညတ္တီတိပိ ကာယဝိညတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော။ အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ဝိညတ္တိယာ ကာယဝိပ္ဖန္ဒနဿ ဟေတုဘာဝတော တံဟေတုကံ ကာယဝိပ္ဖန္ဒနသင်္ခါတံ ကာယံ ဂဟေတွာ အဓိပ္ပါယဇာနနတော ဝိညတ္တိ အဓိပ္ပါယဝိညာပနဿ ကာရဏဘာဝေန ဂယှတီတိ ကာယေန အဓိပ္ပါယံ ဝိညာပေတီတိ။ တထာ ကာယဝိပ္ဖန္ဒနံ ဂဟေတွာ တဿ ကာရဏမေတ္ထ အတ္ထီတိ ဝိညတ္တိယာ ဂယှမာနတ္တာ သယဉ္စ ကာယေန ဝိညာယတိ၊ တသ္မာ ကာယေန ဝိညတ္တီတိပိ ကာယဝိညတ္တီတိ။

၆၇၈. စိတ္တဇာနိလဓာတုယာတိ အဘိက္ကမာဒိပဝတ္တကစိတ္တသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုယာ။ အာကာရဝိကာရတာတိ အာကာရဘူတော ဝိကာရော။ ကဿ ပန သာ အာကာရဝိကာရတာတိ? သာမတ္ထိယတော ဝါယောဓာတုအဓိကာနံ စိတ္တဇမဟာဘူတာနံ။ ကိံ တံ သာမတ္ထိယံ? စလနဟေတုတာ၊ စိတ္တဇတာ၊ ဥပါဒာယရူပတာ စ။ အထ ဝါ စိတ္တဇာနိလဓာတုယာ ဧကာ အာကာရဝိကာရတာတိ သမ္ဗန္ဓော။ န ကေဝလဉှိ သာမိဝစနံ စလနသမ္ဗန္ဓာပေက္ခါယ ဧဝ၊ အထ ခေါ အာကာရဝိကာရသမ္ဗန္ဓာပေက္ခါယပီတိ။

ယဒိ ဧဝံ၊ ကထံ ဝိညတ္တိယာ ဥပါဒာယရူပတ္တံ။ ‘‘စိတ္တဇာနိလဓာတုယာ’’တိ ဟိ ဝစနေန ဝါယောဓာတုယာဝ အာကာရဝိကာရတာ ဝိညတ္တိ အာပဇ္ဇတိ၊ န စ ဧကဘူတနိဿိတံ ဥပါဒာယရူပံ နာမ အတ္ထိ ‘‘စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒာယရူပ’’န္တိ (ဓ. သ. ၅၈၄) ဝစနတောတိ? နာယံ ဒောသော၊ စတုန္နံ ဝိကာရတာ စတူသု ဧကဿပိ ဟောတိ စတုသာဓာရဏဓနံ ဝိယ။ အနိလဓာတုအဓိကကလာပေါ ဝါ ဣဓ ‘‘အနိလဓာတူ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တဒဓိကေ တံဝေါဟာရတော ယထာ သမ္ဘာရဓာတုယာ အဓိကဘာဝေန ပထဝီဝေါဟာရော၊ တသ္မာ ဝါယောဓာတုအဓိကာနံ စိတ္တဇမဟာဘူတာနံ ဧကာ အာကာရဝိကာရတာ ကာယဝိညတ္တီတိ န ကောစိ ဝိရောဓော။ အဓိကတာ စဿာ သာမတ္ထိယတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ န ပမာဏတော။ ဣတရထာ ဟိ တေသံ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိတာ န ယုဇ္ဇေယျ။ အဓိကတာ ဟိ အတ္တနော အဓိကဝသေန ဣတရေဟိ ဝိနိဗ္ဘောဂပ္ပဝတ္တိတော ဟောတိ။ သာမတ္ထိယာဓိကဉ္စ ကာရဏာနုကာရိတာယ။ ကာရဏဉှိ အဘိက္ကမာဒိပဝတ္တကံ စိတ္တံ၊ တံ စလနာဓိပ္ပါယသဘာဝံ တတော သမုဋ္ဌိတေ ကလာပေ အနုကရောန္တေ ဝါယောဓာတုယာ ဧဝ အဓိကတ္တံ ယုတ္တန္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘ဝါယောဓာတုယာ ဧဝ အာကာရဝိကာရတာ’’တိ ဂဏှန္တိ၊ တေသံ မတေန ဥပါဒာရူပတ္တံ ဒုရူပပန္နံ။ န ဟိ ဧကဿ ဝိကာရော စတုန္နံ ဥပါဒာရူပန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ။

ကီဒိသီ ပနာယံ ဝိကာရတာတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတဿ ရူပဿ စလနေ ဟေတူ’’တိ။ တတ္ထ သဟဇာတဿာတိ အတ္တနာ သဟဇာတဿ။ ယသ္မာ ဥတုစိတ္တာဟာရဇာနံ စလနံ စိတ္တဇရူပသမ္ဗန္ဓေနေဝ ဟောတိ၊ နဒီသောတစလနေန တတ္ထ ပက္ခိတ္တသုက္ခဂေါမယပိဏ္ဍာဒီနံ ဝိယ။ ဝိညတ္တိဝသေန ပန စိတ္တဇာနမေဝ စလနံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတဿာ’’တိ။ ရူပဿာတိ ရူပကာယဿ။ စလနေတိ သန္ထမ္ဘနသန္ဓာရဏစလနသင်္ခါတေ စလိတဘာဝေ။ သန္ထမ္ဘနာဒိကမ္ပိ ဟိ စလနာဘိမုခတာယ စလနန္တိ ယုဇ္ဇတိ။ ဟေတူတိ ဟေတုဘူတာ သဟကာရီကာရဏဘူတာ။ ဧတ္တာဝတာ စ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ကာယဝိညတ္တိ နာမ နေဝ ဖန္ဒမာနရူပကာယော၊ န စ ဖန္ဒမာနာ ဝါယောဓာတု၊ အထ ခေါ မဟန္တံ ပါသာဏံ ဥက္ခိပန္တဿ သဗ္ဗထာမေန ဂဟဏကာလေ သရီရဿ ဥဿာဟနဝိကာရော ဝိယ ရူပကာယဿ ပရိပ္ဖန္ဒနပစ္စယဘာဝေန လဗ္ဘမာနော ဧကော အာကာရဝိကာရော ကာယဝိညတ္တိ နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

နနု စ ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏာဒိဝိနိမုတ္တော ကောစိ ဝိကာရော အတ္ထိ၊ တဿ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ဂဟဏံ ဟောတီတိ ကထမေတံ ဝိညာယတီတိ? အဓိပ္ပါယဂ္ဂဟဏတော။ န ဟိ ဝိညတ္တိဝိကာရရဟိတေသု ရုက္ခစလနာဒီသု အဓိပ္ပါယဂ္ဂဟဏံ ဒိဋ္ဌံ၊ ဟတ္ထစလနာဒီသု ပန ဒိဋ္ဌံ၊ တသ္မာ ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏာဒိဝိနိမုတ္တော ကောစိ ဝိကာရော အတ္ထိ အဓိပ္ပါယဿ ဝိညာပကောတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ ဧကန္တေန။ ဉာပကော စ ဟေတု သယံ ဂဟိတောယေဝ အတ္တနော ဉာပေတဗ္ဗမတ္ထံ ဉာပေတိ၊ န ဝိဇ္ဇမာနမတ္တေနာတိ။ ဉာပေတဗ္ဗဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ဝိကာရဂ္ဂဟဏမ္ပိ အနုမာနတော သိဒ္ဓံ။ တထာ ဟိ ဝဒန္တိ –

‘‘ဝိသယတ္တမနာပန္နာ၊

သဒ္ဒာ နေဝတ္ထဗောဓကာ;

န သတ္တာမတ္တတော အတ္ထေ၊

တေ အညာတာ ပကာသကာ’’တိ။

ယဒိ ဝိကာရဂ္ဂဟဏမေဝ ကာရဏမဓိပ္ပါယဂ္ဂဟဏဿ၊ ကသ္မာ အဂ္ဂဟိတသင်္ကေတာနံ အဓိပ္ပါယဂ္ဂဟဏံ န ဟောတီတိ? န ကေဝလံ ဝိကာရဂ္ဂဟဏမေဝ အဓိပ္ပါယဿ ဂဟဏဿ ကာရဏံ၊ အထ ခေါ ပုရိမသိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏဉ္စ ဣမဿ ဥပနိဿယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယထာ ဟိ အရညေ ဥဒကတိတ္ထေ ဥဿာပေတွာ ဌပိတဂေါသီသာဒီနိ ဥဒကနိမိတ္တာနိ ဒိသွာ တဒနန္တရပ္ပဝတ္တာယ အဝိညာယမာနန္တရာယ မနောဒွာရဇဝနဝီထိယာ ဂေါသီသာဒီနံ ဥဒကသဟစာရီပကာရသညာဏာကာရံ ဂဟေတွာ ‘‘ဥဒကမေတ္ထ အတ္ထီ’’တိ ဇာနနံ၊ ဧဝံ ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏံ ဂဟေတွာ တဒနန္တပ္ပဝတ္တာယ အဝိညာယမာနန္တရာယ မနောဒွာရဝီထိယာ ပုရိမဂ္ဂဟိတသမ္ဗန္ဓူပနိဿယသဟိတာယ သာဓိပ္ပါယဝိကာရဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ။

၆၈၁-၂. သဟဇရူပစလနဿ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာယ ဝါယောဓာတုယာ ဟေတုဘာဝေါ ယုတ္တော၊ ကိံ သဗ္ဗာ ဧဝ ဝါယောဓာတု သဟဇရူပံ စာလေတီတိ ဣမံ စောဒနံ သောဓေတုံ ‘‘လဘိတွာ ပနုပတ္ထမ္ဘ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥပတ္ထမ္ဘေတီတိ ဥပတ္ထမ္ဘံ၊ ဥပတ္ထမ္ဘကပစ္စယန္တိ အတ္ထော။ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိယန္တိ မနောဒွာရိကဇဝနဝီထိံ သန္ဓာယာဟ ပဉ္စဒွာရိကဝီထိယာ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တာဘာဝတော။ ဟေဋ္ဌာဟိ ဆဟိ စ စိတ္တေဟီတိ သတ္တသု ဇဝနေသု ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဆဟိ ဇဝနေဟိ သမုဋ္ဌိတံ ဝါယောဓာတုံ ဥပတ္ထမ္ဘံ လဘိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကေစိ ပန ပေါတ္ထကေသု ‘‘ဝါယောဓာတုသမုဋ္ဌိတ’’န္တိ ပါဌံ ဒိသွာ ဥပတ္ထမ္ဘန္တိ ဘာဝသာဓနဝသေန ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဆဟိ စိတ္တေဟိ ဥပ္ပန္နဝါယောဓာတုသမုဋ္ဌိတံ ဥပတ္ထမ္ဘံ လဘိတွာတိ ယောဇေန္တိ။ ဝိညတ္တိသဟိတတ္တနာတိ သယံ ဝိညတ္တိသဟိတာ အတ္တနာ သဟဇာတံ စိတ္တဇရူပံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စလယတိ၊ န ဣတရာတိ အတ္ထော။

အယံ ပနေတ္ထာဓိပ္ပါယော – ယထာ နာမ သတ္တဟိ ယုဂေဟိ အာကဍ္ဎိတဗ္ဗသကဋေ သတ္တမယုဂယုတ္တာ ဧဝ ဂေါဏာ ဟေဋ္ဌာ ဆသု ယုဂေသု ယုတ္တဂေါဏေဟိ လဒ္ဓုပတ္ထမ္ဘာ သကဋံ စာလေန္တိ၊ ပဌမယုဂါဒိယုတ္တာ ပန သန္ထမ္ဘနသန္ဓာရဏမတ္တမေဝ သာဓေန္တာ တေသံ ဥပတ္ထမ္ဘကာ ဟောန္တိ၊ ဧဝမေဝံ သတ္တမဇဝနသမုဋ္ဌိတာ ဝါယောဓာတု ဟေဋ္ဌာ ဆဟိ ဇဝနေဟိ သမုဋ္ဌိတဝါယောဓာတုတော လဒ္ဓုပတ္ထမ္ဘာ စိတ္တဇရူပံ စာလေတိ။ ပဌမဇဝနာဒိသမုဋ္ဌိတာ ပန သန္ထမ္ဘနသန္ဓာရဏမတ္တံ သာဓေန္တာ တဿ ဥပတ္ထမ္ဘကာ ဟောန္တိ၊ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိယေဝ စေတ္ထ စလနံ ဥပ္ပန္နဒေသတော ကေသဂ္ဂမတ္တမ္ပိ ဓမ္မာနံ စလနာဘာဝတော၊ ဣတရထာ ဓမ္မာနံ အဗျာပါရတာ၊ ခဏိကတာ စ န သိယာ။ ကထံ ပနဿ သဟဇရူပါနံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိယာ ဟေတုဘာဝေါတိ? ယထာ အတ္တနာ သဟဇရူပါနိ ဟေဋ္ဌိမဇဝနာဒိသမုဋ္ဌိတရူပေဟိ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနတော အညတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဧဝံ တေဟိ သဟ တတ္ထ ဥပ္ပတ္တိယေဝဿ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အထ ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ဝိညတ္တိဂ္ဂဟဏဿ ဝုတ္တတ္တာ ဝိညတ္တိသဟိတာတိ သတ္တမဇဝနသမုဋ္ဌိတာယ ဧဝ စ ဝိသေသိတတ္တာ စလနာကာရသဟိတာယေဝ ဝါယောဓာတု ဝိကာရသဟိတာတိ? နယိဒမေဝံ ဒေသန္တရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေန စလယိတုမသက္ကောန္တိယောပိ သန္ထမ္ဘနသန္ဓာရဏမတ္တကရဏေန ပဌမဇဝနာဒိသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုယောပိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတာ ဧဝ။ ယေန ဒိသာဘာဂေန ဂန္တွာ အဘိက္ကမာဒီနိ ပဝတ္တေတုကာမော တဒဘိမုခဘာဝဝိကာရသမ္ဘဝတော။ အဓိပ္ပါယသဟဘာဝိနဉှိ ဝိကာရံ ဝိညတ္တိမာစိက္ခန္တိ။ တေနေဝ ဟိ ဘဂဝတာ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ကာယဝိညတ္တိ? ယာ ကုသလစိတ္တဿ ဝါ။ပေ.။ အဗျာကတစိတ္တဿ ဝါ အဘိက္ကမန္တဿ ဝါ။ပေ.။ ပသာရေန္တဿ ဝါ ကာယဿ ထမ္ဘနာ သန္ထမ္ဘနာ သန္ထမ္ဘိတတ္တံ ဝိညတ္တိ ဝိညာပနာ ဝိညာပိတတ္တံ။ ဣဒံ တံ ရူပံ ကာယဝိညတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. ၇၂၀) သန္ထမ္ဘနသန္ဓာရဏာနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝါကာရော ကာယဝိညတ္တီတိ ဝုတ္တော။ ဧဝဉ္စ ကတွာ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနဿာပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတာဝစနံ သုဋ္ဌု ဥပပန္နံ ဟောတိ။

၆၈၃-၄. စိတ္တဇာတာယ ပထဝီဓာတုယာ ဥပါဒိန္နကဃဋ္ဋနေ ပစ္စယော ယော အာကာရဝိကာရော၊ အယံ ဝစီဝိညတ္တိ ဝိညေယျာတိ သမ္ဗန္ဓော။ တတ္ထ စိတ္တဇာတာယာတိ ဝစီဘေဒပ္ပဝတ္တကစိတ္တသမုဋ္ဌာနာယ။ ဥပါဒိန္နကဃဋ္ဋနေတိ ဥပါဒိန္နကကလာပသင်္ခါတဿ အက္ခရုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဿ ဃဋ္ဋနသညိတေ ကိစ္စေ ဃဋ္ဋနဿာတိ အတ္ထော။ ပစ္စယောတိ တဿ သဟကာရီကာရဏဘူတော။ ဧကော အာကာရဝိကာရောတိ ဃဋ္ဋိယမာနဥပါဒိန္နရူပတော၊ ဃဋ္ဋန္တိ ယာ ပထဝီဓာတုတော စ ဝိနိဝဋ္ဋော ပထဝီဓာတုယာ ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋနပစ္စယသဘာဝရူပေါ ဧကော အာကာရဝိကာရဝိသေသောတိ အတ္ထော။ ပထဝိဓာတုယာတိ သာမိဝစနံ ‘‘ဥဘယသမ္ဗန္ဓာပေက္ခ’’န္တိအာဒိ ကာယဝိညတ္တိယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အယံ ပန ဝိသေသော – ယထာ တတ္ထ ဖန္ဒမာနဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏာနန္တရံ ဂယှတိ၊ ဧဝမိဓ သုယျမာနသဒ္ဒသဝနာနန္တရန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣဒဉ္စ သန္ထမ္ဘနာဒီနံ အဘာဝေန ဃဋ္ဋနေန သဒ္ဓိံယေဝ သဒ္ဒဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ‘‘လဘိတွာ ပနုပတ္ထမ္ဘ’’န္တိအာဒိနယော န လဗ္ဘတိ။ ဃဋ္ဋနဉှိ ပဌမဇဝနာဒီသုပိ လဗ္ဘတေဝ။ တေနာဟ ‘‘သဒ္ဒဝသာ’’တိ။ အထ ဃဋ္ဋနစလနာနံ ကော ဝိသေသောတိ? ဃဋ္ဋနံ ပစ္စယဝိသေသေန ဘူတကလာပါနံ အညမညံ အာသန္နတရုပ္ပါဒတာ၊ စလနံ ဧကဿာပိ ဒေသန္တရုပ္ပါဒနပရမ္ပရတာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ ဂေါသီသာဒိဥပမာပေတ္ထ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗာ။ သာဝါတိ သာ ဧဝ သဟသဒ္ဒာ ဝိညတ္တိ။ သကျကုလိန္ဒုနာတိ သုပရိသုဒ္ဓဂဂနတလဿ သက္ကရာဇကုလဿ အဝဘာသကဋ္ဌေန တဿ နိသာကရဘူတေန။ အထ ဝါ ဣန္ဒတိ ပရမိဿရိယံ ကရောတီတိ ဣန္ဒု။ ဣန္ဒု-သဒ္ဒဿ ဥတ္တမဝါစကတ္တာ သက္ကကုလုတ္တမေနာတိ အတ္ထော။

၆၈၅. အထ ဝိညတ္တိ တာဝ သဟသဒ္ဒာဝ၊ သဒ္ဒော ပန စိတ္တဇော အဝိညတ္တိကော အတ္ထီတိ စေ? နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဒ္ဒော န စိတ္တဇော’’တိအာဒိ။ ဝိညတ္တိဃဋ္ဋနန္တိ ဝိညတ္တိပစ္စယံ ပထဝီဓာတုယာ ဃဋ္ဋနံ။ ဓာတုသင်္ဃဋ္ဋနေနေဝါတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ။ ယသ္မာ ဓာတုသင်္ဃဋ္ဋနေနေဝ သဒ္ဒော ဇာယတိ၊ န တေန ဝိနာ၊ တသ္မာတိ အတ္ထော။ အနေန စ ယေ ဝဒန္တိ ‘‘ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒော န သောတဝိညေယျောတိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနော ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒော ဝိညတ္တိယာ ဝိနာပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ‘ယာ တာယ ဝါစာယ ဝိညတ္တိ ဝိညာပနာ’တိ (ဓ. သ. ၆၃၆) ဟိ ဝစနတော အသောတဝိညေယျေန သဒ္ဒေန သဟ ဝိညတ္တိ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တတောဝ စိတ္တဇောပိ သဒ္ဒနဝကော အတ္ထီ’’တိ၊ တေသံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပတိ။ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒောပိ ဟိ သဒ္ဒောဝ ဟောတိ၊ န သောတဝိညေယျောတိ ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ မညမာနေဟိ သင်္ဂဟကာရေဟိ ပဋိက္ခိတ္တောဝ။ အာနန္ဒာစရိယော ပန မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာဝ တတ္ထ အဓိပ္ပါယံ ဝဏ္ဏေတိ။ ကထံ? ‘‘ဇိဝှာတာလုစလနာဒိကရဝိတက္ကသမုဋ္ဌိတံ ဝိညတ္တိသဟဇမေဝ သုခုမသဒ္ဒံ ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာ အာဒိသတီ’’တိ သုတ္တေ၊ ပဋ္ဌာနေ စ ဩဠာရိကံ သဒ္ဒံ သန္ဓာယ သောတဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒဿ အသောတဝိညေယျတာ ဝုတ္တာတိ။

၆၈၆-၇. ဝိညာပနတောတိ ဝစီဃောသေန အဓိပ္ပါယဝိညာပနဟေတုတ္တာ။ သယံ ဝိညေယျတောတိ ဂဟဏာနုသာရေန ဝစီဃောသေန ဝါ ဟေတုနာ သယံ ဝိညေယျတ္တာ။ တဿာတိ ဝိညတ္တိသဒ္ဒဿ။ သမ္ဘဝေါ ကာရကဒွယေတိ ဝိညာပယတီတိ ဝိညတ္တိ၊ ဝိညာယတီတိ ဝိညတ္တီတိ ဧဝံ ဟေတုမှိ၊ ကမ္မနိ ဝါ တဿ သမ္ဘဝေါ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ကိံ ပနေတံ ဝိညတ္တိဒွယံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ၊ ဥဒာဟု ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘န ဝိညတ္တိဒွယ’’န္တိအာဒိ။ အဋ္ဌ ရူပါနိ ဝိယာတိ သကသကကလာပဂတအဋ္ဌရူပါနိ ဝိယ၊ ဝိညတ္တိဒွယဿ ဧကတော ဝုစ္စမာနတ္တာ ကာယဝိညတ္တိသဟဇကလာပေ သဒ္ဒော န လဗ္ဘတီတိ ဝစီဝိညတ္တိကလာပေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ တံ ဟိတွာ ‘‘အဋ္ဌ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ။

ယထာဝုတ္တဝိကာရဂ္ဂဟဏမုခေန ‘‘အယံ ဣဒံ နာမ ကာတုကာမော’’တိ တံသမင်္ဂိနော အဓိပ္ပါယော ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘အဓိပ္ပါယပ္ပကာသနရသာ’’တိ။ ကာယဝိပ္ဖန္ဒနဟေတုဘူတာယ ဝါယောဓာတုယာ ဝိကာရတ္တာ တဿာ ကာယဝိပ္ဖန္ဒနဿ ဟေတုဘာဝါကာရေန ပစ္စုပဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယ။ပေ.။ ပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ။ ဝါယောဓာတုယာ ကိစ္စာဓိကတာယ အာဟ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုပဒဋ္ဌာနာ’’တိ။ ဝစီဃောသဿ ဟေတုဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝစီဃောသသင်္ခါတဿ စိတ္တဇသဒ္ဒဿ ဟေတုဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ။

ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘ဃဋ္ဋနေ ပစ္စယောတိ ဝုတ္တတ္တာ ဃဋ္ဋနာနန္တရံ သဒ္ဒဿ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတီတိ ဂဟေတွာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနပထဝီဓာတု ဥပါဒိန္နဃဋ္ဋနမတ္တံ ကရောတိ၊ ဃဋ္ဋိတက္ခဏေ ဥတုသမုဋ္ဌာနောဝ သဒ္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သော ပန စိတ္တပစ္စယတ္တာ ပရိယာယေန စိတ္တသမုဋ္ဌာနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဝဒန္တိ။ တေသံ မတေန စိတ္တဇသဒ္ဒောယေဝ န လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဧဝံ အဂ္ဂဟေတွာ ဥဒကတာပနကာလေ အန္တောဥဒကေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကသဒ္ဒော ဝိယ ဥပါဒိန္နေ ဃဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနစိတ္တသမုဋ္ဌာနပထဝီဓာတုယာ ဥပ္ပတ္တိသမကာလမေဝ တသ္မိံ ကလာပေ နဝမံ ဟုတွာ အန္တောယေဝ ဘူတိကသဒ္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒောပိ ဝစီဝိညတ္တိဝသေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အစ္ဆရာပဟရဏာဒိသဒ္ဒော ပန ဝစီဝိညတ္တိယာ အဘာဝတော စိတ္တပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနောယေဝါတိ။

၆၈၈. ဝိဂ္ဂဟာဘာဝတော န ကဿတိ၊ ကသိတုံ ဆိန္ဒိတုံ န သက္ကောတီတိ အကာသော၊ သောယေဝ အာကာသောတိ အာဟ ‘‘န ကဿတီတိ အာကာသော’’တိ၊ ကော ပနေသောတိ အာဟ ‘‘ရူပါနံ ဝိဝရော’’တိ၊ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒာဒိရူပါနံ အန္တရန္တိ အတ္ထော။ အနေန အဇဋာကာသမာဟ။ ယော။ပေ.။ ပရိစ္ဆေဒောတိ ပန ဣမိနာ ဣဓာဓိပ္ပေတမာကာသံ၊ သော ပန ရုဠှီဝသေန အာကာသောတိ ပဝုစ္စတိ။

ရူပါနိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ သယံ ဝါ တေဟိ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ တေသံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒမတ္တန္တိ ရူပပရိစ္ဆေဒော၊ တံ လက္ခဏမေတဿာတိ ရူပပရိစ္ဆေဒလက္ခဏော။ အယဉှိ တံ တံ ရူပကလာပံ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော ဝိယ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘ရူပပရိယန္တပ္ပကာသနရသော’’တိ။ ‘‘အယံ ရူပါနံ ဟေဋ္ဌိမော ပရိယန္တော၊ အယံ ဥပရိမော’’တိ ဧဝံ ဝိဘာဝနကိစ္စောတိ အတ္ထော။ အတ္ထတော ပန ယသ္မာ ရူပါနံ ပရိစ္ဆေဒမတ္တံ ဟုတွာ ဂယှတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပမရိယာဒပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ။ ဧတ္ထာဟ – ကိံ ပနေသ ရူပေ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော စတုသမုဋ္ဌာနကလာပတော ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ အထ ဧကသမုဋ္ဌာနဗဟုကလာပတော၊ ဥဒာဟု ဧကေကသမုဋ္ဌာနဧကေကကလာပတော၊ ဧကေကရူပတော ဝါတိ? ဧကေကသမုဋ္ဌာနဧကေကကလာပတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

ယဒိ ဟိ စတုသမုဋ္ဌာနကလာပတော၊ ဧကသမုဋ္ဌာနဗဟုကလာပတော ဝါ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ ဧဝံ သတိ သမ္ဖုဋ္ဌဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ ပရိစ္ဆိန္ဒေယျ၊ ဧကကလာပဂတရူပါနံ ဝိယ နာနာကလာပဂတရူပါနမ္ပိ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိတာ ဝါ အာပဇ္ဇေယျ။ အထ ဝါ ဧကေကရူပတော ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ ဧဝံ သတိ ဧကေကကလာပဂတရူပါနမ္ပိ နာနာကလာပဂတရူပါနံ ဝိယ အညမညဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိတာပသင်္ဂေါ သိယာ၊ ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အနိဋ္ဌံ၊ တသ္မာ ဧကေကသမုဋ္ဌာနဧကေကကလာပတော ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝဆိဒ္ဒဝိဝရဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါတိ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါ ဆိဒ္ဒဝိဝရဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တတ္ထ ယသ္မိံ ကလာပေ ဘူတာနံ ပရိစ္ဆေဒော၊ တေဟေဝ အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာနတော အသမ္ဖုဋ္ဌဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ကလာပန္တရဘူတာ ကလာပန္တရဘူတေဟိ သမ္ဖုဋ္ဌာဝ ဧကဃနပိဏ္ဍဘာဝေန ပဝတ္တတ္တာ၊ တထာပိ ဓမ္မတော အညမညံ ဝိဝိတ္တတ္တာ အသံကိဏ္ဏာ ဧဝ။ တေသံ ယာ ဝိဝိတ္တတာ အညမညံ အသံကိဏ္ဏတာ၊ အယံ ပရိစ္ဆေဒော။ ဘူတန္တရေဟိ ဝိယ တေဟိ သော အသမ္ဖုဋ္ဌောဝ၊ ဣတရထာ ပရိစ္ဆိန္နတာ န သိယာ တေသံ ဘူတာနံ ဗျာပိဘာဝါပတ္တိတော။ အဗျာပိဘာဝေါ ဟိ အသမ္ဖုဋ္ဌတာ။ တေနာဟ ဘဂဝါ ဣမဿ နိဒ္ဒေသေ ‘‘အသမ္ဖုဋ္ဌံ စတူဟိ မဟာဘူတေဟီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၇)။

အထ ဝါ ကလာပန္တရဘူတာနံ အညမညံ အသံကိဏ္ဏဘာဝေန ပစ္စုပဋ္ဌာနတော အသမ္ဖုဋ္ဌတာပစ္စုပဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒမုခဝိဝရာဒိဝသေန ဆိဒ္ဒဝိဝရဘာဝဿ ပစ္စုပဋ္ဌာနတော ဆိဒ္ဒဝိဝရဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ။ ရူပပရိစ္ဆေဒေ ဟိ သတိ ဆိဒ္ဒဝိဝရဘာဝေါ ဟောတိ။ ယေသံ ရူပါနံ ပရိစ္ဆေဒော၊ တတ္ထေဝ တေသံ ပရိစ္ဆေဒဘာဝေန လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိစ္ဆိန္နရူပပဒဋ္ဌာနော’’တိ။

၆၈၉-၉၁. ရူပဿလဟုတာဒိတ္တယနိဒ္ဒေသေတိ ရူပဿလဟုတာ ရူပဿမုဒုတာ ရူပဿကမ္မညတာတိ ဣမဿ ရူပလဟုတာဒိတ္တယဿ နိဒ္ဒေသေ သမ္ပတ္တေ ဣဒံ ဝုစ္စတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝါတိ အရူပဿ လဟုတာဒီသု ‘‘ကာယလဟုဘာဝေါ ကာယလဟုတာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ ‘‘ရူပဿ လဟုဘာဝေါ လဟုတာ’’တိအာဒိနာ ရူပသမ္ဗန္ဓီဘာဝေန ရူပဝိကာရာပိ ဝိညာတဗ္ဗာ။ ရူပဿ လဟုဘာဝေါ လဟုတာ၊ သာ ရူပဿ ဂရုဘာဝဝူပသမလက္ခဏာ၊ ဂရုဘာဝနိမ္မဒ္ဒနရသာ၊ အဒန္ဓတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ လဟုရူပပဒဋ္ဌာနာ။ ရူပဿ မုဒုဘာဝေါ မုဒုတာ၊ သာ ရူပဿ ထဒ္ဓဘာဝဝူပသမလက္ခဏာ၊ ထဒ္ဓဘာဝနိမ္မဒ္ဒနရသာ၊ သဗ္ဗကိရိယာသု အဝိရောဓိတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ မုဒုရူပပဒဋ္ဌာနာ။ ရူပဿ ကမ္မညဘာဝေါ ကမ္မညတာ၊ သာ ရူပဿ အကမ္မညဘာဝဝူပသမလက္ခဏာ၊ အကမ္မညဘာဝနိမ္မဒ္ဒနရသာ၊ သရီရကိရိယာသု အနုကူလဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ ကမ္မညရူပပဒဋ္ဌာနာတိ။ အတ္ထော ပနေတ္ထ တတ္ထ တတ္ထ အမှေဟိ ဝုတ္တာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဣမာ ပန တိဿော ရူပါနံ ဝိကာရဘာဝတော ‘‘ရူပဝိကာရာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တိဿော။ပေ.။ ဝိဘာဝိနာ’’တိ ဝုတ္တံ။

ယထာက္ကမံ ပနေတာ ရူပဿ ဒန္ဓတ္တကရဓာတုက္ခေါဘပဋိပက္ခပစ္စယသမုဋ္ဌာနာ၊ ထဒ္ဓတ္တကရဓာတုက္ခေါဘပဋိပက္ခပစ္စယသမုဋ္ဌာနာ၊ ရူပါနံ သရီရကိရိယာသု အနနုကူလဘာဝကရဓာတုက္ခေါဘပဋိပက္ခပစ္စယသမုဋ္ဌာနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တတ္ထ ဓာတုက္ခေါဘောတိ ဝါတပိတ္တသေမှပကောပေါ၊ ရသာဒိဓာတူနံ ဝါ ဝိကာရာဝတ္ထာ၊ ဒွိဓာ ဝုတ္တာပိ အတ္ထတော ပထဝီဓာတုအာဒီနံယေဝ ဝိကာရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ပဋိပက္ခပစ္စယာ သပ္ပါယဥတုအာဟာရာဝိက္ခိတ္တစိတ္တတာ၊ သာ စ တံတံဝိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော ဝုတ္တာ၊ အဝိသေသေန ပန သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာ၊ တထာ ဟိ တေ ကဒာစိပိ အညမညံ န ဝိဇဟန္တိ။ တထာ အဝိဇဟန္တာနံ ပန ဒုဗ္ဗိဇာနီယံ နာနတ္တန္တိ တံပကာသနတ္ထံ ‘‘ဧတာသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကမတောဝ နိဒဿနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ လဟုတာယ ဟိ အရောဂီ နိဒဿနံ၊ မုဒုတာယ မဒ္ဒိတစမ္မံ၊ ကမ္မညတာယ သုဓန္တသုဝဏ္ဏံ။

နနု စေတ္ထ အရောဂိနော တာဝ နိဒဿနံ ယုတ္တံ တဿ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓသန္တာနတ္တာ၊ သုပရိမဒ္ဒိတစမ္မသုဓန္တသုဝဏ္ဏာနံ ပန ကထံ။ န ဟိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပသန္တာနေ လဟုတာဒီနိ သမ္ဘဝန္တိ တထာ ဓာတုက္ခေါဘပဋိပက္ခပစ္စယာဘာဝတော? သစ္စံ၊ မုဒုကမ္မညသဒိသရူပနိဒဿနမတ္တမေတံ၊ န ပန တတ္ထ ဣဓာဓိပ္ပေတမုဒုတာကမ္မညတာသဘာဝတော။ ယဒိ ဧဝံ၊ ကထံ တူလပိစုအာဒီသု လဟုဘာဝါဒိကန္တိ? န တတ္ထ ပရမတ္ထတော လဟုဘာဝါဒိကံ အတ္ထိ၊ ဂရုဘာဝါဒိဟေတူနံ ပန အဘာဝတော တတ္ထ လဟုဘာဝါဒိဝေါဟာရော။

ကမ္မံ ကာတုံ န သက္ကောတိ ဧကန္တေန တာသံ ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စယာပေက္ခတ္တာ၊ ဣတရထာ သဗ္ဗဒာဘာဝိနီဟိ လဟုတာဒီဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ သိယာတိ။ အဒန္ဓတာလက္ခဏာတိ အဂရုဘာဝလက္ခဏာ။ ဂရုဘာဝဿ ဝိနောဒနံ ခိပနံ အပနယနံ ကိစ္စမေတိဿာတိ ဂရုဘာဝဝိနောဒနရသာ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ အယံ ရူပါနံ ဂရုဘာဝံ ဝိနောဒေတုံ န သက္ကောတိ၊ ဂရုရူပပဋိပက္ခါနံ ပန အဒန္ဓရူပါနံ ဝိကာရတ္တာ ‘‘ဇာတိ နံ ဥပ္ပါဒေတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ပရိယာယေန ဂရုဘာဝံ ဝိနောဒေတိ နာမ။ တဿဉှိ ဝိဇ္ဇမာနာယံ ဥပ္ပန္နရူပါနံ အဂရုဘာဝေါယေဝါတိ။ ဧသ နယော မုဒုတာကမ္မညတာသု။ စေတသိကလဟုတာဒယော ပန အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စနီကာနံ တံတံအကုသလဓမ္မာနံ ဝိဒ္ဓံသကဘာဝေန ပဝတ္တန္တီတိ ဝိကာရမတ္တဘာဝတော နိပ္ပရိယာယေနေဝ တာသံ တံကိစ္စတာ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ လဟုပရိဝတ္တိတပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ အဒန္ဓဿ အရောဂီပုရိသဿ အပရာပရံ သင်္ကန္တိ ပရိဝတ္တနံ ဝိယ အဒန္ဓပရိဝတ္တနံ ဟုတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ အတ္ထော။ ယဿ ရူပဿ လဟုတာ၊ တတ္ထေဝ ဝိကာရဘာဝေန ဥပလဗ္ဘနတော လဟုရူပပဒဋ္ဌာနာ။ ဧဝမိတရာသုပိ။ အထဒ္ဓတာတိ အကထိနတာ။ အတ္တနော မုဒုဘာဝေနေဝ သဗ္ဗကိရိယာသု အဝိရုဒ္ဓါ ဟုတွာ ပစ္စုပဋ္ဌာတီတိ အဝိရောဓိတာပစ္စုပဋ္ဌာနာ။ မုဒု ဟိ ကတ္ထစိ န ဝိရုဇ္ဈတိ။ တီသုပိ ဌာနေသု ပဋိပက္ခတ္ထေ အ-ကာရော။ ဒန္ဓတာဒိဟေတူနံ ပဋိပက္ခသမုဋ္ဌာနတ္တာ လဟုတာဒီနန္တိ ကေစိ။ အပရေ ပန သတ္တာပဋိသေဓေတိ ဝဒန္တိ။ သရီရေန ကတ္တဗ္ဗကိရိယာနံ အနုကူလတာသင်္ခါတော ကမ္မညဘာဝေါ လက္ခဏမေတိဿာတိ သရီရကိရိယာနုကူလကမ္မညဘာဝလက္ခဏာ။ အကမ္မညံ ဒုဗ္ဗလံ နာမ ဟောတီတိ ကမ္မညတာ အဒုဗ္ဗလဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ ဝုတ္တာ။

၆၉၂. ရူပါနမာစယော ယောတိအာဒီသု ယော နိပ္ဖန္နရူပါနံ အာဒိတော စယော၊ ယထာပစ္စယံ တတော တတော အာဂတဿ ဝိယ စယောတိ ဝါ အာစယသင်္ခါတော ရူပါနံ ပဌမုပ္ပါဒော ဝဍ္ဎိ စ၊ သော ဥပစယောတိ ဥဒ္ဒေသေ ဝုတ္တော ‘‘ဥပညတ္တံ ဥပသိတ္တ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ဥပ-သဒ္ဒဿ ပဌမူပရိအတ္ထဒဿနတော။ ယာ ပန တေသံယေဝ ရူပါနံ အနုပ္ပဗန္ဓတာ အနုပ္ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိ၊ သာ သန္တတီတိ ပဝုစ္စတိ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဟိ ရူပုပ္ပတ္တိအာဒိစယဘာဝတော အာစယော နာမ၊ တတော ပရံ ယာဝ သတ္တရသမစိတ္တုပ္ပါဒာ ဝဍ္ဎိဘာဝတော ဥပစယော နာမ။ တဒာ ဟိ ရူပဿ ကမ္မစိတ္တဥတူဟိ စယောယေဝ၊ န ဟာနိ။ အထ ဝါ ယာဝ အာဟာရသမုဋ္ဌာန ရူပုပ္ပါဒော၊ စက္ခါဒိဥပ္ပါဒော ဝါ၊ တာဝ ဥပစယော နာမ၊ တတော ပရံ ပန စုတိပရိယောသာနံ သန္တတိ နာမ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ –

‘‘ယော အာယတနာနံ အာစယော၊ သော ရူပဿ ဥပစယော။ ယော ရူပဿ ဥပစယော၊ သာ ရူပဿ သန္တတီ’’တိ (ဓ. သ. ၆၄၁-၆၄၂) –

ဧဝံ ဥပစယသန္တတီနံ အတ္ထတော နာနတ္တာဘာဝဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တာယ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယံ –

‘‘အာစယော နာမ နိဗ္ဗတ္တိ၊ ဥပစယော နာမ ဝဍ္ဎိ၊ သန္တတိ နာမ ပဝတ္တီ’’တိ ဝတွာ ‘‘နဒီတီရေ ခတကူပသ္မိဉှိ ဥဒကုဂ္ဂမနကာလော ဝိယ အာစယော နိဗ္ဗတ္တိ၊ ပရိပုဏ္ဏကာလော ဝိယ ဥပစယော ဝဍ္ဎိ၊ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂမနကာလော ဝိယ သန္တတိ ပဝတ္တီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၆၄၁; ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၄၄) –

ဥပမာ ဝုတ္တာ။ ‘‘ရူပါနမာစယော’’တိ စေတ္ထ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသေန ဥပ္ပါဒော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဝိကာရော။ ဝိကာရတ္တေ စ သတိ အတ္တနော ဝိကာရဝန္တဓမ္မဘေဒဘိန္နတ္တာ ဧကက္ခဏေပိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ဗဟူနမ္ပိ ရူပါနံ ဝိသုံ ဝိသုံယေဝ ဥပ္ပါဒဝိကာရဘာဝေါ၊ န ပိဏ္ဍဿေဝါတိ ဒီပိတံ ဟောတိ။ န ကေဝလဉ္စ ရူပါနမေဝ ဥပ္ပတ္တိ ဤဒိသီ၊ အထ ခေါ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ ဥပ္ပါဒော ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဇရတာ၊ အနိစ္စတာ၊ ရူပဿ လဟုမုဒုကမ္မညတာ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၆၉၃. ဇာတိရူပန္တိ ဒီပိတံ အဋ္ဌကထာသု ဥဘယဿပိ ရူပုပ္ပါဒသဘာဝတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ ယဒိ ဧဝံ၊ ကသ္မာ ဝိဘဇ္ဇ ဝုတ္တံ? ဘဂဝတာ တထေဝ ဒေသိတတ္တာ။ ဘဂဝတာပိ ကသ္မာ တထာ ဒေသိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တမာကာရနာနတ္တာ’’တိအာဒိ။ အာကာရနာနတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတမေဝ။ အက္ခရဿ ပဌမုပ္ပတ္တိ ဥပစယော၊ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိ သန္တတိ။ ဧဝံ တိသမုဋ္ဌာနရူပါနမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဧဝံ တေသံ အာကာရနာနတ္တံ ဝဏ္ဏေန္တိ။ ဝေနေယျာနံ ဝသေန ဝါတိ တဒာ ကိရ သောတူနံ ဧဝံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ၊ အယံ ဇာတိ သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ ပဘဝေါ၊ သယံ ပန န ကုတောစိ ဇာယတိ၊ ယထာ တံ ‘‘ပကတိဝါဒီနံ ပကတီ’’တိ။ တေသံ မိစ္ဆာဂါဟံ ဝိဓမေန္တော ‘‘ဇာတိ နာမ န အညာ၊ ဥပစယသန္တတိဝသေန ဌိတာ ရူပုပ္ပတ္တိယေဝ ပန တထာ ဝုစ္စတိ၊ သာ စ ယဿ ဥပ္ပါဒော၊ တဿ ပစ္စယေဟေဝ ဇာတပရိယာယံ လဗ္ဘတီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ဥပစယော သန္တတီတိ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဒေသေတီတိ အာစရိယာ။

ပုဗ္ဗန္တတော ပုဗ္ဗကောဋ္ဌာသတော၊ အနာဂတဘာဝတောတိ အတ္ထော။ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ရူပဓမ္မေ ဥပ္ပါဒော အနာဂတက္ခဏတော ဥမ္မုဇ္ဇာပေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥမ္မုဇ္ဇာပနရသော’’တိ။ ‘‘ဣမေ ရူပဓမ္မာ သမ္ပဋိစ္ဆထ နေ’’တိ နိယျာတေန္တော ဝိယ ဂယှတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နိယျာတနပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ။ ပရိပုဏ္ဏဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနတာ ဥပရိ စယော ဥပစယောတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ယထာ ဥပ္ပါဒက္ခဏပ္ပတ္တံ ဥပ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ အာဒိကမ္မေ တပ္ပစ္စယဝသေန၊ ဧဝံ ဥပ္ပါဒက္ခဏဂတံ ဥပစိတံ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပစိတရူပပဒဋ္ဌာနော’’တိ။

ပဝတ္တိလက္ခဏာတိ အနုပ္ပဗန္ဓတော ဥပ္ပတ္တိဝသေန ပဝတ္တမာနရူပါနံ ပဝတ္တနန္တိ လက္ခိတဗ္ဗာ။ အနုပ္ပဗန္ဓနရသာတိ ပုဗ္ဗာပရဝသေန အနုပ္ပဗန္ဓနကိစ္စာ။ အသတိ ဟိ ဥပ္ပါဒေ ပုဗ္ဗာပရဝသေန အနုပ္ပဗန္ဓော န သိယာ။ အနုပ္ပဗန္ဓရသတ္တာယေဝ အနုပစ္ဆေဒဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတော အာဟ ‘‘အနုပစ္ဆေဒပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ။ ပုဗ္ဗာပရဝသေန ဃဋိတရူပေသု ဥပလဗ္ဘနတော ဝုတ္တံ ‘‘အနုပ္ပဗန္ဓရူပပဒဋ္ဌာနာ’’တိ။

၆၉၄. ဇီရဏန္တိ ဇိဏ္ဏဘာဝေါ၊ အဘိနဝဘာဝဟာနီတိ အတ္ထော။

ပါကဋာ ရူပဓမ္မေသု ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝေန ဒန္တာဒီသု ဝိကာရဒဿနတော၊ ဣတရာ တဒဘာဝတော အပါကဋာ။ ကာမံ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ခဏိကဇရာ ပဋိစ္ဆန္နာ ဧဝ၊ ယာ ‘‘အဝီစိဇရာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စတိ။ အရူပဓမ္မာနံ ပန ဇရာယ သုဋ္ဌု ပဋိစ္ဆန္နဘာဝဒဿနတ္ထံ ‘‘ပါကဋာ ရူပဓမ္မေသူ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ။ ခဏ္ဍိစ္စာဒိဝိကာရော ပန ခဏိကဇရာယ နတ္ထိ။ ရူပပရိပါကော ရူပဓမ္မာနံ ဇိဏ္ဏတာ၊ ဇရံ ပတ္တဿ ဘင်္ဂေါ အဝဿံဘာဝီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပနယနရသာ’’တိ၊ ဘင်္ဂူပနယနကိစ္စာတိ အတ္ထော။ သဘာဝါနပဂမေပီတိကက္ခဠတ္တာဒိသဘာဝါနပဂမေပိ၊ ဌိတိက္ခဏေ ဟိ ဇရာ နာမ၊ န စ တဒာ ဓမ္မသဘာဝံ ဝိဇဟတိ။ နဝဘာဝေါ ဥပ္ပါဒာဝတ္ထာ၊ တဿာ အပဂမဘာဝေန ဂယှတီတိ အာဟ ‘‘နဝဘာဝါပဂမပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ။ ဝီဟိပုရာဏဘာဝေါ ဝိယာတိ ဝီဟိဘာဝါနပဂမေပိ အဘိနဝဘာဝါပဂမနကရော ဝီဟိပုရာဏဘာဝေါ ဝိယ။ ဝီဟိပုရာဏဘာဝေါ သဗ္ဗာဝတ္ထာနိ အပနေတိ၊ အယံ ပန ကေဝလံ ဥပ္ပါဒာဝတ္ထမေဝ အပနေတိ။ ပရိတော သဗ္ဗတော ဘိဇ္ဇနန္တိ လက္ခိတဗ္ဗာတိ ပရိဘေဒလက္ခဏာ။ နိစ္စံ နာမ ဓုဝံ၊ ရူပံ ပန ခဏဘင်္ဂိတာယ န နိစ္စန္တိ အနိစ္စံ၊ တဿ ဘာဝေါ အနိစ္စတာ။ သာ ပန ဌိတိပ္ပတ္တရူပံ ဌိတိယမေဝ ဝိနာသနဘာဝေန သံသီဒေန္တီ ဝိယ ဟောတီတိ သံသီဒနရသာ။ ယသ္မာ စ သာ ဘင်္ဂဘာဝတော ခယဝယာကာရေနေဝ ဂယှတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ခယဝယဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ။ အနုက္ကမေန ဝိနာသော ခယော နာမ၊ ဒီပဝဋ္ဋိကာယ သဟ တေလဿ ဝိယ သဟ နိရောဓော ဝယောတိ ဝဒန္တိ။

၆၉၆-၇. သမောဓာနတောတိ ရာသိတော။ ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော။ မိဒ္ဓရူပဿ ဝဒနသီလာ၊ မိဒ္ဓဝါဒော ဝါ ဧတေသန္တိ မိဒ္ဓဝါဒိနော။ မိဒ္ဓရူပံ နာမာတိ ဥတုစိတ္တာဟာရဝသေန တိသမုဋ္ဌာနံ မိဒ္ဓံ နာမ ရူပံ။ တေ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကထံ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘မုနီသီ’’တိအာဒိ။ နတ္ထိ နီဝရဏာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏဿ၊ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ကာမစ္ဆန္ဒဗျာပါဒကုက္ကုစ္စနီဝရဏာနံ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏာနဉ္စ ပဟီနတ္တာ။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယဒိ မိဒ္ဓံ ရူပံ သိယာ၊ အပ္ပဟာတဗ္ဗံ ဘဝေယျ။ ရူပက္ခန္ဓော အဘိညေယျော ပရိညေယျော န ပဟာတဗ္ဗော န ဘာဝေတဗ္ဗော န သစ္ဆိကာတဗ္ဗော။ ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ။ စတူသု ဘူမီသု ကုသလံ၊ စတူသု ဘူမီသု ဝိပါကော၊ တီသု ဘူမီသု ကိရိယာဗျာကတံ၊ ရူပဉ္စ နိဗ္ဗာနဉ္စ၊ ဣမေ ဓမ္မာ နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၄၀၇) ဝစနေန ရူပဓမ္မာနံ ပဟာနာဘာဝတော။ ဧဝဉ္စ သတိ တဿ နီဝရဏဘာဝေါ ဝိရုဇ္ဈေယျ နီဝရဏာနံ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ။ န ဟိ နီဝရဏာနံ အပ္ပဟာတဗ္ဗတ္တေ –

‘‘ယာ မေ ကင်္ခါ ပုရေ အာသိ၊ တံ မေ အက္ခါသိ စက္ခုမာ;

အဒ္ဓါ မုနီသိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ နတ္ထိ နီဝရဏာ တဝါ’’တိ။ (သု. နိ. ၅၄၆) –

နီဝရဏပ္ပဟာနေန ဘဂဝတော ထောမနံ ယုဇ္ဇေယျ။ ယဒိ သိယာ၊ ‘‘ရူပံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န တုမှာကံ၊ တံ ပဇဟထာတိအာဒိဝစနတော (မ. နိ. ၁.၂၄၇; သံ. နိ. ၃.၃၃-၃၄) ရူပဿ ပဟာတဗ္ဗတာပိ ပညာယတီတိ? တံ န၊ တဗ္ဗိသယဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနဿ တတ္ထ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယော၊ တံ တတ္ထ ပဟာန’’န္တိ။ န စ ပနေတံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ဧတ္ထာပိ ‘‘တဗ္ဗိသယဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနဝသေနေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ သာဓကဝစနဘာဝတော၊ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီနံ တတ္ထ ပဟာနဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ စ၊ တသ္မာ ‘‘နတ္ထိ နီဝရဏာ တဝါ’’တိအာဒိဝစနေဟိ ဝိရုဇ္ဈနတော န မိဒ္ဓံ ရူပန္တိ။

ယဒိ ပန ပရော ဒဠှမူဠှဂ္ဂါဟိတာယ တံဝိသယဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနဝသေနေဝ နီဝရဏပ္ပဟာနံ အဓိပ္ပေတန္တိ သကဝါဒံ ဩဍ္ဍေယျ၊ တဿ တန္နိသေဓနတ္ထံ ပုန ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏဿ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏေန သဟ သမ္ပယောဂဝစနဉ္စ အာဟရန္တော အာဟ ‘‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏ’’န္တိအာဒိ။ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏဉ္စေဝ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏဉ္စ နီဝရဏေန သမ္ပယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ’’တိ (ဓာတု. ၃) ဝစနတော အရူပဓမ္မာနမေဝ အညမညဿ သမ္ပယောဂေါ လဗ္ဘတိ၊ န ရူပဓမ္မာနံ အညမညံ အရူပေန ဝါ၊ တသ္မာ ယဒိ မိဒ္ဓံ ရူပံ သိယာ၊ န တံ သမ္ပယောဂဝစနမရဟတီတိ။ အထ သိယာ – ယထာလာဘဝစနမေတ္ထ သက္ကာ ဝိညာတုံ၊ ‘‘သက္ခရကထလမ္ပိ မစ္ဆဂုမ္ဗမ္ပိ စရန္တမ္ပိ တိဋ္ဌန္တမ္ပီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၄၉) ဝိယ။ ယထာ ဟိ ‘‘သက္ခရကထလိကံ မစ္ဆဂုမ္ဗမ္ပိ စရန္တမ္ပိ တိဋ္ဌန္တမ္ပီ’’တိအာဒီသု သက္ခရကထလိကဿ စရဏာယောဂတော မစ္ဆဂုမ္ဗာပေက္ခါယ စရဏံ၊ ဥဘယာပေက္ခါယ ဌာနန္တိ ဧဝံ ယထာလာဘော ယောဇီယတိ၊ ဧဝမိဓာပိ ထိနာပေက္ခါယ သမ္ပယောဂဝစနံ၊ ဥဘယာပေက္ခါယ နီဝရဏဝစနန္တိ? တမ္ပိ န၊ ရူပဘာဝဿေဝ အသိဒ္ဓတ္တာ။ သိဒ္ဓေ ဟိ ရူပဘာဝေ အသမ္ဘဝတော ယထာလာဘယောဇနာ ယုဇ္ဇေယျာတိ။ ဧတ္တကေနေဝ မိဒ္ဓဿ အရူပဘာဝေ သိဒ္ဓေပိ ယထာ ဒွိက္ခတ္တုံ ဗန္ဓံ သုဗန္ဓံ ဟောတိ၊ ဧဝမနေကသုတ္တသာဓိတံ အပ္ပဓံသိယံ ဟောတီတိ ပဋ္ဌာနပ္ပကရဏေ ‘‘နီဝရဏံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ။ပေ.။ ပစ္စယာ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၈) ဣမဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အရူပေ။ပေ.။ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၃.၈.၈) ဝုတ္တံ အရူပဘဝုပ္ပတ္တိမ္ပိ အာဟရန္တော အာဟ ‘‘မဟာပကရဏပဋ္ဌာနေ’’တိအာဒိ။ ဈာနနိကန္တိအာဒီနမ္ပိ ဓမ္မတော လောဘာဒိဘာဝတော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏာဒီဟိ အဘိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏ’’န္တိအာဒိ။

ဧတ္ထ သိယာ – ‘‘ပဉ္စိမေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အာဝရဏာ နီဝရဏာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၅၁) ထိနမိဒ္ဓဿ နီဝရဏဘာဝေန ဧကတော အာဂတတ္တာ ဣဓာပိ ‘‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏ’’န္တိ ဧကတော ဝုတ္တံ၊ ထိနမေဝ စ ပန အရူပဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ထိနမိဒ္ဓန္တိ? တယိဒမသာရံ၊ ကုက္ကုစ္စဿ န ဂဟိတတ္တာ။ ယဒိ ဟိ ဧကတော ဂဟိတမတ္တေနေဝ ဣဓာပိ ဧကတော ဂဟဏံ သိယာ၊ ကုက္ကုစ္စဿပိ တတ္ထ ဧကတော ဝုတ္တဿ ဣဓ ဂဟဏံ သမ္ဘဝေယျ၊ န စ ပနေဝံ အတ္ထိ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏန္တွေဝ ဝုတ္တတ္တာ၊ တသ္မာ န တဿ အရူပဘဝုပ္ပတ္တိံ သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုန္တိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ကေဝလော ဟာယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အကုသလရာသိ၊ ယဒိဒံ ပဉ္စ နီဝရဏာ (အ. နိ. ၅.၅၂)၊ ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏေ ပဟာယ၊ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါတိ တဿ ထိနမိဒ္ဓဿ စတ္တတ္တာ ဝန္တတ္တာ မုတ္တတ္တာ ပဟီနတ္တာ ပဋိနိဿဋ္ဌတ္တာ၊ တေန ဝုစ္စတိ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါတိ၊ ဣဒံ စိတ္တံ ဣမမှာ ထိနမိဒ္ဓမှာ သောဓေတိ ဝိသောဓေတိ ပရိသောဓေတိ မောစေတိ ဝိမောစေတိ ပရိမောစေတိ ဝါ’’တိ (ဝိဘ. ၅၅၁) ဧဝမာဒိံ ပါဠိံ သင်္ဂဏှာတိ။

ယဒိပိ သိယာ ဒုဝိဓံ မိဒ္ဓံ ရူပံ၊ အရူပဉ္စ။ တတ္ထ ယံ အရူပံ၊ တံ နီဝရဏေသု ဒေသိတံ၊ န ရူပန္တိ? တမ္ပိ န၊ ဝိသေသဝစနာဘာဝတော။ န ဟိ ဝိသေသေတွာ မိဒ္ဓံ နီဝရဏေသု ဒေသိတံ ‘‘ယဒပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ထိနံ၊ တဒပိ နီဝရဏံ၊ ယဒပိ မိဒ္ဓံ၊ တဒပိ နီဝရဏံ၊ ထိနမိဒ္ဓံ နီဝရဏန္တိ ဣတိ ဟိဒံ ဥဒ္ဒေသံ အာဂစ္ဆတီ’’တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ၊ တသ္မာ မိဒ္ဓဿ ဒုဝိဓတံ ပရိကပ္ပေတွာပိ န သက္ကာ နီဝရဏဘာဝံ နိဝတ္တေတုံ။ သက္ကာ ဟိ ဝတ္တုံ ယံ တံ အရူပတော အညံ မိဒ္ဓံ ပရိကပ္ပိတံ၊ တမ္ပိ နီဝရဏံ မိဒ္ဓသဘာဝတ္တာ ဣတရံ နီဝရဏံ ဝိယာတိ။ ယဒိ မိဒ္ဓဿ ရူပဘာဝံ န သမ္ပဋိစ္ဆထ၊ ကထံ ဘဂဝတော နိဒ္ဒာ ဟောတိ၊ နနု မိဒ္ဓဿ ‘‘နိဒ္ဒာ ပစလာယိကာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တတ္တာ နိဒ္ဒာဘာဝေါ သိဒ္ဓေါတိ? နယိဒမေဝံ၊ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီသု ဝိယ နိဒ္ဒာဟေတုနော မိဒ္ဓဿ နိဒ္ဒာဘာဝေန ဝိဘတ္တတ္တာ။ ဧဝမ္ပိ နိဒ္ဒာဟေတုနော မိဒ္ဓဿ အဘာဝတော ကထံ ဘဂဝတော နိဒ္ဒာတိ စေ? သာ ဘဂဝတော နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ အဂ္ဂိဝေဿန။ပေ.။ ဒိဝါ သုပိတာ’’တိအာဒိဝစနတော (မ. နိ. ၁.၃၈၇) န နိဒ္ဒာ ဘဂဝတော မိဒ္ဓေန၊ အထ ခေါ သရီရဂေလညေန၊ တဉ္စ ဘဂဝတော နတ္ထီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ ‘‘ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ၊ တမဟံ အာယမိဿာမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၂; သံ. နိ. ၄.၂၄၃) ဝစနတော။ န စေတ္ထ ဧဝမဝဓာရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘မိဒ္ဓမေဝ နိဒ္ဒာဟေတူ’’တိ၊ တသ္မာ အညောပိ အတ္ထိ နိဒ္ဒာဟေတု။ ကော ပန သောတိ? သရီရဂေလညံ၊ တသ္မာ န ဘဂဝတော နိဒ္ဒာ မိဒ္ဓဟေတုကာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၆၉၈. ဝိသုံ ဝိသုံ အဘာဝံ ဒဿေတွာတိ ဝါယောဓာတုအာဒိတော ဝိသုံ ဝိသုံ နတ္ထိဘာဝံ ဒဿေတွာ။ ကထံ ပန သော ဒဿိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဝါယောဓာတုယာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ကာယဗလံ နာမ အတ္ထတော ဝါယောဓာတုယာ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော တဿာ ဝိပ္ဖာရဘာဝတော။ ယတော ဗာလာနံ ဗလန္တိ ဝဒန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝါယောဓာတုယာ ဂဟိတာယ ဗလရူပံ ဂဟိတမေဝါ’’တိ။ သမ္ဘဝေါ ကာမဓာတုယံ ဧကစ္စသတ္တာနံ ဣန္ဒြိယပရိပါကပစ္စယော အာပေါဓာတုယာ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘အာပေါဓာတုယာ သမ္ဘဝရူပ’’န္တိ။ ဂဟိတာယ ဂဟိတမေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဥပစယသန္တတိဝိနိမုတ္တော ရူပုပ္ပါဒော နတ္ထိ၊ ဥပ္ပါဒာဝတ္ထာယ စ အညာ ဇာတိ နာမ နတ္ထေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပစယသန္တတီဟိ ဇာတိရူပ’’န္တိ။ ကမ္မသမုဋ္ဌာနဿပိ ရောဂဿ ဝိသဘာဂပစ္စယသမုပ္ပန္နော ဓာတုက္ခေါဘော အာသန္နကာရဏံ၊ ပဂေဝ ဣတရဿ။ သော အတ္ထတော ရူပဓမ္မာနံ ပါကာဝတ္ထာ ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု ဧဝ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဇရတာအနိစ္စတာဒီဟိ ရောဂရူပံ ဂဟိတ’’န္တိ။

၆၉၉-၇၀၄. ရူပါနိ သမုဋ္ဌဟန္တိ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ရူပသမုဋ္ဌာနာနိ။ ကာနိ ပန တာနီတိ အာဟ ‘‘ဥတုစိတ္တာဟာရကမ္မာနီ’’တိ။

အာဟာရော ရူပဟေတုယောတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒော ပက္ခိပိတဗ္ဗော၊ ကမ္မံ၊ ဥတု စ စိတ္တဉ္စ အာဟာရောတိ ဣမေ ရူပဟေတုယောတိ။ ရူပဟေတုယောတိ စ ရူပဿ ဇနကပစ္စယာတိ အတ္ထော။ တေနာဟ ‘‘ဧတေဟေဝါ’’တိအာဒိ။ ဧကမေကံယေဝ သမုဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ ဧကသမုဋ္ဌာနာ။ နနု ဧကတော ဧဝ ပစ္စယတော ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ၊ ရူပဇနကပစ္စယေသု ဧကတောတိ အယမေတ္ထ အဘိသန္ဓိ။ အဋ္ဌိန္ဒြိယာနီတိ စက္ခါဒီနိ ပဉ္စ၊ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယဒွယံ၊ ဇီဝိတဉ္စာတိ အဋ္ဌိန္ဒြိယာနိ။ ကာယဝစီဝိညတ္တိဝသေန ဝိညတ္တိဒွယံ။

ဒွီဟီတိ ကောစိ စိတ္တေန၊ ကောစိ ဥတုနာ စာတိ ဧဝံ ဒွီဟိ။ န ဟိ ဧကဿေဝ ဒွေ ဧကက္ခဏေ ပစ္စယာ ဟောန္တိ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။ ဥတုအာဟာရ။ပေ.။ ကတန္တိ ဧကေကံ ဥတုနာ၊ အာဟာရေန၊ စိတ္တေန စာတိ တီဟိ ကတံ။ စတဿော စာပိ ဓာတုယောတိ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ။ တာနိ ဟိ နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန ဓာတူတိ ဝုစ္စန္တိ။ ကမ္မာဒီဟိ စတူဟိ ဘဝန္တီတိ စတုဗ္ဘဝါ။ ဒွေတိ ဇရတာ အနိစ္စတာ။

၇၀၅-၆. ဣဒာနိ မိဿကသမုဋ္ဌာနာနိပိ ဂဟေတွာ တံတံပစ္စယဇာတာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ အဋ္ဌိန္ဒြိယာနိ ဝတ္ထု သုဒ္ဓဋ္ဌကံ သန္တတျူပစယာကာသာတိ ဝီသတိ ကမ္မဇာ။ ဝိညတ္တိဒွယံ သဒ္ဒော လဟုတာဒိတ္တယံ သုဒ္ဓဋ္ဌကာဒယော ဧကာဒသာတိ သတ္တရသ စေတသာ ဇာယရေ၊ စိတ္တဇာတိ အတ္ထော။ သဒ္ဒော လဟုတာဒိတ္တယံ သုဒ္ဓဋ္ဌကာဒယော ဧကာဒသာတိ ဒသပဉ္စေဝ ပန္နရသ ဥတုနာ ဇာယရေ။ လဟုတာဒိတ္တယံ သုဒ္ဓဋ္ဌကာဒယော ဧကာဒသာတိ စုဒ္ဒသ အာဟာရတော။ ဇရတာအနိစ္စတာဟိ တေ အဋ္ဌသဋ္ဌိ စ ဟောန္တေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော။

၇၀၇-၈. ‘‘ဇရတာ။ပေ.။ သမုဋ္ဌိတာ’’တိ ဝတွာ ပုန တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဇာတဿ ပါကဘေဒတ္တာတိ ဇရတာယ ဇာတဓမ္မဿ ပါကတ္တာ၊ အနိစ္စတာယ စ ဘေဒတ္တာတိ အတ္ထော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဇရတာအနိစ္စတာ နာမ ဥပ္ပန္နဓမ္မဿ ဟောန္တိ၊ နော ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ။ ယဒိ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ သိယုံ၊ တဒာ တာသမ္ပိ ဇာယမာနတ္တပရိယာယော ယုဇ္ဇေယျ။ ဥပ္ပန္နဓမ္မဿ ပန ဇာတိတော ပရံ ဣမာသံ သမ္ဘဝတော န ဇာယန္တီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ။ ယဒိ ပန ကောစိ တေသမ္ပိ ဇာတဘာဝေ ကော ဝိရောဓောတိ ပဋိပဇ္ဇေယျ၊ တဿ တံ ဒုဂ္ဂါဟံ ဝိဓမေန္တော အာဟ ‘‘ဇာယေယျု’’န္တိအာဒိ။ ဟောန္တု နာမ တေသမ္ပိ ပါကဘေဒာ၊ တဒာပိ ကော ဝိရောဓောတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ။ ပါကော န ပရိပစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဧတေန န ဘိဇ္ဇတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ။ ပက္ကဿ ဟိ ဘင်္ဂေါ နိယတော။ ဘေဒော ဝါ န စ ဘိဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထာပိ ပါကဘာဝေါပိ ဝုတ္တောဝ။ န ဟိ အပက္ကံ ဘိဇ္ဇတီတိ၊ အညထာ ဥပ္ပါဒဘင်္ဂါနံ အနညတ္တပ္ပသင်္ဂတော။ နတ္ထိ တန္တိ ပါကဘေဒာနံ ပစ္စနံ ဘိဇ္ဇနံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သင်္ခိပိတွာ အာဟ။

ဧတ္တာဝတာ စ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဒိ ဇရတာအနိစ္စတာ ကေနစိ ပစ္စယေန ဇာယေယျုံ၊ တဒာ ဥပ္ပန္နဿ နာမ ဇရာယ၊ ဘင်္ဂေန စ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ တေသံ ဇရတာအနိစ္စတာပိ သိယုံ၊ န စ ပနေတာ ဥပလဗ္ဘန္တိ။ ကသ္မာ? ယသ္မာ န ဇရတာ အညဇရာယ ဇီရတိ၊ ဘိဇ္ဇတိ ဝါ၊ န စ ဘင်္ဂေါ အညေန ဘင်္ဂေန ဘိဇ္ဇတိ၊ ဇီရတိ ဝါ၊ ဣတရထာ သာပိ ဇရာ အပရာယ ဇရာယ၊ ဘင်္ဂေန စ ဇီရတိ၊ ဘိဇ္ဇတိ၊ သော စ ဘင်္ဂေါ အညာယ ဇရာယ၊ အညေန ဘင်္ဂေန ဇီရတိ၊ ဘိဇ္ဇတီတိ အနဝဋ္ဌာနပ္ပသင်္ဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။

၇၀၉-၁၀. ‘‘ဇာတဿာ’’တိအာဒိ နိဂမနံ။ အထ ဝါ ဥတ္တရိ ဝတ္တဗ္ဗစောဒနာယ ဖလဌပနံ။ ‘‘သိယာ ကတ္ထစီ’’တိအာဒိ ပရမတာသင်္ကနံ။ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ‘‘ဇရတာအနိစ္စတာဒွယံ န ပစ္စတိ၊ န ဘိဇ္ဇတိ ဝါ’’တိ အဓိကာရေ။ ရူပဿူပစယောတီတိ ဣတိ-သဒ္ဒော အာဒိအတ္ထော၊ တေန ‘‘ရူပဿ ဥပစယော သန္တတီ’’တိ ဝစနေနာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ ပါကောပိ ပစ္စတု၊ ဘေဒောပိ ပရိဘိဇ္ဇတူတိ သမ္ဗန္ဓော။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယထာ ကမ္မာဒီဟိ ဥပ္ပဇ္ဇနကရူပနိဒ္ဒေသေ ‘‘ကတမံ တံ ရူပံ ဥပါဒိန္နံ? စက္ခါယတနံ။ပေ.။ ကာယာယတနံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ၊ ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ အတ္ထိ ရူပံ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ရူပါယတနံ။ပေ.။ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ အာကာသဓာတု ရူပဿ ဥပစယော ရူပဿ သန္တတိ ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၅၂) ဥပစယသန္တတီနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ ဇာတိ ဇာယတီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ တဿာ အပရဇာတိယာ အဘာဝေပိ။ ဧဝံ ဇရာဘင်္ဂါနံ အပရဇရာဘင်္ဂါဘာဝေပိ ဇီရဏံ၊ ဘိဇ္ဇနဉ္စ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ ဇာတိယာပိ ဘေဒနာ တဒဝတ္ထာယေဝါတိ။

၇၁၁. ‘‘န စေဝါ’’တိအာဒိ ယထာသင်္ကိတပရမတဿ ပဋိက္ခိပနံ။ ယဒိ ဇာယတီတိ န ဝိညာတဗ္ဗံ၊ ဧဝဉ္စ သတိ နိဒ္ဒေသေ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဇာယမာနဿာ’’တိအာဒိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အသတိပိ ဇာတိယာ ဇာယမာနတ္တေ ဇာယမာနာနံ ဓမ္မာနံ အဘိနိဗ္ဗတ္တိဘာဝတော တဿာ တပ္ပစ္စယဘာဝဝေါဟာရော အနုမတောတိ တတ္ထ ဝုတ္တာ၊ န ပန ပရမတ္ထတော ဇာယမာနတ္တာ။ ဇာယမာနဿ ဟိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိမတ္တံ ဇာတိ၊ တသ္မာ အသိဒ္ဓေန အသိဒ္ဓသာဓနမေတန္တိ။

၇၁၂-၇. ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ပုနပိ ပရမတာသင်္ကံ ကတွာ ပဋိက္ခိပတိ။ တတ္ထ ယေသံ ဓမ္မာနံ ယာ ဇာတိ၊ သာ တပ္ပစ္စယတ္တဝေါဟာရံ၊ အဘိနိဗ္ဗတ္တိသမ္မုတိဉ္စ လဘတေဝါတိ သမ္ဗန္ဓော။ တထာတိ ယထာ လဘတေဝ၊ တထာ။ ယံတံ-သဒ္ဒာ ဟိ အဗျဘိစာရိတသမ္ဗန္ဓာ။ တေသံ ဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဧတိဿာတိ တပ္ပစ္စယာ၊ တဿာ ဘာဝေါ တပ္ပစ္စယတ္တံ၊ တပ္ပစ္စယတ္တေန ပဝတ္တော ဝေါဟာရော တပ္ပစ္စယတ္တဝေါဟာရော၊ တံ ကမ္မပစ္စယဘာဝါဒိဝေါဟာရန္တိ အတ္ထော။ အဘိနိဗ္ဗတ္တိသမ္မုတိန္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တတိ ဇာယတီတိ ဧဝံ အဘိနိဗ္ဗတ္တိဝသေန ပဝတ္တသမ္မုတိံ။ ကမ္မာဒိသမ္ဘဝန္တိ ကမ္မာဒိစတုပစ္စယသမုဋ္ဌာနံ။ ဇနကာနံ ပစ္စယာနံ အာနုဘာဝက္ခဏုပ္ပါဒေ အဘာဝတောတိ သမ္ဗန္ဓော။ အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – ယေ တေ ရူပါနံ ဇနကပစ္စယာ၊ တေသံ တဒုပ္ပါဒနံ ပတိ အနုပရတဗျာပါရာနံ ယော သော ပစ္စယူပလက္ခဏိယော ကိစ္စာနုဘာဝက္ခဏော၊ တဒာ ဇာယမာနာနံ ဓမ္မာနံ ဝိကာရဘာဝေန လဗ္ဘမာနတံ သန္ဓာယ ဝိနေယျပုဂ္ဂလဝသေန ဇာတိယာ ပစ္စယတော ဇာတတ္တံ အနုညာတံ တတော ပုရေ၊ ပစ္ဆာ စ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဇာတိယာ ပန လဗ္ဘတီ’’တိ။ ဇရာဘင်္ဂါနံ ပန ပစ္စယာနုဘာဝက္ခဏတော ဥတ္တရိ ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု လဗ္ဘမာနတ္တာ န ဧဝံ အနုညာတုံ သက္ကာတိ၊ ဇာတိယာ ပန လဗ္ဘတိ သော ဝေါဟာရောတိ အဓိပ္ပါယော။ တပ္ပစ္စယတ္တဝေါဟာရန္တိအာဒိဂါထာဒွယံ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ။

၇၁၈-၉. အထ ကိံ ဣမာယ ဂီဝါကဏ္ဍူယာယ၊ နနု ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သုတ္တန္တေ ‘‘ဇရာမရဏံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၂၀)၊ တသ္မာ ကထမေတံ ဝုစ္စတိ၊ ဇရတာ အနိစ္စတာ စေဝ န ကေဟိစိ သမုဋ္ဌိတာတိ ယော ဝဒေယျ၊ တဿ ဝိတက္ကံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ခိပိတုံ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကသ္မာ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သာ ဟိ ပရိယာယဒေသနာ’’တိ။ ပရိယာယဒေသနတ္တမေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အနိစ္စာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တထာ-သဒ္ဒေန ‘‘သင်္ခတာန’’န္တိ သင်္ဂဏှာတိ။

၇၂၀-၃. အနိစ္စံ သင်္ခတဉ္စာတိ စ-သဒ္ဒေန ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ သင်္ဂဏှာတိ။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – အနိစ္စသင်္ခတဓမ္မာနံ ဇရာမရဏတ္တာ တေသု သန္တေသု ဟောတိ၊ အသန္တေသု န ဟောတိ။ န ဟိ အဇာတံ ပရိပစ္စတိ၊ ဘိဇ္ဇတိ ဝါ၊ တသ္မာ တံ ဇာတိပစ္စယတံ သန္ဓာယ ‘‘ဇရာမရဏံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ၊ တတောယေဝ စ အနိစ္စ’’န္တိ ပရိယာယေန သုတ္တေ အာဂတံ။ ယထာ ဝိညတ္တိအာဒီနံ နိပ္ပရိယာယတော စိတ္တသမုဋ္ဌာနတာဘာဝေပိ စိတ္တဇာနံ ဝိကာရတ္တာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေါတိ။ ဝိညတ္တိယော ဝိယာတိ စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ လဟုတာဒီနမ္ပိ စိတ္တဇာဒိဘာဝဿ ပရိယာယေနေဝ ဣစ္ဆိတတ္တာ။ နိပ္ပရိယာယေန အဋ္ဌာရသေဝ နိပ္ဖန္နရူပါနိ ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနာနီတိ။ တယန္တိ ဇာတိဇရာဘင်္ဂသင်္ခါတာနံ လက္ခဏရူပတ္တယံ။

ခံပုပ္ဖံဝါတိ အာကာသကုသုမံ ဝိယ။ ယထာ အာကာသကုသုမံ သဗ္ဗသော အဇာတတ္တာ နတ္ထိ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ နတ္ထီတိ အတ္ထော။ နိစ္စံ ဝါသင်္ခတံ ဝိယာတိ ယထာ အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနံ ကေနစိ အသင်္ခတတ္တာ နိစ္စံ ဓုဝံ၊ ဧဝမိဒမ္ပိ ကေနစိ အသင်္ခတတ္တာ နိစ္စံ သဿတံ ဝါတိ အတ္ထော။ နောဘယံ ပနိဒန္တိ ဣဒံ ပန ဥဘယမ္ပိ ခံပုပ္ဖံ ဝိယ နော နတ္ထိ၊ န စ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ အသင်္ခတံ ဝါတိ အတ္ထော။ နိဿယာယတ္တဝုတ္တိတောတိ ဇာယမာနပရိပစ္စမာနဘိဇ္ဇမာနာနံ ဇာတိအာဒိမတ္တဘာဝေန ဇာယမာနာဒိနိဿယပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတ္တာ။ တမေဝ နိဿယာယတ္တဝုတ္တိတံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဘာဝေ ပထဝိယာဒီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ပထဝီအာဒီနံ နိဿယာနံ ဘာဝေ ဇာတိအာဒိတ္တယံ ပညာယတိ၊ တသ္မာ နော နတ္ထိ၊ ယသ္မာ စ တေသံ အဘာဝေ န ပညာယတိ၊ တသ္မာ န နိစ္စန္တိ ဣမမေဝ စ အဘိနိဝေသံ နိသေဓေတုံ ဘဂဝတာ ဇာတိယာ စတုဇတ္တံ၊ ဇရာမရဏဿ စ အနိစ္စာဒိပရိယာယော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၇၂၄-၅. နိပ္ဖန္နာနိ နာမာတိ ‘‘ရူပဿ ပရိစ္ဆေဒော၊ ရူပဿ ဝိကာရော၊ ရူပဿ လက္ခဏ’’န္တိအာဒိနာ ပရိစ္ဆေဒာဒိဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ အတ္တနော ကက္ခဠတ္တာဒိနာ သဘာဝေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ၊ အပရိယာယေနေဝ ကမ္မာဒိပစ္စယေဟိ နိပ္ဖန္နတ္တာ ဝါ နိပ္ဖန္နာနိ နာမ။ တဗ္ဗိပရီတတော အနိပ္ဖန္နာ။

သေသကာ အနိပ္ဖန္နာတိ သုတွာ ပရော အနိဋ္ဌံ အာပါဒေန္တော အာဟ ‘‘ယဒိ ဟောန္တီ’’တိအာဒိ။ ‘‘တေသမေဝါ’’တိအာဒိနာ ပန တံ ပဋိက္ခိပတိ။ ကာယဝိကာရော ကာယဝိညတ္တိ နာမ၊ ဝစီဝိကာရော ဝစီဝိညတ္တိ နာမ၊ ဆိဒ္ဒံ ဝိဝရံ အာကာသဓာတု နာမ၊ လဟုဘာဝေါ လဟုတာ နာမ၊ မုဒုဘာဝေါ မုဒုတာ နာမ၊ ကမ္မညဘာဝေါ ကမ္မညတာ နာမ၊ နိဗ္ဗတ္တိ ဥပစယော နာမ၊ ပဝတ္တိ သန္တတိ နာမ၊ ဇီရဏာကာရော ဇရတာ နာမ၊ ဟုတွာ အဘာဝါကာရော အနိစ္စတာ နာမာတိ ဧဝံ တေသံယေဝ အဋ္ဌာရသန္နံ နိပ္ဖန္နရူပါနံ ဝိကာရဘူတတ္တာ နိပ္ဖန္နာ စေဝ သင်္ခတာ စ၊ တေသံယေဝ စ ရူပါနံ ဝိကာရတ္တာ တေ အသင်္ခတာ နာမ ကထံ ဘဝေယျုံ၊ နိပ္ဖန္နာ စေဝ သင်္ခတာတိ သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ ယဒိ အနိပ္ဖန္နရူပါနံ နိဿယဘူတာ နိပ္ဖန္နရူပါ သင်္ခတာ၊ တေသံ ပန ဝိကာရဘူတာ ကထံ အသင်္ခတာ နာမ ဟောန္တီတိ အတ္ထံ ဝဏ္ဏေန္တိ။ တေသံ အဓိပ္ပါယေန နိပ္ဖန္နာ စေဝါတိ ဝ-ကာရော အာဂမသိဒ္ဓေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။

၇၂၆-၇. ဣတ္ထိဘာဝေါ။ပေ.။ ဝဏ္ဏိတာတိ ဖလဌပနံ။ ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိ စောဒနာ။ ‘‘အညံ ပနာ’’တိအာဒိ ပရိဟာရော။ တတ္ထ စက္ခုကာယပသာဒာနံ၊ ဧကတ္တံ ဥပပဇ္ဇတီတိ စက္ခုပသာဒေ ကာယပသာဒဘာဝဿ၊ ကာယပသာဒေ စက္ခုပသာဒဘာဝဿ သဗ္ဘာဝတော ပုရိမဿ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာဝဘာသနံ၊ ဣတရဿ စ ရူပါဝဘာသနံ ဟောတီတိ စက္ခုကာယပသာဒာနံ ဧကီဘာဝေါ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော။ နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ။ သောတကာယပသာဒာဒီနမ္ပိ ဟိ ဝုတ္တနယေန ဧကတ္တံယေဝါတိ။

၇၂၈-၃၀. အညံ ပန အညသ္မိံ န စတ္ထီတိ ဌပေတွာ အညမညာဝိနိဗ္ဘောဂဝသေန ပဝတ္တိံ အညံ ရူပံ အညသ္မိံ ရူပေ ပရမတ္ထတော နေဝတ္ထိ ဘိန္နနိဿယဘာဝေန ကလာပန္တရဂတတ္တာ။ စက္ခုပသာဒော ဟိ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒာနကမ္မသမုဋ္ဌိတဘူတနိဿိတော၊ ကာယပသာဒော ဖုသိတုကာမတာနိဒာနကမ္မဇဘူတနိဿိတော။ အသင်္ကရန္တိ အသံကိဏ္ဏံ။ ယဒိ ဧဝံ၊ န သဗ္ဗတ္ထ ကာယာယတနာဒိကန္တိ? တမ္ပိ နတ္ထိ ပရမတ္ထတော။ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဟိ နေသံ နာနာကရဏံ ပညာပေတုံ န သက္ကာ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အညမညာဝိနိဗ္ဘောဂဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အညမညာ။ပေ.။ ပဝတ္တိတောတိ အညမညံ သန္တာနတော အဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇနဝသေန အဝိသံသဋ္ဌဝသေန ပဝတ္တနတော။ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပဝသေနာတိ ပန အတ္ထော န ဟောတိ။ န ဟိ စက္ခုကာယပသာဒာနံ ဧကကလာပဂတအဝိနိဗ္ဘောဂရူပါ ဌာနန္တရံ ဝတ္တုံ သက္ကာတိ။ ယထာ ရူပရသာဒီနံ ဝိဝေစေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အညမညဗျာပိတာ ဝုစ္စတိ၊ န စ ပရမတ္ထတော ရူပေ ရသော အတ္ထိ။ ယဒိ သိယာ၊ ရူပဂ္ဂဟဏေနေဝ ရသဂ္ဂဟဏံ ဂစ္ဆေယျ။ ဧဝံ ကာယာယတနာဒီနမ္ပိ ပရမတ္ထတော န သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထိတာ၊ ‘‘ဣဒံ ဧတ္ထ၊ ဣဒံ ဧတ္ထာ’’တိ ဌာနန္တရံ ပန သမယညုနာ ကေနစိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ။ အတ္ထိ ကာယပသာဒောတီတိ ဣတိသဒ္ဒော ‘‘တသ္မာ’’တိ ဣမဿ အတ္ထေ။ တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိ။ ဧဝမုဒီရိတန္တိ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကန္တိ ဧဝမုဒီရိတံ။

၇၃၁-၂. လက္ခဏာဒိဝသေနာပီတိ ယထာဝုတ္တလက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဝသေနာပိ။ ဓဇာနံ ။ပေ.။ ဂတာတိ ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ နီလာဒိပဉ္စဝဏ္ဏသုတ္တမယာနံ ဧကမေကဿ ဝါ ဧကေကဝဏ္ဏဝသေန ဓဇာနံ ဆာယာ တေသံ ဥပမတံ ဥပမာဘာဝံ ဂတာ သမ္ပတ္တာတိ အတ္ထော။ ကေစိ ပန ‘‘ဆာယာ ဥပမာ ဧတေသန္တိ ဆာယာဥပမာ၊ ဆာယာဥပမာနံ ဘာဝေါ ဆာယာဥပမတာ၊ တံ ဂတာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိ ဝဒန္တိ။ တံ ပန တေဟိ ‘‘ဆာယာဥပမတံ ဂတာ’’တိ ဧတ္ထ ဗဟုဗ္ဗီဟိဝသေနေဝ ရဿတ္တန္တိ မညမာနေဟိ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ။ ဂါထာဗန္ဓတ္ထံ ပန ရဿတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ‘‘စတုတ္ထဒူ’’တိအာဒီသု ဟိ ဝိဘတ္တိလောပမ္ပိ ကတွာ ဒဿေန္တော အာစရိယော န ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဗျဉ္ဇနေ အာဒရံ ဇနေတိ။ ယံ ပန ‘‘တေသ’’န္တိ ဟေဋ္ဌာပဒံ၊ ‘‘ဓမ္မာန’’န္တိ ဥပရိပဒံ ဝါ သမ္ဗန္ဓိတုံ အနိစ္ဆန္တေဟိ ဝုစ္စတိ တတ္ထ ‘‘နာနတ္တံ သမုပါဂတ’’န္တိ။ တံ ဧတ္ထ အကာမာပိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗမေဝ။ န ဟိ နာနတ္တံ သမုပါဂတံ တေသန္တိ နာပေက္ခတီတိ။ အထာပိ တတ္ထ ‘‘နာနတ္တံ သမုပါဂတာ’’တိ ပါဌံ ပရိကပ္ပေယျုံ၊ ဟောတု တာဝ ပေါတ္ထကေသု အဒိဿမာနမ္ပိ ပါဌံ ပရိကပ္ပေတွာ တေသံ တုဋ္ဌိ။ အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယထာ ပဉ္စဝဏ္ဏာနံ ဓဇာနံ ဧကတော ကတွာ ဥဿာပိတာနံ ကိဉ္စာပိ ဆာယာ ဧကာဗဒ္ဓါ ဝိယ ဟောတိ၊ အညမညံ ပန အသမ္မိဿာဝ၊ ဧဝမေဝ ဣမေ သဗ္ဗဋ္ဌာနိကရူပါ ကိဉ္စာပိ ဧကာဗဒ္ဓါ ဝိယ ဟောန္တိ၊ လက္ခဏတော ပန အညမညံ ဘိန္နသဘာဝါ အသမ္မိဿာယေဝ။ ဧကကလာပဋ္ဌာပိ ဟိ လက္ခဏတော ဘိန္နသဘာဝါ၊ ကိံ ပန နာနာကလာပဋ္ဌာတိ။

၇၃၃. အတ္တနော ပစ္စယေဟိ လောကေ နိယုတ္တံ၊ ဝိဒိတန္တိ ဝါ လောကိကံ၊ တဿ ဘာဝေါ လောကိကတ္တံ။ ဟိနောတိ ပတိဋ္ဌဟတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မရာသိ ဧတေနာတိ ဟေတု၊ မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကော လောဘာဒိကော စ အလောဘာဒိကော စ၊ တာဒိသော ဟေတု န ဟောတီတိ နဟေတု။ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ သင်္ခတံ အဘိသင်္ခတန္တိ သင်္ခတံ။ အာဘဝဂ္ဂါ၊ အာဂေါတြဘု ဝါ သဝန္တီတိ အာသဝါ၊ သဟ အာသဝေဟီတိ သာသဝံ၊ အာသဝေဟိ အာလမ္ဗိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတောတိ အတ္တနော အတ္တနော ပစ္စယာဓီနပ္ပဝတ္တိတာယ သပ္ပစ္စယတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ နိဒဿနမတ္တမေတံ။ ကာမာဝစရတ္တာ အဟေတုကတ္တာ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တတ္တာ သံယောဇနိယတ္တာ ဂန္ထနိယတ္တာ ဥပါဒာနိယတ္တာ ဩဃနိယတ္တာ ယောဂနိယတ္တာ နီဝရဏိယတ္တာ သံကိလေသိကတ္တာ ပရာမဋ္ဌတ္တာ အစေတသိကတ္တာ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တတ္တာ န ရူပါဝစရတ္တာ န အရူပါဝစရတ္တာ န အပရိယာပန္နတ္တာ အနိယျာနိကတ္တာ အနိစ္စတ္တာတိ ဧဝမာဒိနာပိ ကာရဏေန ဧကဝိဓမေဝါတိ။

၇၃၄-၈. ဧဝံ ဧကဝိဓနယံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတဒုဝိဓတာဒိနယံ ဒဿေတုံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဗဟိဒ္ဓါ’’တိအာဒိနာ အဇ္ဈတ္တိကဒုကာဒယော အာရဒ္ဓါ။ တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကဒုကေ တာဝ အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ၊ အတ္တဘာဝေါ၊ တံ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တတ္တာ အဇ္ဈတ္တာ၊ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဓမ္မာ၊ တေသု ဘဝါနိ၊ အတ္တနိ ဝါ ဘဝါနိ အဇ္ဈတ္တိကာနိ။ ကာမံ အညေပိ အဇ္ဈတ္တသမ္ဘူတာ အတ္ထိ၊ ရုဠှီဝသေန ပန စက္ခါဒီနေဝ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ။ အထ ဝါ ‘‘ယဒိ မယံ န ဟောမ၊ တွံ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမော ဘဝိဿသီ’’တိ ဝဒန္တာ ဝိယ အတ္တဘာဝဿ သာတိသယံ ဥပကာရကာနီတိ တာနေဝ ဝိသေသတော အဇ္ဈတ္တိကနာမံ လဘန္တိ။ ဣန္ဒြိယာနိန္ဒြိယာတိ အာဓိပစ္စဋ္ဌေန ဣန္ဒြိယာနိ၊ သေသံ တဒဘာဝတော အနိန္ဒြိယံ။ တတ္ထ စက္ခါဒီနံ ပဉ္စန္နံ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု အဓိပတေယျံ တေသံ ပဋုမန္ဒဘာဝါဒိအနုဝတ္တနတော၊ ဣတ္ထိန္ဒြိယပုရိသိန္ဒြိယဒွယဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒိဟေတုဘာဝေ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စ သဟဇရူပါနုပါလနေတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဝိသယဝိသယီဘာဝတော ဃဋ္ဋနဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဩဠာရိကံ၊ တဗ္ဗိပရီတတ္တာ သုခုမံ။ ဥပါဒိန္နန္တိ ကမ္မုနာ ဂဟိတံ။ ကမ္မနိဗ္ဗတ္တဉှိ ‘‘မမေတံ ဖလ’’န္တိ တေန ကမ္မုနာ ဂဟိတံ ဝိယ ဟောတိ။

ဧကာဒသ။ပေ.။ သပ္ပဋိဃန္တိ စက္ခုဝိညာဏာဝိညေယျတ္တာ သနိဒဿနတ္တာဘာဝတော အနိဒဿနံ၊ အညမညံ ပတနဝသေန ပန ပဋိဃသဗ္ဘာဝတော သပ္ပဋိဃံ၊ ဥဘယပဋိက္ခေပေန အနိဒဿနအပ္ပဋိဃံ။ ကမ္မတော ဇာတန္တိ ဧတ္ထ ယံ ဧကန္တတော ကမ္မသမုဋ္ဌာနံ အဋ္ဌိန္ဒြိယာနိ၊ ဝတ္ထု စာတိ နဝဝိဓံ ရူပံ။ ယဉ္စ ဧကာဒသဝိဓေ စတုသမုဋ္ဌာနေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနံ ဧကာဒသဝိဓမေဝ ရူပန္တိ ဧဝံ ဝီသတိဝိဓမ္ပိ ကမ္မတော ဥပ္ပဇ္ဇနတော ကမ္မဇံ။ ယဉှိ ဇာတံ၊ ယဉ္စ ဇာယတိ၊ ယဉ္စ ဇာယိဿတိ၊ တံ သဗ္ဗမ္ပိ ‘‘ကမ္မဇ’’န္တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘ဒုဒ္ဓ’’န္တိ။ ကမ္မတော အညံ အကမ္မံ၊ အကမ္မတော ဇာတံ အကမ္မဇံ။ အညတ္ထေ ဟိ အယံ အ-ကာရော။ တေနာဟ ‘‘တဒညပစ္စယာဇာတ’’န္တိ။ ကမ္မတော အညပစ္စယတော ဇာတံ၊ ဥတုစိတ္တာဟာရဇန္တိ အတ္ထော။ စိတ္တဇတ္တိကာဒီနိ ဝုတ္တာနုသာရေန ယောဇေတုံ သက္ကာတိ န ဒဿိတာနိ။

ဒိဋ္ဌစတုက္ကေ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဒိဋ္ဌံ။ ယံ ရူပါယတနံ အဒက္ခိ၊ ယဉ္စ ဒက္ခိဿတိ၊ ယဉ္စ ဒက္ခတိ၊ ယဉ္စ ပဿေယျ၊ တံ သဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌံ နာမ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော ယထာ ‘‘ဣဋ္ဌ’’န္တိ။ ဧသ နယော သုတာဒီသုပိ။ ဒိဋ္ဌံ နာမ ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဝိညေယျတ္တာ။ သုတံ နာမ သဒ္ဒာယတနံ သောတဝိညာဏဝိညေယျတ္တာ။ မုတံ နာမ ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနတ္တယံ မုတွာ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော၊ ပသာဒေန သဟ သမ္ဗန္ဓနတော ဝါ။ တထာ ဟေတံ သမ္ပတ္တဂ္ဂါဟကဝိသယံ ဝုတ္တံ။ ဝိညာတံ နာမ အဝသေသံ ကေဝလံ မနောဝိညာဏဝိညေယျတ္တာ။

ဒွာရဉ္စေဝ ဝတ္ထု စာတိ အတ္တနိဿိတာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ၊ အညနိဿိတာနံ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနဉ္စ ပဝတ္တိမုခဘာဝတော ဒွာရဉ္စေဝ အတ္တနိဿိတာနံ အာဓာရဘာဝတော ဝတ္ထု စ။ ဒွာရမေဝ ဟုတွာ န ဝတ္ထူတိ ကေဝလံ ကမ္မဒွာရဘာဝတော ဒွာရမေဝ၊ တန္နိဿိတဿ စိတ္တုပ္ပါဒဿ အဘာဝတော န ဝတ္ထု။ ဝတ္ထုမေဝ ဟုတွာ န ဒွာရန္တိ မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတူနံ နိဿယဘာဝတော ဝတ္ထုမေဝ၊ စက္ခါဒယော ဝိယ သပရနိဿိတာနံ ပဝတ္တိဒွာရာဘာဝတော န ဒွာရံ။ သေသံ ဧကဝီသတိဝိဓံ ရူပံ ဝုတ္တဝိပရိယာယတော နေဝ ဒွာရံ န ဝတ္ထု စ။ စတုတ္ထစတုက္ကေတိ ဝတ္ထုစတုက္ကေ။ တတိယပဒန္တိ ‘‘ဝတ္ထုမေဝ ဟုတွာ နေဝိန္ဒြိယ’’န္တိ ပဒံ။

၇၃၉-၄၀. ပုန ပဉ္စဝိဓန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ စတုဇန္တိ ပကာသိတံ စတူဟိယေဝ သမုဋ္ဌာနတော။

စက္ခုဝိညာဏဝိညေယျံ ရူပါယတနံ တေန ဂဟေတဗ္ဗတော၊ န ပန စက္ခုဝိညာဏေနေဝ ဝိညေယျတော။ တထာ ဟေတံ အာဝဇ္ဇနာဒီဟိ စေဝ မနောဒွာရိကဇဝနေဟိ စ ဝိညာယတီတိ။ ဧသ နယော သောတဝိညေယျာဒီသုပိ။ မနောဝိညာဏဝိညေယျံ ပန ကေဝလံ မနောဝိညာဏေနေဝ ဝိညာတဗ္ဗံ။ န ဟိ ရူပါဒိတော အညတ္ထ စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ပဝတ္တန္တိ။

ဆဝတ္ထုအဝတ္ထုဘေဒတောတိ ဆန္နံ ဝတ္ထူနံ၊ အဝတ္ထုဿ စ ဘေဒတော။ မနောဓာတုဝိညေယျံ ရူပါဒိပဉ္စကံ။

မနာယတနဿ အရူပတ္တာ၊ ဓမ္မာယတနဿ စ ဧကဒေသတော ရူပတ္တာ အာဟ ‘‘အာယတနဘေဒတော ဧကာဒသဝိဓ’’န္တိ။

၇၄၃-၅. အရူပဘဝေ ရူပုပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော၊ အသညီဘဝဿ စ ရူပဘဝပရိယာပန္နတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမရူပဘဝဒွယေ’’တိ။ ဘုမ္မဝဇ္ဇေသူတိ ဘုမ္မဒေဝါနံ ဝဇ္ဇနံ ယောနိဝိဘာဂံ ပတွာ တေသံ မနုဿသဒိသတ္တာ။ ပုရိမာ တိဿောတိ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇသံသေဒဇယောနိယော။ တာ ဟိ ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေသု န လဗ္ဘန္တိ၊ တာသဉ္စ ပဋိက္ခေပေန ပစ္ဆိမာ ဩပပါတိကယောနိ အနုညာတာတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝ ဟောတီတိ။ တတ္ထ နိရယေတိ ဥဿဒာနမ္ပိ ဂဟဏတော အဝီစိမဟာနိရယေ ကီဋပါဏကာနမ္ပိ သရီရံ ပစ္ဆာ ဝဍ္ဎနကံ ဟုတွာဝ နိဗ္ဗတ္တတိ၊ နိဇ္ဈာမတဏှိကပေတာနံ နိစ္စာတုရတာယ ကာမဿ အဘာဝတော ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ န ဟောတိ၊ တသ္မာ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇယောနိယော တတ္ထ န သန္တိ၊ အာဒိတ္တတ္တာ ကုစ္ဆိယံ ဂဗ္ဘံ န ပတိဋ္ဌာတီတိ ကေစိ။ နိဗ္ဗတ္တမာနာနဉ္စ ပါပကမ္မာနုဘာဝေန မဟာဒုက္ခဿ ပတ္တဗ္ဗတာယ မဟန္တေနေဝ သရီရေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ သံသေဒဇယောနိပိ တေသံ န ဟောတိ၊ အဂ္ဂိဇာလာယ သန္တပ္ပမာနသရီရတ္တာ တေသံ နိဗ္ဗတ္တကာလေ အလ္လဋ္ဌာနေ ပုပ္ဖာဒီသု သမ္ဘဝါဘာဝတော သံသေဒဇတာ နတ္ထေဝါတိပိ ဝဒန္တိ။ တေန တေသံ ဩပပါတိကာဝ ယောနီတိ အာဟ ‘‘နိဇ္ဈာမတဏှိကေ’’တိ။ အထ သံသေဒဇဩပပါတိကယောနီနံ ကော ဝိသေသောတိ? သံသေဒဇော တာဝ ခုဒ္ဒကသရီရော ဟုတွာ ပဒုမဂဗ္ဘာဒိံ နိဿာယ နိဗ္ဗတ္တော ကမေန ဝဍ္ဎတိ။ ဣတရော ပန ယတ္ထ ယတ္ထ နိဗ္ဗတ္တတိ၊ တတ္ထ တတ္ထ ပရိစ္ဆိန္နပ္ပမာဏသရီရောဝ သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကော ဝိယ ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂေါ ပါတုရဟောသိ။

သေသေ ဂတိတ္တယေတိ ဌပေတွာ ဒေဝဂတိံ၊ နိရယဂတိဉ္စ အဝသေသမနုဿပေတတိရစ္ဆာနသညိတေ ဂတိတ္တယေ။ မနုဿေသု ဟိ ကေစိ အဏ္ဍဇာပိ ဟောန္တိ ကုန္တပုတ္တဒွေဘာတိကတ္ထေရာ ဝိယ၊ ကေစိ သံသေဒဇာပိ ဟောန္တိ ပဒုမဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တပေါက္ခရသာတိဗြာဟ္မဏာဒယော ဝိယ၊ ကေစိ ဩပပါတိကာပိ ဟောန္တိ အမ္ဗပါလိဂဏိကာဒယော ဝိယ။ နိဇ္ဈာမတဏှိကာဝသေသပေတာ ပန သဗ္ဗစတုပ္ပဒပက္ခိဇာတိဒီဃဇာတိအာဒယော သဗ္ဗေပိ တိရစ္ဆာနာ စ စတုယောနိကာဝါတိ။

၇၄၆-၇. ဂဗ္ဘေ မာတုကုစ္ဆိယံ သေတီတိ ဂဗ္ဘသေယျကော၊ သောယေဝ ရူပါဒီသု သတ္တတာယ ဂဗ္ဘသေယျကသတ္တော။ တဿ ဂဗ္ဘသေယျကသတ္တဿ။ တိံသ ရူပါနီတိ ကာယဘာဝဝတ္ထုဒသကဝသေန သမတိံသ ကမ္မဇရူပါနိယေဝ။ တဒာ ဟိ နေဝ စိတ္တဇရူပမတ္ထိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ရူပသမုဋ္ဌာပကတ္တာဘာဝတော၊ နာပိ ဥတုဇံ ပုရိမုပ္ပန္နဥတုနော အဘာဝါ။ ဥတု ဟိ ဌာနပ္ပတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ န စ အာဟာရဇံ တသ္မိံ ကာယေ အဇ္ဈောဟဋဿ အဘာဝတော၊ တသ္မာ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိယေဝ တိံသ ရူပါနိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ၊ ယာနီ ‘‘ကလလရူပ’’န္တိ ပဝုစ္စန္တိ၊ ပရိပိဏ္ဍိတာနိ စ တာနိ ဇာတိဥဏ္ဏာယ ဧကဿ အံသုနော ပသန္နတိလတေလေ ပက္ခိပိတွာ ဥဒ္ဓဋဿ ပဂ္ဃရိတွာ အဂ္ဂေ ဌိတဗိန္ဒုမတ္တာနိ အစ္ဆာနိ ဝိပ္ပသန္နာနိ ပသန္နတေလဗိန္ဒုသမာနာနိ ဟောန္တိ။ ယထာဟု –

‘‘တိလတေလဿ ယထာ ဗိန္ဒု၊

သပ္ပိမဏ္ဍော အနာဝိလော;

ဧဝံ ဝဏ္ဏပဋိဘာဂံ၊

ကလလန္တိ ပဝုစ္စတီ’’တိ။ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၆);

သဘာဝဿေဝါတိ အဝဓာရဏေန အဘာဝကဿ ဘာဝဒသကာဘာဝတော တိံသရူပါနံ အသမ္ဘဝံ ဒီပေတိ။ တေနာဟ ‘‘အဘာဝ။ပေ.။ ကာယဝတ္ထုဝသေန တူ’’တိ။ အဘာဝဂဗ္ဘသေယျာနန္တိ ဣမိနာ အဘာဝဩပပါတိကာနံ န ဧဝန္တိ ဒဿေတီတိ ကေစိ။ ပုဗ္ဗေ သဘာဝကဂဗ္ဘသေယျကဿ ပန ဝတွာ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အဘာဝဂဗ္ဘသေယျကသတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ပုဗ္ဗေ ဂဗ္ဘသေယျက-ဂ္ဂဟဏေန အဏ္ဍဇာနမ္ပိ ဂဟဏေ ဣဓ ဝိသုံ ဝစနံ ဂေါဗလီဗဒ္ဒဉာယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န ပန တေသံ အဘာဝကဘာဝနိဝတ္တနတ္ထန္တိ။ ဣတရထာ ဟိ ဝီသတိရူပါနံ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈတိ။ အဘာဝကဘာဝေါ ပနေတ္ထ အဏ္ဍဇာနံ ပကရဏတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ န ဟိ ဂဗ္ဘသေယျက-သဒ္ဒေန သမာသဘူတံ အဘာဝ-သဒ္ဒံ ဣဓ အာနေတုံ သက္ကာတိ။

၇၄၈. ဂဟိတာဂဟဏေနေတ္ထ၊ ဧကာဒသ ဘဝန္တိ တေတိ ဧကသ္မိံ ကလာပေ ဂဟိတရူပါနံ အပရကလာပေ အဂ္ဂဟဏဝသေန သုဒ္ဓဋ္ဌကံ၊ ဇီဝိတံ၊ ကာယပသာဒော၊ ဝတ္ထုရူပန္တိ အဘာဝကဿ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဧကာဒသ ရူပါနိ ဘဝန္တိ၊ သဘာဝကဿ ပန ဒွီသု ဘာဝေသု ဧကေန သဟ ဒွာဒသ ရူပါနိ ဟောန္တိ။ ဧသေဝ စ နယောတိ ဝုတ္တေသု၊ ဝက္ခမာနေသု စ ပဋိသန္ဓိက္ခဏိကကလာပေသု အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ရူပဂ္ဂဟဏေ နယော ဧသေဝ ဉေယျော။

၇၄၉. နနု စ ‘‘သဗ္ဗေသု ဒသကေသူ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ကထံ ပန တေ ဒသကာ ဇာနိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဇီဝိတေနာ’’တိအာဒိ။ သုဒ္ဓကမဋ္ဌကန္တိ စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ၊ တန္နိဿိတာ စ ဝဏ္ဏဂန္ဓရသဩဇာတိ ဣဒံ ဇီဝိတာဒိနာ အသမ္မိဿံ သုဒ္ဓဋ္ဌကံ။ ဣမာနိယေဝ ဟိ အဋ္ဌ ကတ္ထစိ အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေနပိ ပဝတ္တိတော အဝိနိဗ္ဘောဂရူပါနိ အဝကံသတော ဧကော ကလာပေါတိ စ ဝုစ္စတိ။ အာစရိယဇောတိပါလတ္ထေရေန ပန ‘‘နိပ္ဖန္နာနိပ္ဖန္နဝသေန ဒသ ရူပါနိ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိကာနိ ဧကော ကလာပေါ’’တိ ဝတွာ ပုန တံသမတ္ထနတ္ထံ ဣဒံ ဝုတ္တံ –

‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တီနိ၊ စတုဇာနေကလက္ခဏာ;

နိပ္ဖန္နာနဋ္ဌ ဝါ တေသု၊ ဟိတွာန ကာယလက္ခဏေ’’တိ။

၇၅၀. ကာယဒသကန္တိ ကာယော ဒသမော ဧတ္ထာတိ ကာယဒသကံ၊ အသာဓာရဏေန ဝါ ကာယေန လက္ခိတံ ဒသကံ ကာယဒသကံ။ ဧသ နယော စက္ခုဒသကာဒီသု။ ပရိယာပုဋံ ဉာတံ၊ ကထိတန္တိ ဝါ အတ္ထော။

၇၅၂-၃. ကာမာဝစရဒေဝေသု သဗ္ဗကာလံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တီသု သတ္တတိယာ ရူပါနံ လဗ္ဘနတော ဝုတ္တံ ‘‘နိစ္စံ ရူပါနိ သတ္တတီ’’တိ။ န ဟိ တေ ကဒာစိပိ ဝိကလိန္ဒြိယာ၊ အဘာဝကာ ဝါ ဟောန္တိ။ ‘‘မနုဿေသု ဩပပါတိကသတ္တာန’’န္တိ အဝိသေသေန ဝုတ္တေပိ အာဒိကပ္ပိကာနံ ဘာဝဒသကဿ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ အဘာဝတော တေသံ သဋ္ဌိ ရူပါနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဇီဝိတနဝကမ္ပိ ဩပပါတိကာနံ၊ သံသေဒဇာနဉ္စ ကာမာဝစရသတ္တာနံ ပဝတ္တေယေဝ ဟောတိ တဿ ပါစကဂ္ဂိနာ သဟဝုတ္တိတ္တာ၊ တဿ စ အဇ္ဈောဟဋာဟာရသန္နိဿယေန သမ္ဘဝတော။ သံသေဒဇာနမ္ပိ ပရိပုဏ္ဏင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ နိဗ္ဗတ္တနတော ဩပပါတိကေဟိ ဝိသေသော နတ္ထီတိ တေသံ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏံ။ ဝိဘင်္ဂေပိ ဟိ –

‘‘ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ကဿစိ ဧကာဒသာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ၊ ကဿစိ ဒသာယတနာနိ၊ ကဿစိ အပရာနိ ဒသာယတနာနိ၊ ကဿစိ နဝါယတနာနိ၊ ကဿစိ သတ္တာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ (ဝိဘ. ၁၀၀၉) –

ဣမဿ နိဒ္ဒေသေ ‘‘ဩပပါတိကသတ္တာန’’န္တိအာဒိနာ ဩပပါတိက-ဂ္ဂဟဏမေဝ ကတံ၊ န သံသေဒဇ-ဂ္ဂဟဏံ။ တဉ္စ ပရိပုဏ္ဏာယတနာနံ သံသေဒဇာနံ ဩပပါတိကေသု သင်္ဂဏှနတော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သံသေဒဇယောနိကာ ပရိပုဏ္ဏာယတနဘာဝေန ဩပပါတိကသင်္ဂဟံ ကတွာ ဝုတ္တာ’’တိ။ ပဓာနာယ ဝါ ယောနိယာ သဗ္ဗပရိပုဏ္ဏာယတနယောနိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဩပပါတိကသတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ။

၇၅၄-၅. စက္ခုသောတဝတ္ထုဝသာတိ စက္ခုဒသကသောတဒသကဝတ္ထုဒသကဝသာ။ အာနန္ဒာစရိယော ပနေတ္ထ ‘‘ရူပဓာတုယံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေန သဟ စက္ခုသောတဝတ္ထုသတ္တကာနံ ဇီဝိတဆက္ကဿာတိ စတုန္နံ ကလာပါနံ ဝသေန သတ္တဝီသတိ ရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတ္ထ ဂန္ဓရသာဟာရာနံ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ’’တိ ဝတွာ ပုန တံ သမတ္ထေန္တော ‘‘ပါဠိယဉှိ ‘ရူပဓာတုယာ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဌပေတွာ အသညသတ္တာနံ ဒေဝါနံ ပဉ္စာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ၊ ပဉ္စ ဓာတုယော ပါတုဘဝန္တီ’တိ (ဝိဘ. ၁၀၁၅) ဝုတ္တံ။ တထာ ‘ရူပဓာတုယာ ဆ အာယတနာနိ နဝ ဓာတုယော’တိ (ဝိဘ. ၉၉၄) သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနာယတနဓာတုယော ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ။ ကထာဝတ္ထုမှိ စ ဃာနာယတနာဒီနံ ဝိယ ဂန္ဓာယတနာဒီနဉ္စ တတ္ထ ဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော ‘အတ္ထိ တတ္ထ ဃာနာယတနန္တိ? အာမန္တာ။ အတ္ထိ တတ္ထ ဂန္ဓာယတနန္တိ? န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’တိအာဒိနာ (ကထာ. ၅၂၀)။ န စ အဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနာနံ ပထဝီဓာတုအာဒီနံ ဝိယ အဂန္ဓရသာယတနာနံ ဂန္ဓရသာနံ တတ္ထ ဘာဝေါ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဖုသိတုံ သက္ကုဏေယျတာဝိနိမုတ္တဿ ပထဝီအာဒိသဘာဝဿ ဝိယ ဂန္ဓရသာယတနဘာဝဝိနိမုတ္တဿ ဂန္ဓရသဘာဝဿ အဘာဝါ။ ယဒိ စ ဃာနသမ္ဖဿာဒီနံ ကာရဏဘာဝေါ နတ္ထီတိ တာနိ အာယတနာနီတိ န ဝုစ္စေယျုံ၊ ဓာတုသဒ္ဒော ပန နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဝိဘာဝကောတိ ဂန္ဓဓာတုရသဓာတူတိ အဝစနေ ကာရဏံ နတ္ထိ။ ဓမ္မသဘာဝေါ စ နေသံ ဧကန္တေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗော သဘာဝဓာရဏာဒိလက္ခဏတော အညဿ အဘာဝါ။ ဓမ္မာနဉ္စ အာယတနဘာဝေါ ဧကန္တတော ယမကေ ဝုတ္တော ‘ဓမ္မော အာယတနန္တိ? အာမန္တာ’တိ (ယမ. ၁.အာယတနယမက.၁၃)၊ တသ္မာ တေသံ ဂန္ဓရသာယတနဘာဝါဘာဝေပိ ကောစိ အာယတနဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော။ ယဒိ စ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝတော အညော ပထဝီအာဒိဘာဝေါ ဝိယ ဂန္ဓရသဘာဝတော အညော တေသံ ကောစိ သဘာဝေါ သိယာ၊ တေသံ ဓမ္မာယတနသင်္ဂဟော။ ဂန္ဓရသဘာဝေ၊ ပန အာယတနဘာဝေ စ သတိ ဂန္ဓော စ သော အာယတနဉ္စ ဂန္ဓာယတနံ၊ ရသော စ သော အာယတနဉ္စ ရသာယတနန္တိ ဣဒမာပန္နမေဝါတိ ဂန္ဓရသာယတနဘာဝေါ စ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ၊ ‘တယော အာဟာရာ’တိ (ဝိဘ. ၁၀၁၅) ဝစနတော ကဗဠီကာရာဟာရဿ တတ္ထ အဘာဝေါ ဝိညာယတိ၊ တသ္မာ ယထာ ပါဠိယာ အဝိရောဓော ဟောတိ၊ တထာ ဂန္ဓရသောဇာ ဟိတွာ ရူပဂဏနာ ကာတဗ္ဗာ။ ဧဝဉှိ ဓမ္မတာ န ဝိလောမတာ ဟောတီ’’တိ ဝဒတိ။

အာစရိယဇောတိပါလဓမ္မပါလတ္ထေရာ ပန တံ ပဋိက္ခိပန္တိ။ တထာ စ ဝုတ္တံ တေဟိ ‘‘ရူပါဝစရသတ္တာနံ ဃာနဇိဝှာယတနာဘာဝတော ဝိဇ္ဇမာနာပိ ဂန္ဓရသာ အာယတနကိစ္စံ န ကရောန္တီ’’တိ၊ တေ အနာမသိတွာ ပါဠိယံ ‘‘ပဉ္စာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ‘‘ဆ အာယတနာနီ’’တိ (ဝိဘ. ၉၉၃-၉၉၄) စ အာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘တယော အာဟာရာ’’တိ စ အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗဿ အာဟာရဿ အဘာဝေန ဩဇဋ္ဌမကရူပသမုဋ္ဌာပနသင်္ခါတဿ အာဟာရကိစ္စဿ အကရဏတော၊ န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဂန္ဓရသာနံ၊ ဩဇာယ စ အဘာဝတော။ ဣတိ ဝိသယိနော ကိစ္စဿ အဘာဝေန ဝိသယော ကိစ္စဘာဝဓမ္မော န ဝုတ္တော။ ယသ္မိဉှိ ဘဝေ ဝိသယီ နတ္ထိ၊ တသ္မိံ တံဟေတုကော နိပ္ပရိယာယေန ဝိသယဿ အာယတနဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဝိဇ္ဇမာနဿာပိ အဝစနံ၊ ယထာ တတ္ထေဝ ရူပဘဝေ ပထဝီတေဇောဝါယောဓာတူနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဘာဝေန။ ယဿ ပန ယတ္ထ ဝစနံ၊ တဿ တတ္ထ ဝိသယီသဗ္ဘာဝဟေတုကော နိပ္ပရိယာယေန အာယတနဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ယထာ တတ္ထေဝ ရူပါယတနဿ။ ယဒိ ဝိသယီသဗ္ဘာဝဟေတုကော ဝိသယဿ နိပ္ပရိယာယေန အာယတနဘာဝေါ၊ ကထမသညသတ္တာနံ ဒွေ အာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ။ အသညသတ္တာနဉှိ စက္ခါယတနံ နတ္ထိ။ အထ တဒဘာဝေန ရူပါယတနံ အညေသံ အဝိသယောတိ? နာယံ ဝိရောဓော။ ယေန အဓိပ္ပါယေန ရူပဓာတုယံ သညီနံ ဂန္ဓာယတနာဒီနံ အဝစနံ၊ တေန န ရူပါယတနဿာပိ အဝစနန္တိ အသညီနံ ဧကံ အာယတနံ န ဝတ္တဗ္ဗံ။ ယထာသကဉှိ ဣန္ဒြိယဂေါစရဘာဝါပေက္ခါယ ယေသံ နိပ္ပရိယာယေန အာယတနဘာဝေါ အတ္ထိ၊ တေသု နိဒ္ဒိသိယမာနေသု တဒဘာဝတော ရူပဓာတုယံ သညီနံ ဂန္ဓာဒိကေ ဝိသုံ အာယတနဘာဝေန အဝတွာ ဓမ္မသဘာဝါနတိဝတ္တနတော၊ မနောဝိညာဏဿ စ ဝိသယဘာဝူပဂမနတော ဓမ္မာယတနန္တောဂဓေ ကတွာ ‘‘ပဉ္စာယတနာနီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ။ ဧတဒတ္ထဉှိ ဓမ္မာယတနန္တိ သာမညတော နာမကရဏံ ပိဋ္ဌိဝဋ္ဋကာနိ ဝါ တာနိ ကတွာ ‘‘ပဉ္စာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယေန စ ပန အဓိပ္ပါယေန အသညီနံ ရူပါယတနံ ဝုတ္တံ၊ တေန သညီနံ၊ အသညီနမ္ပိ ဂန္ဓာယတနာဒီနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဣမဿ နယဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အသညသတ္တာနံ ဒေဝါနံ ဒွေ အာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ (ဝိဘ. ၁၀၁၇) ဝုတ္တံ။

အသတိပိ ဟိ တတ္ထ အတ္တနော ဣန္ဒြိယေသု ရူပဿ ဝဏ္ဏာယတနသဘာဝါတိက္ကမော နတ္ထေဝါတိ တံ ရူပါယတနန္တွေဝ ဝုစ္စတိ။ ဣမိနာ စ နယဒဿနေန ဂန္ဓာဒီနိ တီဏိ ပက္ခိပိတွာ သညီနံ အဋ္ဌ အာယတနာနိ၊ အသညီနံ ပဉ္စာတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ။ ဧဝဉ္စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ အညထာ ရူပလောကေ ဖုသိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ ပထဝီအာဒီနံ ဗြဟ္မူနံ ဝစီဃောသော ဧဝ စ န သိယာ။ န ဟိ ပဋိဃဋ္ဋနနိဃံသနမန္တရေန သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ န စ ဖုသနသဘာဝါနံ ကတ္ထစိ အဖုသနသဘာဝတာ သက္ကာ ဝိညာတုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ စ ဘူတတ္တယဿ အဘာဝေ ရူပဘဝေ ရူပါယတနာဒီနမ္ပိ သမ္ဘဝေါ ဧဝ န သိယာ၊ တသ္မာ ဖုသိတုံ သက္ကုဏေယျတာယပိ ပထဝီအာဒီနံ တတ္ထ ကာယိန္ဒြိယာဘာဝေန တေသံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ န ဝုတ္တော။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ရူပဓာတုယံ တေသံ သပ္ပဋိဃတာဝစနဉ္စ သမတ္ထိတံ ဟောတိ။ ဝုတ္တဉှိ ‘‘အသညသတ္တာနံ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ။ပေ.။ ဒွေ မဟာဘူတာ’’တိအာဒိ။

ပဋိဃော စ နာမ ဘူတတ္တယဿ ကာယပသာဒံ ပတိ တန္နိဿယဘူတဃဋ္ဋနံ ဒွာရေန အဘိမုခဘာဝေါ၊ ဣဓ ပန တံသဘာဝတာ၊ သော စ ဖုသိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေါ ဃဋ္ဋနာယ အဘာဝတော နတ္ထိ။ ယဒိ တတ္ထ အသတိပိ ဝိသယိမှိ ရူပါယတနမ္ပိ ဂဟေတွာ ‘‘ဒွေ အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အထ ကသ္မာ ဂန္ဓာယတနာဒီနိ ဂဟေတွာ ‘‘ပဉ္စာယတနာနီ’’တိ န ဝုတ္တန္တိ? နယဒဿနဝသေန ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။ အထ ဝါ တတ္ထ ရူပါယတနဿေဝ ဝစနံ ကဒာစိ အညဘူမိကာနံ ပသာဒဿ ဝိသယဘာဝံ သန္ဓာယ၊ န ပန ဣတရေသံ အဘာဝတော၊ နာပိ ပရိယာယေန ဂန္ဓာယတနာဒီနံ အာယတနဘာဝါဘာဝတော။

အသညီနဉှိ ရူပါယတနံ သမာနတလဝါသီနံ ဝေဟပ္ဖလာနံ၊ ဥပရိဘူမိကာနဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသာနံ ပသာဒဿ ဝိသယဘာဝံ ဂစ္ဆတိ၊ န ပန ဂန္ဓရသာတိ တေသံယေဝ တတ္ထ အဝစနံ ယုတ္တံ။ ကထာဝတ္ထုမှိ စ နိပ္ပရိယာယေန ဂန္ဓာယတနာဒီနံ အတ္ထိဘာဝံ ပရိဇာနန္တံ သန္ဓာယ ပဋိသေဓော ကတော။ ယဒိပိ စေတံ ဝစနံ တတ္ထ ဂန္ဓာယတနာဒီနံ အဘာဝဝိဘာဝနံ န ဟောတိ၊ အတ္ထိဘာဝဒီပနမ္ပိ ပန အညဝစနံ နတ္ထေဝါတိ? နယိဒမေဝံ အဋ္ဌကထာသု တတ္ထ တေသံ အတ္ထိဘာဝဿ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုတ္တတ္တာ။ ယဉှိ အဋ္ဌကထာဝစနံ ပါဠိယာ န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တံ ပါဠိ ဝိယ ပမာဏဘူတံ အဝိဂရဟိတာယ အာစရိယပရမ္ပရာယ ယာဝဇ္ဇတနာ အာဂတတ္တာ။ တတ္ထ သိယာ ‘‘ယံ ပါဠိယာ န ဝိရုဇ္ဈတိ အဋ္ဌကထာဝစနံ၊ တံ ပမာဏံ၊ ဣဒံ ပန ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ? နယိဒမေဝံ၊ ယထာ န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တထာ ပဋိပါဒိတတ္တာ။ စက္ခါဒီနံ အာယတနာနံ၊ တန္နိဿယာနဉ္စ ဝိညာဏာနံ သတ္တသုညတာသန္ဒဿနတ္ထံ ဘဂဝတော ဓာတုဒေသနာတိ အာယတနဘာဝေန ဝုတ္တာနံယေဝ ဓာတုဘာဝဒီပနတော ဓာတုဘာဝဿာပိ တေသံ အဝစနံ ယုဇ္ဇတိ ဧဝ၊ တသ္မာ ယထာ ပါဠိယာ အဝိရောဓော ဟောတိ၊ တထာ စက္ခုဒသကာဒိဝသေန ဣဓ ရူပဂဏနာ ကတာတိ န ဧတ္ထ ဓမ္မတာဝိလောမနာသင်္ကာယ ဩကာသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ။

၇၅၆. ဇစ္စန္ဓဗဓိရာတိ ဆန္ဒာနုရက္ခဏတ္ထံ ဒီဃကရဏံ။ န ဟိ ဇစ္စန္ဓဗဓိရအဃာနရဟိတေ နပုံသကေ ဝတ္ထုကာယဇိဝှာဒသကဝသေန ဣဓ တိံသာတိ ယုဇ္ဇတိ၊ ဣဒဉ္စ ‘‘ဩပပါတိကဿ ဇစ္စန္ဓဗဓိရဃာနရဟိတေ နပုံသကေ ဇိဝှာကာယဝတ္ထုဒသကာနံ ဝသေန တိံသ ရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝါဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ။ အာနန္ဒာစရိယော ပန တံ ‘‘ပါဠိယာ န သမေတီ’’တိ ဝတွာ ပဋိက္ခိပတိ။ တထာ စာဟ ‘‘နေတံ ပါဠိယာ သမေတီ’’တိ။ န ဟိ ပါဠိယံ ကာမာဝစရာနံ သံသေဒဇောပပါတိကာနံ အဃာနကာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ။

ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ ဟိ –

‘‘ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ကဿစိ ဧကာဒသာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တိ၊ ကဿစိ ဒသာယတနာနိ၊ ကဿစိ အပရာနိ ဒသာယတနာနိ၊ ကဿစိ နဝါယတနာနိ၊ ကဿစိ သတ္တာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ (ဝိဘ. ၁၀၀၉) –

ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ။ ယဒိ ဟိ အဃာနကဿာပိ ဥပပတ္တိ သိယာ၊ တိက္ခတ္တုံ ‘‘ဒသာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ တိက္ခတ္တုဉ္စ ‘‘နဝါယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ၊ န စေတံ ဝုတ္တံ။ ယမကေ စ ဃာနဇိဝှာနံ သဟပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာတိ တံ ဥပပရိက္ခိတွာ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ။ အယဉှေတ္ထ အာစရိယဿ အဓိပ္ပါယော – ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂပါဠိယဉှိ ‘‘ဧကာဒသာ’’တိ ပရိပုဏ္ဏာယတနဿ သဒ္ဒာယတနဝဇ္ဇာနိ ဧကာဒသာယတနာနိ ဝုတ္တာနိ၊ ‘‘ကဿစိ ဒသာယတနာနီ’’တိ အန္ဓဿ စက္ခါယတနဝဇ္ဇာနိ၊ ‘‘အပရာနိ ဒသာယတနာနီ’’တိ ဗဓိရဿ သောတာယတနဝဇ္ဇာနိ၊ ‘‘နဝါယတနာနီ’’တိ အန္ဓဗဓိရဿ စက္ခုသောတဝဇ္ဇာနိ၊ ‘‘သတ္တာယတနာနီ’’တိ ဂဗ္ဘသေယျကဿ ရူပဂန္ဓရသကာယဖောဋ္ဌဗ္ဗမနဓမ္မာယတနဝသေန ဝုတ္တံ။ ယဒိ စက္ခုသောတဃာနဝိကလောပိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တဿ အဋ္ဌေဝါယတနာနိ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ၊ န စ ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ၊ တသ္မာ နတ္ထေဝ စက္ခုသောတဃာနဝိကလော။ သတိ အဃာနကဥပပတ္တိယံ ပုနပိ ‘‘ကဿစိ အပရာနိ ဒသာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ။ တထာ စ သတိ ယထာ အန္ဓဗဓိရဿ ဝသေန ‘‘ကဿစိ နဝါယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ဧကဝါရံ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ အန္ဓာဃာနကဿ၊ ဗဓိရာဃာနကဿ စ ဝသေန ‘‘ကဿစိ အပရာနိ နဝါယတနာနိ၊ ကဿစိ အပရာနိ နဝါယတနာနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ။ ကာမဘဝေ အဇိဝှဿ သတ္တဿာဘာဝတော၊ ဃာနဇိဝှာယတနာနံ သဟပ္ပဝတ္တိဝစနတော စ တတ္ထေဝ ကာမဓာတုယံ အဃာနကဿာသမ္ဘဝေါတိ။

ဇောတိပါလတ္ထေရာဒယော ပန ‘‘သံသေဒဇဿ ဇစ္စန္ဓဗဓိရအဃာနကနပုံသကဿ ဇိဝှာကာယဝတ္ထုဒသကာနံ ဝသေန တိံသရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုတ္တံ၊ န ဩပပါတိကဿ။ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂပါဠိယဉ္စ ‘ဥပပတ္တိက္ခဏေ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဩပပါတိကဿေဝ ဝသေန နယော နီတော။ ယမကဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘ကာမဓာတုယံ အဃာနကော ဩပပါတိကော နတ္ထိ။ ယဒိ ဘဝေယျ၊ ကဿစိ အဋ္ဌာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီတိ ဝဒေယျာ’တိ၊ ယမ္ပိ ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ ‘ကာမဓာတုယာ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ကဿစိ ဧကာဒသာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီ’တိအာဒီနံ နိဒ္ဒေသေ ‘ဩပပါတိကာနံ ပေတာန’န္တိအာဒိနာ ဩပပါတိက-ဂ္ဂဟဏမေဝ ကတံ၊ န ပန သံသေဒဇ-ဂ္ဂဟဏံ၊ တံ ပရိပုဏ္ဏာယတနာနံယေဝ သံသေဒဇာနံ ဩပပါတိကေသု သင်္ဂဟဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘သံသေဒဇယောနိကာ ပရိပုဏ္ဏာယတနဘာဝေန ဩပပါတိကသင်္ဂဟံ ကတွာ ဝုတ္တာ’တိ၊ ပဓာနာယ ဝါ ယောနိယာ သဗ္ဗံ ပရိပုဏ္ဏာယတနံ ယောနိံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘ဩပပါတိကာန’န္တိ ဝုတ္တန္တိ စ၊ တသ္မာ န ကောစိ ပါဠိဝိရောဓော’’တိ ဝဒန္တိ။

အပရေ ပနာဟု – ‘‘ကာမဓာတုယံ အဃာနကော ဩပပါတိကော နတ္ထိ။ ယဒိ ဘဝေယျ၊ ကဿစိ အဋ္ဌာယတနာနိ ပါတုဘဝန္တီတိ ဝဒေယျာတိ ဣဒံ မနုဿေသု သံသေဒဇောပပါတိကာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ တေ ပရိပုဏ္ဏာယတနာဝ။ ကေသဉ္စိ ပန အဃာနကကီဋာနံ အတ္ထိဘာဝတော အပါယေသု သံသေဒဇောပပါတိကေ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ တံ အာနန္ဒာစရိယာဒီနံ မတေန ပဋိက္ခေပါရဟမေဝါတိ။

၇၅၇-၈. ဥက္ကံသဿာဝကံသဿ အန္တရေတိ ‘‘သတ္တတီ’’တိ ဝုတ္တဥက္ကံသပရိစ္ဆေဒဿ၊ ‘‘တိံသာ’’တိ ဝုတ္တအဝကံသပရိစ္ဆေဒဿ စ မဇ္ဈေ။ အနုရူပတော။ပေ.။ ဝိဘာဝိနာတိ ဇာတိအန္ဓဿ သဋ္ဌိ ရူပါနိ စက္ခုဒသကာဘာဝတော၊ တထာ ဗဓိရဿ သောတဒသကာဘာဝတော၊ အန္ဓဗဓိရဿ ပန ပဏ္ဏာသ စက္ခုသောတဒသကာဘာဝတောတိအာဒိနာ နယေန အညမညာပေက္ခါယ ပရိပုဏ္ဏာ ပရိပုဏ္ဏာနံ ရူပါနံ ပါဏီနံ ဝသေန ရူပါနံ သမုပ္ပတ္တိ ဝိညာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော။ ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝုတ္တမေဝါတိ။

၇၅၉-၆၀. ဧဝံ တီသု ဘဝေသု ပဋိသန္ဓိယံ ရူပပ္ပဝတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ပဝတ္တိယံ ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တဝီသတိ ရူပါနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကာမာဝစရသတ္တဿ ဟိ ပရိပုဏ္ဏာယတနဿ အသတိ အန္ဓဗဓိရာဒိပသာဒဝိဃာတေ ယာဝ မရဏစိတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ သတ္တရသမစိတ္တံ၊ တာဝ သတ္တဝီသတိ ရူပါနိ ပဝတ္တန္တိ။ အပရိပုဏ္ဏာယတနဿ ပန ဇစ္စန္ဓာဒိကဿ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ရူပါနံ ဟာယနဝဍ္ဎနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။ နနု အဋ္ဌဝီသတိယေဝ ရူပါနိ ကာမဘဝေ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တနတော’’တိအာဒိ။

ဃာနံ။ပေ.။ န ဝိဇ္ဇရေတိ ကာမဝိရာဂဘာဝနာဝသေန ဂန္ဓာဒိဂ္ဂါဟကေသု ပသာဒေသု ဝိရတ္တာ ဟောန္တီတိ ဃာနာဒိတ္တယံ နတ္ထိ။ စက္ခုသောတေသု ပန အနုတ္တရဒဿနာဒိအတ္ထံ ဝိရတ္တာ န ဟောန္တီတိ တာနိ တေသံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဘာဝဒွယံ ကာမရာဂူပနိဿယတ္တာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ကေစိ ပန ‘‘လဟုတာဒိတ္တယမ္ပိ ရူပဘဝေ နတ္ထိ ဒန္ဓတ္တကရာဒိဓာတုက္ခေါဘာဘာဝတော။ သတိ ဟိ တာဒိသေ ဓာတုက္ခေါဘေ တပ္ပဋိပက္ခေဟိ လဟုတာဒီဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ အကာရဏံ။ န ဟိ ဝူပသမေတဗ္ဗပစ္စနီကာပေက္ခေါ တဗ္ဗိရောဓိဓမ္မုပ္ပါဒော။ တထာ သတိ သဟေတုကကိရိယစိတ္တုပ္ပါဒေသု ကာယလဟုတာဒီနံ အဘာဝေါ ဧဝ သိယာ၊ တသ္မာ ပဉ္စေဝ ရူပါနိ သညီဗြဟ္မာနံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ အဝသေသာနိ တေဝီသတိ ရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ အသညီဗြဟ္မာနံ ပန ပဉ္စ ပသာဒရူပါနိ၊ ဘာဝဒွယံ၊ ဟဒယဝတ္ထု၊ ဝိညတ္တိဒွယံ၊ လဟုတာဒိတ္တယန္တိ တေရသ ရူပါနိ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသာနိ ပန္နရသ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။

၇၆၁. စတုသန္တတီတိ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ ဝသေန စတုသန္တတိရူပါနိ။ ရူပေ ဟောန္တိ တိသန္တတီတိ ဗြဟ္မာနံ အနာဟာရဘာဝေန အာဟာရဇရူပါနံ အဘာဝတော တိဿော သန္တတိယော။ ဒွိသန္တတီတိ စိတ္တဇာဟာရဇာနံ အဘာဝတော ဒွေ သန္တတိယော။ ဗဟိဒ္ဓါ ဧကသန္တတီတိ ကမ္မဇာဒီနံ တိဿန္နမ္ပိ အဘာဝတော ဥတုဇသန္တတိယေဝ။

၇၆၂-၄. ဧဝံ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တီသု ရူပါနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ ဝတွာ ဣဒာနိ တတ္ထ နေသံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပံ နိဗ္ဗတ္တမာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သဗ္ဗေသန္တိ ကာမရူပဘဝိကာနံ သဗ္ဗသတ္တာနံ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပနာတိ ဧတ္ထ ဒသကတ္တယံ ဟောတီတိ ပါဌသေသော။ တေနာဟ ‘‘ယထေဝါ’’တိအာဒိ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဒသကတ္တယံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမ္ပိ ‘‘တဉ္စ ခေါ သန္ဓိစိတ္တဿာ’’တိအာဒိကံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ပုန ဝုတ္တံ။ စိတ္တဿ တီသု ခဏေသု ကမ္မဇရူပါနံ သမုပ္ပတ္တိတော အာဟ ‘‘တထေဝါ’’တိအာဒိ။ တိံသ တိံသေဝါတိ တိံသ တိံသေဝ ကမ္မဇရူပါနိ။

အာနန္ဒာစရိယော ပန ‘‘စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏမေဝ နတ္ထိ၊ ဘင်္ဂက္ခဏေ စ ရူပုပ္ပါဒော နတ္ထီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကာနိပိ ရူပါနိ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေယေဝ ဟောန္တီ’’တိ အာဟ။ ဝုတ္တဉှိ တေန – ယော စေတ္ထ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏော ဝုတ္တော၊ သော စ အတ္ထိ နတ္ထီတိ ဝိစာရေတဗ္ဗော။ စိတ္တယမကေ ဟိ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိ (ယမ. ၂.စိတ္တယမက.၈၁) ဧတဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နော စ ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိ (ယမ. ၂.စိတ္တယမက.၈၁) ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဘင်္ဂက္ခဏေ စာ’’တိ။ တထာ’’န ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ န ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏေ န ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နော စ န ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ ဘင်္ဂက္ခဏေ စာ’’တိ။ ဧဝံ ‘‘န နိရုဒ္ဓံ န နိရုဇ္ဈမာန’’န္တိ ဧတေသံ ပရိပုဏ္ဏဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘ဥပ္ပါဒက္ခဏေ အနာဂတဉ္စာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ’’တိ အဝစနံ၊ အတိက္ကန္တကာလဝါရေ စ ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒက္ခဏံ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ (ယမ. ၂.စိတ္တယမက.၈၃) ဝတွာ ‘‘ဌိတိက္ခဏေ’’တိ အဝစနံ ဌိတိက္ခဏာဘာဝံ စိတ္တဿ ဒီပေတိ။ သုတ္တေပိ ဟိ ‘‘ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၇) တဿေဝ ဧကဿ အညထတ္တာဘာဝတော ယဿာ အညထတ္တံ ပညာယတိ၊ သာ သန္တတိဋ္ဌိတီတိ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ။ ဝိဇ္ဇမာနံ တံခဏဒွယသမင်္ဂီ ဌိတန္တိ။ ယော စေတ္ထ စိတ္တဿ နိရောဓက္ခဏေ ရူပုပ္ပါဒော ဝုတ္တော၊ သော စ ဝိစာရေတဗ္ဗော။ ကသ္မာ? ‘‘ယဿ ဝါ ပန သမုဒယသစ္စံ နိရုဇ္ဈတိ၊ တဿ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၁၃၆) ဝုတ္တန္တိ၊ န စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝ သန္ဓာယ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါဓိကာရဿ အဘာဝါတိ။

အာစရိယဿ ဟိ အယမဓိပ္ပါယော – ဥပ္ပန္နဥပ္ပဇ္ဇမာနဝါရာဒီသု ‘‘ဌိတိက္ခဏေ’’တိ အဝစနံ ‘‘စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ။ န ဟိ ယထာဓမ္မသာသနေ အဘိဓမ္မေ လဗ္ဘမာနဿ အဝစနေ ကာရဏံ ဒိဿတိ။ န ကေဝလံ အဘိဓမ္မေ အဝစနမေဝ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏဘာဝဇောတကံ၊ အပိစ ခေါ ‘‘ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’’တိ ဧဝမာဂတာ သုတ္တန္တပါဠိပိ။ အညထတ္တံ နာမ ပုဗ္ဗာပရဝိသေသော။ အပိစ ယထာ ဘူတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ကိံ တထာ ဘူတောဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ ဥဒာဟု အညထာ ဘူတော။ ယဒိ တထာ ဘူတောဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ န ဇရတာယ သမ္ဘဝေါ။ အညထာ ဘူတော၊ အညော ဧဝ သောတိ သဗ္ဗထာပိ ဌိတိက္ခဏဿ အဘာဝေါယေဝ။ ယဒိ စ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ရူပံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ကတွာ ‘‘နော’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ၊ ဝုတ္တဉ္စ၊ တသ္မာ ဝိညာယတိ ‘‘စိတ္တဿ နိရောဓက္ခဏေ ရူပုပ္ပါဒော နတ္ထီ’’တိ။

အာစရိယဇောတိပါလဓမ္မပါလတ္ထေရာနံ ပနေတံ နက္ခမတိ။ တေဟိ ‘‘ဧကဓမ္မာဓာရဘာဝေပိ ဥပ္ပါဒနိရောဓာနံ အညော ဥပ္ပါဒက္ခဏော၊ အညော နိရောဓက္ခဏော။ ဥပ္ပါဒာဝတ္ထဉှိ ဥပါဒာယ ဥပ္ပါဒက္ခဏော၊ နိရောဓာဝတ္ထံ ဥပါဒာယ နိရောဓက္ခဏော။ ဥပ္ပါဒာဝတ္ထာယ စ ဘိန္နာ နိရောဓာဝတ္ထာတိ ဧကသ္မိံယေဝ စ သဘာဝဓမ္မေ ယထာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ အညထာ အညောယေဝ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အညော နိရုဇ္ဈတီတိ အာပဇ္ဇေယျ၊ ဧဝံ နိရောဓာဝတ္ထာယ ဝိယ နိရောဓာဘိမုခါဝတ္ထာယပိ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ သာ ဌိတိ ဇရတာ စာ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ။

ယဒိ ဧဝံ၊ ကသ္မာ ပါဠိယံ ဌိတိက္ခဏော န ဝုတ္တောတိ? ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရောဓေန နယဒဿနဝသေန ပါဠိဂတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ။ အဘိဓမ္မဒေသနာပိ ဟိ ကဒာစိ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တတိ၊ ယထာ ရူပဿ ဥပ္ပါဒော ‘‘ဥပစယော သန္တတီ’’တိ ဘိန္ဒိတွာ ဒေသိတော။ ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာဒိဒေသနာ စေတ္ထ နိဒဿိတဗ္ဗာ။ ‘‘ယဿ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနေ စ အရူပလောကံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ဝါ သန္ဓာယ ‘‘နော’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ။ အယဉှိ ယမကဒေသနာယ ပကတိ၊ ယဒိဒံ ယထာသမ္ဘဝယောဇနာတိ။ အထ ဝါ ပစ္စာသတ္တိဉာယေန ယံ သမုဒယသစ္စံ နိရုဇ္ဈတိ၊ တေန ယံ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ စိတ္တစေတသိကတပ္ပဋိဗဒ္ဓရူပသင်္ခါတံ၊ တဿ တဒာ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ‘‘နော’’တိ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ န သဗ္ဗဿ ဝစနတော၊ တသ္မာ န သက္ကာ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏေ၊ ဘင်္ဂက္ခဏေ စ ရူပုပ္ပါဒနံ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဝဒန္တိ။

ဥတုဇရူပါနိ ပန ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဌကနဝကဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဟိ ဥပ္ပန္နာနံ ကမ္မဇရူပါနံ အဗ္ဘန္တရေ သဟုပ္ပါဒဧကနိရောဓတေဇောဓာတု ဌာနံ ပတွာ တဿ ဌိတိက္ခဏေ အဋ္ဌ ရူပါနိ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ တတ္ထ ဥပ္ပန္နာ တေဇောဓာတု ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ၊ တတ္ထ ဥပ္ပန္နာ ပဌမဘဝင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေတိ ဧဝမာဒိနာ အဋ္ဌကံ၊ ကဒာစိ သဒ္ဒပါတုဘာဝကာလေ တေန သဟ သဒ္ဒနဝကဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ စိတ္တဇရူပါနိ စ ပဋိသန္ဓိတော အနန္တရံ ပဌမဘဝင်္ဂတော ပဋ္ဌာယ ရူပဇနကစိတ္တာနံ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ အဋ္ဌကဝသေန၊ သဒ္ဒပါတုဘာဝါဒိကာလေ သဒ္ဒနဝကာဒိဝသေန စ ပဝတ္တန္တိ။ အာဟာရဇာနိ ပန ဧကဿ၊ ဒွိန္နံ ဝါ သတ္တာဟာနံ အတိက္ကမေန နိဗ္ဗတ္တန္တိ။ နနု စ အဇ္ဈောဟဋာဟာရပစ္စယေန အာဟာရော ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ ဂဗ္ဘေ သယန္တဿ စ ကုတော အဇ္ဈောဟရဏာဟာရောတိ? သမာတိတော။ မာတရာ ဟိ ဘုတ္တံ ကုစ္ဆိဂတဿ သရီရေ အဗ္ဘဉ္ဇနံ ဝိယ အာဟာရကိစ္စံ ကရောတိ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘ယဉ္စဿ ဘုဉ္ဇတီ မာတာ၊

အန္နံ ပါနဉ္စ ဘောဇနံ;

တေန သော တတ္ထ ယာပေတိ၊

မာတုကုစ္ဆိဂတော နရော’’တိ။ (သံ. နိ. ၁.၂၃၅);

တသ္မာ မာတရာ အဇ္ဈောဟဋာဟာရေန အနုဂ္ဂဟိတေ သရီရေ အဗ္ဘန္တရိကာ ဩဇာ လဒ္ဓပ္ပစ္စယာ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာဒသကာ ပန ပဉ္စပသာဒာဝတ္ထံ အတိက္ကမ္မ ပစ္ဆာ သတ္တမေ သတ္တာဟေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ‘‘ဧကာဒသမေ သတ္တာဟေ’’တိ (ယမ. မူလဋီ. အာယတနယမက ၂၂-၂၅၄) အာနန္ဒာစရိယော အဝေါစ။ အယမေတ္ထ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ ရူပပ္ပဝတ္တိနယော။

ဩပပါတိကာနမ္ပိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ သတ္တတိ ရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တထေဝဿ ဌိတိက္ခဏေ၊ ဘင်္ဂက္ခဏေ စ သတ္တတိ သတ္တတီတိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန ဥက္ကံသာဝကံသတော ကာမဘဝိကသတ္တာနံ၊ ရူပီဗြဟ္မာနဉ္စ ယထာဝုတ္တနယေနေဝ ယထာနုရူပံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနံ၊ ဥတုသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အာဟာရဇရူပံ ပန ကာမာဝစရာနံ သဗ္ဗပဌမံ အတ္တနော မုခဂတခေဠံ အဇ္ဈောဟရဏကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ သညီဗြဟ္မာနံ တံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နတ္ထိ။ အသညီနဉ္စ စိတ္တဇာဟာရဇာနိ နတ္ထေဝါတိ အယံ ဝိသေသော။ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု စ ပနေတေသု ရူပေသု ယံ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ၊ တံ အတ္တနာ သဟုပ္ပန္နစိတ္တံ အာဒိံ ကတွာ သတ္တရသမစိတ္တဿ နိရောဓက္ခဏေ နိရုဇ္ဈတိ၊ ဌိတိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ အဋ္ဌာရသမဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ နိရုဇ္ဈတိ၊ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ဣမဿ ဌိတိက္ခဏေ နိရုဇ္ဈတီတိ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တံ၊ နိရုဇ္ဈန္တဉ္စ ယာဝ မရဏစိတ္တဿ ဟေဋ္ဌာ သတ္တရသမစိတ္တံ၊ တာဝ ယထာရဟံ စတုသန္တတိအာဒိဝသေန ပဝတ္တတီတိ။ အာသန္နမရဏဿ ပန စုတိတော သတ္တရသမစိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏမာဒိံ ကတွာ ကမ္မဇရူပံ န သမုဋ္ဌာတိ။ ယဒိ သမုဋ္ဌာတိ၊ မရဏံ န သိယာ အနုပစ္ဆိန္နတ္တာ ကမ္မဇရူပါနံ။ ကမ္မဇရူပသမုစ္ဆေဒေ ဟိ ‘‘မတော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဝုတ္တဉှိ –

‘‘အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ၊ ယဒာ ကာယံ ဇဟန္တိမံ;

အပဝိဒ္ဓေါ တဒာ သေတိ၊ နိရတ္ထံဝ ကလိင်္ဂရ’’န္တိ။ (သံ. နိ. ၃.၉၅);