အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
ပါဠိ စကားလုံးကို နှိပ်၍ အဘိဓာန် အဓိပ္ပာယ် ကြည့်နိုင်သည်။
ပါဠိ မူရင်းသာ — မြန်မာပြန်နှင့် English ဘာသာပြန် မတင်ရသေးပါ။
သတ္တရသမေန သဟ ဥပ္ပန္နဉ္စ တံ စုတိစိတ္တေန သဟ နိရုဇ္ဈတိ၊ အပရဉ္စ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ အာယုက္ခယာ၊ ကမ္မက္ခယာ၊ ဥဘယက္ခယာ၊ ဥပက္ကမေန ဝါ ကဿစီတိ ဧဝံ ကမ္မဇရူပဿေဝ ဟိ မရဏံ ဟောတိ သတိပိ အာဟာရဇေ၊ အဋ္ဌကထာမတေန စိတ္တဇေ စ။ တမ္ပိ အပဂတဇီဝဿ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဥတုဇရူပံ ပန ပဝတ္တတိ ဧဝ။ တထာ သံသေဒဇာနံ၊ ဩပပါတိကာနံ ပန သရီရနိက္ခေပါဘာဝတော တမ္ပိ န ပဝတ္တတိ။
၇၆၅-၆. ဥပ္ပါဒဝယဝန္တတာယ နိစ္စော ဓုဝေါ န ဟောတီတိ အနိစ္စော၊ နိစ္စခဏိကတာယ ဝါ န ဣစ္စော သဿတာဒိဝသေန အနုပဂန္တဗ္ဗောတိ အနိစ္စော။ အယဉှိ ဝိနာသော ဇနကပစ္စယတော အညဟေတုနိရပေက္ခတာယ နိစ္စခဏိကောဝ ဟောတိ။ ဓုဝသာရဝိရဟိတတ္တာ အဒ္ဓုဝေါ။ အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အနတ္တာ။ ဥဒယဝယပဋိပီဠနေန၊ ဒုက္ခဝတ္ထုတာယ စ ဒုက္ခါနံ ခန္ဓော သမူဟောတိ ဒုက္ခက္ခန္ဓော။ ဧဝံဝိဓော ပန သုခေဟိ အသမ္မိဿောယေဝါတိ အာဟ ‘‘ကေဝလော’’တိ။ ကဿစိပိ ဝါ ရူပဿ သုခသဘာဝဿ အဘာဝတော သကလောပိ ဒုက္ခက္ခန္ဓောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခက္ခန္ဓော စ ကေဝလော’’တိ။ ပစ္စယယာပနိယတာယ စ ရောဂမူလတာယ စ ရောဂတော။ သော ဟိ ယထာရဟံ ပစ္စယေဟိ ယာပေတဗ္ဗတာယ ယာပျရောဂေါ ဝိယာတိ ရောဂတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ယာပျဗျာဓိ ဟိ ရောဂေါ၊ ဣတရော အာဗာဓော၊ မူလဗျာဓိ ဝိယ စေသ အနုဗဒ္ဓဗျာဓီနံ ကိလေသရောဂါဒီနံ မူလဘာဝတော ရောဂတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဒုက္ခတာသူလယောဂိတာယ၊ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတာယ၊ ဥပ္ပါဒဇရာဘင်္ဂေဟိ ဥဒ္ဓုမာတပရိပက္ကပဘိန္နတာယ စ ဂဏ္ဍတော။ သော ဟိ ဒုက္ခဒုက္ခတာ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာတိ တိဝိဓဒုက္ခတာသင်္ခါတေန ရုဇ္ဇနေန ယုတ္တတာယ၊ ယထာရဟမာရမ္မဏဝသေန စ သမန္နာဂမဝသေန စ ရာဂါဒိကိလေသာသုစိဝိဿန္ဒနတော၊ အဟုတွာ သမ္ဘဝနတော၊ ဥပ္ပတ္တိယာ ဥဒ္ဓုမာတတ္တာ ဇရာဘင်္ဂေဟိ စ ယထာက္ကမံ ပရိပက္ကပဘိန္နဘာဝတော ဂဏ္ဍသဒိသောတိ ဂဏ္ဍတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အဝသဝတ္တနတာယ၊ အဝိဓေယျတာယ စ ပရတော။ ယထာ ဟိ ပရော ပတန္တော ပရဿ ဝသံ န ဂစ္ဆတိ၊ ဧဝမေတံ သုဘသုခါဒိဘာဝေန ဝသေ ဝတ္တေတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အဝသဝတ္တနတော ‘‘မာ ဇီရထ၊ မာ မရထာ’’တိအာဒိနာ ဝိဓာတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အဝိဓေယျဘာဝတော ပရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဗျာဓိဇရာမရဏေဟိ ပလုဇ္ဇနတော၊ အာဗျာသနတော စ ပလောကတော။ ဣဒံ ဗျာဓိအာဒီဟိ ပကာရေဟိ ဘိဇ္ဇနတော၊ ဝိနဿနတော၊ ဧတေဟိ ဧဝ ဝါ အာဗျာသနတော ဗျသနတ္ထဿ လောက-သဒ္ဒဿ ပဝိသိဋ္ဌဿ အာဗျာသနတ္ထတာယ ပလောကတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဆန္ဒန္တိ ရဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တံ ဆန္ဒံ။
၇၆၇. ဓမ္မသေနာပတိနာတိ ဓမ္မသေနာယ ပတိ နာယကောတိ ဓမ္မသေနာပတိ၊ သာရိပုတ္တတ္ထေရော၊ တေန။ ဟိတသင်္ခါတော အတ္ထော ဧတဿာတိ ဟိတတ္ထိ၊ တေန။ သက္ကစ္စာတိ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒီသု အတန္ဒိတော ဟုတွာ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ရူပဝိဘာဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၁. ဧကာဒသမော ပရိစ္ဆေဒော
နိဗ္ဗာနနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၇၆၈-၉. အာဒိတော ရူပါနန္တရမုဒ္ဒိဋ္ဌံ ယံ နိဗ္ဗာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ တဿ ဝိဘာဝနံ ယထာဗလံ ပဝက္ခါမီတိ သမ္ဗန္ဓော။
ဘဝါဘဝန္တိ ဘဝတော ဘဝံ၊ ခုဒ္ဒကံ၊ မဟန္တံ ဝါ ဘဝံ။ ဝိနနတောတိ သံသိဗ္ဗနတော။ တဏှာ ဟိ သံသာရနာယိကဘာဝေန ဘဝတော ဘဝံ၊ သုဂတိဒုဂ္ဂတိဝသေန ခုဒ္ဒကမဟန္တံ ဘဝံ ဝါ အပရာပရဘာဝါယ သံသိဗ္ဗတိ၊ တုန္နကရဏံ ဝိယ ကရောတိ။ နိက္ခန္တတ္တာတိ ဝိသံယောဂဝသေန နိဿဋတ္တာ။ မရဏပဋိပက္ခတာယ၊ အမတသဒိသတာယ ဝါ အမတံ။ သဗ္ဗဒုက္ခနိဿဋတ္တာ ပရမံ သုခံ။ သဗ္ဗေပိ သင်္ခါရာ သမန္တိ ဥပသမန္တိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပဇ္ဇန္တိ ဧတေနာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော။ ခန္ဓူပဓိအာဒယော သဗ္ဗေပိ ဥပဓီ ဥပဒ္ဒဝါ ပဋိနိဿဇ္ဇီယန္တိ ဧတေနာတိ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ။ ယသ္မာ တံ အာဂမ္မ ကာမတဏှာဒိဘေဒာ တဏှာ သဗ္ဗသော ခယံ ဂစ္ဆတိ၊ ဝိရဇ္ဇတိ၊ နိရုဇ္ဈတိ စ၊ တသ္မာ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ စ ဝုစ္စတိ။ အပိစ ရုဇ္ဈန္တိ ဧတ္ထ သတ္တာ ကိလေသနိဂဠဗန္ဓာတိ ရောဓော၊ သံသာရဿေတံ အဓိဝစနံ၊ တတော နိက္ခန္တောတိ နိရောဓော။
၇၇၀. အဓိဂမာတိ တဒနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ အရိယမဂ္ဂေန ပဋိဝိဇ္ဈနေန။
ရာဂက္ခယာဒိဘာဝေန သဗ္ဗဒုက္ခသန္တိယာ ပစ္စယတာယ၊ ကိလေသသန္တာပါဘာဝေန စ သန္တိလက္ခဏံ။ အစ္စုတိရသန္တိ သဘာဝါပရိစ္စဇနတော အစဝနသမ္ပတ္တိကံ။ အဿာသကရဏရသန္တိ အဿာသကရဏကိစ္စံ။ တဉှိ ပါနဘောဇနာဒိသုညေ သဘယကန္တာရေ ပရိဗ္ဘမနေန ပရိဿန္တဿ အဒ္ဓိကပုရိသဿ အဿာသဇနကဘာဝေန ဥပဋ္ဌိတံ ဝနန္တောဒကံ ဝိယ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဝစနပထာတိက္ကန္တမဟာဒုက္ခဘေရဝေ သံသာရကန္တာရေ ပရိဗ္ဘမနေန ပရိဿန္တဿ ယထာနုရူပံ ပဋိပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိပန္နဿ ယောဂါဝစရဿ အနာဒိမတိ သံသာရေ သုပိနန္တေနပိ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတာယ ဒဿနသမကာလမေဝ ပရမဿာသံ ဇနေတိ။ ခန္ဓနိမိတ္တဝိစိတ္တတာယ အဝိဂ္ဂဟံ ဟုတွာ ဂယှတီတိ အနိမိတ္တပစ္စုပဋ္ဌာနံ။ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿရဏုပါယဘာဝတော နိဿရဏံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတီတိ နိဿရဏပစ္စုပဋ္ဌာနံ။
ဧဝံ နိဗ္ဗာနဿ လက္ခဏာဒိကံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဝိတဏ္ဍဝါဒိပက္ခံ ဒဿေတွာ ပရိဟရန္တော အာဟ ‘‘ဧတ္ထာဟာ’’တိအာဒိ၊ န ပရမတ္ထတော အတ္ထိ အညတြ ပညတ္တိမတ္တတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ကုတော ပနာယမဘိနိဝေသောတိ အာဟ ‘‘တိတ္ထိယာနံ။ပေ.။ နီယတော’’တိ။ ယထာနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာတိ သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ။ ယထာ ဟိ စေတောဉာဏလာဘိနော ဧဝ အရိယာ ပရေသံ လောကုတ္တရစိတ္တံ ဇာနန္တိ၊ တတ္ထာပိ စ အရဟာ ဧဝ သဗ္ဗေသံ စိတ္တံ ဇာနာတိ၊ ဧဝံ နိဗ္ဗာနမ္ပိ သီလာဒိသမ္မာပဋိပတ္တိဘူတေန ဥပါယေနေဝ ဥပလဗ္ဘတီတိ ‘‘နတ္ထီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ အရိယေဟိ ဥပလဗ္ဘနီယတော။ ယထာ ဟိ ဇစ္စန္ဓတေမိရိကာဒီနံ အဒဿနေန ‘‘သူရိယာဒယော နတ္ထီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ စက္ခုမန္တာနံ ဂေါစရဘာဝေန အတ္ထေဝါတိ သိဒ္ဓတ္တာ၊ ဧဝမေတမ္ပိ ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ အဒဿနမတ္တေန ‘‘နတ္ထီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ။ အရိယာနံ ပန ပညာစက္ခုနော ပဒေသေနေဝ ဥပဋ္ဌာနတော ဧကန္တေန သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ ‘‘အတ္ထိ နိဗ္ဗာန’’န္တိ။ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော။ အထ ရာဂါဒီနံ ခယမတ္တမေဝ နိဗ္ဗာနန္တိ စေတိ သမ္ဗန္ဓော။ အာယသ္မတာ။ပေ.။ ထေရေန ဒဿိတောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ရာဂက္ခယာဒိဒီပကံ သုတ္တံ နေယျတ္ထန္တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘တံ န’’ဣတိ ပဋိက္ခေပံ ကတွာ ဧကံသေန စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ဣတရထာ ယထာရုတဝသေန ပါဠိယာ အတ္ထေ ဂယှမာနေ ဗဟုဒောသာ အာပဇ္ဇန္တီတိ တေ ဒဿေတုံ ‘‘အရဟတ္တဿာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အရဟတ္တံ ပုဋ္ဌေန တေနေဝါယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာတိ အဓိပ္ပါယော။ တဝ မတေနာတိ သာသနယုတ္တိံ အဝိစာရေတွာ ပါဠိဒဿနမတ္တေနေဝ ဝိပ္ပလပတော တဝဇ္ဈာသယေန။ န စ ပနေတံ ယုတ္တံ၊ တထာပီတိ အဓိပ္ပါယော။ လောကုတ္တရဖလစိတ္တဿ ရာဂါဒီနံ ခယမတ္တတာပဇ္ဇနံ န ယုတ္တံ တဿ အဂ္ဂဖလဿ စတုက္ခန္ဓဘာဝေန ပါဠိယံ အာဂတတ္တာ။ တသ္မာတိ ယုတ္တိံ အဝိစာရေတွာ ပါဠိဒဿနမတ္တေနေဝ ဝေါဟရန္တဿ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂတော။ ဗျဉ္ဇနစ္ဆာယာယာတိ ဝိမဒ္ဒာသဟဘူတာယ သဒ္ဒတ္ထမတ္တစ္ဆာယာယ။ ဥဘိန္နန္တိ နိဗ္ဗာနဝသေန၊ အရဟတ္တဝသေန စ အာဂတာနံ ဥဘိန္နံ သုတ္တာနံ။ အတ္ထောတိ အဓိပ္ပါယတ္ထော။
ကော ပန သော အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ယဿ ပနာ’’တိအာဒိ။ ရာဂါဒီနံ ခယောတိ ရာဂါဒီနံ အနုပ္ပါဒနိရောဓော။ သော ဓမ္မော အက္ခယောပိ သမာနော ရာဂါဒီနံ ခယဿ ဥပနိဿယတ္တာ ခယောပစာရေန ‘‘ရာဂါဒီနံ ခယော နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဝုတ္တော ‘‘တိပုသံ ဇရော၊ ဂုဠော သေမှော’’တိအာဒီသု ဖလူပစာရေန ဝုတ္တံ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကိလေသာနံ အနုပ္ပတ္တိနိရောဓက္ခယဿ မဂ္ဂဿ အာရမ္မဏဘူတံ နိဗ္ဗာနံ အတ္ထတော ‘‘ခယဿ ဥပနိဿယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ခယဿ ဥပနိဿယတ္တာ’’တိ။ ခယောပစာရေနာတိ အတ္တနော ကာရိယဘူတဿ ခယဿ အတ္တနိ ဥပစာရေန တဿ နာမဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဇရကာရဏံ တိပုသံ ဇရောတိ ဝုတ္တော၊ သေမှကာရဏံ ဂုဠော သေမှောတိ ဝုတ္တော။ ခယန္တေတိ ရာဂါဒီနံ ပရိက္ခယာဝသာနေ။ ခယောတိ ဝါ မဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ‘‘ခယေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၄၂) ဝိယ၊ တဿ အန္တေ နိရောဓာဝသာနေ ဥပ္ပန္နတ္တာ ခယောတိ ဝုတ္တံ ဖလူပစာရေန၊ သမီပူပစာရေန ဝါ။
သဗ္ဗေ ဗာလပုထုဇ္ဇနာပီတိ သောဏသိဂါလာဒယော သဗ္ဗေပိ ဗာလပုထုဇ္ဇနာ သမဓိဂတ။ပေ.။ ဘဝေယျုံ ခဏဝသေန ရာဂါဒီနံ ခယဿ တေသမ္ပိ အတ္ထိတာယ။ တထာ စ သတိ ပဋိပတ္တိယာ နိရတ္ထကဘာဝေါ အာပဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပါယော။ ရာဂါဒိက္ခယာနံ ဗဟုဘာဝတောတိ ရာဂါဒီနံ ဝိယ တေသံ ခယာနမ္ပိ တဗ္ဗိကာရဘာဝေန ဗဟုဘာဝတော။ ဧဝဉှိ သတိ ရာဂဿ ခယော ရာဂက္ခယော၊ န ဒောသာဒီနံ၊ တထာ ဒောသက္ခယောပီတိ အညော ရာဂက္ခယော၊ အညော ဒောသက္ခယော၊ အညော မောဟက္ခယောတိ တိဏ္ဏံ အကုသလမူလာနံ ခယဘူတာနိ တီဏိ နိဗ္ဗာနာနိ၊ စတုန္နံ ဥပါဒာနာနံ ခယဘူတာနိ စတ္တာရီတိအာဒိနာ ဗဟူနိ နိဗ္ဗာနာနိ နာမ ဟောန္တိ။ ဣဒာနိ အာဒိ-သဒ္ဒသင်္ဂဟိတေ ဒောသေ ဒဿေတုံ ‘‘သင်္ခတလက္ခဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘တီဏိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သင်္ခတဿ သင်္ခတလက္ခဏာနိ၊ ဥပ္ပါဒော ပညာယတိ၊ ဝယော ပညာယတိ၊ ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၄၇) ဝစနတော ဝယသင်္ခါတော ခယော သင်္ခတလက္ခဏံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခတလက္ခဏဉ္စ နိဗ္ဗာနံ ဘဝေယျာ’’တိ။ ‘‘ဇရာမရဏံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၂၀) ဝစနတော အာဟ ‘‘သင်္ခတပရိယာပန္န’’န္တိ။ ယံ ပန သင်္ခတပရိယာပန္နံ၊ တံ ဣတရသင်္ခတဓမ္မော ဝိယ အနိစ္စံ ဟောတိ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတောတိ အာဟ ‘‘သင်္ခတပရိယာပန္နတ္တာ အနိစ္စ’’န္တိ။ ‘‘အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၂၁) ဟိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္တာဝတာ စ ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယဒိ ဘဝတော မနောရထပရိပူရဏတ္ထံ ခယံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝဒာမ၊ အသင်္ခတဿ သင်္ခတလက္ခဏတ္တာ၊ သင်္ခတပဋိပက္ခဿ သင်္ခတပရိယာပန္နတ္တာ သဗ္ဗကာလိကဘာဝေန နိစ္စဿ အနိစ္စတာ၊ တတော စ ပရမသုခဿ ဒုက္ခတာ စ အာပဇ္ဇေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
ဧတ္တာဝတာ ဘင်္ဂက္ခယဿ နိဗ္ဗာနဒောသံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ အနုပ္ပါဒက္ခယဿ တဗ္ဘာဝံ နိသေဓေတုံ ‘‘ယဒိ ခယော နိဗ္ဗာနံ ဘဝေယျာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပဌမမဂ္ဂဿ အနန္တရပစ္စယဘူတံ ဉာဏံ ဂေါတြဘု နာမ။ သေသမဂ္ဂပုရေစရံ ဝေါဒာနံ နာမ။ ဖလသမာပတ္တိပုရေစရံ အနုလောမံ နာမ။ တံ ပန သင်္ခါရာရမ္မဏမေဝါတိ ဣဓ န ဂဟိတံ။ ဘဒြမုခါတိ ပရဿ အနုနယဝစနံ။ ‘‘ခီယန္တီ’’တိ ဝတ္တမာနနိဒ္ဒေသေန ဣဒာနိ ခီယမာနတံ ပုစ္ဆတိ။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ ဥပဓာရေတွာတိ ဥပပရိက္ခိတွာ။ ‘‘ဂေါတြဘု။ပေ.။ မုခါ’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘ရာဂါဒီနံ ခယမေဝ ဝဒာမီ’’တိ တယာ ဒိန္နပဋိဝစနဿ အဝိရုဇ္ဈနဝသေန သတိပုရေက္ခါရံ ကထေဟီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဂေါတြဘုစိတ္တာဒီနံ ဂေါတြဘုဝေါဒာနမဂ္ဂါနံ။ ဂေါတြဘုက္ခဏေ ကိလေသာနံ အနုပ္ပါဒနိရောဓဿ အဘာဝတော အာဟ ‘‘ရာဂါဒယော ခီယိဿန္တီ’’တိ။ ဖလမေဝါတိ ကိလေသာနံ ခီဏကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဖလစိတ္တမေဝ။ အာရမ္မဏံ အပဿန္တောတိ ဂေါတြဘုအာဒီနံ ဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ အပဿန္တော။ အထ ဝါ ဣတရေသံ အာရမ္မဏဘာဝေ သတိ ဂဟေတဗ္ဗပစ္စယံ အပဿန္တော။
‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ပရိယာယန္တရေနပိ အနုပ္ပါဒနိရောဓဿ နိဗ္ဗာနဘာဝနိသေဓနံ။ ‘‘ဥပ္ပါဒီယတီတိ အတ္ထော’’တိ ပန မဂ္ဂဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ကိလေသက္ခယောပိ ဥပ္ပါဒိတော နာမ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ။ န ဟိ ဣတရထာ ခယဿ ဥပ္ပါဒော နာမ အတ္ထိ။ အထ ဝါ ‘‘အဒ္ဓါ သော။ပေ.။ နိရုတ္တရော ဘဝိဿတီ’’တိ ဧတ္တကေန ဂန္ထေန ခဏနိရောဓဿ စေဝ အနုပ္ပါဒနိရောဓဿ စ နိဗ္ဗာနဘာဝေ ဒောသံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ‘‘ခယေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၄၂) ဝိယ မဂ္ဂဿာပိ ခယပရိယာယတ္တာ ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိအာဒိဝစနမတ္တေယေဝ သမာနဘာဝေန ဂဟိတေ မဂ္ဂဿာပိ နိဗ္ဗာနဘာဝပ္ပသင်္ဂံ၊ တထာ စ သတိ အနိဋ္ဌာပတ္တိံ သမ္ဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ။ ဧဝဉှိ သတိ ‘‘ဥပ္ပါဒီယတီ’’တိ မဂ္ဂမေဝ သန္ဓာယ တိဋ္ဌတိ။ ယဒိ မဂ္ဂဿ နိဗ္ဗာနဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ ဣဓ သမ္ဘာဝိတော၊ ဧဝံ သတိ ဂေါတြဘုဿ မဂ္ဂါရမ္မဏတာဒိဒောသာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ? သစ္စံ ဝတ္တဗ္ဗာ၊ ဧတ္တကေနာပိ ပန ပရဿ ဝစနပဋိဗာဟနံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ပရိဟာရန္တရဒဿနေ ဗျာပါရော ကတောတိ။ ယထာနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာတိ ဆဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာသင်္ခါတာယ ယထာနုလောမပဋိပတ္တိယာ။
၇၇၁. အဿဒ္ဓေါတိ ပဗုဒ္ဓသဒ္ဓေါ၊ မဂ္ဂါဂတာယ အစလသဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော၊ မဂ္ဂါဂတသဒ္ဓါယ ဟိ သမန္နာဂတော အာကာသေ ဗုဒ္ဓဝေသံ မာပေတွာပိ ‘‘နိစ္စံ သုခံ အတ္တာ’’တိ ဝဒန္တဿ န သဒ္ဒဟတိ သေယျထာပိ သူရမ္ဗဋ္ဌောတိ (အ. နိ. ၁.၂၅၅)။ အကတညူတိ အကတံ နိဗ္ဗာနံ ဇာနာတီတိ အကတညူ။ သန္ဓိစ္ဆေဒောတိ ဘဝသန္ဓာနကရဿ တဏှာပါပဿ ဆိန္ဒနေန ပုန ဘဝပဋိသန္ဓိယာပိ ဆိန္နတာယ ပဋိသန္ဓိံ ခေပေတွာ ဌိတော။ ဟတာဝကာသောတိ ခီဏပဋိသန္ဓိကတ္တာယေဝ အာယတိံ ကတ္ထစိ ဩကာသလောကေ အဒိဿမာနတ္တာ ဝိဟတာဝကာသော။ ဝန္တာသောတိ ကတ္ထစိ အဘိသင်္ဂါဘာဝတော ဆဍ္ဍိတတဏှောတိ အတ္ထော။ ဥတ္တမပေါရိသောတိ သဒေဝလောကေ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျတာယ ဝိသိဋ္ဌော ပေါရိသော။
ဒုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ၊ ပဋိလဘိတုဉ္စ ဒုက္ကရာ။ ကာမာဒီနံ နိဿရဏီယတာယ နိဿရဏီယာ၊ ယဒိဒံ နေက္ခမ္မံ၊ ဧတံ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ တတ္ထ ကာမာနံ နိဿရဏန္တိ ကာမေဟိ နိဂ္ဂမနံ၊ အထ ဝါ နိဿရန္တိ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ ဧတ္ထ ဧတေနာတိ ဝါ နိဿရဏံ၊ ကာမာနံ နိဿရဏဋ္ဌာနံ၊ နိဿရဏုပါယန္တိ အတ္ထော။ နေက္ခမ္မန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ။ တဉှိ ကာမေဟိ နိက္ခန္တန္တိ ‘‘နေက္ခမ္မ’’န္တိ ဣဓ ဂဟိတံ၊ အညတ္ထ ပန ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယောပိ ‘‘နေက္ခမ္မ’’န္တိ ပဝုစ္စန္တိ။ ဝုတ္တဉှိ –
‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဌမံ ဈာနံ၊ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာ;
သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ၊ ‘နေက္ခမ္မ’န္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ။ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၀၉; ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၆၀; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၆၆; ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာ. ၁.၅၆; နေတ္တိ. ဋီ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ);
အရူပံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ။ ဘူတန္တိ ဝိဇ္ဇမာနံ၊ ခန္ဓပဉ္စကန္တိ အတ္ထော။ ‘‘ဘူတမိဒန္တိ၊ သာရိပုတ္တ၊ သမနုပဿာမီ’’တိအာဒီသု ခန္ဓပဉ္စကံ ‘‘ဘူတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အတ္တနော ကာရဏံ ပဋိစ္စ သမံ၊ သမ္မာ စ ဥပ္ပန္နန္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ။ ပဌမ။ပေ.။ ဘဝေယျာတိ သင်္ခတနိဿရဏဘာဝေန ဝုတ္တဿ နိဗ္ဗာနဿ အဘာဝပ္ပတ္တိယာ စ တဒေကယောဂနိဒ္ဒိဋ္ဌာနံ ယထာက္ကမံ ကာမရူပနိဿရဏာနံ ပဌမဇ္ဈာနာကာသာနဉ္စာယတနာနမ္ပိ အဘာဝေါယေဝ အာပဇ္ဇေယျ။ ဣဒာနိ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ အာဂမေန ဒဿေတုံ ‘‘န တု ခယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။
‘‘အတ္ထိ။ပေ.။ သုဖုသိတန္တိ စာ’’တိ နတ္ထိ နိဿရဏံ လောကေ၊ ကိံ ဝိဝေကေန ကာမာပီတိ ဧဝံ မာရေန ပဋိဗာဟိတေ။ ‘‘အတ္ထိ။ပေ.။ သုဖုသိတ’’န္တိ နိဗ္ဗာနံ ပတိဋ္ဌပေန္တေန အာဠဝကတ္ထေရေန ဝုတ္တံ။ သုဖုသိတန္တိ သုဋ္ဌု ဖုသိတံ၊ သစ္ဆိကတန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အဇာတန္တိအာဒီနိ စတ္တာရိ ပဒာနိ အညမညဝေဝစနာနိ။ အထ ဝါ ဝေဒနာဒယော ဝိယ ဟေတုပစ္စယသမဝါယသင်္ခါတာယ ကာရဏသာမဂ္ဂိယာ န ဇာတံ န နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဇာတံ။ ကာရဏေန ဝိနာ သယမေဝ စ န ဘူတံ န ပါတုဘူတံ န ဥပ္ပန္နန္တိ အဘူတံ။ ဧဝံ အဇာတတ္တာ အဘူတတ္တာ ယေန ကေနစိ ကာရဏေန န ကတန္တိ အကတံ။ ဇာတဘူတကတဘာဝေါ စ နာမ ရူပါဒီနံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဟောတိ၊ န အသင်္ခတသဘာဝဿ နိဗ္ဗာနဿာတိ ဒဿနတ္ထံ အသင်္ခတန္တိ ဝုတ္တံ။ ပဋိလောမတော ဝါ သမေစ္စ သမ္ဘူယ ပစ္စယေဟိ ကတန္တိ သင်္ခတံ၊ န တထာ သင်္ခတံ၊ သင်္ခတလက္ခဏရဟိတန္တိ စ အသင်္ခတန္တိ။ ဧဝံ အနေကေဟိ ကာရဏေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတဘာဝေ ပဋိသိဒ္ဓေ ပကတိဝါဒီနံ ပကတိ ဝိယ သိယာ နု ခေါ၊ ဧကေနေဝ ကာရဏေန ဧတံ ကတန္တိ အာသင်္ကာယ န ကေနစိ ကတန္တိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ အပစ္စယမ္ပိ သမာနံ သယမေဝ နု ခေါ ဣဒံ ဘူတံ ပါတုဘူတန္တိ အာသင်္ကာယ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘အဘူတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အယဉ္စေတဿ အသင်္ခတာကတာဘူတဘာဝေါ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇာတဓမ္မတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဇာတ’’န္တိ ဝုတ္တံ။
အသင်္ခတန္တီတိ ဣတိ-သဒ္ဒော အာဒိအတ္ထော။ တေန –
‘‘နော စေတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဘဝိဿ အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတံ။ နယိဓ ဇာတဿ ဘူတဿ ကတဿ သင်္ခတဿ နိဿရဏံ ပညာယေထ။ ယသ္မာ စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အတ္ထိ အဇာတံ အဘူတံ အကတံ အသင်္ခတံ၊ တသ္မာ ဇာတဿ ဘူတဿ ကတဿ သင်္ခတဿ နိဿရဏံ ပညာယတီ’’တိ (ဥဒာ. ၇၃) –
ဧဝမာဒိသုတ္တပဒံ သင်္ဂဏှာတိ။ တေနာဟ ‘‘အနေကေသု သုတ္တန္တေသူ’’တိ။ ဓမ္မေန သဒေဝကဿ လောကဿ သာမီ၊ ဓမ္မဿ ဝါ ယထိစ္ဆိတံ ဒေသနတော သာမီ ဣဿရောတိ ဓမ္မသာမီ။ တထာဂတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ကထိတောဝ။ သမ္မာ သာမံ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သမ္မာ သယမေဝ သမ္မောဟနိဒ္ဒာဝိဂမေန ပဋိဗုဒ္ဓေါ၊ ဗုဒ္ဓိယာ ဝိကသိတဝါတိ ဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ။
ပရိတ္တတ္တိကေတိ ‘‘ပရိတ္တာ ဓမ္မာ၊ မဟဂ္ဂတာ ဓမ္မာ၊ အပ္ပမာဏာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၂) ဧဝံ ပရိတ္တာဒိဓမ္မဝသေန အာဂတေ ပရိတ္တတ္တိကေ။
နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာတိ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏတ္တပ္ပသင်္ဂတော။ တေနာဟ ‘‘နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏပက္ခံ ဘဇေယျု’’န္တိ။ ရူပါဝစရတ္တိကစတုက္ကဇ္ဈာနာတိ စတုက္ကနယေန တိကဇ္ဈာနာ၊ ပဉ္စကနယေန စတုက္ကဇ္ဈာနာ။ ကုသလကိရိယာနံ အဘိညာဘာဝပ္ပတ္တိယာ ပရိတ္တာဒိကေပိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော ‘‘စတုတ္ထဿ ဈာနဿ ဝိပါကော’’တိ အာဟ။ တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တယုတ္တိတော စေဝ ပါဠိတော စ။ ကိဉ္စ ဘိယျော – သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏံ ဝိပဿနာဉာဏံ၊ အပိစ အနုလောမဘာဝပ္ပတ္တံ ကိလေသေ တဒင်္ဂဝသေန ပဇဟတိ၊ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဇဟိတုံ န သက္ကောတိ၊ တထာ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏံ ပဌမဇ္ဈာနာဒိကုသလဉာဏံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ ကိလေသေ ပဇဟတိ၊ န သမုစ္ဆေဒဝသေန။ ဣတိ သင်္ခတဓမ္မာရမ္မဏဿ၊ သမ္မုတိသစ္စာရမ္မဏဿ စ ဉာဏဿ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေ အသမတ္ထဘာဝတော တေသံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနကရဿ အရိယမဂ္ဂဉာဏဿ တဒုဘယဝိပရီတဘာဝေန အာရမ္မဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တဉ္စ နိဗ္ဗာနမေဝ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘ဉာဏံ ယံ သင်္ခတာလမ္ဗံ၊ ပညတ္တာလမ္ဗမေဝ ဝါ;
ပါပေ ဟန္တိ န တံ ဝတ္ထုံ၊ တဒညံ သမ္ပဋိစ္ဆိယ’’န္တိ။
ရူပသဘာဝါဘာဝတောတိ ဧတေန ယထာ ရူပဓမ္မာနံ ရုပ္ပနသဘာဝေါ၊ ပဋိဃာတဝန္တတာ ကလာပတော ဝုတ္တိယာ ပဒေသသမ္ဗန္ဓော သဘာဝေါ၊ ဧဝံ နိဗ္ဗာနဿ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတော၊ သပ္ပဒေသတာ စ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ။ န ဟိ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အသုကဒိသာယ၊ အသုကပဒေသေ’’တိ ဝါ နိဒ္ဒိသီယတိ။ ပပဉ္စာဘာဝတောတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စေဟိ သဟ အဝဋ္ဌာနဝသေန အဘာဝတော၊ တေသံ အဘာဝပစ္စယတာယ စ။ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနာ ဟိ သံသာရေ သတ္တေ ပပဉ္စေန္တီတိ ပပဉ္စာ နာမ။
၇၇၂-၅. ဧဝံ နိဗ္ဗာနံ ယုတ္တိတော၊ သုတ္တတော စ သာဓေတွာ ဣဒာနိ တဿ ပရိယာယသန္ဒဿနတ္ထံ ‘‘အစ္စန္တမနန္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ ပရိယောသာနဘူတတ္တာ အန္တံ။ ဣမိနာ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတု ကထိတာတိ ဝဒန္တိ၊ သောပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုပိ ဝဋ္ဋတိ၊ အကတန္တိပိ ပဌန္တိ။ သော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထောဝ။ သဥပ္ပါဒဝယန္တာဘာဝေန အနန္တံ။ ကိလေသပရိဠာဟာဘာဝေန၊ ကိလေသက္ခေါဘာဘာဝေန စ သန္တံ။ ပလောကိတာဘာဝေန အပလောကိတံ။ အတိတ္တိကရဘာဝေန ပဏီတံ။ သဗ္ဗဒုက္ခဟနနတော သရဏံ။ ကိလေသစောရေဟိ အနုပဒ္ဒုတတ္တာ နိဗ္ဘယတာယ ခေမံ။ သဗ္ဗုပဒ္ဒဝနိဝါရဏတော တာဏံ။ ဇာတိအာဒိဒုက္ခေဟိ အနုဗန္ဓဿ အလ္လီယိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနတာယ လေဏံ။ ယထာပဋိပန္နဿ သန္တိဒာယကတ္တေန ပရံ ပတိဋ္ဌာဘာဝတော ပရာယဏံ။
သဗ္ဗပီဠာဝိမုတ္တတာယ သိဝံ။ ဥပနိဿယဟီနာနံ သဗ္ဗညုမုခတော သုတွာပိ ဌပေတွာ ဂုဏဝသေန သဘာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဒုက္ကရတာယ နိပုဏံ။ အဝိပရီတတာယ သစ္စံ။ သဗ္ဗဒုက္ခပရိက္ခယကရတ္တာ ဒုက္ခက္ခယံ။ တေဇုဿဒတာယ သန္တတ္တအယောဂုဠေ မက္ခိကာဟိ ဝိယ စတူဟိ အာသဝေဟိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဝတ္တိတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အနာသဝံ။ မဟာကာရုဏိကဿာပိ ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပေါဿုက္ကဘာဝါပါဒနေန ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဒုက္ကရတာယ သုဒုဒ္ဒသံ။ လောကုတ္တရဓမ္မေသုပိ အသင်္ခတဂုဏေန ဝိသိဋ္ဌတာယ ပရံ။ သံသာရမဟာသမုဒ္ဒဿ တီရဘူတတ္တာ ပါရံ။ မံသစက္ခုနော၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ဝါ အဂေါစရတာယ အနိဒဿနံ။ နိဒဿနသင်္ခါတာယ ဥပမာယ အဘာဝတော ဝါ အနိဒဿနံ။
အဝိပရိဏာမဓမ္မတ္တာ ဓုဝံ။ တတောယေဝ ပရမပတိဋ္ဌာဘာဝတော ဒီပံ။ ရောဂါဒိပီဠာဘာဝတော အဗျာပဇ္ဈံ။ တတောယေဝ အနီတိကံ။ တဏှာလယာဘာဝတော အနာလယံ။ သင်္ခတာသင်္ခတေသု အသင်္ခတကောဋ္ဌာသဘူတတ္တာ၊ ပရမပတိဋ္ဌာဘာဝတော ဝါ ပဒံ။ အဝိနာသဘာဝေန အစ္စုတံ။ အက္ခရဏတော အဝိနဿနတော အက္ခရံ။
သင်္ခတနိဿဋတ္တာ ဝိမုတ္တိ။ ဘဝဗန္ဓနဝိမုတ္တိဟေတုတာယ မောက္ခံ။
၇၇၆-၇. ဧဝန္တိ ယထာဝုတ္တနယေန။ ဝိညာယာတိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန ဇာနိတွာ။ အဓိဂမူပါယောတိ ပဋိဝိဇ္ဈနူပါယဘူတာ တိဿော သိက္ခါ။ ကာတဗ္ဗောတိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗော။
သဒ္ဓံ၊ ဗုဒ္ဓိဉ္စ ကရောတိ ဝဍ္ဎေတီတိ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိကရံ။ တထာဂတမတေတိ တိပိဋကဗုဒ္ဓဝစနေ၊ စတူသု သစ္စေသု ဝါ။ ပညာယ သမ္ဘူတံ၊ ပညာယ ဝါ သမ္ဘဝေါ ဧတဿာတိ ပညာသမ္ဘဝံ၊ တဒေဝ သမ္ပသာဒနံ ဗုဒ္ဓါဒီသု အဓိမုစ္စနံ၊ တံ ကရောတီတိ ပညာသမ္ဘဝသမ္ပသာဒနကရံ။ အတ္ထဗျဉ္ဇနသာလိနန္တိ အတိမဓုရေဟိ အတ္ထဗျဉ္ဇနေဟိ သမန္နာဂတံ၊ အတ္ထဗျဉ္ဇနသာရဝန္တန္တိ ဝါ အတ္ထော ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ။ သာရံ ဇာနန္တီတိ သာရညူ၊ တေ ဝိမှာပေတီတိ သာရညုဝိမှာပနံ။ နိဋ္ဌန္တိ ပရိယောသာနံ၊ သုတမယမူလကံ အနုပါဒာပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အဓိပ္ပါယော။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
နိဗ္ဗာနနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၂. ဒွာဒသမော ပရိစ္ဆေဒော
ပညတ္တိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
ဧတ္ထာတိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မာနံ နိဒ္ဒေသပရိယောသာနေ။ ဧတ္တကမေဝါတိ စိတ္တစေတသိကရူပနိဗ္ဗာနမတ္တမေဝ။ ပညာပေတဗ္ဗတောတိ ပရမတ္ထဓမ္မာ ဝိယ သကသကသဘာဝဝသေန အပညာယမာနာ ဟုတွာ လောကသင်္ကေတဝသေန ပညာပိယမာနတ္တာ။ ပညာပနတောတိ ပရမတ္ထဝသေန ဝိဇ္ဇမာနာဝိဇ္ဇမာနဓမ္မာနံ ပကာသနဝသေန ပညာပနတော။ တတ္ထ ‘‘ပညာပေတဗ္ဗတော’’တိ ဣမိနာ ပညာပီယတိ ပကာရေန ဉာပီယတီတိ ပညတ္တီတိ ဧဝံ ကမ္မသာဓနဝသေန အတ္ထပညတ္တိဘူတာ ဥပါဒာပညတ္တိ ဝုတ္တာ။ ‘‘ပညာပနတော’’တိ ဣမိနာ ပညာပေတိ ပကာရေန ဉာပေတီတိ ပညတ္တီတိ ဧဝံ ကတ္တုသာဓနဝသေန တဿာ အဘိဓာယကဘူတာ နာမပညတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပဏ္ဏတ္တိဒုကနိဒ္ဒေသေ ‘‘သင်္ခါ။ပေ.။ ဝေါဟာရော’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၁၃-၁၃၁၄) စတူဟိ ပဒေဟိ ဥပါဒာပညတ္တိ ဝုတ္တာ။ ‘‘နာမံ။ပေ.။ အဘိလာပေါ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၁၃-၁၃၁၄) ဆဟိ ပဒေဟိ နာမပညတ္တိ ကထိတာတိ အာစရိယာနံ ဣစ္ဆိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘တေနေဝါဟာ’’တိအာဒိ။ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဟေဋ္ဌာ အဘိဓမ္မမာတိကာယ ဝုတ္တာနံ ကုသလာကုသလာဒိဓမ္မာနံ။ သင်္ခါတိ ‘‘အဟံ မမာ’’တိအာဒိနာ သင်္ခါယမာနတာ။ သမညာတိ သင်္ကေတဝသေန ဉာယမာနတာ။ ပညတ္တီတိ အသင်္ကရဝသေန အနေကဓာ ဝိဘဇိတွာ ပညာပိယမာနတာ။ ဝေါဟာရောတိ ပါကဋံ ကတွာ ဝုစ္စမာနတာ၊ ကထနဝသေန ဥပယုဇ္ဇမာနတာ ဝါ။ အတ္ထာဘိမုခံ နမတီတိ နာမံ။ တံ ပန အနွတ္ထရုဠှီဝသေန ဒုဝိဓံ၊ သာမညဂုဏကိတ္တိမဩပပါတိကနာမဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ။ နာမကမ္မန္တိ နာမကရဏံ။ နာမဓေယျန္တိ နာမဌပနံ၊ နာမဓေယျန္တိ ဝါ သေဋ္ဌာနံ နာမံ။ အက္ခရဒွာရေန အတ္ထံ နီဟရိတွာ ဥတ္တိ ကထနံ နိရုတ္တိ။ ဗျဉ္ဇနန္တိ ပါကဋကရဏံ။ အဘိလာပေါတိ အဘိလာပနံ။
အဟန္တိ ရူပါဒိဝိနိမုတ္တံ အဟံကာရဗုဒ္ဓိဝိသယဘူတံ အတ္တနော ခန္ဓသမူဟသန္တာနမုပါဒာယ ပညတ္တံ တဒညာနညဘာဝေန အနိဗ္ဗစနီယံ ဥပါဒာပညတ္တိံ ဝဒတိ။ တေနာဟ ‘‘အဟန္တိ ဟီ’’တိအာဒိ။ ‘‘အဟန္တိ။ပေ.။ ကတွာ’’တိ ဥပါဒာပညတ္တိယာ ဥပ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ယထာတိအာဒိနာ တံ ပကာသေတိ။
ယသ္မာ ‘‘သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော’’တိ ‘‘ဧဝံ သင်္ခါ’’တိ ဣမဿေဝ ဝေဝစနံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒာနိ ပညာပနတော ပညတ္တိ’’န္တိအာဒိ။
တဒနုရူပါ ဇာတာတိ တဇ္ဇာ၊ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ဝိယ ကေဝလံ လောကသင်္ကေတဝသေနေဝ အဟုတွာ ဓမ္မသဘာဝဿ အနုရူပဝသေန ပဝတ္တာ ပညတ္တီတိ အတ္ထော။ နာမပညတ္တိပိ ဝစနတ္ထသင်္ခါတကာရဏံ ဥပါဒာယ ပဋိစ္စ ပဝတ္တနတော ဥပါဒာပညတ္တိဝေါဟာရံ လဘတီတိ တဿာပိ ဥပါဒာပညတ္တိပရိယာယော ဝုတ္တော။ ဂဏ္ဌိပဒကာရေနာပိ ဟိ ဣမိနာဝ အဓိပ္ပါယေန ဥပါဒာပညတ္တီတိ ဥပါဒာနဝတီ ပညတ္တိ ကာရဏဝတိံ ကာရဏဘူတမတ္ထမုပါဒာယ ဂဟေတွာ တန္နိဿယေန ပညာပီယတိ၊ သဗ္ဗောပိ ပညတ္တိဘေဒော အနေန လက္ခဏေန ဥပါဒာပညတ္တိမေဝ ဘဇတိ။ အနုပါဒာယ ဟိ ပညတ္တိ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ။ ဥပနိဓာပညတ္တီတိ ပဋိပက္ခဘူတံ ဧကပညတ္တိံ ဥပနိဓာယ အပေက္ခိတွာ ပဝတ္တာ ပညတ္တိ။ စက္ခုသောတ-ဂ္ဂဟဏေန အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ ဒဿေတိ၊ ရူပသဒ္ဒ-ဂ္ဂဟဏေန ဗာဟိရာယတနာနိ။ ပထဝီတေဇောဝါယု-ဂ္ဂဟဏေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ ပဘေဒတော ဒဿေတိ။ ဧတေနေဝ ဓမ္မာယတနေပိ လဗ္ဘမာနဘေဒော ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
ယသ္မာ ပထဝါဒိကာ ပညတ္တိ သသမ္ဘာရပထဝိယံ ဧကဿ နာမံ ဂဟေတွာ သမူဟမေဝေါပါဒာယ ပညာပီယတိ၊ ဃဋာဒိကာ စ ပညတ္တိ ဓမ္မသမူဟေသု သဗ္ဗေသမေဝ နာမံ ဂဟေတွာ သမူဟမေဝေါပါဒာယ ပညာပီယတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဿ ဝါ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ဧကဿ နာမံ ဂဟေတွာ သမူဟမုပါဒာယ ပညာပိယမာနာယ ပထဝါဒိဝသေန ပါကဋဘာဝတော တံ ဌပေတွာ ဣတရံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အယံ သမူဟပညတ္တိ နာမ သမူဟဿ ပညာပနတော။ ဒိသာကာသာဒီသု ဒိသာ-ဂ္ဂဟဏေန စန္ဒသူရိယာဝတ္တနမုပါဒာယ ပညာပိယမာနံ ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာပညတ္တိံ ဒဿေတိ။ အာကာသ-ဂ္ဂဟဏေန အသမ္ဖုဋ္ဌဓမ္မေ ဥပါဒာယ ပညာပိယမာနံ ကူပဂုဟာဒိအာကာသပညတ္တိံ ဒဿေတိ။ ကာလ-ဂ္ဂဟဏေန စန္ဒာဝတ္တနာဒိကမုပါဒာယ ပညာပိယမာနံ ပုဗ္ဗဏှာဒိကာလပညတ္တိံ ဒဿေတိ။ နိမိတ္တ-ဂ္ဂဟဏေန ဗဟိဒ္ဓါ ပထဝီမဏ္ဍလာဒိကံ၊ အဇ္ဈတ္တိကဉ္စ ဘာဝနာဝိသေသံ ဥပါဒာယ ပညာပိယမာနံ ကသိဏနိမိတ္တာဒိကံ ဒဿေတိ။ အဘာဝ-ဂ္ဂဟဏေန ဘာဝနာဗလေန အပ္ပဝတ္တနသဘာဝံ အာကာသာနဉ္စာယတနဈာနံ ဥပါဒာယ ပဝတ္တံ အာကိဉ္စညာယတနဈာနာရမ္မဏံ အဘာဝပညတ္တိံ ဒဿေတိ။ နိရောဓ-ဂ္ဂဟဏေန ဘာဝနာဗလေန နိရုဒ္ဓံ နေဝသညာနာသညာယတနံ နိဿာယ ပညတ္တံ နိရောဓပညတ္တိံ ဒဿေတိ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ခယာဒိသဘာဝံ တံ တံ ဓမ္မမုပါဒာယ ပညာပိယမာနံ အနိစ္စလက္ခဏာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ။ သာပိ ဟိ ဒိသာကာသာဒိကာ ဝိယ ဓမ္မသမူဟမုပါဒာယ အပညတ္တဘာဝတော အသမူဟပညတ္တိယေဝါတိ။
သာတိ အယံ ဒွိဓာ ဥပါဒာပညတ္တိ။ တဇ္ဇာပညတ္တိ ဝစနတ္ထံ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တိတော ဥပါဒာပညတ္တိယံယေဝ သင်္ဂယှတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနံ ပရမတ္ထံ ဇောတယတီ’’တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိ ‘‘ဆ ပညတ္တိယောပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဝိဇ္ဇမာနန္တိ သဘာဝေန ဥပလဗ္ဘမာနံ။ အဝိဇ္ဇမာနန္တိ ဌပေတွာ လောကသင်္ကေတံ သဘာဝဝသေန အနုပလဗ္ဘမာနံ။ နာမမတ္တန္တိ နာမမတ္တဝန္တံ။ သောတဒွာရဇဝနာနန္တရန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နသဒ္ဒာရမ္မဏာယ သောတဒွာရဇဝနဝီထိယာ၊ တဒနုသာရပ္ပဝတ္တာယ အတီတသဒ္ဒာရမ္မဏာယ မနောဒွာရဇဝနဝီထိယာ စ အနန္တရပ္ပဝတ္တေန။ မနောဒွာရဇဝနဝီထိပိ ဟိ သောတဒွာရဇဝနာနန္တရပ္ပဝတ္တာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဣဓ ဂဟိတာ။ ဂဟိတပုဗ္ဗသင်္ကေတေနာတိ ‘‘အယံ ဣမဿ အတ္ထော၊ ဣဒမိမဿ ဝါစက’’န္တိ ဧဝံ ဝစနဝစနတ္ထသမ္ဗန္ဓဂ္ဂဟဏဝသေန ဂဟိတပုဗ္ဗဘာဝသင်္ကေတေန။ ယာယာတိ ယာယ နာမပညတ္တိယာ ကရဏဘူတာယ။ မနောဒွာရဇဝနဝိညာဏေန ကတ္တုဘူတေန။ မနောဒွာရဇဝနဝိညာဏေန ဝါ ကရဏဘူတေန၊ ယာယ နာမပညတ္တိယာ ကတ္တုဘူတာယာတိ အတ္ထော။ ပညာပီယတီတိ သမ္မုတိပရမတ္ထဝသေန ပန ဒုဝိဓံ အတ္ထဇာတံ ပညာပီယတိ ဝိညာပီယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘အတ္ထာ ယဿာနုသာရေန၊ ဝိညာယန္တိ တတော ပရံ;
သာယံ ပညတ္တိ ဝိညေယျာ၊ လောကသင်္ကေတနိမ္မိတာ’’တိ။
ကတရဇဝနဝီထိယံ ပနာယံ ဝိညာယတီတိ? ‘‘ဃဋော’’တိအာဒိသဒ္ဒံ သုဏန္တဿ ဧကမေကံ သဒ္ဒံ အာရဗ္ဘ ပစ္စုပ္ပန္နာတီတာရမ္မဏဝသေန ဒွေ ဒွေ ဇဝနဝါရာ ဟောန္တိ၊ တတော သဒ္ဒသမုဒာယမာရဗ္ဘ ဧကော၊ တတော နာမပညတ္တိမာရဗ္ဘ ဧကောတိ ဧဝံ သဒ္ဒသမုဒာယာရမ္မဏာယ ဇဝနဝီထိယာ အနန္တရံ နာမပညတ္တိ ပါကဋာ ဟောတိ၊ တတော ပရံ အတ္ထာဝဗောဓောတိ အာစရိယာ။
ယံ သန္ဓာယ ဆက္ကနယော ဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော။ တထာ အဝိဇ္ဇမာနာနန္တိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနာနံ။ ကေနစိ အာကာရေနာတိ ပရမတ္ထတော၊ လောကသင်္ကေတတော ဝါ ကေနစိ ပကာရေန။ အနုပလဗ္ဘမာနာနံ ပဉ္စမသစ္စာဒီနန္တိ အာကာသာဒိပဉ္စမသစ္စာဒီနံ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန အဋ္ဌမဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ။ ပကတိပုရိသာဒီနန္တိ သတွရဇတမာနံ သမာနာဝတ္ထာ ပကတိအင်္ဂုဋ္ဌာဒိပရိမာဏော ကာရကော ဝေဒကော အတ္တာ ပုရိသောတိအာဒိနာ ပရိကပ္ပိတာနံ ပကတိပုရိသာဒီနံ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန အာကာသကုသုမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ။ ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနာဟိ ဝိဇ္ဇာဒီဟိ အဝိဇ္ဇမာနဿ ပုဂ္ဂလဿ ပညတ္တတ္တာ။ သေသေသုပိ ဣမိနာဝ နယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧတ္ထေဝါတိ ဥပါဒာပညတ္တိယမေဝ။
‘‘ကုသဂ္ဂေနုဒကမာဒာယ၊ သမုဒ္ဒေ ဥဒကံ မိနေ;
ဧဝံ မာနုသကာ ကာမာ၊ ဒိဗ္ဗကာမာန သန္တိကေ’’တိ။ (ဇာ. ၂.၂၁.၃၈၉) –
ဝစနတော မနုဿလောကေ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ ဥပနိဓာယ နိဟီနာယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကပဏံ။ပေ.။ နိဓာယာ’’တိ။ မာနုသကန္တိ မနုဿလောကေ ဘဝံ။ ပရမတ္ထော စ ဝိဇ္ဇတီတိ ပါဌသေသော။
၇၇၈. တတိယာ ကောဋိ န ဝိဇ္ဇတိ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ။ ဝုတ္တဉှေတံ မဟာအဋ္ဌကထာယံ –
‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခါသိ၊ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝဒတံ ဝရော;
သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ၊ တတိယံ နောပလဗ္ဘတီ’’တိ။ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၃၉-၄၄၃);
ပရဝါဒေသု န ကမ္ပတီတိ ပကတိပုရိသန္တရာဒိဝါဒီနံ ပရေသံ တိတ္ထိယာနံ ဝါဒေသု သမ္ပတ္တေသု၊ နိမိတ္တဘူတေသု ဝါ န ကမ္ပတိ န ပဝေဓတိ န စလတီတိ အတ္ထော။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ပညတ္တိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၃. တေရသမော ပရိစ္ဆေဒော
ကာရကပဋိဝေဓဝဏ္ဏနာ
နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသာဒိဝသေန ဒဿိတာ။ ကုသလာဒယောတိ ကုသလာကုသလာ။ ဧတေသံ ပန န နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပုဗ္ဗေ ‘‘ကာရကော’’တိ ဝစနံ ဝိယ ‘‘ဝေဒကော’’တိ အဝုတ္တေပိ ‘‘အတ္တာ ကာရကော ဝေဒကော’’တိ အတ္တနော လဒ္ဓိတာယ ‘‘တဿ ဟိ ကာရကဿ ဝေဒကဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ကုသလာကုသလာနမဘာဝေါပိ သိယာ၊ ဣတရထာ အဟေတုကဒောသာပတ္တိတောတိ အဓိပ္ပါယော။ တေသံ ကုသလာကုသလာနံ အာယတ္တာ ဝုတ္တိ ဧတေသန္တိ တဒာယတ္တဝုတ္တိနော။ တေသန္တိ ကုသလာကုသလာဒီနံ။ တသ္မာတိ ကာရကာဘာဝေ ကုသလာကုသလာနံ၊ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ အဘာဝတော။ နိရတ္ထိကာတိ ဒေသေတွာပိ ဗောဓေတဗ္ဗာဘာဝတော နိရတ္ထိကာ။ ‘‘နာယံ နိရတ္ထိကာ’’တိ ဝတွာပိ ‘‘သာတ္ထိကာ’’တိ ဝစနံ ပန ပရဿ ဒဠှဂ္ဂါဟတ္ထံ။ လောကေပိ ဟိ ဧဝံ ဝေါဟာရံ ဝေါဟရန္တိ၊ ဧဝမေဝ ဘဝတိ၊ နာညထာတိအာဒိ။ တတ္ထာတိ ကာရကာဘာဝေပိ အတ္တာ အတ္ထီတိ ဂဟဏေ။ အနုရောဓောတိ အနုကူလပက္ခပါတောတိ အတ္ထော။ ဣဓာတိ ကာရကာဘာဝေပိ ကုသလာဒယော အတ္ထီတိ ဂဟဏေ။ ဝိရောဓောတိ ပဋိဃော။
ဧဝံ ကာရကာဘာဝေပိ ကုသလာဒီနံ သဗ္ဘာဝံ ယုတ္တိတော သာဓေတွာ ဣဒာနိ လောကသိဒ္ဓေန နိဒဿနေန သာဓေတုံ ‘‘အထာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အထာပီတိ ကာရကာဘာဝေပိ။ ပထဝိ-ဂ္ဂဟဏေန ပထဝေါဇံ ဒဿေတိ။ တထာ အာပ-ဂ္ဂဟဏေန အာပေါဇံ။ တေဇောတိ သီတုဏှဝသေန ဒုဝိဓာ တေဇောဓာတု။ ဥတူတိ ဟေမန္တာဒိဥတု။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ဗီဇာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ။ ဇနကပစ္စယော ဟေတု၊ အနုပါလနကပစ္စယော ပစ္စယော နာမာတိ အာဟ ‘‘ဟေတုပစ္စယသာမဂ္ဂိယာ’’တိ။ ‘‘ဖလနိဗ္ဗတ္တကော ဟေတု၊ ပစ္စယော အနုပါလနကော’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ။
ဧဝံ ကာရကာဘာဝေပိ ကုသလာကုသလပ္ပဝတ္တိံ သာဓေတွာ ဣဒာနိ ပရပရိကပ္ပိတံ အတ္တာနမေဝ တာဝ ပဋိက္ခိပိတုံ ‘‘အထာပိ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ကာမံ ပညာပရိဗာဟိရဒိဋ္ဌိယာ ဧဝ အတ္တာ ပရိကပ္ပီယတိ၊ ပရော ပန ‘‘ပညာယ ပရိကပ္ပေမီ’’တိ မညတီတိ တဿ လဒ္ဓိဝသေန ‘‘ပညာယ ပရိကပ္ပိတော’’တိ ဝုတ္တံ။ တံ ဥပပရိက္ခိဿာမ တာဝါတိ တိဋ္ဌတု တာဝ စေသာ ကာရကာဘာဝေပိ ကုသလာဒီနံ ဘာဝါဘာဝဝိစာရဏာ ပဌမံ တမေဝ အတ္တာနံ ဥပပရိက္ခိဿာမာတိ အတ္ထော။ ဒောသမေတ္ထ ဝတ္တုကာမော ပုစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပါယေန ပဋိညံ အဒတွာဝ ပုစ္ဆန္တော အာဟ ‘‘ကိဉ္စေတ္ထာ’’တိ။ သစေတနော ဝါ ဥဒာဟု အစေတနော ဝါတိ ဧတ္ထ ကော ဒောသောတိ အတ္ထော။ ဣတရော ဥဘယထာပိ ဒောသောယေဝ။ ယဉှိ အစေတနံ အတ္တာနံ၊ န တံ ကာရကံ၊ ဝေဒကဉ္စ၊ ယထာ တံ ပါကာရတရုအာဒယော။ ‘‘အစေတနောဝါယံ အတ္တာ’’တိ အနုမာနေန ကာရကဝေဒကတ္တာဘာဝသိဒ္ဓိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒိ အစေတနော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အနညောတိ အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေန အနညော။ ဣတရထာ ‘‘သစေတနော’’တိ ဝစနမေဝ န ဥပပဇ္ဇေယျ။ သဟဘာဝီ နာမ အညော န ဟောတီတိ။ အတ္တနောပိ နာသော သိယာတိ အဝိနိဗ္ဘောဂဝုတ္တိရူပေသု ဧကဿ နာသေ ဣတရဿာပိ ဝိနာသော ဝိယ။ စေတနာယပိ နာသော န ဘဝတိ အဝိနိဗ္ဘောဂရူပေသု ဧကဿ အဝိနာသေ ဣတရဿာပိ အဝိနာသော ဝိယာတိ အဓိပ္ပါယော။
‘‘စေတနာယ အနညတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ဝတွာ တမေဝ သမတ္ထေတုံ ‘‘စေတနတ္တာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘အတ္တနော အနာသေ သတိ စေတနာယပိ ဝိနာသော န ဘဝတီ’’တိ သုတွာပိ ပရဿ နိရုတ္တရဘာဝေါ၊ စေတနာယ နာသေ ဝိသေသကာရဏာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘အထ စေတနာယယေဝါ’’တိအာဒိ။ အတ္တာဝ နဿတု၊ တိဋ္ဌတု စေတနာ။ ကော ဟိ ဝိသေသကာရဏာဘာဝေ အတ္တနိ အနုရောဓော၊ စေတနာယ ဝိရောဓောတိ အဓိပ္ပါယော။ ပဋိညာ ဟီနာတိ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နပဋိညာ ပရိဟီနာ။ အထ န ဘဝတိ၊ ‘‘ပဋိညာ ဟီနာ’’တိ ယဒိ အတ္တနော ဝိနာသေ စေတနာယ အဝိနာသော န ဘဝတိ။ စေတနတ္တာနံ အနညဘာဝေန စေတနာယ နာသေ အတ္တနောပိ ဝိနာသပ္ပသင်္ဂတော အတ္တာ န နဿတီတိ တဝ ပဋိညာ ဟီနာ။ ဝုတ္တပ္ပကာရတော ဝိပရီတံ ဝါတိ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရတော ဝိပရီတံ။ စေတနာယ ဝိနာသေပိ အတ္တာ န နဿတိ၊ အတ္တနော ပန အဝိနာသေပိ စေတနာ နဿတီတိ ဧဝံ ဝါ တဝ အဓိပ္ပါယော သိယာတိ အတ္ထော။ အတ္တာ နဿတု၊ စေတနာ တိဋ္ဌတု အညဘာဝေ ဥဘိန္နံ သမာနယောဂက္ခမတာယ ဘဝိတဗ္ဗတောတိ အဓိပ္ပါယော။ ပဋိညာဟီနော ဘဝသီတိ စေတနာယေဝ နဿတိ၊ အတ္တာ န နဿတိ ပဋိညာယ ဟီနော ဘဝသိ။
ဣဓာတိ အညတ္ထ ပက္ခေ။ လက္ခဏကတန္တိ အညမညဝိသဒိသေဟိ ဘိန္နလက္ခဏေဟိ ကတံ။ ဒေသန္တရကတန္တိ ဘိန္နဒေသကတံ။ ဇာတော ဝေဒီယတိ ဉာယတီတိ ဇာတဝေဒော၊ အဂ္ဂိဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဍယှမာနေတိ ဥဒ္ဓနေ ပက္ခိပိတွာ ပစ္စမာနေ။ ဧကော ပဝတ္တိပဒေသော ဣမေသန္တိ ဧကဒေသာ၊ တေသံ ဘာဝေါတိ ဧကဒေသတ္တံ။
အဝိနိဗ္ဘောဂတောတိ လက္ခဏတော ဘေဒေပိ ဌာနဝသေန အဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇနတော အဝိသံသဋ္ဌတ္တာ ‘‘ဧကဒေသတ္တေ’’တိဣမဿေဝ ဝေဝစနဝသေန ‘‘အဝိနိဗ္ဘောဂဘာဝေပီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တံ အယုတ္တန္တိ တံ ‘‘ဥဘိန္နံ ဧကဒေသတာ နတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ သဟ န ယုဇ္ဇတိ။ ပဋိညာ ဟီနာတိ ယဒိ ပုဗ္ဗပဋိညာ ပမာဏံ၊ အယံ ပဋိညာ ဟီနာ။ ယဒိ ဝါ ပန အယံ ပမာဏံ၊ ဣတရာ ဟီနာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ စေတနာယ အတ္တနော ပဒေသဝသေန နာနတ္တေ အတ္တနော အစေတနတ္တဘာဝပ္ပတ္တိတော ‘‘သစေတနော အတ္တာ’’တိ ဟေဋ္ဌာ တယာ ဒိန္နပဋိညာ ပရိဟီနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
အစေတနော အတ္တာတိ အတ္တာ အစေတနောတိ ကတွာ။ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဒောသတောတိ ‘‘ယဒိ အစေတနော သိယာ’’တိအာဒိနာ အာဒိတော ဝုတ္တဒောသတော။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ ဥပပရိက္ခိယမာနေ ဝိမဒ္ဒနသဟော ဟောတိ၊ တသ္မာ။
၇၇၉. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ပရမတ္ထတော ကုသလာကုသလာနံ ကာရကော၊ တဗ္ဗိပါကာနဉ္စ ဝေဒကော နတ္ထိ၊ ဧဝံ သန္တေ အထ ကသ္မာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော။
သန္ဓာဝတီတိ သံသရတိ။ အတ္တနာ ကတကုသလာကုသလကမ္မပစ္စယတ္တာ ဝိပါကဘူတံ သုခဒုက္ခမ္ပိ အတ္တနာ ကတမေဝ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုခဒုက္ခံ သယံကတ’’န္တိ။
၇၈၀. သံသာရမာပန္နောတိ –
‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ၊ ဓာတုအာယတနာန စ;
အဗ္ဗောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ၊ ‘သံသာရော’တိ ပဝုစ္စတီ’’တိ။ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒာနကထာ; ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၁၉) –
ဧဝံ ဝုတ္တခန္ဓပဋိပါဋိအာဒိဝသပ္ပဝတ္တံ သံသာရံ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိဝသေန ပဋိပန္နော။ ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယန္တိ အဿ သံသာရာပန္နဿ သတ္တဿ ဇာတိအာဒိဒုက္ခံ မဟဗ္ဘယံ မဟာဘယသံဝတ္တနကန္တိ အတ္ထော။ ဩပပါတိကောတိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော။
၇၈၁. ဘာရာ ဟဝေ ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဘာရဘူတာ၊ သီသေ နိက္ခိတ္တဘာရသဒိသာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဘာရဟာရော စ ပုဂ္ဂလော တဿ ပဉ္စက္ခန္ဓဘာရဿ ဟာရကော။ ဘာရာဒာနန္တိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပဉ္စက္ခန္ဓဘာရဂ္ဂဟဏံ။ ဘာရနိက္ခေပနန္တိ ပုန အဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာပါဒနေန အနုပါဒာပရိနိဗ္ဗာနဝသေန ဘာရဿ နိက္ခိပနံ။
၇၈၂. ယန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မံ။ သကန္တိ အာယတ္တံ။
၇၈၃. ဧကဿ ပုဂ္ဂလဿာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဧကေန ကပ္ပေနာတိ ဧကသ္မိံ ကပ္ပေ။
၇၈၄. အဿဒ္ဓေါတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထံ။
‘‘တဉ္စ ခေါ သမ္မုတိဝသေန၊ န ပရမတ္ထတော’’တိ ဝတွာ တဒေဝ ပတိဋ္ဌာပေတုံ ‘‘နနု ဘဂဝတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ‘‘ကိံ နု သတ္တော’’တိ ဂါထာ ဝဇိရာယ ထေရိယာ ဝုတ္တာပိ ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယဝသေနေဝ ဝုတ္တတ္တာ ဘဂဝတာ ဝုတ္တာ နာမ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝတာ ဣဒမ္ပိ ဝုတ္တ’’န္တိ။
၇၈၅. ကိံ နု သတ္တောတိ ပစ္စေသီတိ ရူပဝေဒနာဒီသု ကိံ နာမ သတ္တော ပုဂ္ဂလောတိ ဂဏှာသိ။
၇၈၆. အင်္ဂသမ္ဘာရာတိ စက္ကာဒိအဝယဝသမ္ဘာရေသု၊ စက္ကာဒိအဝယဝါနံ သမောဓာနေဝါတိ အတ္ထော။ သဒ္ဒောတိ ဝေါဟာရော။
တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ ပရမတ္ထတော သတ္တဿ အဘာဝေါ ဘဂဝတာ ဝုတ္တော၊ တသ္မာ။ န ဝစနမတ္တမေဝ အာလမ္ဗိတဗ္ဗံ အဓိပ္ပါယံ ပဟာယာတိ အတ္ထော။ ဒဠှမူဠှောဝ ဟုတွာ ဂဏှာတီတိ ဒဠှမူဠှဂ္ဂါဟီ၊ ကာရဏေ ဒဿိတေပိ အပရိစ္စဇနဝသေန ဂဟဏံ ဒဠှဂ္ဂဟဏံ။ ကာရဏဿေဝ ဒဋ္ဌုမသမတ္ထတာဝသေန ဂဟဏံ မူဠှဂ္ဂဟဏံ။ တာဒိသေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘န စ။ပေ.။ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ။ သုတ္တပဒာနန္တိ နေယျတ္ထနီတတ္ထဝသေန ဥဘယထာ ဌိတာနံ သုတ္တန္တာနံ။
ဒွေ သစ္စာနိ ဝုတ္တာနိ တထာ တထာ ဝိနေတဗ္ဗာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော။ ယေသဉှိ သမ္မုတိဒေသနာယ ဝိသေသာဓိဂမော ဟောတိ၊ တေသံ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ဒေသေတိ။ ယေသဉ္စ ပရမတ္ထဒေသနာယ၊ တေသံ ပရမတ္ထဝသေန ဒေသေတိ။ ဒေသဘာသာကုသလော ဝိယ အာစရိယော တံတံဒေသဝါသိမာဏဝါနံ တာယ တာယ ဘာသာယ။ သမ္မုတိသစ္စံ ပရမတ္ထသစ္စဉ္စာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလော သတ္တော ဣတ္ထီ ပုရိသော ခတ္တိယော ဗြာဟ္မဏော ဒေဝေါ’’တိဧဝမာဒိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ လောကေ ကတသင်္ကေတဝသေန တထတ္တာ သမ္မုတိသစ္စံ။ ခန္ဓဓာတုအာယတနာနိ သတိပဋ္ဌာနာတိဧဝမာဒိ ပရမတ္ထဝသေနေဝ တထတ္ထာ ပရမတ္ထသစ္စံ။ တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ –
‘‘သင်္ကေတဝစနံ သစ္စံ၊ လောကသမ္မုတိကာရဏံ;
ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စံ၊ ဓမ္မာနံ ဘူတကာရဏံ။ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၃၉-၄၄၃);
‘‘တသ္မာ ဝေါဟာရကုသလဿ၊ လောကနာထဿ သတ္ထုနော;
သမ္မုတိံ ဝေါဟရန္တဿ၊ မုသာဝါဒော န ဇာယတီ’’တိ။
၇၈၇-၈. ယော သော ဣမံ ဂန္ထံ အစ္စန္တံ သတတမ္ပိ စိန္တေတိ၊ တဿ တတော သိဒ္ဓါ ပရမာ ပညာ ဝေပုလ္လဘာဝံ ဂစ္ဆတိ။ အဓိံ စိတ္တသန္တာပံ နီဟရတိ အပနေတီတိ အဓိနီဟရံ။ ဝိမတိယာ ဝိစိကိစ္ဆာယ၊ မောဟဿ ဝါ ဝိနာသံ ကရောတိ ဥပနိဿယဘာဝတောတိ ဝိမတိဝိနာသကရံ။ အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပဒာယ မနဝဍ္ဎနတော ပိယကရံ။ ဝိကသတီတိ ဒိဗ္ဗတိ။ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ၊ အဘိဓမ္မေ ဝါ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ကာရကပဋိဝေဓဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၄. စုဒ္ဒသမော ပရိစ္ဆေဒော
ရူပါဝစရသမာဓိဘာဝနာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၇၈၉. ဧဝံ ပရမတ္ထသမ္မုတိဝသေန ဥဘယထာပိ သဗ္ဗဓမ္မေ သင်္ခေပတော ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ယသ္မာ တေသု ဥဂ္ဂဟဏပရိစ္ဆေဒာဒိဝသေန ကတပရိစယေန အတ္ထကာမေန ကုလပုတ္တေန ဧကံသတော ဘာဝနာယ အဘိယောဂေါ ကာတဗ္ဗော၊ တသ္မာ ဘာဝနာနယံ သင်္ခေပတော ဒဿေတုမာရဘန္တော အာဟ ‘‘ဘာဝနာနယ’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ ဘာဝနာနယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရဘာဝနာနယံ၊ ကုသလဓမ္မာနံ ဝဍ္ဎနက္ကမန္တိ အတ္ထော။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကံ ဟိတံ အာနယတိ ဥပနေတီတိ ဟိတာနယော၊ တံ ဟိတာနယံ။ မာနယန္တိ မာနေန္တော။ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထေဟိ အနုသာသနတော သတ္တာနံ သုခံ အာနေတီတိ သုခါနယော၊ တံ သုခါနယံ။ ပရမံ ဗျာကရောမိ၊ ပရမံ ဘာဝနာနယန္တိ ဝါ ယောဇနာ။
၇၉၀. မနုဿာနံ ဓမ္မတော ဥတ္တရံ ဉာဏဒဿနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ တတ္ထ မနုဿာနံ ဓမ္မာ နာမ မနုဿာနံ ပကတိဓမ္မဘူတာ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ၊ တတော ဥတ္တရံ ဉာဏဒဿနံ နာမ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဓမ္မာ။ တေ ဟိ ဇာနနဋ္ဌေန ဉာဏံ၊ ပစ္စက္ခတော ဝိယ ဒဿနဋ္ဌေန စ ဒဿနန္တိ အဓိပ္ပေတာ။ ‘‘ဥတ္တရိမနုဿာန’’န္တိ ဝါ ယထာဌိတဝသေနေဝ သမ္ဗန္ဓော။ ဗာလမနုဿာဒိတော ဥတ္တရိမနုဿာနံ ဈာယီနဉ္စေဝ အရိယာနဉ္စာတိ အတ္ထော။
၇၉၁. သင်္ကဿရသမာစာရေတိအာဒီဟိ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ ပယောဇနဒဿနံ။ တတ္ထ သင်္ကာယ သရိတဗ္ဗော သမာစာရော အဿာတိ သင်္ကဿရသမာစာရော။ ယံ ကိဉ္စိ လာမကကမ္မံ ဒိသွာ ‘‘ဣဒံ အသုကေန ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာယ သင်္ကာယ အတ္တနော ဝါ ပရေ ယံကိဉ္စိ မန္တေန္တေ ဒိသွာ ‘‘မမ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ အသာရုပ္ပံ ဇာနိတွာ မန္တေတီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တသင်္ကာယ ဥပဂန္တဗ္ဗသမာစာရောတိ အတ္ထော။ ဒုဿီလေတိ ဧတဒေဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သီလဝဇ္ဇိတေ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဒုဿီလေတိ ဝါ ဒူသိတသီလေ ခဏ္ဍာဒိဘာဝံ ဥပဂတသီလေ။ သီလဝဇ္ဇိတေတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သီလဝိရဟိတေ။ နတ္ထိ ဈာနန္တိ လောကိယဇ္ဈာနမ္ပိ တာဝ နတ္ထိ။ ကုတော မဂ္ဂေါတိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ကုတော၊ ကေန ကာရဏေန လောကုတ္တရဓမ္မာနံ ဟေတုယေဝ ဝိဇ္ဇတီတိ အတ္ထော။
၇၉၂. စရန္တိ တသ္မိံ သီလေ ပရိပူရကာရိတာယ ပဝတ္တန္တီတိ စာရိတ္တံ။ ဝါရိတံ တာယန္တိ ရက္ခန္တိ တေန၊ ဝါရိတတော ဝါ အတ္တာနံ တာယတီတိ ဝါရိတ္တံ။ ယံ ဘဂဝတာ ‘‘ဣဒံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ပညတ္တိသိက္ခါပဒပူရဏံ၊ ဣဒံ စာရိတ္တံ နာမ။ ယံ ‘‘န ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ပဋိက္ခိတ္တံ၊ တဿ အကရဏံ ဝါရိတ္တံ နာမ။ အစ္ဆိဒ္ဒန္တိအာဒီသု ယဿ သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု မဇ္ဈေ သိက္ခါပဒံ ဘိန္နံ၊ တဿ သီလံ ဆိဒ္ဒသာဋကော ဝိယ ဆိဒ္ဒံ နာမ ဟောတိ၊ တဗ္ဗိပရီတံ အစ္ဆိဒ္ဒံ။ ယဿ အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ ဘိန္နံ၊ တဿ ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယ ခဏ္ဍံ နာမ ဟောတိ၊ တဒညံ အက္ခဏ္ဍံ။ ကမဿ အာဒရကရဏဝသေန အက္ခဏ္ဍန္တိ၊ ကမဝိလင်္ဃနဝသေန ‘‘အက္ခဏ္ဍမစ္ဆိဒ္ဒ’’န္တိ ဝါ ပါဌော။ အကမ္မာသ-ဂ္ဂဟဏေန အသဗလတ္တမ္ပိ ဝုတ္တံ၊ သဗလကမ္မာသာနံ ဘေဒဿ အပ္ပမတ္တကဘာဝတော။ ဧတ္တကော ဟိ တေသံ ဝိသေသော။ ယဿ ပဋိပါဋိယာ ဒွေ တီဏိ သိက္ခါပဒာနိ ဘိန္နာနိ၊ တဿ ပိဋ္ဌိယာ၊ ကုစ္ဆိယာ ဝါ ဥဋ္ဌိတေန ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ကာဠရတ္တာဒီနံ အညတရေန သဗလဝဏ္ဏာ ဂါဝီ ဝိယ သဗလံ နာမ ဟောတိ။ ယဿ အန္တရန္တရာ ဘိန္နာနိ၊ တဿ အန္တရန္တရာ ဝိသဘာဂဝဏ္ဏဗိန္ဒုစိတြဂါဝီ ဝိယ ကမ္မာသံ နာမ ဟောတိ။ ယံ ပန တထာဝိဓံ န ဟောတိ၊ တံ ‘‘အသဗလံ အကမ္မာသ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ အနိန္ဒိတန္တိ ဣမိနာ ဘုဇိဿဝိညုပ္ပသတ္ထအပရာမဋ္ဌသမာဓိသံဝတ္တနိကဘာဝေ သင်္ဂဏှာတိ။ တတ္ထ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ ဧဝံ တဏှာယ အပရာမဋ္ဌံ တဏှာဒာသဗျတော မောစိတတ္တာ ဘုဇိဿံ နာမ။ အဒာသဉှိ လောကေ ဘုဇိဿောတိ ဝဒန္တိ။ ယထာဝုတ္တဂုဏပါရိပူရိယာ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသံသိတဗ္ဗန္တိ ဝိညုပ္ပသတ္ထံ။ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌံ ဌိတိဘာဂိယံ အပရာမဋ္ဌံ နာမ။ ဈာနာဒီနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ ဝိသေသဘာဂိယံ သမာဓိသံဝတ္တနိကံ နာမ။
၇၉၃-၇. ဝိဝေကသုခန္တိ ကာယစိတ္တူပဓိဝိဝေကသုခံ။ ကာယဝိဝေကသုခမ္ပိ ဟိ သမ္ပန္နသီလဿေဝ ဒုဿီလဿ သုညာဂါရာဒီသု ဝသတောပိ ဘေရဝါရမ္မဏာဒိအာပါထဂမနေန ဒုက္ခဿေဝ ဝိသေသတော သမ္ပဇ္ဇနတော။ အလင်္ကာရော အနုတ္တရောတိ ဒေဝဗြဟ္မရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံ မဇ္ဈေ အနညသာဓာရဏသောဘာပဋိလာဘဟေတုတာယ နိရုတ္တရော အလင်္ကာရဝိသေသော။ ရတနန္တိ စက္ကဝတ္တီနံ စက္ကရတနာဒိတောပိ သဝိသေသံ ရတိဇနနတော အနုတ္တရံ ရတနံ။ စက္ကရတနာဒိကဉှိ ဝဋ္ဋနိဿိတမေဝ ရတိံ ဇနေတိ၊ ဣဒံ ပန ဝိဝဋ္ဋနိဿိတမ္ပိ ဇနေတီတိ ဝိသေသတော ရတိဇနကံ ဟောတိ။ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဿ သမ္ပတ္တိဝိသေသဿ နိပ္ဖာဒနတော စိန္တာမဏိသမန္တိ စိန္တာမဏိ။ ယာနန္တိ သံသာရကန္တာရတရဏေ ယာနံ။ သီတလန္တိ စိတ္တသီတိဘာဝကရဏေန သီတလံ။ ကိလေသမလဓောဝနန္တိ ဂင်္ဂါယမုနာဒီဟိပိ ဒုဗ္ဗိသောဓနီယဿ ကိလေသကာလုသိယဿ ဓောဝနံ။ ဂုဏာနံ မူလဘူတန္တိ သဗ္ဗေသမ္ပိ လောကိယလောကုတ္တရဂုဏာနံ မူလဘူတံ။ ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယ (သံ. နိ. ၁.၂၃)၊ ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ၊ သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉) စ အာဒိဝစနဉှေတ္ထ နိဒဿနံ။ ဒောသာနံ ဝီတိက္ကမဝတ္ထုဘူတဿ ဗလဿ ဝိနာသနတော ဒောသာနံ ဗလဃာတိ။
တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံဝိဓာနိသံသသမ္ပန္နံ သီလံ၊ တသ္မာ။ ဒုဝိဓလက္ခဏန္တိ ဩက္ခိတ္တစက္ခုအပ္ပသဒ္ဒာဒိဝသေန ကာယကမ္မာဒီနံ အဝိပ္ပကိဏ္ဏတာသာဓနတော သမာဓာနလက္ခဏံ၊ ကုသလဓမ္မာနံ မူလဘာဝတော ပတိဋ္ဌာနလက္ခဏန္တိ ဧဝံ ဒုဝိဓလက္ခဏံ၊ စာရိတ္တဝါရိတ္တဝသေန ဝါ ဒုဝိဓသဘာဝန္တိ အတ္ထော။ အတ္ထာနံ ကာမေတိ တဿ ဟိတာသီသနဝသေနာတိ အတ္ထကာမော။ ပိယံ သီလမဿာတိ ပိယသီလော။
၇၉၈-၉. ကာတဗ္ဗော ပလိဗောဓဿုပစ္ဆေဒောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကတိဝိဓော ပနာယံ ပလိဗောဓော၊ ကိံ သရူပေါ စာတိ အာဟ ‘‘ပလိဗောဓာ ဒသာ’’တိအာဒိ၊ ‘‘အာဟ မဟာအဋ္ဌကထာယ’’န္တိ အဓိပ္ပါယော။ တတ္ထ အာဝါသောတိ ဧကမ္ပိ ဩဝရကံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ သကလောပိ သင်္ဃာရာမော၊ သော တတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တဿ ပလိဗောဓော၊ န ဣတရဿ။ ကုလန္တိ ဉာတိကုလံ ဝါ ဥပဋ္ဌာကကုလံ ဝါ၊ တံ တေဟိ သံသဋ္ဌဝိဟရတောဝ ပလိဗောဓော။ လာဘောတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ၊ တေပိ တတ္ထ သာပေက္ခဿေဝ ပလိဗောဓာ။ ဂဏောတိ သုတ္တန္တိကဂဏော ဝါ အာဘိဓမ္မိကဂဏော ဝါ။ သော ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒာနေန သမဏဓမ္မဿ ဩကာသာလာဘိနော ပလိဗောဓော။ ကမ္မန္တိ နဝကမ္မံ၊ တံ ကရောန္တေန ဝဍ္ဎကိအာဒီဟိ လဒ္ဓါလဒ္ဓံ ဇာနိတဗ္ဗံ၊ ကတာကတေ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ သဗ္ဗထာပိ ပလိဗောဓော။ အဒ္ဓါနန္တိ မဂ္ဂဂမနစိတ္တဿ ဒုဗ္ဗိနောဒနီယတာယ တံ သမဏဓမ္မဿ ပလိဗောဓော။ ဉာတီတိ ဧတ္ထ ကုလ-ဂ္ဂဟဏေန ဉာတိကုလဿပိ ဂဟိတတ္တာ ဧကေကာ ဉာတိ ဣဓ ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ယေ ပန ဝိဟာရေ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒယော၊ ဃရေ မာတာဒယော၊ တေ ဂိလာနာ ပလိဗောဓာ။ အာဗာဓောတိ ယော ကောစိ ရောဂေါ၊ သော ဗာဓယမာနော ပလိဗောဓော။ ဂန္ထောတိ ပရိယတ္တိပရိဟရဏံ၊ တံ သဇ္ဈာယာဒီဟိ နိစ္စဗျာဝဋဿေဝ ပလိဗောဓော။ ဣဒ္ဓီတိ ပေါထုဇ္ဇနိကဣဒ္ဓိ။ သာ ဟိ ဒုပ္ပရိဟာရာ အပ္ပမတ္တကေနေဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ အယံ ပန ဝိပဿနာယ ပလိဗောဓော၊ န သမာဓိဿ သမာဓိံ ပတွာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတ္တာ။ တေတိ တေ ပလိဗောဓာ။
၈၀၀-၂. ပလိဗောဓဿုပစ္ဆေဒံ ကတွာတိ ဧတ္ထ ပဌမော တတ္ထ နိရပေက္ခစိတ္တတာယ၊ ဒုတိယော အသံသဂ္ဂေန၊ တတိယော လာဘသက္ကာရုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ပဟာယ အညတ္ထ ဂမနေန၊ စတုတ္ထော ယထာရဒ္ဓဂန္ထသမာပနေန၊ အညဿ သင်္ဂါဟဏေန ဝါ၊ ပဉ္စမော ယထာရဒ္ဓကမ္မဿ နိဋ္ဌာပနေန၊ သင်္ဃာဒီနံ နိယျာတနေန ဝါ၊ ဆဋ္ဌော ဂန္တွာ ကိစ္စတီရဏေန၊ သတ္တမော ဥပဋ္ဌဟိတွာ ဉာတီနံ ပါကတိကကရဏေန၊ အဋ္ဌမော ဘေသဇ္ဇကရဏေန၊ ဝီရိယာဓိဋ္ဌာနေန ဝါ၊ နဝမဒသမာ တတ္ထ အဗျာဝဋတာယ ဥပစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာ။ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗောတိ ယတ္ထ သော ဝသတိ၊ တတ္ထ ဥပသင်္ကမနဝိဓိဉ္စေဝ ဥပသင်္ကမန္တေန ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓာနဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဣတော ပရဉှိ ဂန္ထဝိတ္ထာရပရိဟရဏတ္ထံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ အာဂတဝိတ္ထာရံ ပဟာယ ပဒတ္ထဝဏ္ဏနမတ္တံ ကရိဿာမ။ ကမ္မဋ္ဌာနဿာတိ ဧတ္ထ ယောဂကမ္မဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ၊ ဥပရူပရိဘာဝနာကမ္မဿ ကာရဏဘာဝတော စ ကမ္မဋ္ဌာနံ။ တံ ပန သဗ္ဗတ္ထကပါရိဟာရိယဝသေန ဒုဝိဓံ။ တတ္ထ မေတ္တာ၊ မရဏဿတိ၊ အသုဘသညာ စ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထယိတဗ္ဗတော ဣစ္ဆိတဗ္ဗတော သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ။ စရိယာနုကူလံ ပန ယံ ကိဉ္စိ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိစ္စံ ပရိဟရိတဗ္ဗတ္တာ ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာနံ နာမ။ ဣမံ ဒုဝိဓံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ယော ဒေတိ၊ အယံ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဒာယကော၊ သောပိ ဤဒိသော ပရိယေသိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပိယော ဂရူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပိယောတိ သီလသမ္ပဒာဒီဟိ သတ္တာနံ ပိယာယိတဗ္ဗော။ ဂရူတိ တတောယေဝ ဂရုကာတဗ္ဗော ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုံ ကတွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ ဘာဝနီယောတိ သမ္ဘာဝနီယော။ ဝတ္တာတိ ကိဉ္စိ အာလသိယမ္ပိ ဒိသွာ စောဒေတွာ ဩဝါဒဝသေန ဝဒနသီလော။ ဝစနက္ခမောတိ ပဋိပုစ္ဆက္ခမော၊ ပဋိပုစ္ဆိတော အသံဟီရော ဟုတွာ သမ္ဘာသနက္ခမောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာတိ တိရစ္ဆာနကထံ အကထေတွာ ဒသကထာဝတ္ထုပဋိသံယုတ္တံ ဂမ္ဘီရမေဝ ကထံ ကတ္တာ။ နော စဋ္ဌာနေ နိယောဇကောတိ အပ္ပဝတ္တိတဗ္ဗဋ္ဌာနဘူတေ အဟိတေ န နိယောဇကော။ ဧဝမာဒိဂုဏောပေတန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဒ္ဓါသမ္ပဒာဒိဂုဏယောဂံ ဒဿေတိ။ ကာလေနာတိ အတ္တနော၊ အာစရိယဿ စ သပ္ပါယကာလေန။
၈၀၃. ဝတ္တံ ကတွာတိ အာစရိယဿ နဝကမဟလ္လကဘာဝါနုရူပေန ခန္ဓကေ အာဂတံ အာစရိယဝတ္တံ ကတွာ။ ဣဒာနိ အာစရိယေန ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘တေနာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တေနာပီတိ ကမ္မဋ္ဌာနဒာယကေနပိ။ စရိတံ ဉတွာ ဒာတဗ္ဗန္တိ စေတောပရိယဉာဏလာဘိနာ တဿ စိတ္တာစာရံ၊ ဟဒယလောဟိတံ ဝါ ပဿိတွာ ဣတရေန ‘‘တွံ ကိံစရိတောသိ၊ ကေ ဝါ ပန တေ ဓမ္မာ ဗဟုလံ သမုဒာစရန္တီ’’တိအာဒိနာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ တဿ စရိတံ ဇာနိတွာ တဒနုရူပေန ဒာတဗ္ဗံ။
၈၀၄. ဣရိယာပထာဒိတောပိ ကေသဉ္စိ စရိတံ ဇာနိတုံ သက္ကာ၊ တံ ပန န ဧကန္တိကံ၊ ‘‘စရိတံ ဉတွာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ကတမံ ပန တံ၊ ကတိဝိဓာ ဝါတိ အာဟ ‘‘စရိတံ ပနိဒံ ရာဂဒောသမောဟဝသေနာ’’တိအာဒိ။ ဥဿန္နဘာဝေန သန္တာနေ စရတီတိ စရိတံ၊ အသတိ ပဋိပက္ခဘာဝနာယံ သန္တာနေ ပဝတ္တနာရဟာ ရာဂါဒယော။
၈၀၅. ဝေါမိဿကနယာတိ သမ္ပယောဂဝသေန၊ ဧကသန္တတိပရိယာပန္နတာဝသေန စ နေသံ သံသဂ္ဂဘေဒာ။ စတုသဋ္ဌိ ဘဝန္တီတိ –
‘‘ရာဂါဒိကေ တိကေ သတ္တ၊ သတ္တ သဒ္ဓါဒိကေ တိကေ;
ဧကဒွိတိကမူလမှိ၊ မိဿတော သတ္တသတ္တက’’န္တိ –
ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ နဝဟိ သတ္တကေဟိ ယထာရဟံ ဝိဘဇိယမာနာ တေသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံ စတုသဋ္ဌိ ဘဝန္တိ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဥပနန္ဒတ္ထေရေန –
‘‘ရာဂေါ ဒောသော စ မောဟော စ၊ ရာဂေန ပဋိဃောပိ စ;
သဒ္ဓိံ ရာဂေန မောဟော စ၊ မောဟောပိ ပဋိဃေန စ။
‘‘ရာဂါဒိတ္တယမေကန္တိ၊ သတ္တ ရာဂါဒိကေ တိကေ;
သဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓိ စ တက္ကော စ၊ သဒ္ဓိံ သဒ္ဓါယ ဗုဒ္ဓိ စ။
‘‘သဒ္ဓါယ တက္ကနဉ္စေဝ၊ ဗုဒ္ဓိယာ တက္ကနမ္ပိ စ;
သဒ္ဓါဒိတ္တယမေကန္တိ၊ သတ္တ သဒ္ဓါဒိကေ တိကေ။
‘‘ရာဂါဒိကံ တိကဉ္စေက-မေကဒွိတိကဘေဒတော;
သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကေဟိ၊ ယထာယောဂံ ဝိမိဿိယ။
‘‘ဧကမူလေ ဒွိမူလေ စ၊ ပစ္စေကံ သတ္တကတ္တယံ;
တိမူလေ သတ္တကဉ္စေကံ၊ ဉေယျံ တံ သတ္တသတ္တကံ။
‘‘သဒ္ဓိံ ရာဂေန သဒ္ဓါ စ၊ သဒ္ဓိံ တေနေဝ ဗုဒ္ဓိ စ;
တေနေဝ တက္ကနံ တေန၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေန စ။
‘‘သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေန၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ;
ဝိမိဿေတွာန တေနေဝ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ။
‘‘ရာဂမူလနယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ;
သဒ္ဓိံ ဒောသေန သဒ္ဓါ စ၊ သဒ္ဓိံ တေနေဝ ဗုဒ္ဓိ စ။
‘‘တေနေဝ တက္ကနံ တေန၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေန စ;
သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေန၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ။
‘‘ဝိမိဿေတွာန တေနေဝ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ;
ဒောသမူလနယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ။
‘‘သဒ္ဓိံ မောဟေန သဒ္ဓါ စ၊ သဒ္ဓိံ တေနေဝ ဗုဒ္ဓိ စ;
တေနေဝ တက္ကနံ တေန၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေန စ။
‘‘သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေန၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ;
ဝိမိဿေတွာန တေနေဝ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ။
‘‘မောဟမူလနယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ;
ဧကမူလေ နယေ စေဝံ၊ ဉေယျံ တံ သတ္တကတ္တယံ။
‘‘မိဿေတွာ ရာဂဒောသေဟိ၊ သဒ္ဓါ တေဟေဝ ဗုဒ္ဓိ စ;
တေဟိ သင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေဟိ စ။
‘‘သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ;
တေဟိ ဒွီဟေဝ မိဿေတွာ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ။
‘‘ရာဂဒောသနယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ;
မိဿေတွာ ရာဂမောဟေဟိ၊ သဒ္ဓါ တေဟေဝ ဗုဒ္ဓိ စ။
‘‘တေဟိ သင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေဟိ စ;
သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ။
‘‘တေဟိ ဒွီဟေဝ မိဿေတွာ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ;
ရာဂမောဟနယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ။
‘‘မိဿေတွာ ဒောသမောဟေဟိ၊ သဒ္ဓါ တေဟေဝ ဗုဒ္ဓိ စ;
တေဟိ သင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေဟိ စ။
‘‘သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ;
တေဟိ ဒွီဟေဝ မိဿေတွာ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ။
‘‘ဒောသမောဟနယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ;
ဒွိမူလမှိ နယေ စေဝံ၊ ဉေယျံ တံ သတ္တကတ္တယံ။
‘‘ရာဂပ္ပဋိဃမောဟေဟိ၊ သဒ္ဓါ တေဟေဝ ဗုဒ္ဓိ စ;
တေဟိ သင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိ စ တေဟိ စ။
‘‘သဒ္ဓါသင်္ကပ္ပနံ တေဟိ၊ ဗုဒ္ဓိသင်္ကပ္ပနမ္ပိ စ;
တေဟိ တီဟေဝ မိဿေတွာ၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက္ကနံ။
‘‘တိမူလမှိ နယေ စေဝ-မေကံ သတ္တကမုဒ္ဒိသေ;
ဧဝံ တေသဋ္ဌိ ဟောတီတိ၊ ဝိညေယျံ နဝသတ္တကံ;
ဒိဋ္ဌိယာပိ စ ဟောတေဝ၊ စတုသဋ္ဌီတိ ကေစနာ’’တိ။
၈၀၆-၇. နနု စ ‘‘စရိတံ ဉတွာ ဒာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ကိံစရိတဿ ပန ကိံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုကူလန္တိ ဣမံ အနုယောဂံ သန္ဓာယ တံတံစရိတာနုကူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဒဿေတွာ ပုန တဿ ဂဏနတော အပ္ပနာဝဟတော ဈာနပ္ပဘေဒတော သမတိက္ကမတော ဝဍ္ဎနာဝဍ္ဎနတော အာရမ္မဏတော ဘူမိတော ဂဟဏတော ပစ္စယတော ဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘အသုဘာ စာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ဒသ အသုဘာတိ ဥဒ္ဓုမာတကံ ဝိနီလကံ ဝိပုဗ္ဗကံ ဝိစ္ဆိဒ္ဒကံ ဝိက္ခါယိတကံ ဝိက္ခိတ္တကံ ဟတဝိက္ခိတ္တကံ လောဟိတကံ ပုဠဝကံ အဋ္ဌိကန္တိ ဣမေ ဒသ။ တထာ ကာယဂတာသတိ စာတိ ဣမေ ဧကာဒသ ရာဂဝိက္ခမ္ဘနဿ ဥပါယဘာဝတော ရာဂစရိတဿ အနုကူလာ။ အသုဘ-ဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တဒာရမ္မဏသမာဓိပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟိတံ။ ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာရဟံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အပ္ပမာဏသတ္တာရမ္မဏတ္တာ အပ္ပမညာ၊ မေတ္တာ ကရုဏာ မုဒိတာ ဥပေက္ခါတိ စတုန္နံ ဗြဟ္မဝိဟာရာနမေတံ အဓိဝစနံ။ တေ ပန သဝဏ္ဏကသိဏာ နီလကသိဏံ ပီတကသိဏံ လောဟိတကသိဏံ ဩဒာတကသိဏန္တိ ဣမေဟိ စတူဟိ ဝဏ္ဏကသိဏေဟိ သဟိတာ အဋ္ဌ ဒောသဝိက္ခမ္ဘနုပါယဘာဝတော၊ အပ္ပဋိဃာတဝိသယတ္တာ စ ဒောသစရိတဿ အနုကူလာ။
၈၀၈. တံ။ပေ.။ ပနေကကန္တိ ဧတ္ထ ဧကကန္တိ ဣဒံ အနုဿတိအပေက္ခံ၊ အနုဿတီသု ဧကန္တိ အတ္ထော၊ န မောဟစရိတဝိတက္ကစရိတာပေက္ခံ တေသံ အညဿာပိ အနုကူလဿ လဗ္ဘနတော။ တံ ပန မောဟစရိတဿ၊ ဝိတက္ကစရိတဿ စ ဂဏနဗလေန စိတ္တဿ ပတိဋ္ဌာနတော အနုကူလံ။
၈၀၉-၁၁. ပုရိမာ။ပေ.။ ဒေဟိနောတိ ‘‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဓမ္မာနုဿတိ သင်္ဃာနုဿတိ သီလာနုဿတိ စာဂါနုဿတိ ဒေဝတာနုဿတီ’’တိ ဣဒံ ပါဠိက္ကမေန ပုရိမံ အနုဿတိဆက္ကံ သဒ္ဓါစရိတဿ အတိသပ္ပါယဝသေန အနုကူလံ။ မရဏူပသမာယုတ္တာ သတီတိ မရဏေ၊ ဥပသမေ စ ယုတ္တာ သတိ၊ မရဏာနုဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အာဟာရနိဿိတာ သညာတိ အာဟာရေ ပဋိက္ကူလသညာ။ ဓာတုဝဝတ္ထာနန္တိ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ။ ဗုဒ္ဓိပ္ပကတိဇန္တုနောတိ ဗုဒ္ဓိစရိတဿ သတ္တဿ။ သေသာနိ ကသိဏာနီတိ ဒောသစရိတဿ အနုကူလေသု ဝုတ္တေဟိ စတူဟိ ဝဏ္ဏကသိဏေဟိ အဝသေသာနိ ပထဝီအာပေါတေဇောဝါယောအာလောကာကာသကသိဏာနိ၊ ဧဝံ ပုရိမာနိ စတ္တာရိ၊ ဣမာနိ ဆာတိ ဒသ ဣမဿေဝ ဥဇုဝိပစ္စနီကာ၊ ဣမဿ အသပ္ပါယန္တိ ဂဟေတဗ္ဗဝိသေသဿ အဘာဝတော ရာဂါဒိသဗ္ဗစရိတာနံ အနုကူလာတိ ဝဏ္ဏိတာ။
၈၁၂. ဧကန္တဝိပစ္စနီကဘာဝတောတိ ရာဂစရိတာဒီနံ အသုဘာဒိကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ။ အတိသပ္ပါယတောတိ သဒ္ဓါစရိတာဒီနံ ဗုဒ္ဓါနုဿတိအာဒိကမ္မဋ္ဌာနဿ အတိသပ္ပါယတော။ ဧဝံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဝသေန၊ အတိသပ္ပါယဝသေန စ ဣဒံ သဗ္ဗံ ဝိသုံ ဝိသုံ တေသံ အနုကူလန္တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ဣတရဿ အနနုကူလဘာဝတော။ န ဟိ ရာဂါဒီနံ အဝိက္ခမ္ဘိကာ၊ သဒ္ဓါဒီနံ ဝါ အနုပကာရိကာ ကုသလဘာဝနာ နာမ အတ္ထိ။ တထာ ဟိ မေဃိယသုတ္တေ –
‘‘စတ္တာရော ဓမ္မာ ဥတ္တရိ ဘာဝေတဗ္ဗာ၊ အသုဘာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ရာဂဿ ပဟာနာယ၊ မေတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ၊ အာနာပါနဿတိ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒာယ၊ အနိစ္စသညာ ဘာဝေတဗ္ဗာ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတာယာ’’တိ (အ. နိ. ၉.၃; ဥဒာ. ၃၁) –
ဧကဿေဝ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ။ တထာ ရာဟုလောဝါဒသုတ္တေပိ ‘‘မေတ္တံ၊ ရာဟုလ၊ ဘာဝနံ ဘာဝေဟီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၁၂၀) သတ္တ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ဝုတ္တာနိ၊ န စာယသ္မတော မေဃိယဿ စတ္တာရိပိ စရိတာနိ သန္တိ၊ နာပိ ရာဟုလတ္ထေရဿ သဗ္ဗစရိတာနိ၊ တသ္မာ ဝစနမတ္တေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ သဗ္ဗတ္ထ အဓိပ္ပါယော ပရိယေသိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
၈၁၃-၄. ကိဉ္စာပိ ဝုတ္တနယေန ကမ္မဋ္ဌာနာနံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒောပိ သက္ကာ ဉာတုံ၊ သင်္ကရတ္တာ ပန သုခေန ဝိညာတုံ န သက္ကာတိ တေသံ သာမညတော၊ ဝိသုံ ဝိသုံ ဇာတိတော စ ဂဏနပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာနိ သဗ္ဗာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ စတ္တာလီသာတိ နိဒ္ဒိသေတိ ပါဠိတော၊ အဋ္ဌကထာတော စ သမောဓာနေတွာ ‘‘သမစတ္တာလီသာ’’တိ နိဒ္ဒိသေယျ။ ကထံ? ကသိဏာနိ ဒသ။ပေ.။ သညာ စာဟာရတာ ဣတိ။ အသုဘာနုဿတီ ဒသာတိ ဒသ-သဒ္ဒော ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဒသ အသုဘာ၊ ဒသ အနုဿတီ’’တိ။ ဒသ အသုဘာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ။ ‘‘ပုရိမာနုဿတိဆက္က’’န္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တာ ဆ၊ မရဏာနုဿတိ ကာယဂတာသတိ အာနာပါနဿတိ ဥပသမာနုဿတီတိ ဣမာ ဒသ အနုဿတိယော။ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနန္တိ ပထဝါဒီနံ စတုန္နံ ဓာတူနံ ဝဝတ္ထာနံ။ သညာ စာဟာရတာတိ ဂါထာဗန္ဓဝသေန ဂ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ အာဟာရဂတာ သညာ ‘‘အာဟာရတာ သညာ’’တိ ဝုတ္တာ။ အာဟာရောယေဝ ဝါ အာဟာရတာ၊ တဂ္ဂတာ စ သညာ ဥပစာရတော ‘‘အာဟာရတာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ အာဟာရေ ပဋိက္ကူလသညာတိ အတ္ထော။
၈၁၅-၆. ကိံ ဣမေသု သဗ္ဗေသုယေဝ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တတီတိ? အာမ၊ နိဗ္ဗတ္တတိ သဗ္ဗေသွေဝ ဥပစာရဇ္ဈာနံ၊ အပ္ပနာဈာနံ ပန ကေသုစိ န နိဗ္ဗတ္တတိ၊ တသ္မာ ကာနိစိ ဥပစာရမေဝ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ၊ ကာနိစိ အပ္ပနမ္ပိ။ ကထံ ပနေတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဧတေသူ’’တိအာဒိ။ ဥပစာရမေဝ အာဝဟန္တီတိ ဥပစာရာဝဟာ ‘‘အပေက္ခေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဟေတ္ထ အဝဓာရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တတ္ထ အာနာပါနဿတိံ၊ ကာယဂတာသတိဉ္စ ဟိတွာ သေသာ ဗုဒ္ဓါနုဿတိအာဒယော အဋ္ဌ အနုဿတိယော၊ သညာ၊ ဝဝတ္ထာနဉ္စာတိ ဧတေ ဒသ နာနပ္ပကာရကတ္တာ၊ ဂမ္ဘီရတ္တာ၊ သဘာဝဓမ္မတ္တာ စ အသတိ ဘာဝနာဝိသေသေ ဥပစာရာဝဟာ ဝုတ္တာ။
၈၁၇-၈. ဧဝံ ဥပစာရပ္ပနာဝဟတော ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဈာနပ္ပဘေဒတော ဒဿေတုံ ‘‘အပ္ပနာယာဝဟေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ စတုက္ကဇ္ဈာနိကာတိ စတုက္ကနယဝသေန စတုဗ္ဗိဓရူပါဝစရဇ္ဈာနဝန္တော၊ တေသံ ဧကေကဿေဝ အာရမ္မဏဘူတာတိ အတ္ထော။ ပဉ္စကနယဝသေန ပန ‘‘ပဉ္စကဇ္ဈာနိကာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ပဌမဇ္ဈာနိကာတိ ပဌမဇ္ဈာနဿေဝ အာရမ္မဏဘူတာ၊ ပဋိက္ကူလဘာဝတော ပန ဣတရေသံ အာရမ္မဏာနိ န ဟောန္တိ။ ပဋိက္ကူလေပိ ဟိ ဝိသယေ ဝိတက္ကဗလေန ပဌမဇ္ဈာနံ အပ္ပေတိ စဏ္ဍသောတနဒိယံ အရိတ္တဗလေန နာဝါ ဝိယ။ သေသာနိ ပန တဒဘာဝတော န တေသု အပ္ပေန္တိ။
၈၁၉. တိကဇ္ဈာနဝဟာတိ စတုက္ကနယေန တိကဇ္ဈာနဝဟာ၊ ပဉ္စကနယေန ပန စတုက္ကဇ္ဈာနဝဟာ၊ မေတ္တာကရုဏာမုဒိတာ ဟိ မေတ္တာဒီနံ သောမနဿသဟဂတာနမေဝ အာရမ္မဏတ္တာ ပဉ္စမဇ္ဈာနိကာ န ဟောန္တိ။ အပ္ပနပ္ပတ္တာ ဟိ မေတ္တာဒယော သောမနဿေန ဝိနာ နပ္ပဝတ္တန္တိ။ စတုတ္ထောပိ ဗြဟ္မဝိဟာရောတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဗြဟ္မာနံ ဥတ္တမာနံ ဝိဟာရော၊ ဗြဟ္မဘူတော ဝါ ဝိဟာရောတိ ဗြဟ္မဝိဟာရော၊ သော ဥပေက္ခါဘာဝနာဝသေန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကော။ တတ္ထာပိ မေတ္တာဒိဝသေန ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနစတုက္ကဿေဝေတံ အပ္ပေတိ၊ နေတရဿ။ ကသ္မာ? မေတ္တာဒီနံ နိဿန္ဒတ္တာ။ ယထာ ဟိ ကသိဏာနံ နိဿန္ဒာ အာရုပ္ပါ၊ ယထာ စ သမထဝိပဿနာနိဿန္ဒာ နိရောဓသမာပတ္တိ၊ ဧဝံ မေတ္တာဒိနိဿန္ဒာ ဥပေက္ခါ။ အာရုပ္ပါ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာတိ အင်္ဂသမတာဝသေန အာရုပ္ပါပိ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿေဝ ပဘေဒာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ။
၈၂၀. ဧဝံ ဈာနဘေဒတော ဒဿေတွာ ပုန သမတိက္ကမတော ဒဿေတုံ ‘‘ဝသေနာရမ္မဏင်္ဂါန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာရမ္မဏသမတိက္ကမော အင်္ဂသမတိက္ကမောတိ အတိက္ကမိတဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏာနံ၊ အင်္ဂါနဉ္စ ဝသေန သမတိက္ကမော ဒုဝိဓော။ ကိံ သဗ္ဗေသွေဝ ဒုဝိဓော လဗ္ဘတိ၊ နောတိ အာဟ ‘‘ဂေါစရာ။ပေ.။ တိက္ကမော’’တိ။ စတူသု ဟိ အာရုပ္ပေသု အာရမ္မဏသမတိက္ကမောဝ ဟောတိ အာကာသကသိဏဝဇ္ဇိတေသု နဝသု အာရမ္မဏေသု အညတရံ သမတိက္ကမိတွာ အာကာသာနဉ္စာယတနဿ၊ အာကာသာနဉ္စာယတနာဒီနိ စ သမတိက္ကမိတွာ ဝိညာဏဉ္စာယတနာဒီနံ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ၊ အင်္ဂါတိက္ကမော ပန အရူပေ နတ္ထိ စတုန္နဉ္စာပိ အင်္ဂါနံ ဝသေန သမာနတ္တာ။ ရူပေ ဈာနင်္ဂတိက္ကမောတိ ရူပါဝစရိကကမ္မဋ္ဌာနေသု ဝိတက္ကာဒီနံ ဈာနင်္ဂါနံ အတိက္ကမော၊ ဣဒဉ္စ လဗ္ဘမာနကဝသေန ဝုတ္တံ။ ပဌမဇ္ဈာနိကေသု ဒုဝိဓောပိ သမတိက္ကမော နတ္ထိ၊ နီဝရဏသမတိက္ကမော ဣဓ အဋ္ဌန္နမ္ပိ သမာပတ္တီနံ သာဓာရဏတ္တာ န ဂဟိတော။
၈၂၁. ဧဝံ သမတိက္ကမဝသေန ဒဿေတွာ ပုန ဝဍ္ဎနာဝဍ္ဎနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဒသေဝ ကသိဏာနီ’’တိအာဒိမာဟ။ ဣမေသု စတ္တာလီသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဒသ ကသိဏာနေဝ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာနိ။ န စ။ပေ.။ အသုဘာဒယောတိ သေသာ အသုဘာဒယော ပန နေဝ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာ။ ကသ္မာ? ပရိစ္ဆိန္နာကာရေနေဝ ဥပဋ္ဌာနတော၊ အာနိသံသာဘာဝတော စ။ တထာ ဟိ ဒသ အသုဘာနိ၊ ကာယဂတာသတိ စ အတ္တနော ဌိတောကာသေန ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ပရိစ္ဆိန္နာကာရေနေဝ ဥပဋ္ဌဟန္တိ။ ဝဍ္ဎိတေသုပိ ကုဏပရာသိ ဧဝ ဥပဋ္ဌာတီတိ န ကောစိ အာနိသံသော အတ္ထိ။ အဝဍ္ဎိတေသုပိ ဟိ တေသု ကာမရာဂဝိက္ခမ္ဘနာ ဟောတိယေဝ။ ယဒိ ဧဝံ၊ အသုဘဇ္ဈာနာနံ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာဝစနံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ? န ဝိရုဇ္ဈတိ။ ဧကစ္စော ဟိ ဥဒ္ဓုမာတကေ ဝါ အဋ္ဌိကေ ဝါ မဟန္တေ နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ၊ ဧကစ္စော အပ္ပကေတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဧကစ္စဿ ပရိတ္တာရမ္မဏဇ္ဈာနံ ဟောတိ၊ ဧကစ္စဿ အပ္ပမာဏာရမ္မဏံ။ ယော ဝါ ဧတံ အာနိသံသာဘာဝံ အပဿန္တော ဝဍ္ဎေယျ၊ တဿ ဝသေန အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ။ အာနာပါနနိမိတ္တမ္ပိ နာသိကဂ္ဂမုခနိမိတ္တာဒိပရိစ္ဆိန္နံ ဥပဋ္ဌာတိ၊ ဝဍ္ဎယတောပိ စ ဝါတရာသိယေဝ ဝဍ္ဎတိ။ ပိစုပိဏ္ဍာဒိဝသေန ဥပဋ္ဌဟန္တမ္ပိ ဟိ နိမိတ္တံ ဝါတသင်္ဃာဋမတ္တမေဝ၊ တထာ ဗြဟ္မဝိဟာရနိမိတ္တမ္ပိ ဝဍ္ဎေန္တဿ သတ္တရာသိယေဝ ဝဍ္ဎေယျ၊ န စ တေန ကောစိ အတ္ထော ဟောတိ၊ တသ္မာ တဒုဘယမ္ပိ န ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ။ ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိ (ဝိဘ. ၆၆၃)၊ တမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟဝသေန ဝုတ္တံ၊ န နိမိတ္တဝဍ္ဎနဝသေန။ ကိဉ္စိ ဗြဟ္မဝိဟာရေ ပဋိဘာဂနိမိတ္တမေဝ နတ္ထိ၊ ကိမယံ ဝဍ္ဎေယျ၊ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ ပနေတ္ထ ပရိဂ္ဂဟိတမတ္တဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ။ အာရုပ္ပါရမ္မဏေသု အာကာသံ ကသိဏုဂ္ဃာဋမတ္တတ္တာ ကသိဏာပဂမဝသေနေဝ မနသိ ကာတဗ္ဗံ၊ တတော ပရံ ဝဍ္ဎယတော န ကိဉ္စိ ဟောတိ၊ ဝိညာဏံ သဘာဝဓမ္မတ္တာ န သက္ကာ ဝဍ္ဎေတုံ၊ ပရိကမ္မမေဝ ဟိ ဝဍ္ဎေတုံ သက္ကာ၊ ဝိညာဏာပဂမော တဿ အဘာဝမတ္တတ္တာ၊ နေဝသညာနာသညာယတနာရမ္မဏမ္ပိ သဘာဝဓမ္မတ္တာယေဝ န သက္ကာ ဝဍ္ဎေတုံ၊ တသ္မာ တာနိပိ န ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာနိ။ အပ္ပမာဏာရမ္မဏတာ အာရုပ္ပါနံ ဝိပုလကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသေ ပဝတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိအာဒယော စ အနိမိတ္တတ္တာ န ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာ။ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဉှိ အယံ ဝဍ္ဎေယျ၊ တဉ္စ နေသံ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဣမေ အသုဘာဒယော တိံသ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ပရိစ္ဆိန္နောကာသတ္တာ၊ ပယောဇနာဘာဝတော၊ အဝဍ္ဎနတော စ န ဝဍ္ဎေတဗ္ဗာနိ။
၈၂၂-၃. ဧဝံ ဝဍ္ဎနာဝဍ္ဎနတော ဒဿေတွာ ပုန အာရမ္မဏတော ဒဿေတုံ ‘‘ဒသေဝ ကသိဏာနီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာနိ ဟောန္တိ အာရမ္မဏာနီတိ ဣမာနိ ဒွာဝီသ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတာနိ အာရမ္မဏာနိ ဟောန္တိ။ သေသာတိ အဝသေသာ အဋ္ဌာရသ နေဝ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာရမ္မဏာ သိယုံ။
၈၂၄-၅. ဣဒာနိ ဘူမိတော ဒဿေတုံ ‘‘အသုဘာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဒေဝေသု နပ္ပဝတ္တန္တိ တတ္ထ အသုဘာနံ၊ ပဋိက္ကူလဿ စ အာဟာရဿ အဘာဝတော။ တစပဉ္စကမ္ပိ ဟိ တတ္ထ ပဝတ္တမာနံ ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေန ပဋိက္ကူလာကာရေန နောပဋ္ဌာတိ။ အဿာသပဿာသာနံ ဗြဟ္မလောကေ အဘာဝတော ‘‘အာနာပါနဿတိ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဈာနာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တာနဉှိ အတ္ထဿ အဘာဝတော နတ္ထိ ဗြဟ္မလောကေ အဿာသပဿာသာ။
၈၂၇. ဣဒာနိ ဂဟဏတော ဒဿေတုံ ‘‘စတုတ္ထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ စတုတ္ထံ။ပေ.။ ဒိဋ္ဌေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဝါယောကသိဏံ ဝဇ္ဇေတွာ သေသာ နဝ ကသိဏာ၊ ဒသ အသုဘာနီတိ ဣမာနိ ဧကူနဝီသတိ ဒိဋ္ဌေနေဝ ဝတ္ထုနာ ကရဏဘူတေန ဂဟေတဗ္ဗာနိ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနိ။ တထာ စ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒိဋ္ဌေန ဂဟေတဗ္ဗာနိ၊ ပုဗ္ဗဘာဂေ စက္ခုနာ ဩလောကေတွာ နိမိတ္တံ နေသံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၄၇)။
၈၂၈-၃၁. သတိယမ္ပိ စ ကာယမှီတိ ကာယဂတာသတိယမ္ပိ။ ဒိဋ္ဌေန တစပဉ္စကန္တိ တစပဉ္စကမတ္တမေဝ ဒိဋ္ဌေန ဂဟေတဗ္ဗံ။ သေသမေတ္ထ သုတေနေဝါတိ ဧတ္ထ ကာယဂတာသတိယံ သေသံ ဝက္ကပဉ္စကာဒိ သုတေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ။ ဣတိ ကာယဂတာသတိ ဒိဋ္ဌသုတေန ဂဟေတဗ္ဗာ။ ဥတ္တရောဋ္ဌနာသိကဂ္ဂေသု ဖုဋ္ဌဿ အဿာသပဿာသဿ ဂဟေတဗ္ဗတော ဝုတ္တံ ‘‘အာနာပါနဿတိ ဧတ္ထ၊ ဖုဋ္ဌေန ပရိဒီပိတာ’’တိ။ ဥစ္ဆုသဿာဒီနံ ပတ္တေသု စလမာနဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏမုခေန၊ သရီရသမ္ဖဿဝသေန စ ဝါတဿ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝါယောကသိဏမေဝေတ္ထ၊ ဒိဋ္ဌဖုဋ္ဌေန ဂယှတီ’’တိ။ အာဒိတောဝ ဂဟေတဗ္ဗာ န ဟောန္တီတိအာဒိကမ္မိကေန ဘာဝနာရမ္ဘဝသေန န ပဋ္ဌပေတဗ္ဗာနိ၊ ဟေဋ္ဌိမေ တယော ဗြဟ္မဝိဟာရေ၊ ကသိဏေသု ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဉ္စ အနဓိဂန္တွာ သမ္ပါဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ။
၈၃၂-၅. ဧဝံ ဂဟဏဝသေန ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ပစ္စယတော ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဟေတေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဧတေသု ကမ္မဋ္ဌာနေသူတိ ဧတ္ထ ယထာရဟံ အာရမ္မဏာနံ၊ ဈာနာနဉ္စ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အာကာသကသိဏဿ ဥဂ္ဃာဋေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အာကာသကသိဏံ ဝိနာ’’တိ။ မေတ္တာဒိဧကေကသ္မိံ ဗြဟ္မဝိဟာရေ တီဏိ တီဏိ ဈာနာနိ ပဋိလဘိတွာ ဌိတဿေဝ ဥပေက္ခါဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တယော ဗြဟ္မဝိဟာရာ’’တိအာဒိ။ ဒွိန္နံ နေဝသညာနာသညာယတနဇဝနာနံ သမနန္တရာ နိရောဓံ ဖုသတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စတုတ္ထမာရုပ္ပ’’န္တိအာဒိ။ ဝိပဿနာဘဝသမ္ပတ္တိသုခါနံ ပစ္စယာတိ ဝိပဿနာယ၊ ဘဝသမ္ပတ္တိယာ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဿ စ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။
၈၃၆-၉. ဧဝံ ပသင်္ဂေန အာဂတံ ကမ္မဋ္ဌာနဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ပုန အာစရိယေန ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သန္တိကေ ဝသန္တဿာတိ အာစရိယေန သဒ္ဓိံ ဧကဂေဟေ၊ ဧကဝိဟာရေ ဝါ ဝသန္တဿ။ ကထေတဗ္ဗန္တိ ပဝတ္တိံ သုတွာ သုတွာ ကထေတဗ္ဗံ။ အာဂတဿာဂတက္ခဏေတိ သ-ကာရော ပဒသန္ဓိမတ္တကရော၊ အာဂတာဂတက္ခဏေတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ အာဂတဿ အာဂတက္ခဏေ ကထေတဗ္ဗံ။ ဤဒိသေသု ဟိ ဌာနေသု အာမေဍိတသာမတ္ထိယတောဝ လဗ္ဘတိ။ န ဟိ ဧကဝါရမေဝ အာဂတဿ တသ္မိံ ခဏေ ကထေတဗ္ဗံ၊ တတော ပရံ န ကထေတဗ္ဗန္တိ ယုဇ္ဇတိ။
နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရန္တိ အတိသံခိတ္တံ၊ အတိဝိတ္ထာရဉ္စ အကတွာ တဿ သုခေန ဥဂ္ဂဏှနပ္ပမာဏံ ကထေတဗ္ဗံ။ သစေ ပန သော ပကတိယာဝ ဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနော ဟောတိ၊ သဇ္ဈာယဝသေန ဝါ မနသိကာရဝသေန ဝါ ကတပရိစယော၊ တဿ ဧကံ၊ ဒွေ ဝါ နိသဇ္ဇာ အတ္တနော သမ္မုခါဝ သဇ္ဈာယံ ကာရေတွာ ဒာတဗ္ဗံ။ ဧဝံ အာစရိယေန ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတွာ ပုန ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနေန တေန ယောဂိနာ ဥတ္တရိ ကာတဗ္ဗဝိဓာနံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တေနပီ’’တိအာဒိ။ သမ္မဋ္ဌာနန္တိ ယတ္ထ ပဟဋော သမတိ၊ တံ သမ္မဋ္ဌာနံ၊ ဣဒံ သမ္မဋ္ဌာနံ ဝိယာတိ သမ္မဋ္ဌာနံ။ ယထာ ဟိ သမ္မဋ္ဌာနေ ဂဟိတေ ပုဂ္ဂလံ အတ္တနော ဝေရီ အဘိဘဝိတုံ န သက္ကောတိ၊ ဧဝံ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဂဟိတေ မနောဘုသင်္ခါတော ကာမရာဂေါ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလံ အဘိဘဝိတွာ အတ္တနော ဝသေ ကာတုံ န သက္ကောတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မဋ္ဌာနံ ဝိယာတိ သမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ။ မနော အဘိဘဝတီတိ မနောဘူ၊ တဿ မနောဘုနော။ အဋ္ဌာရသဟိ။ပေ.။ ဝိဝဇ္ဇိတေတိ –
‘‘မဟာဝါသံ နဝါဝါသံ၊ ဇရာဝါသဉ္စ ပန္ထနိံ;
သောဏ္ဍိံ ပဏ္ဏဉ္စ ပုပ္ဖဉ္စ၊ ဖလံ ပတ္ထိတမေဝ စ။
‘‘နဂရံ ဒာရုနာ ခေတ္တံ၊ ဝိသဘာဂေန ပဋ္ဋနံ;
ပစ္စန္တသီမာသပ္ပါယံ၊ ယတ္ထ မိတ္တော န လဗ္ဘတိ။
‘‘အဋ္ဌာရသေတာနိ ဌာနာနိ၊ ဣတိ ဝိညာယ ပဏ္ဍိတော;
အာရကာ ပရိဝဇ္ဇေယျ၊ မဂ္ဂံ သပ္ပဋိဘယံ ယထာ’’တိ။ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၂) –
ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဝိဟာရဒောသေဟိ သဗ္ဗကာလဝိယုတ္တေ။ အနုရူပေတိ ဣမေသု အဋ္ဌာရသသု ဒောသေသု အညတရေနပိ သမန္နာဂတော အနနုရူပေါ နာမ၊ တဒဘာဝေန အတ္တနော ယောဂကမ္မဿ အနုကူလေ။ မဟာဝိဟာရာဒယော ဟိ ယောဂကမ္မဿ အနုကူလာ န ဟောန္တိ၊ တသ္မာ မဟာဝိဟာရေ တာဝ ဝတ္တကရဏာဒိနာ ပလိဗောဓော ဟောတိ။ ယတ္ထ ပန သဗ္ဗံ ကတမေဝ၊ အဝသေသာပိ သင်္ဃဋ္ဋနာ နတ္ထိ၊ ဧဝရူပေါ မဟာဝိဟာရောပိ အနုရူပေါဝ။ နဝဝိဟာရေ ဗဟုံ နဝကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ တသ္မာ သော အသတိ အညသ္မိံ အနုကူလေ ကာရဏေ အနနုရူပေါ ဟောတိ။ တထာ ဇိဏ္ဏဝိဟာရောပိ ဗဟုပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗတာယ ကမ္မဋ္ဌာနန္တရာယိကော။ ပန္ထနိဿိတကော အာဂန္တုကေဟိ ရတ္တိန္ဒိဝံ သမောကိဏ္ဏတာယ။ ယတ္ထ သောဏ္ဍီ နာမ ပါသာဏပေါက္ခရဏီ ဟောတိ၊ သော သောဏ္ဍိဝိဟာရော။ တတ္ထ ဗဟူ ပါနီယတ္ထာယ သမောသရန္တိ၊ တထာ ပဏ္ဏပုပ္ဖဖလဝတိ ဝိဟာရေ တံတဒတ္ထာယ။ ပတ္ထနီယေ လောကသမ္မတေ ဝိဟာရေ ဝိဟရန္တံ ‘‘အရဟာ’’တိ သမ္ဘာဝေန္တာ ဗဟူ အာဂစ္ဆန္တိ။ နဂရသန္နိဿိတေပိ ဝိဟာရေ ဝိသဘာဂါရမ္မဏာပါထဂမနာဒီနိ ဟောန္တိ။ ဒာရုသန္နိဿိတေ ကဋ္ဌဟာရိကာဒီဟိ အဖာသု ဟောတိ။ ခေတ္တသန္နိဿိတေ ဝိဟာရမဇ္ဈေယေဝ ခလမဏ္ဍလကရဏာဒိနာ အဖာသု ဟောတိ။ ဝိသဘာဂပုဂ္ဂလာဓိဝုတ္ထေပိ ကလဟနိဝါရဏာဒီသု တေ ဥပဝဒန္တိ။ ပဋ္ဋနသန္နိဿိတေ အဘိဏှံ နာဝါသတ္ထေဟိ အာဂတမနုဿေဟိ အဖာသု ဟောတိ။ ပစ္စန္တနိဿိတေ မနုဿာ ဗုဒ္ဓါဒီသု အပ္ပသန္နာ ဟောန္တိ။ ရဇ္ဇသီမသန္နိဿိတေ ဒွိန္နံ ရာဇူနံ ကလဟေ သတိ ဒွိန္နံ ဝိဇိတေသု ပိဏ္ဍာယ ဝိစရန္တံ ဘိက္ခုံ ‘‘အယံ စရပုရိသော’’တိ ဂဟေတွာ ဗန္ဓနာဒိကံ ပါပေယျုံ၊ အသပ္ပါယေ အမနုဿာဒိဥပဒ္ဒဝါ ဟောန္တိ။ ကလျာဏမိတ္တာနဓိဝုတ္ထေ ဥပ္ပန္နကင်္ခါယ ဝိနောဒကေ အသတိ မဟာဒောသောယေဝါတိ ဧတေပိ ဝိဟာရာ အနနုရူပါ၊ တသ္မာ တာဒိသေ ဝိဟာရေ ပရိဝဇ္ဇေတွာ ဝုတ္တဒောသဝိရဟိတေ အနုရူပေ ဝိဟာရေ ဝိဟာတဗ္ဗံ။
တဿ ပန ဝိဟာရဿ အနုရူပဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဂါမတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဂါမတောတိ ဂေါစရဂါမတော။ နာတိဒူရေတိ ဂေါစရဂါမဿ အဍ္ဎဂါဝုတတော ဩရဘာဂတာယ န အတိဒူရေ။ နစ္စာသန္နေတိ ပစ္ဆိမေန ပမာဏေန ဂေါစရဂါမတော ပဉ္စဓနုသတိကတာယ န အတိသန္နေ။ ဣမိနာ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နတံ ဒဿေတိ။ ဂေါစရဂါမဿ ပန ဥတ္တရဒိသာယ ဝါ ဒက္ခိဏဒိသာယ ဝါ နာတိဒူရံ နစ္စာသန္နံ သေနာသနံ ဝိသေသေန ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ ဟောတိ၊ နာတိဒူရနစ္စာသန္နတာ စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ။ ပဉ္စင်္ဂသံယုတေတိ ပန ဝုတ္တတ္တာ နာတိဒူရနစ္စာသန္နတာယ သဟ ဒိဝါ အပ္ပကိဏ္ဏတာဒီနိ စတ္တာရိ သမောဓာနေတွာ ပဉ္စင်္ဂသံယုတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘ကထဉ္စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သေနာသနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဟောတိ? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သေနာသနံ နာတိဒူရံ ဟောတိ နစ္စာသန္နံ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ ဒိဝါ အပ္ပကိဏ္ဏံ ရတ္တိံ အပ္ပသဒ္ဒံ အပ္ပနိဂ္ဃောသံ အပ္ပဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿံ၊ တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ဝိဟရန္တဿ အပ္ပကသိရေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခါရာ၊ တသ္မိံ ခေါ ပန သေနာသနေ ထေရာ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ ဗဟုဿုတာ အာဂတာဂမာ ဓမ္မဓရာ ဝိနယဓရာ မာတိကာဓရာ၊ တေ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပရိပုစ္ဆတိ ပဉှံ ‘ဣဒံ၊ ဘန္တေ၊ ကထံ; ဣမဿ ကော အတ္ထောတိ။ တဿ တေ အာယသ္မန္တော အဝိဝဋဉ္စေဝ ဝိဝရန္တိ၊ အနုတ္တာနီကတဉ္စ ဥတ္တာနိံ ကရောန္တိ၊ အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဋ္ဌာနိယေသု ဓမ္မေသု ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေန္တိ။ ဧဝံ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သေနာသနံ ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၁၁)။
ဧတ္ထ စ နာတိဒူရနစ္စာသန္နဘာဝေန ဂမနာဂမနသမ္ပန္နတာ ပဌမံ အင်္ဂံ၊ ဒိဝါ မဟာဇနသံကိဏ္ဏတာဘာဝေန၊ ရတ္တိယံ ဇနာလာပသဒ္ဒာဘာဝေန၊ သဗ္ဗဒာပိ ဇနသန္နိပါတနိဂ္ဃောသာဘာဝေန အပ္ပကိဏ္ဏအပ္ပသဒ္ဒအပ္ပနိဂ္ဃောသဘာဝေါ ဒုတိယံ၊ ဍံသမကသာဒိပရိဿယာဘာဝေါ တတိယံ၊ အပ္ပကသိရေန စီဝရပိဏ္ဍပါတာဒိပစ္စယလာဘော စတုတ္ထံ၊ ဗဟုဿုတတာဒိဂုဏသမန္နာဂတာနံ ထေရာနံ ဝသနဘာဝေါ ပဉ္စမန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သံယုတ္တေ သမန္နာဂတေ ဝိဟာရသ္မိံ ဝိဟာတဗ္ဗံ။
၈၄၀-၁. ပဌမံ ဝုတ္တအာဝါသာဒိမဟာပလိဗောဓေ ဥပါဒာယ ခုဒ္ဒကပလိဗောဓော၊ ဣဒာနိ တံ ပလိဗောဓံ သရူပတော ဒဿေတွာ တဿ ဥပစ္ဆိန္ဒနာကာရံ အာဝိ ကာတုံ ‘‘ဒီဃာ ကေသာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သော ပတ္တော သုဋ္ဌု ပစိတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ။
၈၄၂-၅. ပဝိဝိတ္တေတိ ဇနဝိဝိတ္တေ ဩကာသေ။ ဝဇ္ဇေတွာ။ပေ.။ လောဟိတန္တိ ဣမေ စတ္တာရော ကသိဏဒောသာ၊ တသ္မာ ဧဝရူပါ မတ္တိကာ ဝဇ္ဇေတွာ။ သဏှာယာတိ အပနီတတိဏမူလသက္ခရဝါလုကာယ သုမဒ္ဒိတာယ သုခုမာယ။ အရုဏဝဏ္ဏာယာတိ အရုဏနိဘာယ၊ အရုဏဝဏ္ဏပ္ပဘာယာတိ အတ္ထော။ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါပိ တာဒိသေတိ ဗဟိဒ္ဓါပိ ဝိဟာရပစ္စန္တေ ပဋိစ္ဆန္နဋ္ဌာနေ။ သံဟာရိမန္တိ သံဟရိတဗ္ဗံ ဂဟေတွာ စရဏယောဂျံ။ တတြဋ္ဌကန္တိ ယတ္ထ ကတံ၊ တတ္ထေဝ တိဋ္ဌနကံ။
၈၄၇-၅၀. ပမာဏတောတိ ဝက္ခမာနပ္ပမာဏတော။ ဝဋ္ဋံ အာကောဋေတွာတိ ပရိမဏ္ဍလံ ကတွာ အာကောဋေတွာ။ တန္တိ တံ စမ္မံ ဝါ ကဋသာရံ ဝါ ဒုဿပဋ္ဋံ ဝါ။ ကဏ္ဏိကန္တိ ကဏ္ဏိကာသဒိသံ၊ ပရိမဏ္ဍလတော ပဒုမကဏ္ဏိကာကာရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘သမ’’န္တိ။ ‘‘ကဏ္ဏိကာသမ’’န္တိ ဝါ ပါဌော။ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလန္တိ စတုရင်္ဂုလာဓိကဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏံ။ ဧတဒေဝ ဟိ ပမာဏံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုပ္ပမတ္တေ ဝါ သရာဝမတ္တေ ဝါ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၅) ဝုတ္တံ။ ဝိဝဋ္ဋန္တိ နိဗ္ဗာနံ။ ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောန္တောပိ ဟိ ဧတ္တကေယေဝ အဋ္ဌတွာ နိဗ္ဗာနတ္ထာယေဝ ဝါယမတိ။ ဘေရီတလသမံ ကတွာတိ ပါဏိကာယ ဃံသေတွာ နိန္နတုန္နတဋ္ဌာနာဘာဝေန ဘေရီတလံ ဝိယ သမံ ကတွာ။ သမ္မဇ္ဇိတွာန တံ ဌာနန္တိ ယသ္မိံ ဌာနေ နိသီဒိတွာ တံ ကသိဏံ ဩလောကေတိ၊ တံ ဌာနံ သစေ ဥက္လာပံ ဟောတိ၊ သမ္မဇ္ဇိတွာ။ နှတွာတိ သရီရဒရထဝိနောဒနတ္ထံ နှတွာ။
၈၅၁-၂. တမှာ ကသိဏမဏ္ဍလာ ဟတ္ထပါသပ္ပမာဏသ္မိံ ပဒေသေတိ တမှာ ကသိဏမဏ္ဍလဿ၊ ဌပိတဋ္ဌာနမှာ အဍ္ဎတေယျဟတ္ထန္တရေ ပဒေသေ၊ ကသိဏမဏ္ဍလဿ၊ ပီဌဿ စ မဇ္ဈံ ဟတ္ထပါသပ္ပမာဏံ ကတွာ ပညတ္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလေ ဥစ္စေတိ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလံ ဟုတွာ ဥစ္စေ၊ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလပါဒကေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဒူရေ နိသိန္နဿ ဟိ ကသိဏံ န ဥပဋ္ဌာတိ၊ အာသန္နတရေ နိသိန္နဿ ဟတ္ထပါဏိကာပဒာဒယော ကသိဏဒောသာ ပညာယန္တိ။ ဥစ္စတရေ နိသိန္နေန စ ဂီဝံ ပဏာမေတွာ ဩလောကေတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ နီစတရေ ဇဏ္ဏုကာနိ ရုဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ ဟတ္ထပါသပ္ပမာဏေ ပဒေသေ ဝိဒတ္ထိစတုရင်္ဂုလပါဒကေ ပီဌေ နိသီဒိတဗ္ဗံ။ ယသ္မာ စတူသု ဣရိယာပထေသု သယနံ ကောသဇ္ဇပက္ခိယံ၊ ဌာနစင်္ကမနာနိ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိယာနိ၊ နိသဇ္ဇာ ပန အလီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိယာ၊ သန္တော ဣရိယာပထော၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နိသီဒိတွာ’’တိ၊ သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသနံ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာတိ အတ္ထော။ ယေနာကာရေန နိသီဒန္တဿ နိသဇ္ဇာ သုခါ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာ’’တိ။ ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ အဋ္ဌာရသပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒေတွာတိ အတ္ထော။ ဧဝဉှိ နိသိန္နဿ စမ္မမံသနဟာရူနိ န ဩဏမန္တိ၊ အထဿ ယာ တေသံ ဩဏမနပစ္စယာ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ၊ တာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ တာသု အနုပ္ပန္နာသု စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ၊ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပရိပတတိ။ တတော စ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသပ္ပတ္တိယာ ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဥပဂစ္ဆတိ။ ဣဒာနိ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟုပါယံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကတွာ ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ၊ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သတိံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော။ အဘိ-သဒ္ဒေန ဟိ သမာနတ္ထော ဣဓ ပရိ-သဒ္ဒော၊ အထ ဝါ သမီပတ္ထေန ပရိ-သဒ္ဒေန မုခဿ သမီပေ သတိံ ကတွာတိ အတ္ထော။ ယထာဟ – ‘‘အယံ သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ သုပဋ္ဌိတာ နာသိကဂ္ဂေ ဝါ မုခနိမိတ္တေ ဝါ။ တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၃၇)။ အထ ဝါ ‘‘ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော၊ မုခန္တိ နိယျာနဋ္ဌော၊ သတီတိ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌော။ တေန ဝုစ္စတိ ‘ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၄) ဝစနတော ‘‘ပရိဏာယိကာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ပရိ-သဒ္ဒော ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော၊ ‘‘သုညတဝိမောက္ခမုခ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ မုခ-သဒ္ဒော နိယျာနဋ္ဌောတိ ကတွာ ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနသတိံ ကတွာ သဗ္ဗထာ ဂဟိတာသမ္မောသံ ပရိစ္စတ္တသမ္မောသံ သတိနေပက္ကံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
၈၅၃-၅. ကာမေသွာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ‘‘ကာမာ နာမေတေ အဋ္ဌိကင်္ခလိကူပမာ နိရဿာဒဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု အာဒီနဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ။ နေက္ခမ္မံ ဒဋ္ဌု ခေမတောတိ နေက္ခမ္မံ ခေမတော ဒိသွာ ကာမနိဿရဏံ သဗ္ဗဒုက္ခသမတိက္ကမဿ ဥပါယဘူတံ နေက္ခမ္မန္တိ ဧဝံ နေက္ခမ္မသင်္ခါတံ သဥပစာရဇ္ဈာနံ၊ နိဗ္ဗာနံ၊ ဝိပဿနံ၊ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကုသလဓမ္မေ ခေမတော နိဗ္ဘယတော ဒိသွာ၊ တတ္ထ ဇာတာဘိလာသော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပရမံ။ပေ.။ ရတနတ္တယေတိ ဗုဒ္ဓါဒိရတနတ္တယေ ရတနတ္တယဂုဏာနုဿရဏေန ဗလဝပီတိပါမောဇ္ဇံ ဇနယိတွာ။ ဘာဂီ။ပေ.။ မုတ္တမန္တိ ‘‘အဟံ ဣမာယ သဗ္ဗဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓအရိယသာဝကေဟိ ပဋိပန္နာယ နေက္ခမ္မပဋိပတ္တိယာ စိတ္တဝိဝေကာဒိပ္ပဝိဝေကဇဿ သုခဿ အဒ္ဓါ ဧကန္တေန ဘာဂီ အဿံ၊ လာဘီ ဘဝေယျ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိပတ္တိယံ အာနိသံသဒဿနေန တဗ္ဗိသယံ ဥတ္တမံ မဟန္တံ ဥဿာဟံ ကတွာ။ အာကာရေန သမေနေဝါတိ အတိဥမ္မီလိတအတိမန္ဒာလောစနာနိ ဝဇ္ဇေတွာ နာတိဥမ္မီလိတနာတိမန္ဒာလောစနသင်္ခါတေန သမေန အာလောစနာကာရေန။ အတိဥမ္မီလယတော ဟိ အတိသုခုမံ၊ အဝိဘူတဉ္စ ရူပဂတံ ဥပနိဇ္ဈာယတော ဝိယ စက္ခု ကိလမတိ၊ အတ္တနော သဘာဝဝိဘာဝနတော စ မဏ္ဍလံ အတိဝိဘူတံ ဟောတိ၊ တထာ ဝဏ္ဏတော၊ လက္ခဏတော ဝါ ဥပတိဋ္ဌေယျ၊ တေနဿ နိမိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ။ အတိမန္ဒံ ဥမ္မီလယတော စ ဂဇနိမီလကေန ပေက္ခန္တဿ ဝိယ ရူပဂတံ မဏ္ဍလံ အဝိဘူတံ ဟောတိ။ ဒဿနေ မန္ဒဗျာပါရတာယ ကောသဇ္ဇပါတတော စိတ္တဉ္စ လီနံ ဟောတိ၊ ဧဝမ္ပိ နိမိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ယထာ နာမ အာဒာသတလေ မုခနိမိတ္တံ ဂဏှန္တော န တတ္ထ အတိဂါဠှံ ဥမ္မီလတိ၊ န အတိမန္ဒံ၊ အထ ခေါ သမေန အာကာရေန ဂဏှာတိ၊ ဧဝမေဝ နာတိဥမ္မီလနာဒိနာ သမေန အာကာရေန ဂဏှန္တေန ဘာဝေတဗ္ဗန္တိ။ နိမိတ္တံ ဂဏှတာတိ ပထဝီကသိဏေ စက္ခုနာ ဂဟိတံ နိမိတ္တံ မနသာ ဂဏှန္တေန။
၈၅၆-၇. ဣဒာနိ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏောပါယံ ဒဿေတုံ ‘‘န ဝဏ္ဏော ပေက္ခိတဗ္ဗော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ န ဝဏ္ဏော ပေက္ခိတဗ္ဗော သောတိ ယော တတ္ထ ပထဝီကသိဏေ အရုဏဝဏ္ဏော၊ သော န စိန္တေတဗ္ဗော ဝဏ္ဏဝသေန မနသိကရောတော ဝဏ္ဏကသိဏဘာဝူပဂမနတော။ စက္ခုဝိညာဏေန ပန ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ န သက္ကာ ဝါရေတုံ၊ တေနေဝေတ္ထ ‘‘န ဩလောကေတဗ္ဗော’’တိ အဝတွာ ‘‘မနသာနုပေက္ခိတာ ဟောတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ မနသာ စိန္တနဝသေန ပေက္ခနဂ္ဂဟဏံ ကတံ။ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ န စ လက္ခဏန္တိ ယံ တတ္ထ ပထဝီဓာတုယာ ထဒ္ဓလက္ခဏံ န မနသိကာတဗ္ဗံ တဿ မနသိကာရေ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနဿ ဂဟိတတ္တာ။ ဝဏ္ဏံ ပန အမုဉ္စိတွာတိ ဒိသွာ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ပန ဝဏ္ဏံ အမုဉ္စိတွာ။ ဥဿဒဿ ဝသေန ဟိ စိတ္တံ ပဏ္ဏတ္တိဓမ္မသ္မိန္တိ ပထဝီဓာတုယာ သတ္တိတော အဓိကဘာဝေန သသမ္ဘာရပထဝိယာ ‘‘ပထဝီ’’တိ ဝေါဟာရော၊ တသ္မိံ သသမ္ဘာရပထဝိံ ဥပါဒာယ ပညတ္တေ ပဏ္ဏတ္တိဓမ္မေ အာဒာသတလဂတမုခနိမိတ္တေ ဝိယ စိတ္တံ ဌပေတွာ။ ဧကဂ္ဂမာနသောတိ ပုန နာနာရမ္မဏေ စိတ္တံ အဝိသာရေတွာ ဧကဂ္ဂမာနသော ဟုတွာ။ ပထဝီ ပထဝိစ္စေဝံ ဝတွာတိ ဧတ္ထ ပဌမသမန္နာဟာရေ ကဿစိ ဝစီဘေဒောပိ သိယာတိ ဝုတ္တန္တိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော အာဟ။
၈၅၈. ယဒိ ဝေါဟာရမတ္တေ စိတ္တံ ဌပေတဗ္ဗံ၊ နာမန္တရဝသေန ပထဝီ မနသိကာတဗ္ဗာ ဘဝေယျာတိ ဟောတု၊ ကော ဒောသောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပထဝီ မေဒနီ’’တိအာဒိ။ အထ ဝါ ကိံ ပထဝီနာမေယေဝ ဝုတ္တေ ဘာဝနာ ဟောတိ၊ ဥဒာဟု အညသ္မိမ္ပီတိ အာဟ ‘‘ပထဝီ မေဒနီ’’တိအာဒိ။ ဧကံ ဝတ္တုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတေသု ယံ ဣစ္ဆတိ၊ တံ အတ္တနော ပဂုဏတာယ ဝါ ပစုရတာယ ဝါ အာဂစ္ဆန္တံ ဧကံ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ။ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝဋ္ဋတိ၊ အပိစ ‘‘ပထဝီ’’တိ ဧတဒေဝ နာမံ ပါကဋံ၊ တသ္မာ ပါကဋဝသေနေဝ ‘‘ပထဝီ ပထဝီ’’တိ ဘာဝေတဗ္ဗန္တိ အာစရိယာ။
၈၅၉-၆၀. ဥမ္မီလိတွာ။ပေ.။ တာဝ သောတိ ယာဝ ဝက္ခမာနာကာရေန ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ၊ တာဝ ကိဉ္စိ ကာလံ စက္ခုံ ဥမ္မီလိတွာ နိမိတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန ပထဝီမဏ္ဍလံ ဩလောကေတွာ ပုန ကိဉ္စိ ကာလံ စက္ခူနိ နိမီလိတွာတိ ဧဝံ ဝါရသတမ္ပိ ဝါရသဟဿမ္ပိ တတော ဘိယျောပိ ဥမ္မီလိတွာ သော ယောဂီ အာဝဇ္ဇေယျ၊ ယေနာကာရေန ဩလောကေတွာ ဂဟိတံ၊ တေနာကာရေန တံ သမန္နာဟရေယျာတိ အတ္ထော။
၈၆၁-၃. အာပါထံ တု ယာတိ စေတိ ယဒိ မနောဒွာရိကဇဝနာနံ ဂေါစရဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတိ၊ တံ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ တဒာ ဥပ္ပန္နန္တိ ပဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ။ ယဒိ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တေပိ ပထဝီမဏ္ဍလံ ဩလောကေတွာ ဘာဝေတိ၊ ပဋိဘာဂနိမိတ္တုပ္ပတ္တိ န သိယာ။ သမီပဋ္ဌေန စ န သက္ကာ အနောလောကေတုန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘နိသီဒိတဗ္ဗံ နော စေဝ’’န္တိအာဒိ။ ယထာသုခံ နိသိန္နေန၊ ယထာသုခံ ဝါ ဘာဝေတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော။
၈၆၄-၅. ပပဉ္စ။ပေ.။ ဓောဝနေတိ ပဿာဝါဒိနာ ကေနစိ ကရဏီယေန နိသိန္နဋ္ဌာနတော အညတ္ထ ဂန္တွာ ပုန အာဂမ္မ နိသီဒန္တေန ပါဒာ ဓောဝိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ။ အဓောတပါဒေန ဟိ သေနာသနံ အက္ကမတော အာပတ္တိ ဟောတိ၊ ခဏေ ခဏေ ပါဒဓောဝနေ စ ပပဉ္စော ဟောတိ၊ တသ္မာ တဿ ပရိဟာရတ္ထံ ဒွေ ဥပါဟနာယေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ။ တာဝ ဗဟုတလိကာ သဒ္ဒမ္ပိ ဇနေယျုံ၊ သဒ္ဒော စ ဈာနကဏ္ဋကော၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကတလိကာ’’တိ။ တထာ ‘‘ပရိဿယဝိနောဒနတ္ထံ ကတ္တရဒဏ္ဍော စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၅၇) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ။ အသပ္ပါယေန ကေနစီတိ ဝက္ခမာနေန အာဝါသာဒိအသပ္ပါယေသု ကေနစိဒေဝ အသပ္ပါယေန။ တံ ဌာနန္တိ ကသိဏမဏ္ဍလဿ ဌိတဋ္ဌာနံ။ အာဒာယ တံ ပုနာတိ ယထာဇာတံ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ပုန ဂဟေတွာ၊ ပုန ဥပ္ပါဒေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။
၈၆၆-၇. ပီဌေ သုခနိသိန္နေနာတိ ပုန ဝသနဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ ဝုတ္တနိယာမေန ပီဌေ သုခနိသိန္နေန။ ဘာဝေတဗ္ဗန္တိ တံ နိမိတ္တံ မနသိကာရဝသေန ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ။ သမန္နာဟရိတဗ္ဗန္တိ သမ္မာ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ သမ္မာ ဝါ အနု အာဟရိတဗ္ဗံ။ တက္ကာဟတန္တိ ‘‘တက္ကနတော တက္ကော’’တိ ဧဝံ လဒ္ဓနာမေန ဘာဝနာစိတ္တသမ္ပယုတ္တေန သမ္မာသင်္ကပ္ပေန အာဟနနပရိယာဟနနကိစ္စေန အပရာပရံ ပဝတ္တနေန ကမ္မဋ္ဌာနံ အာဟတံ၊ ပရိယာဟတဉ္စ ကာတဗ္ဗံ၊ ဗလပ္ပတ္တဝိတက္ကော မနသိကာရော ဗဟုလံ ပဝတ္တေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော။
၈၆၈-၇၀. တံ ဣစ္ဆတီတိ တံ နိမိတ္တံ မနသိကာတုံ ဣစ္ဆတိ။ ဧဝံ ကရောန္တဿာတိ ဧဝံ ကမ္မဋ္ဌာနံ တက္ကာဟတံ ကရောန္တဿ။ ယထာ ဘာဝနာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ အာဝဟတိ၊ ဧဝံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ၊ ဧဝံ ကရောတော ပန ယဒာ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ သုဝိသဒာနိ တိက္ခါနိ ပဝတ္တန္တိ၊ တဒာ အဿဒ္ဓိယာဒီနံ ဒူရီဘာဝေန သာတိသယံ ထာမပ္ပတ္တေဟိ သတ္တဟိ ဗလေဟိ လဒ္ဓုပတ္ထမ္ဘာနိ ဝိတက္ကာဒီနိ ကာမာဝစရာနေဝ ဈာနင်္ဂါနိ ဗဟူနိ ဟုတွာ ပါတုဘဝန္တိ။ တတော စ တေသံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘူတာ ကာမစ္ဆန္ဒာဒယော သဒ္ဓိံ တဒေကဋ္ဌေဟိ ပါပဓမ္မေဟိ ဒူရီဘဝန္တိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘန္တိ။ပေ.။ ပဉ္စ နီဝရဏာနိပီ’’တိ။ သမာဓိယတိ။ပေ.။ ယောဂိနောတိ တဿ ယောဂိနော ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဥပစာရသမာဓိနာ ဥပစာရဇ္ဈာနေန စိတ္တမ္ပိ သမာဓိယတိ၊ ပဋိဘာဂနိမိတ္တမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပစာရဇ္ဈာနဿ တေန ဝိနာ အဘာဝတော။
၈၇၁-၄. ဣမဿာတိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဿ။ ပုရိမဿာတိ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တဿ။ ထဝိကာတိ အာဒာသထဝိကတော။ ဗလာကာ ဝိယ တောယဒေတိ မေဃသမီပေ ဗလာကာ ဝိယ။ သာ ဟိ မေဃဿ နီလတ္တာ သယံ အတိပရိသုဒ္ဓါ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တဒာ တံ ဥပဋ္ဌာတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဧဝံ အာဒာသမဏ္ဍလူပမာဒီဟိ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တတော ပဋိဘာဂနိမိတ္တဿ သုဝိသုဒ္ဓတံ၊ သဏှသုခုမတဉ္စ ဒဿေတိ။ တေနာဟ ‘‘တတောဓိကတရ’’န္တိ။ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တေ အင်္ဂုလိပဒပါဏိကာပဒာဒယော ကသိဏဒောသာ ပညာယန္တိ၊ ဣဒံ ပန ဝုတ္တနယေန တတောပိ သတဂုဏံ သဟဿဂုဏံ သုဝိသုဒ္ဓံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော။ တနုသဏ္ဌာနဝန္တန္တိအာဒိ အပရမတ္ထသဘာဝတ္တာ ဝုတ္တံ။ ယဒိ ဟိ တံ ဧဒိသံ ဘဝေယျ၊ စက္ခုဝိညေယျံ သိယာ၊ ဩဠာရိကံ သမ္မသနူပဂံ တိလက္ခဏာဟဋံ၊ န ပနေတံ တာဒိသန္တိ။ ယဒိ ပနေတံ န သဏ္ဌာနာဒိဝန္တံ၊ ကထံ ဈာနဿ အာရမ္မဏဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဥပဋ္ဌာ။ပေ.။ မယ’’န္တိ။ တတ္ထ ပညဇန္တိ ဘာဝနာမယံ ပညာဇနိတံ၊ ဘာဝနာပညာယ သဉ္ဇာနနမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ န ဟိ အသဘာဝဓမ္မဿ ကုတောစိသမုဋ္ဌာနံ အတ္ထိ။ တေနာဟ ‘‘ဘာဝနာမယံ ဥပဋ္ဌာနာကာရမတ္တ’’န္တိ၊ ကေဝလံ သမာဓိလာဘိနော ဘာဝနာဝိသေသဇနိတံ တမ္မယံ ဥပဋ္ဌာနာကာရမတ္တမေဝ ဘာဝနာဝိသေသာနုဘာဝေန ဥပဋ္ဌာတီတိ အတ္ထော။
၈၇၅-၈. ဝိက္ခမ္ဘိတာနေဝ သန္နိသိန္နာနေဝ န ပုန တဒတ္ထံ ဥဿာဟော ကာတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော။ ပဋိဘာဂနိမိတ္တေ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေယေဝ တံဝိသယံ ဥပစာရဇ္ဈာနံ နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ကိလေသာ သန္နိသိန္နာဝါတိ အဝသေသာ တဒေကဋ္ဌကိလေသာ စ သမ္မဒေဝ နိသိန္နာ၊ ဥပသန္တာတိ အတ္ထော။ ‘‘ဥပစာရသမာဓိနာ’’တိ ဝုတ္တေ ဣတရောပိ သမာဓိ အတ္ထီတိ အတ္ထတော အာပန္နန္တိ တမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘အာကာရေဟိ ပန ဒွီဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဒွီဟိ အာကာရေဟီတိ ဈာနဓမ္မာနံ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝေါ၊ ထိရဘာဝပ္ပတ္တိ စာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ။ ဣဒာနိ တာနိ ကာရဏာနိ သမာဓိအဝတ္ထာမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘ဥပစာရက္ခဏေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥပစာရက္ခဏေတိ ဥပစာရဘူမိယံ ဥပစာရာဝတ္ထာယံ။ တဿ ပဋိလာဘေတိ ယဒတ္ထာယ အယံ ပဋိပန္နော၊ တဿ အပ္ပနာသမာဓိဿ ပဋိလာဘေ အဓိဂမာဝတ္ထာယံ။ ကထံ ဥပစာရဘူမိယံ သမာဓိယတိ၊ ကထဉ္စ အပ္ပနာဘူမိယန္တိ အာဟ ‘‘နီဝါရဏပ္ပဟာနေနာ’’တိအာဒိ။ ဥပစာရက္ခဏေ ယဒိပိ ဈာနင်္ဂါနိ ပဋုတရာနိ မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာနိ န ဟောန္တိ၊ တေသံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝိက္ခမ္ဘနေန စိတ္တံ သမာဓိယတိ၊ ပဋိလာဘဘူမိယမ္ပိ အပ္ပနာပတ္တာနံ ဈာနင်္ဂါနံ ပါတုဘာဝေန သမာဓိယတီတိ အတ္ထော။
၈၇၉-၈၀. အင်္ဂါနိ။ပေ.။ န စာတိ ဥပစာရက္ခဏေ အင်္ဂါနိ န စ ထာမဇာတာနိ နေဝ ဘာဝနာဗလပ္ပတ္တာနိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော။ အပ္ပနာယာတိ အပ္ပနက္ခဏေ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ အင်္ဂါနိ ထာမဇာတာနိ ဇာယရေ၊ တသ္မာ။ အပ္ပနာစိတ္တံ ဒိဝသမ္ပိ ပဝတ္တတီတိ ယထာ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော အာသနာ ဝုဋ္ဌာယ ဒိဝသမ္ပိ တိဋ္ဌေယျ၊ ဧဝမေဝံ အပ္ပနာသမာဓိမှိ ဥပ္ပန္နေ ဈာနစိတ္တံ သကိံ ဘဝင်္ဂဝါရံ ဆိန္ဒိတွာ ဥပ္ပန္နံ ကေဝလံ ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝသမ္ပိ ကုသလဇဝနပဋိပါဋိဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော။ ‘‘အပ္ပနာပတ္တံ ဒိဝသမ္ပိ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝဒတာ ဥပစာရက္ခဏေ န တထာတိ ဒဿိတံ ဟောတိ။ တတ္ထ ဟိ အင်္ဂါနံ အထာမဇာတတ္တာ ယထာ နာမ ဒဟရော ကုမာရော ဥက္ခိပိတွာ ဌပိယမာနော ပုနပ္ပုနံ ဘူမိယံ ပတတိ၊ ဧဝမေဝံ စိတ္တံ ကာလေန နိမိတ္တံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ ကာလေန ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ။
၈၈၁-၄. တေနေဝ ပလ္လင်္ကေနာတိ ယသ္မိံ နိသိန္နော ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ အဓိဂစ္ဆိ၊ တေနေဝ ပလ္လင်္ကေန ကရဏဘူတေန၊ ဟေတုဘူတေန ဝါ တံ နိမိတ္တံ ဝဍ္ဎေတွာ။ ဥပစာရဘူမိယဉှိ နိမိတ္တဝဍ္ဎနံ ယုတ္တံ။ စက္ကဝတ္တိယဂဗ္ဘောဝါတိ စက္ကဝတ္တိ ဘဝိတုံ ပုညဝါ ဂဗ္ဘော ဝိယ။ ပရိဟာနိ န ဝိဇ္ဇတီတိ လဒ္ဓူပစာရဇ္ဈာနဿ ပရိဟာနိ န ဝိဇ္ဇတိ။ နိမိတ္တေ ဟိ အပရိဟီနေ တဒာရမ္မဏံ ဈာနံ အပရိဟီနမေဝ ဟောတိ၊ နိမိတ္တေ ပန အာရက္ခါဘာဝေန ဝိနဋ္ဌေ လဒ္ဓဇ္ဈာနမ္ပိ ဝိနဿတိ တဒာယတ္တဝုတ္တိတ္တာ။ တေနာဟ ‘‘အာရက္ခဏေ’’တိအာဒိ။
၈၈၅. အာဝါသောတိ ယသ္မိံ အာဝါသေ ဝသန္တဿ အနုပ္ပန္နံ နိမိတ္တံ နုပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပ္ပန္နံ ဝါ ဝိနဿတိ၊ အနုပဋ္ဌိတာ စ သတိ န ဥပဋ္ဌာတိ၊ အသမာဟိတဉ္စ စိတ္တံ န သမာဓိယတိ၊ အယံ အသပ္ပါယော အာဝါသော၊ တသ္မာ ယသ္မိံ ဝိဟာရေ ဗဟူ အာဝါသာ ဟောန္တိ၊ တတ္ထ ဧကေကသ္မိံ တီဏိ တီဏိ ဒိဝသာနိ ဝသိတွာ ယတ္ထ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န ဟောတိ၊ တံ ပဟာယ တဗ္ဗိပရီတေ ဝသိတဗ္ဗံ။ ဂေါစရောတိ ဂေါစရဂါမော၊ သော သေနာသနတော အတိဒူရေ အစ္စာသန္နေ ပုဗ္ဗဒိသာယ ဝါ ပစ္ဆိမဒိသာယ ဝါ အသုလဘဘိက္ခေါ အသပ္ပါယော။ ဘဿန္တိ ဒွတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထာပရိယာပန္နာ အသပ္ပါယကထာ။ သာ ဟိဿ နိမိတ္တန္တရဓာနာယ သံဝတ္တတိ။ ပုဂ္ဂလောတိ တိရစ္ဆာနကထိကော၊ သီလာဒိဂုဏဝိရဟိတော ပုဂ္ဂလော၊ ယံ နိဿာယ အသမာဟိတံ ဝါ စိတ္တံ န သမာဓိယတိ၊ သမာဟိတံ ဝါ ထိရံ န ဟောတိ၊ ဧဝရူပေါ။ သော ဟိ တံ ကဒ္ဒမောဒကမိဝ အစ္ဆံ ဥဒကံ မလီနမေဝ ကရောတိ။ ဘောဇနံ ပန ကဿစိ အမ္ဗိလံ၊ ကဿစိ မဓုရံ အသပ္ပါယံ ဟောတိ။ ဥတုပိ ကဿစိ သီတော၊ ကဿစိ ဥဏှော။ တသ္မာ ယံ ဘောဇနံ ဝါ ဥတုံ ဝါ သေဝန္တဿ ဖာသု န ဟောတိ၊ တံ ဘောဇနံ သော စ ဥတု အသပ္ပါယော။ ဣရိယာပထောတိ ဌာနစင်္ကမနာဒီသု ယော ဣမဿ အသမာဟိတစိတ္တဿ သမာဓာနာယ၊ သမာဟိတစိတ္တဿ စ ထိရဘာဝါယ န ဟောတိ၊ အယံ အသပ္ပါယော ဣရိယာပထော၊ တသ္မာ တမ္ပိ အာဝါသံ ဝိယ တီဏိ ဒိဝသာနိ ဥပပရိက္ခိတွာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ။
၈၈၆. သပ္ပါယေ သတ္တ သေဝေယျာတိ ဝုတ္တဝိပရီတဝသေန သပ္ပါယေ အာဝါသာဒိကေ သတ္တ သေဝေယျ။ တတ္ထ ဘဿသပ္ပါယံ နာမ ဒသကထာဝတ္ထုသန္နိဿိတံ၊ တမ္ပိ မတ္တာယ ဘာသိတဗ္ဗံ။ ဧဝဉှိ ပဋိပဇ္ဇတောတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန သတ္တ အသပ္ပါယေ ဝဇ္ဇေတွာ သတ္တ သပ္ပါယေ သေဝနဝသေန ပဋိပဇ္ဇန္တဿ နိမိတ္တာသေဝနဗဟုလဿ။
၈၈၈-၉. ယေန ဝိနာ အပ္ပနာယ ကုသလော န ဟောတိ၊ သော ဒသဝိဓော ဝိဓိ၊ အပ္ပနာကောသလ္လံ၊ တန္နိဗ္ဗတ္တံ ဝါ ဉာဏံ ဂန္ထဝိတ္ထာရဘယေန ဣဓ န ဒဿိတံ၊ အတ္ထိကေန ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆၀) ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော။ ပဋိလဒ္ဓေ နိမိတ္တသ္မိံ၊ ဧဝဉှိ သမ္ပါဒယတော အပ္ပနာကောသလ္လံ အပ္ပနာ သမ္ပဝတ္တတီတိ သမ္ဗန္ဓော။
၈၉၀-၂. သာတိ အပ္ပနာ။ ဧဝဉှီတိ ဟိ-သဒ္ဒော ဟေတုအတ္ထော၊ ယသ္မာ ဌာနမေတံ န ဝိဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ စိတ္တပ္ပဝတ္တိအာကာရံ ဘာဝနာစိတ္တဿ လီနုဒ္ဓတာဒိဝသေန ပဝတ္တိအာကာရံ သလ္လက္ခယံ ဥပဓာရေန္တော သမတံ ဝီရိယဿေဝ ဝီရိယဿ သမာဓိနာ သမတံယေဝ ယောဇယေထ၊ ကထံ ပန ယောဇယေထာတိ အာဟ ‘‘ဤသကမ္ပီ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ လယန္တိ လီနဘာဝံ၊ သင်္ကောစန္တိ အတ္ထော။ ယန္တန္တိ ဂစ္ဆန္တံ၊ ပဂ္ဂဏှေထေဝ သမဘာဝါယာတိ အဓိပ္ပါယော။ တေနာဟ ‘‘အစ္စာရဒ္ဓံ နိသေဓေတွာ သမမေဝ ပဝတ္တယေ’’တိ။ တံ မာနသန္တိ သမ္ဗန္ဓော။
၈၉၄-၉. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဝီရိယသမတာယောဇနဝသေန၊ ပဋိပန္နဘာဝနာမာနသံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တေယေဝ ဌပနဝသေန နိမိတ္တာဘိမုခံ ပဋိပါဒယတော တဿ ယောဂိနော။ သမိဇ္ဈိဿတီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ။ ပထဝီကသိဏန္တိ ပထဝီတိ ဘာဝနာဝသေန ဥပဋ္ဌိတံ တဒေဝ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ။ ဇဝနာနီတိ ကာမရူပါဝစရဇဝနာနိ။ တေနာဟ ‘‘ဧကံ တု ရူပါဝစရိကံ ဘဝေ’’တိ။ အညေဟီတိ ပါကတိကေဟိ ကာမာဝစရစိတ္တေဟိ။ ဗလဝတရာတိ ဘာဝနာဗလေန ပဋုတရဘာဝပ္ပတ္တိယာ အစ္စန္တဗလဝန္တော။ ပရိကမ္မောပစာရတောတိ ပရိကမ္မတ္တာ၊ ဥပစာရတ္တာ စ။ တတ္ထ ပရိကမ္မတ္တာတိ ပဋိသင်္ခရဏတ္တာ။ ဥပစာရတ္တာတိ ယထာ ဂါမာဒီနံ အာသန္နဒေသော ‘‘ဂါမူပစာရော၊ နဂရူပစာရော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ အပ္ပနာယ အာသန္နတ္တာ သမီပစာရိတ္တာ။ ဥပစာရာနိ အပ္ပနံ ဥပေစ္စ စရန္တီတိ ကတွာ။ အပ္ပနာယာနုလောမတ္တာတိ နာနာဝဇ္ဇနဝီထိယံ ပရိကမ္မတောပိ လဟုကံ အပ္ပနာနိပ္ဖာဒကဝသေန၊ ဂုဏဝသေန ဝါ အပ္ပနာယ အနုကူလတ္တာ။ ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ပရိကမ္မောပစာရာနုလောမသညိတေသု။ သဗ္ဗန္တိမံ တတိယံ၊ စတုတ္ထံ ဝါ ဂေါတြဘူတိ ပဝုစ္စတိ ပရိတ္တဂေါတ္တဿ အဘိဘဝနတော၊ မဟဂ္ဂတဂေါတ္တဿ ဘာဝနတော စ။
၉၀၀-၃. အဝိသေသေန သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗာ သမညာတိ ပဌမေ နယေ ဂဟိတာဂဟဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဂဟိတာဂဟဏေနာ’’တိအာဒိ။ ဧကေကဿ ဂဟိတနာမံ ဣတရေသံ အဂ္ဂဟဏတော၊ ဧကေကနာမဝသေန ဂဟိတဿ ဣတရနာမဝသေန အဂ္ဂဟဏတော ဝါ နာနာဝဇ္ဇနပရိကမ္မမေဝ ပရိကမ္မန္တိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ပဌမံ ဥပစာရံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ စတုတ္ထံ ပဉ္စမံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒော အနိယမော၊ သော ပန ခိပ္ပါဘိညဒန္ဓာဘိညဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော။ ခိပ္ပါဘိညဿ ဟိ စတုတ္ထံ အပ္ပေတိ၊ ဒန္ဓာဘိညဿ ပဉ္စမံ။ တတော ပရန္တိ ပဉ္စမတော ပရံ။ တေနာဟ ‘‘ဆဋ္ဌေ ဝါ’’တိအာဒိ။ ကသ္မာ န ဇာယတီတိ အာဟ ‘‘အာသန္နတ္တာ ဘဝင်္ဂဿာ’’တိ။ စိတ္တနိယာမဝသေန ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇိတဗ္ဗေသု သတ္တသု ဇဝနေသု ဆဋ္ဌသတ္တမဇဝနဝါရဂဠနဋ္ဌာနဘူတတ္တာ ဘဝင်္ဂဿ အာသန္နံ ဇဝနံ ပတတိ။ တာဝဒေတိ တာဝဒေဝ။ ဆဋ္ဌံ၊ သတ္တမံ ဝါ ဇဝနံ ပတန္တံ ဝိယ ဟောတိ ပရိက္ခီဏဇဝနတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။
၉၀၄-၆. အထ ကိမေတံ ဝုစ္စတိ ‘‘ဆဋ္ဌေ သတ္တမေ ဝါပိ အပ္ပနာ န ဇာယတီ’’တိ? အာဘိဓမ္မိကဂေါဒတ္တတ္ထေရော ဟိ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ဓမ္မာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၂) ဣမံ သုတ္တံ ဝတွာ ယထာ အလဒ္ဓါသေဝနံ ပဌမဇဝနံ ဂေါတြဘုံ န ဥပ္ပါဒေတိ၊ လဒ္ဓါသေဝနံ ပန ဗလဝဘာဝတော ဒုတိယံ၊ တတိယံ ဝါ ဂေါတြဘုံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ ဧဝံ လဒ္ဓါသေဝနတာယ ဗလဝဘာဝတော ဆဋ္ဌံ၊ သတ္တမမ္ပိ ဝါ အပ္ပေတီတိ ဆဋ္ဌံ၊ သတ္တမမ္ပိ ဝါ အပ္ပနာ ဟောတီတိ ဝဒတီ’’တိ ဣမံ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ ထေရဿ တံ မတံ ပဋိက္ခိပိတွာ ယထာဝုတ္တမတမေဝ ပတိဋ္ဌာပေတုံ ‘‘ပုရိမေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။
ပရိယန္တေ ဌာတုံ နေဝ သက္ကောတီတိ ပပါတေ ဧဝ ပတတီတိ အဓိပ္ပါယော။ အပ္ပေတုံ န သက္ကောတီတိ ပတိဋ္ဌာတုံ အပ္ပနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတိ။ န စေတ္ထ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ’’တိအာဒိသုတ္တပဒံ သာဓကံ အာသေဝနပစ္စယလာဘဿ ဗလဝဘာဝေ အနေကန္တိကတ္တာ။ တထာ ဟိ အလဒ္ဓါသေဝနာပိ ပဌမစေတနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာ ဟောတိ၊ လဒ္ဓါသေဝနာ ဒုတိယစေတနာ ယာဝ ဆဋ္ဌစေတနာ အပရာပရိယဝေဒနီယာ၊ တသ္မာ လဒ္ဓါသေဝနေပိ ဆဋ္ဌသတ္တမေ အပ္ပနာ န ဟောတိ အာသန္နဘဝင်္ဂတာယ ဒုဗ္ဗလတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ သတ္တမဇဝနစေတနာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာ အာနန္တရိယာ ဟောတိ? နာယံ ဝိသေသော၊ အာသေဝနပစ္စယလာဘေန ဗလဝပ္ပတ္တိယာ၊ ကိဉ္စရဟိ ကိရိယာဝတ္ထာဝိသေသတော။ ကိရိယာဝတ္ထာ ဟိ အာရမ္ဘမဇ္ဈပရိယောသာနဝသေန တိဝိဓာ။ တတ္ထ ပရိယောသာနာဝတ္ထာယ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာဘာဝေန ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာဒိတာ ဟောတိ၊ န ဗလဝဘာဝေနာတိ အာစရိယာ။
၉၀၇. ဧက။ပေ.။ ပနာတိ အယံ အပ္ပနာ ဧကစိတ္တက္ခဏာယေဝ ဧကဝါရမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ၊ န သမာပတ္တိဝီထိယံ ဝိယ ယထိစ္ဆကံ ပဝတ္တတိ။ သတ္တသု ဟိ ဌာနေသု ကာလပရိစ္ဆေဒော နာမ နတ္ထိ၊ ပဌမပ္ပနာယံ၊ လောကိယာဘိညာသု၊ စတူသု မဂ္ဂေသု၊ မဂ္ဂါနန္တရေ ဖလေ၊ ရူပါရူပဘဝေသု ဘဝင်္ဂဋ္ဌာနေ နိရောဓဿ ပစ္စယေ နေဝသညာနာသညာယတနေ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဖလသမာပတ္တိယန္တိ။ ဧတေသု ဟိ ကတ္ထစိ အတိဣတ္တရာ၊ ကတ္ထစိ အပ္ပမာဏာ စိတ္တက္ခဏာ ဟောန္တိ၊ ကတ္ထစိ သမ္ပုဏ္ဏဇဝနဝီထိ အဒ္ဓါ လဗ္ဘတိ။ တထာ ဟိ မဂ္ဂါနန္တရံ ဖလံ တိဏ္ဏံ ဥပရိ န ဟောတိ၊ နိရောဓဿ ပစ္စယော နေဝသညာနာသညာယတနံ ဒွိန္နံ ဥပရိ န ဟောတိ၊ ရူပါရူပဘဝေသု ဘဝင်္ဂဿ ပရိမာဏံ နတ္ထိ၊ သေသေသု ပန စတူသု ဌာနေသု ဧကမေဝ စိတ္တန္တိ တသ္မာ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာယေဝ အပ္ပနာ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။
၉၀၈. ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုကန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုံ ကတွာ။ နနု စ ပစ္စဝေက္ခဏံ အာဝဇ္ဇနာဒီဟိ၊ န ပန တေန အာဝဇ္ဇနာဒိ၊ တသ္မာ ကထံ ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုကံ ဟောတီတိ ယုဇ္ဇတိ? နာယံ ဒောသော ဘဝနကိရိယာယ ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုကတ္တာ။ န ဟိ အသတိ ပစ္စဝေက္ခဏေ သာ ဟောတိ နိရောဓဿ ပစ္စယဘူတဈာနန္တရမိဝ၊ သတိ ပန ပစ္စဝေက္ခဏေ သာ ဟောတိ၊ တသ္မာ အနွယဗျတိရေကဝသေန လဗ္ဘတိ။ တဿာ ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုကတာတိ န န ယုဇ္ဇတိ ‘‘ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုက’’န္တိ ဝစနံ။ ပစ္စဝေက္ခဏဟေတုကံ အာဝဇ္ဇနန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ အာဝဇ္ဇနဉှိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနံ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန ကာရဏံ ဟောတိ။
၉၁၁-၃. နာနာဝိသယလုဒ္ဓဿ၊ ဣတော စိတော စ ဘမန္တဿ စေတသောတိ သမ္ဗန္ဓော။ သမာဓာနေဝါတိ သမာဓာနာ ဧဝ၊ သမာဓာနကရဏတောတိ အတ္ထော။ ပါမောဇ္ဇဘာဝတောတိ ပါမောဇ္ဇေန သမာနယောဂက္ခမတာယ တဿာ တဗ္ဘာဝဝုတ္တိတ္တာ။ အထ ဝါ ဗျာပါဒေန ဃဋ္ဋိယမာနဿ စိတ္တဿ ပမုဒိတဘာဝကရဏတော ပီတိယေဝ ‘‘ပါမောဇ္ဇ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တဿ ဘာဝေါ၊ တသ္မာ ပါမောဇ္ဇသဘာဝတ္တာတိ အတ္ထော။ သီတလတ္တသဘာဝတောတိ ဗျာပါဒဂ္ဂိနာ သန္တာပိယမာနဿ စိတ္တဿ နိဗ္ဗာပနဝသေန သီတလတ္တသဘာဝတ္တာ။
၉၁၄-၆. သဝိပ္ဖာရိကဘာဝေနာတိ ယောနိသော သင်္ကပ္ပဝသေန ကာမဝိတက္ကာဒိံ မဒ္ဒိတွာ ပဝတ္တနတော သဝိပ္ဖာရိကသဘာဝေန။ နေက္ခမ္မာဒိပဝတ္တိတောတိ ဧတ္ထ နေက္ခမ္မ-ဂ္ဂဟဏေန ဗြဟ္မဝိဟာရဝဇ္ဇံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန တီသု ဗြဟ္မဝိဟာရေသု ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတန္တိ ဝဒန္တိ။ အဝူပသန္တဘာဝဿာတိ ဥဒ္ဓစ္စဿ သရူပကထနေန တံသဟဝတ္တိနော အနုတာပသဘာဝဿ ကုက္ကုစ္စဿာပိ သရူပံ ကထိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တထာ သယဉ္စေဝါတိသန္တတောတိ ဥဒ္ဓစ္စပဋိပက္ခသဘာဝဝစနေန ကုက္ကုစ္စပဋိပက္ခေါ ပီတိဘာဝေါပိ။ တေနာဟ ‘‘သုခံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဒွယဿာ’’တိ။ မတိယာ အနုရူပတ္တာတိ ပညာယ အနုရူပတ္တာ။ တထာ စ ဝုတ္တံ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ‘‘ဝိစာရော ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဋိပက္ခေါ အာရမ္မဏေ အနုမဇ္ဇနဝသေန ပညာပတိရူပကသဘာဝတ္တာ’’တိ။ ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘ပီတိယာ အနုရူပတ္တာ’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ၊ တဿ စ ဝိစာရော အနုမဇ္ဇနသဘာဝဝန္တတာယ ပီတိ ဝိယ အာရမ္မဏေ အနိဝတ္တန္တော ဩဂါဟေတွာ ပဝတ္တတီတိ ပီတိယာ အနုရူပတ္တာ သန္ဒေဟသဘာဝတ္တာ အာရမ္မဏံ အနဇ္ဈောဂါဟေတွာ ပဝတ္တမာနာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဋိပက္ခေါတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ။
၉၁၇. တိဝိဓကလျာဏန္တိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏတာသင်္ခါတာဟိ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိအာဒီဟိ တိဝိဓကလျာဏတာဟိ ယုတ္တံ။ ယထာဟ ‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ အာဒိ၊ ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာ မဇ္ဈေ၊ သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၈)။ တတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒာဝသေန ဈာနဿ ပရိပန္ထတော ဝိသုဇ္ဈနံ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ နာမ၊ သာ ပန ယသ္မာ ဈာနဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ အာဒီ’’တိ။ ဝိသောဓေတဗ္ဗတာဒီနံ အဘာဝတော ဈာနပရိယာပန္နာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါယ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ အနုဗြူဟနာ ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာ နာမ။ သာ ပနာယံ ဝိသေသတော ဈာနဿ ဌိတိက္ခဏေ လဗ္ဘတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာ မဇ္ဈေ’’တိ။ တတ္ထ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိသာဓကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေန ပရိယောဒပနာ သမ္ပဟံသနာ နာမ။ သာ ဈာနဿ ဩသာနက္ခဏေ ပါကဋာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာန’’န္တိ။
အဘယဂိရိဝါသိနော ‘‘ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ နာမ သသမ္ဘာရိကော ဥပစာရော၊ ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာ နာမ အပ္ပနာ၊ သမ္ပဟံသနာ နာမ ပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၇၅) ဧဝံ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိအာဒိကေ ဝဏ္ဏေန္တိ၊ တံ အယုတ္တံ။ ဧဝဉှိ သတိ အဈာနဓမ္မေဟိ ဈာနဓမ္မဿ ဂုဏသံကိတ္တနံ နာမ ကတံ ဟောတိ။ န ဟိ ဘူမန္တရံ ဘူမန္တရပရိယာပန္နံ ဟောတိ၊ အန္တောအပ္ပနာယမေဝ အာဂမနဝသေန ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ၊ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါယ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိအာဒီဟိ ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာဒယော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ ‘‘ဧကတ္တဂတံ စိတ္တံ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္တရဉ္စေဝ ဟောတိ ဥပေက္ခါနုဗြူဟိတဉ္စ ဉာဏေန သမ္ပဟံသိတ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၈)။ ဧတ္ထ ဟိ ဧကတ္တဂတံ စိတ္တန္တိ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဘာဝေန၊ ဧကဂ္ဂတာယ စ သိခပ္ပတ္တိယာ တဒနုဂုဏဧကတ္တဂတံ သသမ္ပယုတ္တမပ္ပနာစိတ္တံ၊ တဿေဝ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိပက္ခန္ဒနာဒိ ပက္ခန္တရံ ဝုစ္စတိ။
ဒသလက္ခဏသံယုတန္တိ ‘‘အာဒိမှိ တီဏိ လက္ခဏာနိ၊ မဇ္ဈေ တီဏိ၊ ပရိယောသာနေ စတ္တာရီ’’တိ ဧဝံ ဒသပရိမာဏေဟိ အပ္ပနာယ လက္ခိတဗ္ဗဘာဝေန လက္ခဏသင်္ခါတေဟိ ပရိပန္ထတော ဝိသုဒ္ဓိဈာနာဒီဟိ သံယုတ္တံ။ ဝုတ္တဉှေတံ –
‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ အာဒိ။ အာဒိဿ ကတိ လက္ခဏာနိ? အာဒိဿ တီဏိ လက္ခဏာနိ။ ယော တဿ ပရိပန္ထော၊ တတော စိတ္တံ ဝိသုဇ္ဈတိ၊ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ စိတ္တံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ပဋိပန္နတ္တာ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ၊ ယဉ္စ ပရိပန္ထတော စိတ္တံ ဝိသုဇ္ဈတိ၊ ယဉ္စ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ စိတ္တံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ယဉ္စ ပဋိပန္နတ္တာ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ၊ ပဌမဿ ဈာနဿ ပဋိပဒာဝိသုဒ္ဓိ အာဒိ၊ အာဒိဿ ဣမာနိ တီဏိ လက္ခဏာနိ။ တေန ဝုစ္စတိ ပဌမံ ဈာနံ အာဒိကလျာဏဉ္စေဝ ဟောတိ လက္ခဏသမ္ပန္နဉ္စ။
‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာ မဇ္ဈေ၊ မဇ္ဈဿ ကတိ လက္ခဏာနိ? မဇ္ဈဿ တီဏိ လက္ခဏာနိ။ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ သမထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ ဧကတ္တုပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ ယဉ္စ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ ယဉ္စ သမထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ ယဉ္စ ဧကတ္တုပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတိ၊ ပဌမဿ ဈာနဿ ဥပေက္ခါနုဗြူဟနာ မဇ္ဈေ၊ မဇ္ဈဿ ဣမာနိ တီဏိ လက္ခဏာနိ။ တေန ဝုစ္စတိ ပဌမံ ဈာနံ မဇ္ဈေကလျာဏဉ္စေဝ ဟောတိ လက္ခဏသမ္ပန္နဉ္စ။
‘‘ပဌမဿ ဈာနဿ သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာနံ။ ပရိယောသာနဿ ကတိ လက္ခဏာနိ? ပရိယောသာနဿ စတ္တာရိ လက္ခဏာနိ။ တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ၊ ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ၊ တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ၊ အာသေဝနဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ၊ ပဌမဿ ဈာနဿ သမ္ပဟံသနာ ပရိယောသာနံ၊ ပရိယောသာနဿ ဣမာနိ စတ္တာရိ လက္ခဏာနိ။ တေန ဝုစ္စတိ ပဌမံ ဈာနံ ပရိယောသာနကလျာဏဉ္စေဝ ဟောတိ လက္ခဏသမ္ပန္နဉ္စာ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၅၈)။
ဧတ္ထ စ ဂေါတြဘုစိတ္တဿ နာနာဝဇ္ဇနဝီထိယံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟပရိပန္ထတော ဝိသုဇ္ဈနတော တဒာဂမနဝသေန ဈာနစိတ္တဿ ဝိသုဇ္ဈနာကာရံ သန္ဓာယ ‘‘ယော တဿ ပရိပန္ထော၊ တတော စိတ္တံ ဝိသုဇ္ဈတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဂေါတြဘုစိတ္တဿေဝ တထာ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ အာဝရဏဝိရဟိတံ ဟုတွာ ဧကတ္တနယေန မဇ္ဈိမသမထနိမိတ္တသင်္ခါတံ သမပ္ပဝတ္တံ အပ္ပနာသမာဓိပဋိပဇ္ဇနံ သန္ဓာယ ‘‘ဝိသုဒ္ဓတ္တာ စိတ္တံ မဇ္ဈိမသမထနိမိတ္တံ ပဋိပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ တထာ ဟိ ခီရဿေဝ ဒဓိဘာဝါဘာဝေပိ တဒေဝ ခီရံ ဒဓိသမ္ပန္နန္တိအာဒီသု ဝိယ ဂေါတြဘုစိတ္တဿ အပ္ပနာဘာဝါဘာဝေပိ ဧကသန္တတိပရိဏာမူပဂမနဝသေန တံ မဇ္ဈိမံ သမထနိမိတ္တံ လီနုဒ္ဓစ္စသင်္ခါတအန္တဒွယာနုပဂမနေန မဇ္ဈိမံ ပစ္စနီကဝူပသမနတော ယထာ သမထသင်္ခါတံ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ ကာရဏဘာဝတော နိမိတ္တဘူတံ အပ္ပနာသမာဓိံ ပဋိပဇ္ဇတိ နာမ၊ တထာ ပဋိပန္နတ္တာ ပန သမာဟိတဘာဝူပဂမနေန ဧကတ္တနယဝသေနေဝ တတ္ထ ပက္ခန္ဒနံ သန္ဓာယ ‘‘ပဋိပန္နတ္တာ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧကတ္တနယဉှိ ဝိနာ ဂေါတြဘုဿ အပ္ပနာပက္ခန္ဒနံ နတ္ထိ။ ဧဝံ တာဝ ပုရိမစိတ္တေ ဝိဇ္ဇမာနာကာရဿ ဣဓ နိဗ္ဗတ္တိယာ ဈာနံ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ တိဝိဓလက္ခဏသမ္ပန္နံ နာမ။ ယထာ ဟိ လောကိယဝိပဿနာယ ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ‘‘ဝိပဿနာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝံ ဝိသုဒ္ဓဿ ပန တဿ ပုန ဝိသောဓနေ ဗျာပါရာကရဏတော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါကိစ္စဝသေန ပုဂ္ဂလဿ အဇ္ဈုပေက္ခနတော ဝုတ္တံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတီ’’တိ။ အပ္ပနာသမာဓိဘာဝူပဂမနေန သမထဝိပ္ပဋိပန္နဿ ပုန သမာဓာနေ ဗျာပါရာကရဏတော ဝုတ္တံ ‘‘သမထပဋိပန္နံ စိတ္တံ အဇ္ဈုပေက္ခတီ’’တိ။
ဧဝံ သမထပဋိပန္နဘာဝတောယေဝ ပုဗ္ဗေ ‘‘ကထံ နု ခေါ ကိလေသသံသဂ္ဂံ ပဇဟေယျ’’န္တိ ပဋိပန္နဿ ဣဒာနိ သမထပဋိပတ္တိယာ တဿ ပဟီနတ္တာ ပါပမိတ္တသံသဂ္ဂံ ပဟာယ ဧကဿ ဝိဟရတော သပ္ပုရိသဿ ဝိယ ဧကတ္တေန ဥပဋ္ဌိတဿ ဈာနစိတ္တဿ ပုန ဧကတ္တုပဋ္ဌာနေ ဗျာပါရာကရဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဧကတ္တုပဋ္ဌာနံ အဇ္ဈုပေက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါယ ကိစ္စဝသေန ဈာနံ မဇ္ဈေ တိဝိဓလက္ခဏသမ္ပန္နံ နာမ ဟောတိ။ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဝတ္တပါရိဟာရိယဉာဏေန စိတ္တဿ သံကိလေသဝေါဒာနကရဓမ္မေသု အာဒီနဝါနိသံသံ ဒိသွာ ယထာ တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အညမညာနတိဝတ္တနံ ဟောတိ၊ တထာ ဘာဝနာယ သမ္ပဟံသိတတ္တာ ဝိသောဓိတတ္တာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါယ ဝသေန အနုဗြူဟိတေ စိတ္တေ သမာဓိပညာသင်္ခါတယုဂနဒ္ဓဓမ္မာနံ အညမညာနတိဝတ္တိယာ ပဝတ္တနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ ဇာတာနံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ’’တိ။ သဒ္ဓါပဉ္စမကာနံ ဣန္ဒြိယာနံ နာနာကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုတ္တိဝသေန ဧကရသတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ’’တိ။ တေသံ အနတိဝတ္တနသမ္ပဟံသနာနံ အနုရူပဝသေန အလီနံ အနုဒ္ဓတံ ဟုတွာ ဝီရိယဿ ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ယာ ပနဿ တသ္မိံ ခဏေ ပဝတ္တာ အာသေဝနာ၊ ဥပ္ပါဒတော ပဋ္ဌာယ ဌိတိပရိယောသာနာနံ အာသေဝနပစ္စယဘာဝဝသေန ပဝတ္တာကာရော၊ တံ သန္ဓာယ ‘‘အာသေဝနဋ္ဌေန သမ္ပဟံသနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ဧဝံ ဓမ္မာနံ အနတိဝတ္တနာဒိဘာဝသာဓနေန ပရိယောဒာပကဿ ဉာဏဿ ကိစ္စဝသေန ဈာနပရိယောသာနေ စတူဟိ လက္ခဏေဟိ သမ္ပန္နံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
၉၁၉-၂၀. ဝိသောဓေတွာန ပါပကေတိ ပါရိပန္ထိကေ ဓမ္မေ ဝိသေသေန သောဓေတွာ သယံ ပဟာနမတ္တေ အဋ္ဌတွာ အတိသယပ္ပဟာနဝသေန ပုန သောဓေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ စိတ္တဘာဝနဝေပုလ္လန္တိ သမာဓိဘာဝနာယ ဝိပုလဘာဝံ။ ယထာ ဟိ ဘာဝနာဝသေန နိမိတ္တဿ ဥပ္ပတ္တိ၊ ဧဝမဿ ဘာဝနာဝသေန ဝဍ္ဎနမ္ပိ၊ တသ္မာ ဧကင်္ဂုလာဒိဝသေန နိမိတ္တံ ဝဍ္ဎယန္တဿ ပုနပ္ပုနံ ဗဟုလီကာရေန ဈာနဘာဝနာပိ ဝုဍ္ဎိံ ဝိရုဠှိံ၊ အဘိညာဝသေန စ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဘာဝနဝေပုလ္လံ။ပေ.။ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗ’’န္တိ။
၉၂၁-၃. ဝဍ္ဎနာဘူမိယော ဒွေဝါတိ ဝဍ္ဎနဋ္ဌာနာနိ ဒွေယေဝ။ ဒွီသု ဌာနေသု အဝဿံ ဧကတ္တံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗန္တိ အာစရိယာ။ တတြာတိ သာမိအတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ၊ တဿာတိ အတ္ထော။ တတြာတိ ဝါ ဒွီသု ဘူမီသု။ ကသိတဗ္ဗံ။ပေ.။ ယထိစ္ဆကန္တိ ယထာ နာမ ကဿကော ကသိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ နင်္ဂလေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရံ ကသိတုံ တံ ဌာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ ဧဝမေဝံ ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလတိဝင်္ဂုလစတုရင်္ဂုလမတ္တံ မနသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ယထာပရိစ္ဆေဒံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ။ တတော ဝိဒတ္ထိရတနပ္ပမုခပရိဝေဏဝိဟာရသီမာနံ၊ ဂါမနိဂမဇနပဒရဇ္ဇသမုဒ္ဒသီမာနဉ္စ ပရိစ္ဆေဒဝသေန ဝဍ္ဎယန္တေန စက္ကဝါဠပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဝါ တတော ဝါပိ ဥတ္တရိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထိစ္ဆကံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗ’’န္တိ။ အပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပန န ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ။ န ဟိ အပရိစ္ဆေဒေ ဘာဝနာ ပဝတ္တတိ။ တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘သန္တကေ နော အနန္တကေ’’တိ။ ဧဝံ ဝဍ္ဎိတဉ္စ တံ နိမိတ္တံ ဝဍ္ဎိတဝဍ္ဎိတဋ္ဌာနေ ပထဝိယာ ဥက္ကူလဝိကူလနဒီဝိဒုဂ္ဂပဗ္ဗတဝိသမေသု သင်္ကုသတသမဗ္ဘာဟတံ ဥသဘစမ္မံ ဝိယ ဟောတိ။
၉၂၄-၆. တသ္မိံ ပန နိမိတ္တေ ပတ္တပဌမဇ္ဈာနေန အာဒိကမ္မိကေန ဣဒာနေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမာယ ဥဿာဟံ အကတွာ တသ္မိံယေဝ ပဌမဇ္ဈာနေ ပဉ္စဟာကာရေဟိ သုစိဏ္ဏဝသိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ပတ္တေပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ သုစိဏ္ဏော ဝသော ဝသိဘာဝေါ ဧတေနာတိ သုစိဏ္ဏဝသိနာ၊ သုဋ္ဌု အာသေဝိတဝသိနာတိ အတ္ထော။ ကတမာ တာ ဝသိယော၊ ယာသံ ဝသေနာယံ ပဉ္စဟာကာရေဟိ သုစိဏ္ဏဝသီတိ အာဟ ‘‘အာဝဇ္ဇန’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ အာဝဇ္ဇနန္တိ န အာဝဇ္ဇနမတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ အာဝဇ္ဇနဝသိတာယ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ အာဝဇ္ဇနာယ ပန ဥပ္ပန္နာယ ဇဝနေဟိပိ ဘဝိတဗ္ဗံ။ တာနိ စ ခေါ အာဝဇ္ဇနကပ္ပရတာယ စိတ္တာဘိနီဟာရဿ ယထာဝဇ္ဇိတဝသေန ဟောန္တိ။ အဓိဂမေန သမံ၊ သသမ္ပယုတ္တဿ ဈာနဿ သမ္မာ အာပဇ္ဇနံ ပဋိပဇ္ဇနံ သမာပတ္တိ။ အဘိဘုယျ ဌပနံ၊ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိယာတိ ဝါ အဓိဋ္ဌာနံ။ ဝသိတာတိ ဧတေသု အာဝဇ္ဇနာဒီသု ယထာရုစိ ပဝတ္တိယော၊ ယတ္ထိစ္ဆကံ၊ ယဒိစ္ဆကံ၊ ယာဝတိစ္ဆကံ ပဝတ္တိတုံ သမတ္ထဘာဝေါ။
တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ပဌမံ ဝိတက္ကံ အာဝဇ္ဇယတော ဘဝင်္ဂံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥပ္ပန္နာဝဇ္ဇနာနန္တရံ ဝိတက္ကာရမ္မဏာနေဝ စတ္တာရိ၊ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ ဇဝန္တိ၊ တတော ဒွေ ဘဝင်္ဂါနိ၊ တတော ပုန ဝိစာရာရမ္မဏံ အာဝဇ္ဇနံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဇဝနာနီတိ ဧဝံ ပဉ္စသု ဈာနင်္ဂေသု ပဋိပါဋိယာ နိရန္တရံ စိတ္တံ ပေသေတုံ သမတ္ထဘာဝေါ၊ တတ္ထ အဒန္ဓာယိတတ္တံ အာဝဇ္ဇနဝသိတာ နာမ။ သမာပဇ္ဇိတုကာမတာနန္တရံ ဒွီသု ဘဝင်္ဂေသု ဥပ္ပန္နေသု ဘဝင်္ဂံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥပ္ပန္နာဝဇ္ဇနာနန္တရံ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထတာ သမာပဇ္ဇနဝသိတာ နာမ။ အယဉ္စ မတ္ထကပ္ပတ္တာ အာဝဇ္ဇနသမာပဇ္ဇနာ သတ္ထု ယမကပါဋိဟာရိယကာလဓမ္မဒေသနာဒီသု လဗ္ဘတိ။ ဓမ္မသေနာပတိဿ ယက္ခေန သီသေ ပဟာရဒာနသမယေ၊ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ နန္ဒောပနန္ဒဒမနသမယေ ဝါ လဗ္ဘတိ၊ အညတ္ထ ပန တတော ဒန္ဓာယေဝ၊ သေတု ဝိယ သီဃသောတာယ နဒိယာ ဩဃံ ဘဝင်္ဂဝေဂံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလံ ဈာနံ ဌပေတုံ သမတ္ထတာ၊ ဘဝင်္ဂပါတတော ရက္ခဏယောဂျတာ အဓိဋ္ဌာနဝသိတာ နာမ။ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလံ အတိက္ကမိတုံ အဒတွာ ဈာနတော ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထတာ ဝုဋ္ဌာနဝသိတာ နာမ။
အထ ဝါ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလတော ဥပရိ ဂန္တုံ အဒတွာ ဌပနသမတ္ထတာ အဓိဋ္ဌာနဝသိတာ နာမ။ ပရိစ္ဆိန္နကာလတော အန္တော အဝုဋ္ဌဟိတွာ ယထာကာလဝသေနေဝ ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထတာ ဝုဋ္ဌာနဝသိတာ နာမ။ အထ ဝါ ဝုတ္တနယေနေဝ ပရိစ္ဆိန္နကာလတော အနူနံ ကတွာ သမာပတ္တိံ ဌပေတုံ သမတ္ထတာဝ အဓိဋ္ဌာနဝသိတာ နာမ။ ကာလပရိစ္ဆေဒံ အတိက္ကမိတွာ ဝုဋ္ဌိတဿပိ နိဒ္ဒာလုကဿ ပဋိဗုဇ္ဈိတွာ ပုနပ္ပုနံ နိဒ္ဒောက္ကမနံ ဝိယ ဝုဋ္ဌိတသမာပတ္တိမေဝ ပုနပ္ပုနံ အသမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထတာ၊ တတ္ထ အာလယာကရဏယောဂျတာ စ ဝုဋ္ဌာနဝသိတာ နာမ။
ပစ္စဝေက္ခဏဝသိတာ ပန အာဝဇ္ဇနဝသိတာယ ဧဝ သင်္ဂဟိတာ။ ပစ္စဝေက္ခဏဇဝနာနေဝ ဟိ တေသံ တေသံ ဈာနင်္ဂါနံ အာဝဇ္ဇနာနန္တရံ ပဝတ္တာနိ၊ တသ္မာ ယဒဂ္ဂေန အာဝဇ္ဇနဝသိယာ သိဒ္ဓိ၊ တဒဂ္ဂေန ပစ္စဝေက္ခဏဝသိတာ သိဒ္ဓါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ကေစိ ပန ဈာနင်္ဂါနံ အပါကဋဘာဝေပိ တေသု နိရန္တရံ အာဝဇ္ဇနာယ ပဝတ္တနသမတ္ထတာ အာဝဇ္ဇနဝသိတာ နာမ၊ တေသံ ယထာသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဇဝနပ္ပဝတ္တနသမတ္ထတာ ပစ္စဝေက္ခဏဝသိတာ နာမ။ အထ ဝါ သတိပိ သတ္တန္နံ ဇဝနာနံ ပဝတ္တိယံ နိရန္တရံ အာဝဇ္ဇနသမတ္ထတာ အာဝဇ္ဇနဝသိတာ နာမ၊ ဝသိတာဗလေန သတ္တမဇဝနံ အပ္ပတွာ စတုပဉ္စဇဝနေဟေဝ ပစ္စဝေက္ခဏသမတ္ထတာ ပစ္စဝေက္ခဏဝသိတာ နာမ။ အထ ဝါ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေဟိ ပစ္စဝေက္ခိတုံ အသမတ္ထဘာဝေပိ ‘‘ပစ္စဝေက္ခိဿာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နအာဝဇ္ဇနာနန္တရမေဝ ဘဝင်္ဂေသု ကာလံ အဝီတိနာမေတွာ သီဃမေဝ အာဝဇ္ဇိတုံ သမတ္ထတာ အာဝဇ္ဇနဝသိတာ နာမ၊ ဝသိတာဗလေန၊ ပစ္စဝေက္ခဏဗလေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေဟိပိ ပစ္စဝေက္ခိတုံ သမတ္ထတာ ပစ္စဝေက္ခဏဝသိတာ နာမာတိ ဝဒန္တိ။ ယသ္မာ ပနေတာ ယထာဝုတ္တနိယာမေန ပုနပ္ပုနံ အာဝဇ္ဇနာဒိနာ သာဓေတဗ္ဗာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အာဝဇ္ဇိတွာ’’တိအာဒိ။
၉၂၇. ဣမေသု ပန အာဒိကမ္မိကေန သမာပဇ္ဇနဗဟုလေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ န ပစ္စဝေက္ခဏဗဟုလေန။ ပစ္စဝေက္ခဏဗဟုလဿ ဟိ ဈာနင်္ဂါနိ ထူလာနိ ဒုဗ္ဗလာနိ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ အထဿ တာနိ ဧဝ ဥပဋ္ဌိတတ္တာ ဥပရိ ဥဿုက္ကနာယ ပစ္စယတံ နာပဇ္ဇန္တိ၊ သော အပ္ပဂုဏေ ဈာနေ ဥဿုက္ကမာနော ပဌမဇ္ဈာနာဝ ပရိဟာယတိ၊ န စ သက္ကောတိ ဒုတိယံ အဓိဂန္တုံ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမေ အဝသိပ္ပတ္တေ’’တိအာဒိ။ ဥဘတော ဘဋ္ဌောတိ ပုန ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတုံ န သက္ကောတီတိ အဓိပ္ပါယော။ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –
‘‘ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဗာလော အဗျတ္တော အခေတ္တညူ အကုသလော ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ၊ သော တံ နိမိတ္တံ နာသေဝတိ၊ န ဘာဝေတိ၊ န ဗဟုလိံ ကရောတိ၊ န သွာဓိဋ္ဌိတံ အဓိဋ္ဌာတိ။ တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘ယံနူနာဟံ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ။ပေ.။ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျ’န္တိ၊ သော န သက္ကောတိ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ။ပေ.။ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတုံ။ တဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘ယံနူနာဟံ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ.။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျ’န္တိ၊ သော န သက္ကောတိ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ.။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတုံ၊ အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဥဘတော ဘဋ္ဌော ဥဘတော ပရိဟီနော’’တိ (အ. နိ. ၉.၃၅)။
၉၂၈-၃၁. ကာမဿဟဂတာ။ပေ.။ စရန္တီတိ အာရမ္မဏဝသေန ကာမသဟဂတာ ဟုတွာ သညာ စေဝ မနသိကာရာ စ သမုဒာစရန္တိ။ သညာသီသေန စေတ္ထ တံသဟဂတော စိတ္တုပ္ပါဒော ဂဟိတော၊ မနက္ကာရ-ဂ္ဂဟဏေန အာဝဇ္ဇနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကာမာနုပက္ခန္ဒာနံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန ဟာနံ ပရိဟာနိံ ဘဇတီတိ ဟာနဘာဂိယံ။ ကေစိ ပန ‘‘သံကိလေသန္တိ ဟာနဘာဂိယော ဓမ္မော’တိ (ဝိဘ. ၈၂၈) ဝစနတော ဟာနဘာဂိယာ ကာမသညာဒိကာတိ တေဟိ ပရိဟာပိယမာနံ ဈာနမ္ပိ ကာရဏူပစာရေန ဟာနဘာဂိယံ နာမာ’’တိ ဝဒန္တိ။ တဒနုဓမ္မတာ သတီတိ တဿေဝ ဈာနဿ အနုဓမ္မတာ အာရမ္မဏဝသေန တဒနုဂတာ သတိပတိရူပကာ နိကန္တိ။ အတက္ကသဟိတာတိ အဝိတက္ကံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ပတ္တုကာမဿ တံ သန္တတော၊ မနသိ ကရောတော အာရမ္မဏဝသေန တံသဟဂတာ။ ဝိသေသဘာဂိယန္တိ ဝိသေသဘူတဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ပဒဋ္ဌာနတာယ တံ ဘဇတီတိ ဝိသေသဘာဂိယံ။ နိဗ္ဗိဒာသံယုတာတိ ဝိပဿနာရမ္မဏာ။
၉၃၂-၅. ပဂုဏတောတိ ဝသိတပ္ပတ္တတော။ အာသန္နာကုသလာရိကာတိ နီဝရဏပ္ပဟာနဿ တံပဌမတာယ အာသန္နနီဝရဏပစ္စတ္ထိကာ။ ထူလံ နာမ ဝိပုလမ္ပိ ဖေဂ္ဂု ဝိယ သုခဘဉ္ဇနီယန္တိ အာဟ ‘‘ထူလတ္တာ။ပေ.။ ဒုဗ္ဗလာ’’တိ။ တတောတိ ဒုတိယဇ္ဈာနတော။ ဒုဗ္ဗလာနိ အင်္ဂါနိ ဣမိဿာတိ အင်္ဂဒုဗ္ဗလာ။ သန္တတော စိန္တယိတွာတိ ပဌမဇ္ဈာနေ ဝိယ ဩဠာရိကင်္ဂါနံ အဘာဝတော၊ သန္တဓမ္မသမင်္ဂိတာယ စ သန္တန္တိ ဧဝံ သန္တဝသေန မနသိ ကတွာ။ ကိဉ္စာပိ ဟိ ယေ ဓမ္မာ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ပီတိသုခါဒယော၊ တေ ပဌမဇ္ဈာနေပိ သန္တိ၊ တေဟိ ပန တေ သန္တတရာ၊ ပဏီတတရာ စ ဟောန္တိ။ နိကန္တိန္တိ နိကာမနံ အပေက္ခန္တိ အတ္ထော။ ပရိယာဒာယာတိ ခေပေတွာ၊ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ အတ္ထော။
၉၄၃-၄. သမ္ပသာဒနန္တိ သမ္ပသာဒနသင်္ခါတာယ သဒ္ဓါယ ယောဂတော ဈာနမ္ပိ သမ္ပသာဒနံ နီလဝဏ္ဏယောဂတော နီလဝတ္ထံ ဝိယ။ နနု စာယံ သဒ္ဓါ ပဌမဇ္ဈာနေပိ အတ္ထိ၊ ကသ္မာ ဣဒမေဝ ‘‘သမ္ပသာဒန’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ? ဝုစ္စတေ – ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခေါဘေန ဝီစိတရင်္ဂသမာကုလမိဝ ဇလံ န သုပ္ပသန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မာ သတိပိ သဒ္ဓါယ တံ သမ္ပသာဒနန္တိ န ဝုတ္တံ။ ဣမသ္မိံ ပန ဝိတက္ကဝိစာရက္ခေါဘာဘာဝေန လဒ္ဓေါကာသာ ဗလဝတီ သဒ္ဓါ၊ တသ္မာ ဗလဝသဒ္ဓါယ သမန္နာဂတတ္တာ ဣဒမေဝ ‘‘သမ္ပသာဒန’’န္တိ ဝုတ္တံ။ အဇ္ဈတ္တန္တိ နိယကဇ္ဈတ္တံ၊ အတ္တနိ ဇာတံ၊ အတ္တနော သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ အတ္ထော။ တီဏိ အင်္ဂါနိ ဣမဿာတိ တိဝင်္ဂိကံ။ သေသန္တိ ပီတိအာဒီနံ အညေဟိ ဗလဝဘာဝေါ၊ တိဏ္ဏံ စတုန္နံ ဝါ ဇဝနာနံ ပရိကမ္မောပစာရာနုလောမဂေါတြဘုဘာဝေါ၊ ဆဋ္ဌေ သတ္တမေ ဝါ အပ္ပနာယာနုပ္ပတ္တိ ဧကစိတ္တက္ခဏတာ၊ တတော ဘဝင်္ဂပါတော၊ ပုန ဘဝင်္ဂံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပစ္စဝေက္ခဏတ္ထာယ အာဝဇ္ဇနံ၊ တတော ဈာနပစ္စဝေက္ခဏန္တိ ဣဒံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တာဝသေသံ ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ သမုပလက္ခိတဗ္ဗံ။
၉၄၈-၉. ပိယတောတိ ကာမယတော။ ဥပ္ပိလာပနန္တိ ကာမဉ္စာယံ ပရိဂ္ဂဟေသု အပရိစ္စတ္တပေမဿ အနာဒီနဝဒဿိနော တဏှာသဟဂတာယ ပီတိယာ ပဝတ္တိအာကာရော၊ ဣဓ စ ဒုတိယဇ္ဈာနပီတိ အဓိပ္ပေတာ၊ တထာပိ သဗ္ဗသော ပီတိယံ အဝိရတ္တဿာပိ အနုဗန္ဓေယျာတိ ဥပ္ပိလာပနံ ဣဓ အာဒီနဝဝသေန ဝုတ္တံ။ အထ ဝါ ဒုတိယဇ္ဈာနဿေဝ တတိယဇ္ဈာနံ ဝိယ အဟုတွာ ဥပ္ပိလာပနာကာရေန ပဝတ္တိ ဥပ္ပိလာပနံ ဝိယာတိ ဥပ္ပိလာပနန္တိ ဝုတ္တံ။ တတိယံ သန္တတော ဒိသွာတိ သမ္ဗန္ဓော။
၉၅၇-၈. သတိယာ သမ္ပဇညေန သမ္ပန္နန္တိ သရဏလက္ခဏာယ သတိယာ၊ အသမ္မောဟလက္ခဏေန သမ္ပဇညေန စ သမ္ပန္နံ။ ကာမံ ပုရိမဇ္ဈာနေသုပိ သတိသမ္ပဇညံ အတ္ထိ၊ န ဟိ မုဋ္ဌဿတိဿ၊ အသမ္ပဇာနတော စ ဥပစာရမတ္တမ္ပိ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဂေဝ အပ္ပနာ၊ ယေဘုယျေန ပန အဝိပ္ပယောဂီဘာဝေန ပဝတ္တမာနေသု ပီတိသုခေသု ပီတိသင်္ခါတဿ ဩဠာရိကင်္ဂဿ ပဟာနေ သုခုမတာယ ဣဓ သာတိသယော သတိသမ္ပဇညဗျာပါရောတိ ဣဓေဝ သတိသမ္ပဇညသမ္ပန္နတာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဧကင်္ဂဟီနန္တိ ပီတိယာ ပဟီနဘာဝေန ဧကင်္ဂဝိပ္ပဟီနံ။ သာ ပနေသာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဝိယ အပ္ပနာက္ခဏေယေဝ ပဟီယတိ။ တေနဿ သာ ‘‘ပဟာနင်္ဂ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။
၉၇၂. သောမနဿဿ ပဟီနတ္တာ အာဟ ‘‘ဧကင်္ဂဝိပ္ပဟီန’’န္တိ။ တဉ္စ ပန သောမနဿံ ဧကဝီထိယံ ပုရိမဇဝနေသုယေဝ ပဟီယတိ။
၉၇၄. ပုရိမဇ္ဈာနေသု ပရိကမ္မာဒိဝသေန ပဝတ္တာနံ ကာမာဝစရဇဝနာနံ ဧကသဒိသတ္တာ ဣဓ လဗ္ဘမာနံ ကဉ္စိ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာသေဝနံ န ဟောတီတိ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော န ဟောတိ။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယသ္မာ ပဒန္တရသင်္ဂဟိတဿ အတ္တနော သဘာဝဂ္ဂါဟာပနသင်္ခါတအာသေဝနပစ္စယတ္တာဘာဝတော သုခဝေဒနာ ဥပေက္ခါဝေဒနာယ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော န ဟောတိ၊ စတုတ္ထဇ္ဈာနေဝ ဥပေက္ခါဝေဒနာယ ဘဝိတဗ္ဗံ သာတိသယံ သုခဝိရာဂဘာဝနတ္တာ၊ တသ္မာ ဣဓ အပ္ပနာဝီထိယံ ဥပေက္ခါသမ္ပယုတ္တဇဝနေဟေဝ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ။
၉၇၆. ဧဝံ စတုက္ကနယဝသေန ဈာနပ္ပဘေဒံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ပဉ္စကနယမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ စတုက္ကနယေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဒွိဓာ ပန ကတွာနာတိ ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဟာနင်္ဂဝသေန ဂဏနတော ဒွိဓာ ကတွာ။ ဒုတိယံ တတိယံ ကတန္တိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ အဝိတက္ကအဝိစာရန္တိ ဧဝံ ဒုတိယဇ္ဈာနဉ္စေဝ တတိယဇ္ဈာနဉ္စ ကတံ အဘိဓမ္မေတိ အဓိပ္ပါယော။ သုတ္တန္တေသု ဟိ ပဉ္စကနယော သရူပတော န ဂဟိတော၊ ကသ္မာ ပန အဘိဓမ္မေ ဂဟိတောတိ? ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယတော၊ သန္နိသိန္နဒေဝပရိသာယ ဟိ ယေသံ ပဌမဇ္ဈာနေ ဝိတက္ကော ဧဝ ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌာတိ၊ ဣတရေ သန္တတော၊ တေသံ စတုရင်္ဂိကံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ကတွာ ပဉ္စကနယေန ဒေသေသိ။ ယေသံ ဝိတက္ကဝိစာရာ ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌိတာ၊ တတော တေသံ အဝိတက္ကအဝိစာရံ တိဝင်္ဂိကံ ကတွာ စတုက္ကနယေန ဒေသေသိ။ ယေသံ ဝိတက္ကောဝ ဩဠာရိကတော ဥပဋ္ဌာတိ၊ တေဟိ တံ အတိက္ကမိတွာ စတုရင်္ဂိကံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတုံ သက္ကာ။ ယေသံ ဝိတက္ကဝိစာရာ၊ တေဟိ ဒွေပိ ဧကတော အတိက္ကမိတွာ တိဝင်္ဂိကံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတုံ သက္ကာ။
၉၇၉. အတ္ထဗျဉ္ဇနဝသေန သုဋ္ဌု မဓုရံ၊ တတောယေဝ ဝရတရံ ဝစနံ ယဿ သောယံ သုမဓုရဝရတရဝစနော။ ကံ နု ဇနံ နေဝ ရဉ္ဇယတိ၊ န ဟိ ဧကမ္ပိ န ရဉ္ဇယတိ။ အတိနိသိတ ။ပေ.။ နီယောယန္တိ အတိတိခိဏဗုဒ္ဓိပ္ပသာဒေဟိ ဇနေဟိ ဝေဒနီယော အယံ ဂန္ထော၊ ပရိစ္ဆေဒောတိ ဝါ အဓိပ္ပါယော။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ရူပါဝစရသမာဓိဘာဝနာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၅. ပန္နရသမော ပရိစ္ဆေဒော
အရူပါဝစရသမာဓိဘာဝနာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၉၈၀. ဧဝံ ပထဝီကသိဏဝသေန စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနာနိ ဒဿေတွာ ယသ္မာ သေသကသိဏဝသေန နိဒ္ဒိသိယမာနေ ဂန္ထဂါရဝေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ သဗ္ဗံ ဌပေတွာ အရူပါဝစရံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ရူပါရူပ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ရူပါရူပမတီတေနာတိ ရူပါရူပဘဝံ အတိက္ကန္တေန၊ ပုနာနူပပတ္တိဝသေန ရူပါရူပဘဝံ အတိက္ကန္တေန၊ ပဂေဝ ကာမာဝစရဘဝံ။ ရူပါရူပါဒိဝေဒိနာတိ ရူပါရူပါဒိဘူမန္တရဝေဒိနာ။
၉၈၂-၄. ယသ္မာ အယံ အရူပါဝစရသမာဓိ နာမ ရူပဝိရာဂဘာဝနာ ရူပဝိရာဂဝသေနေဝ အဘိနိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာဝ၊ တသ္မာ တံ ဥပ္ပါဒေတုကာမဿ ရူပေ ဝိရဇ္ဇနာကာရံ၊ ဝိရတ္တမာနသေန စ တဒတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပေ ခေါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ဒဏ္ဍနဋ္ဌေန ဒဏ္ဍော၊ မုဂ္ဂရာဒိ၊ ပရပီဠနာဓိပ္ပါယေန တဿ အာဒာနံ ဒဏ္ဍာဒာနံ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန သတ္ထာဒာနကလဟဝိဂ္ဂဟဝိဝါဒတုဝံတုဝံပေသုညာဒီနံ၊ အဒိန္နာဒာနာဒီနဉ္စ ဂဟဏံ။ စက္ခုရောဂါဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သောတရောဂါဒီနံ။ ရူပေ အာဒီနဝံ ဒိသွာတိ ကရဇရူပါဒိဩဠာရိကရူပေ တန္နိဒာနံ ဒောသံ ဒိသွာ။ နိဗ္ဗိန္ဒမာနသောတိ ဝိရတ္တမာနသော။ အရူပန္တိ အရူပါဝစရဘာဝနံ။ တမှာ ကသိဏရူပါတိ တမှာ ပဋိဘာဂနိမိတ္တသင်္ခါတာ ကသိဏရူပါ။ နနု စာယံ ရူပေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တံ သမတိက္ကမတ္ထာယ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဉ္စ အရူပံ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တတ္တာတိ ကထံ တသ္မာ နိဗ္ဗိဇ္ဇတီတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယ ဩပမ္မဝသေန တမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သူကရာဘိဟတောဝ သာ’’တိ။ ယထာ ဟိ ဝနေ သူကရေန ပဟတမတ္တော သုနခေါ တတော ဘီတော ရူပဒဿနဝေလာယံ ဘတ္တပစနဥက္ခလိံ ဒူရတော ဒိသွာ သူကရပဋိဘာဂတာယ တဿံ သူကရာသင်္ကံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဥတြသ္တော ပလာယတေဝ၊ ဧဝမေဝ ရူပေ နိဗ္ဗိန္ဒမာနသော တံ အတိက္ကမိတုကာမော တပ္ပဋိဘာဂေ ကသိဏရူပေပိ နိဗ္ဗိဇ္ဇတိ၊ သမတိက္ကမိတုကာမောတိ အဓိပ္ပါယော။
၉၈၅-၆. စတုတ္ထေ ပန ဈာနသ္မိန္တိ ဌပေတွာ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏံ နဝသု ပထဝီကသိဏာဒီသု အညတရသ္မိံ ပဋိလဒ္ဓစတုတ္ထဇ္ဈာနေ။ ကေစိ ပန အာလောကကသိဏမ္ပိ ဌပေတွာ အဋ္ဌသူတိ ဝဒန္တိ။ တဿ ပန ဌပနေ ကာရဏံ န ဒိဿတိ။ သုဋ္ဌု စိဏ္ဏော စရိတော အတိပ္ပဂုဏိကတော အာဝဇ္ဇနာဒိလက္ခဏော ဝသီဘာဝေါ ဧတေနာတိ သုစိဏ္ဏဝသီ။ ကရောတိ။ပေ.။ ယတောတိ ယသ္မာ ဣဒံ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တံ မယာ နိဗ္ဗိန္ဒကသိဏရူပံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ။ အာသန္နသောမနဿဉ္စာတိ ယတော တတိယဇ္ဈာနဿ အာသန္နတာယ အာသန္နသောမနဿပစ္စတ္ထိကဉ္စ။ ထူလသန္တဝိမောက္ခတောတိ သန္တဝိမောက္ခသင်္ခါတအရူပဇ္ဈာနတော ဧတံ ယတော ထူလံ ဩဠာရိကံ။ အရူပဇ္ဈာနဉှိ ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခါ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပန္တိအာဒီသု ‘‘သန္တဝိမောက္ခ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ သန္တတာသိဒ္ဓိ စဿ အနုဿတိတော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။
၉၈၇-၉၁. စတုတ္ထေတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ။ ပဌမာရုပ္ပဉ္စ သန္တတော ဒိသွာတိ သမ္ဗန္ဓော၊ သန္တဝသေန မနသိ ကရိတွာတိ အတ္ထော။ သန္တတော မနသိကရဏေနေဝ စေတ္ထ ပဏီတတော၊ သုခုမတော စ မနသိကာရော သိဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ န တေ ဝိသုံ ဂဟိတာ။ ပတ္ထရိတွာနာတိ ပဂေဝ ဝဍ္ဎိတံ၊ တဒာ ဝဍ္ဎနဝသေန ဝါ ပတ္ထရိတွာ။ ပုဗ္ဗကာလဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ။ တေန နံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ပစ္ဆာ န ဝဍ္ဎိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ။ န ဟိ တံ ပစ္ဆာ ဝဍ္ဎနတ္ထာယ ဝါယမိယမာနမ္ပိ ဝဍ္ဎတီတိ။ တေနာတိ ကသိဏရူပေန။
ဣဒာနိဿ ဥဂ္ဃာဋနာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘အာကာသော ဣတိ ဝါ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ပုန တံ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဥဂ္ဃာဋေန္တော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဥဒယဝသေန၊ ပရိစ္ဆေဒဖရဏဝသေန စ အန္တာဘာဝတော အနန္တော။ န သံဝေလ္လေတီတိ ကဋသာရကကိလဉ္ဇာဒယော ဝိယ န ပဋိသံဟရတိ။ နာဝဇ္ဇန္တော န ပေက္ခန္တောတိ အနာဝဇ္ဇန္တော အနပေက္ခန္တော။ အညဒတ္ထု တေန ဖုဋ္ဌောကာသံ ဝုတ္တနယေန မနသိကရောန္တောယေဝါတိ အဓိပ္ပါယော။ ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ အာရမ္မဏဘူတံ ကသိဏရူပံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အမနသိကရောတော၊ တေန စ ဖုဋ္ဌောကာသံ ‘‘အာကာသော အာကာသော’’တိ မနသိကရောတော ယဒာ တံ ဘာဝနာနုဘာဝေန အာကာသံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တဒာ သော ကသိဏံ ဥဂ္ဃာဋေတိ နာမာတိ။
၉၉၂-၅. ဧဝံ ကသိဏုဂ္ဃာဋနဝသေန ပဋိလဒ္ဓေ အာကာသနိမိတ္တေ ပုန ပဋိပဇ္ဇနဝိဓိံ၊ ယဿတ္ထာယ ယေသံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ တဒတ္ထသိဒ္ဓဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသံ နိမိတ္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အာကာသဿ အနိမိတ္တဘာဝေပိ နိမိတ္တေန ဖုဋ္ဌောကာသဘာဝတော ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ပဉ္စ။ပေ.။ ဝိက္ခမ္ဘန္တီတိ နနု ရူပါဝစရပဌမဇ္ဈာနဿ ဥပစာရက္ခဏေယေဝ နီဝရဏာနိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနိ၊ တတော ပဋ္ဌာယ စ န တေသံ ပရိယုဋ္ဌာနံ အတ္ထိ။ ယဒိ သိယာ၊ ဈာနတော ပရိဟာယေယျာတိ? သစ္စမေတံ၊ ဣမဿ ပန ဈာနဿ ဝဏ္ဏဘဏနဝသေနေတံ ဝုတ္တံ ယထာ အညတ္ထာပိ ဟေဋ္ဌာ ပဟီနာနံ ဥပရိ ပဟာနဝစနန္တိ။ ယေ ပန ‘‘သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေသံ အကုသလာနံ ပဋိပက္ခါတိ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တေဟိ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရာဒီသု နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနာဝစနဿ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ။ ယမ္ပိ စေကေ ဝဒန္တိ ‘‘သန္တေဝ သုခုမာနိ ရူပါဝစရအဝိက္ခမ္ဘနီယာနိ၊ တာနိ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ။ န ဟိ မဟဂ္ဂတကုသလေသု လောကုတ္တရကုသလံ ဝိယ ဩဓိသော ပဟာနံ နာမ အတ္ထိ။ ယော ပန ရူပါဝစရေဟိ အရူပါနံ ဥဠာရဖလတာဒိဝိသေသော၊ သော ဘာဝနာဝိသေသေန သန္တတရပ္ပဏီတတရဘာဝေန တေသုယေဝ ပုရိမပုရိမေဟိ ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာနံ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣဓာပီတိ န ကေဝလံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေ၊ ‘‘သေသာနိ ကာမာဝစရာနီ’’တိအာဒီသု ပန ဣဓ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ အဝုတ္တံ၊ တံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။
၉၉၇-၁၀၀၁. ‘‘ပုန ဘာဝေတုကာမေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ပဌမမေဝ ပဌမာရုပ္ပဿ ဘာဝိတတ္တာ ကိံ ဘာဝေတုကာမေနာတိ အနုယောဂေ ‘‘ဒုတိယာရုပ္ပမာနသ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ‘‘ဒုတိယာရုပ္ပမာနသံ ဘာဝေတုကာမေနာ’’တိ ဣမိနာ အဇ္ဈာသယေန။ န ဟိ ပဌမံ ဒုတိယာရုပ္ပံ ဘာဝိတန္တိ။ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ အနတိက္ကမိတွာ အနဓိဂန္တဗ္ဗတော တံ မနသိကာရသမုဒာစာရဿ ဟာနဘာဂိယဘာဝါဝဟနတော ရူပါဝစရဇ္ဈာနမေတဿ ပစ္စတ္ထိကန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အာသန္န။ပေ.။ ပစ္စတ္ထိကန္တိ စာ’’တိ။ ဝီထိပဋိပန္နာယ ဘာဝနာယ ဥပရူပရိဝိသေသာဝဟဘာဝတော၊ ပဏီတဘာဝသိဒ္ဓိတော စ ပဌမာရုပ္ပတော ဒုတိယာရုပ္ပံ သန္တတရသဘာဝန္တိ အာဟ ‘‘ဒုတိယာရုပ္ပ။ပေ.။ ပနာ’’တိ။ ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘သုပဏီတတရာ ဟောန္တိ၊ ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ ဣဓာ’’တိ (အဘိဓ. ၁၀၄၀)။ ဝိညာဏမိစ္စေဝံ မနသာ ကာတဗ္ဗန္တိ ဝိညာဏံ ဝိညာဏံ ဣစ္စေဝံ မနသာ ကာတဗ္ဗံ၊ ကေဝလံ အနန္တံ အနန္တန္တိ န မနသိ ကာတဗ္ဗံ။ တေနာဟ ‘‘အနန္တန္တိ။ပေ.။ မနသာ နိဓာ’’တိ။ အနန္တံ ဝိညာဏံ အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ပန မနသိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ။
၁၀၀၂-၆. တသ္မိံ ပန နိမိတ္တသ္မိန္တိ တသ္မိံ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏသင်္ခါတေ ဝိညာဏနိမိတ္တေ။ ဝိစာရေန္တဿ မာနသန္တိ ဘာဝနာစိတ္တံ ပဝတ္တေန္တဿ။ အာကာသဖုဋဝိညာဏေတိ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသံ ဖရိတွာ ပဝတ္တေ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏေ အာရမ္မဏဘူတေ။ အပ္ပေတီတိ အပ္ပနာဝသေန ပဝတ္တတိ။ သဘာဝဓမ္မေပိ အာရမ္မဏသမတိက္ကမဘာဝနာဝိသေသဘာဝတော ဣဒံ အပ္ပနာပတ္တံ ဟောတိ စတုတ္ထာရုပ္ပံ ဝိယ။ အပ္ပနာ။ပေ.။ နယောဝါတိ ဒုတိယာရုပ္ပဇ္ဈာနေ ပုရိမဘာဂေ တီဏိ၊ စတ္တာရိ ဝါ ဇဝနာနိ ကာမာဝစရာနိ ဥပေက္ခါဝေဒနာသမ္ပယုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ။ စတုတ္ထံ၊ ပဉ္စမံ ဝါ အာရုပ္ပမာနသန္တိအာဒိနာ အပ္ပနာနယော ပဌမာရုပ္ပဇ္ဈာနေ ဝုတ္တနယောဝ။ ဖရိတွာ ပဝတ္တဝိညာဏန္တိ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ ဝိညာဏဉ္စန္တိ ဝုစ္စတီတိ ရုဠှီသဒ္ဒဝသေန ဝုတ္တဘာဝမေဝ ပကာသေတုံ ‘‘ဝိညာဏာ။ပေ.။ သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပုဗ္ဗေ အနန္တဿ အာကာသဿ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အနန္တတာယ ‘‘ဝိညာဏဉ္စ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ။ ပုန မနသိကာရဝသေန ဝါ အနန္တတာယ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘မနက္ကာရဝသေနာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဒုတိယာရုပ္ပံ ဘာဝေန္တော ဟိ ပဌမာရုပ္ပံ အနန္တတော အနဝသေသတော မနသိ ကရောန္တော အနန္တန္တိ မနသိ ကရောတိ။
၁၀၁၀. ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏာဘာဝေါတိ ကသိဏံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ အာကာသော ဝိယ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ပဟာယ တဿ အဘာဝေါ မနသိ ကာတဗ္ဗော။ ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဒုတိယာရုပ္ပဝိညာဏာဘာဝံ အမနသိကတွာ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏာဘာဝေါ မနသိ ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – တယိဒံ အာရမ္မဏာတိက္ကမနဝသေန ပတ္တဗ္ဗံ၊ န ပန အင်္ဂါတိက္ကမနဝသေန။ တထာ စ သတိ အာရမ္မဏေယေဝ သာတိသယံ ဒောသဒဿနေန တံ သမတိက္ကမိတဗ္ဗံ၊ အာရမ္မဏဉ္စ ဒုတိယာရုပ္ပဿ ပဌမာရုပ္ပမေဝ၊ တသ္မာ ကသိဏေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ တဗ္ဗိဝိတ္တာကာသဿ ဝိယ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တံ ပဟာယ တဒဘာဝဿေဝ မနသိကရဏံ ယုတ္တန္တိ။ အဘယဂိရိဝါသိနော ပန ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနာဘာဝေါယေဝ မနသိ ကာတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တေ ပန ဣမေသံ အာရမ္မဏာတိက္ကမနဝသေန ပတ္တဗ္ဗဘာဝံ အသလ္လက္ခေတွာ ကထေန္တိ။ ယဒိ သလ္လက္ခေန္တိ၊ အညတ္ထ ဒောသံ ဒိသွာ အညဿ သမတိက္ကမေ အတိပ္ပသင်္ဂဒောသတော န မုစ္စန္တိ။
အထာပိ ဝဒေယျုံ – ‘‘ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သတော သမာပဇ္ဇတိ၊ သတော သမာပဇ္ဇိတွာ သတော ဝုဋ္ဌာတိ၊ သတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ တညေဝ ဝိညာဏံ ဘာဝေတီ’တိ ဝစနတော ဝိညာဏဉ္စာယတနာဘာဝေါယေဝ မနသိ ကာတဗ္ဗော’’တိ၊ တယိဒံ ပါဠိအတ္ထံ ဝိရုဇ္ဈိတွာ ဂဟဏဝသေန စိန္တိတံ။ န ဟေတ္ထ တညေဝ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ အဓိပ္ပေတံ။ ယဒိ ဟိ တံ အဓိပ္ပေတံ သိယာ၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနန္တိ တဿ ပဓာနဘာဝေန နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ တညေဝါတိ ဝစနေနေဝ ပရိယတ္တံ၊ ကိံ ဝိညာဏန္တိ ဝစနေန။ အထ သရူပနိဒ္ဒေသတ္ထံ ဝိညာဏဝစနံ၊ ဧဝံ သတိ တညေဝ ဝိညာဏဉ္စာယတနန္တိ ဝုတ္တံ သိယာ၊ တသ္မာ ဝိညာဏန္တိ ဝစနေန ယံ အာရဗ္ဘ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ပဝတ္တံ၊ တဿေဝ အာကာသာနဉ္စာယတနဿ ဂဟဏံ၊ န ဣတရဿာတိ သုဋ္ဌု ဝုတ္တံ။
၁၀၁၁-၂. ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏာဘာဝေါမနသိကာတဗ္ဗောတိ ဝတွာ မနသိကာရဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အကတွာ မနသာတိ မနသာ အာရမ္မဏံ အကတွာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ တံ အစိန္တေတွာ။ ‘‘အာကာသံ အာကာသ’’န္တိ မနသိ ကရောန္တဿ ကသိဏဝိဝိတ္တာကာသံ ဝိယ ‘‘နတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ၊ ‘‘သုညံ သုည’’န္တိ ဝါ မနသိ ကရောန္တဿ ဝိညာဏဝိဝိတ္တံ အဘာဝမတ္တမေဝ ဥပဋ္ဌာတီတိ အာဟ ‘‘နတ္ထီ’’တိအာဒိ။ ဝါ-သဒ္ဒော အနိယမတ္ထော၊ တေန ဒွီသု ပကာရေသု ဧကေနပိ အတ္ထသိဒ္ဓိ ဟောတီတိ ဒဿေတိ။ အဝုတ္တဝိကပ္ပနတ္ထော ဝါ ဝါ-သဒ္ဒော၊ တေန ‘‘ဝိဝိတ္တံ ဝိဝိတ္တ’’န္တိ ဣမဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အနိယမော ပနေတ္ထ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝိသုံ ဝိသုံ ပရိယာယဘာဝတောဝ သိဒ္ဓေါ။ ပရိယာယသဒ္ဒာ ဟိ ဝိသုံ ဝိသုံယေဝ အတ္ထံ သာဓေန္တာ ပရိယာယာတိ လောကေ နိရုဠှာ။ ယထာဟု –
‘‘ပရိယာယေနေဝ တေ ယသ္မာ၊ ဝဒန္တတ္ထံ န သံဟတာ;
ပရိယာယတ္ထံ တတော သဗ္ဗံ၊ ပရိယာယေသု ဝဝတ္ထိတ’’န္တိ။
၁၀၁၃-၆. တသ္မိံ နိမိတ္တေတိ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏဿ အဘာဝသင်္ခါတေ ဈာနုပ္ပတ္တိကာရဏဘူတေ နိမိတ္တေ။ သတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ အဘာဝနိမိတ္တာရမ္မဏာ သတိ သမ္မာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ။ သတိသီသေန စေတ္ထ ဥပစာရဇ္ဈာနာနုဂုဏာနံ သဒ္ဓါပဉ္စမာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သကိစ္စယောဂံ ဒဿေတိ။ ဥပစာရဇ္ဈာနံ ပန ‘‘ဘိယျောပိ သမာဓိယတိ မာနသ’’န္တိ ဣမိနာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာ။ပေ.။ အဘာဝကေတိ ဧဝံ ပဝတ္တဝိညာဏဿ နတ္ထိဘာဝသင်္ခါတေ ဝိနာသာဘာဝကေ န ပုရေ အဘာဝါဒိကေ။ အပ္ပနာနယော ပနေတ္ထ ပထဝီကသိဏေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အပ္ပနာယ နယော’’တိအာဒိ။
၁၀၁၇-၉. ဧဝံ ယံ တတ္ထ အဝသိဋ္ဌံ၊ တံ အတိဒိသိတွာ ဣဒာနိ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘အာကာသဂတဝိညာဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပရိကမ္မမနက္ကာရေ တသ္မိံ အန္တရဟိတေတိ ‘‘နတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ ပဝတ္တပရိကမ္မမနသိကာရေ အမနသိကရဏေန အသ္မိံ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏေ အန္တရဟိတေ၊ န ပန ခဏဘင်္ဂဝသေန၊ ဈာနပရိဟာနိဝသေန ဝါ အန္တရဟိတေ။ ခဏဘင်္ဂဝသေန ဟိ အန္တရဓာနံ ခဏေ ခဏေ ဥပလဗ္ဘတိ။ ပရိဟာနိဝသေန စ အန္တရဓာနေ ပုန တံ အနုပ္ပါဒေတွာ ဥတ္တရိ ဉာဏာဓိဂမောယေဝ နတ္ထီတိ။ တဿာပဂမမတ္တံဝ ပဿန္တော ဝသတီတိ တဿ ပဌမာရုပ္ပဿ အဘာဝမတ္တံ ပဿန္တော သော ယောဂါဝစရော ဝိဟရတိ။ ယထာ ကထံ ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သန္နိပါတ’’န္တိအာဒိ။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ နာမ ကောစိ ပုရိသော မဏ္ဍလမာဠာဒီသု ကတ္ထစိ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန သန္နိပတိတံ ဘိက္ခုသင်္ဃံ ဒိသွာ ကတ္ထစိ ဂန္တွာ သန္နိပါတကိစ္စာဝသာနေ ဥဋ္ဌာယ ပက္ကန္တေသု ဘိက္ခူသု ပုန တံ ဌာနံ ဂန္တွာ ဩလောကေန္တော သုညမေဝ ပဿတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ။ တတြိဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ယထာ သော ပုရိသော သန္နိပတိတံ ဘိက္ခုသင်္ဃံ ဒိသွာ ဂတော၊ တတော သဗ္ဗေသု ဘိက္ခူသု အပဂတေသု တံ ဌာနံ တေဟိ သုညမေဝ ပဿတိ၊ န ပန တေသံ ကုတောစိ အပဂတကာရဏံ၊ ဧဝမယံ ယောဂါဝစရော ပုဗ္ဗေ ဝိညာဏဉ္စာယတနဇ္ဈာနစက္ခုနာ ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏံ ဒိသွာ နတ္ထီတိ မနသိကာရေန တသ္မိံ အပဂတေ တတိယာရုပ္ပစက္ခုနာ တဿ နတ္ထိဘာဝမေဝ ပဿတိ၊ န တဿ အပဂတကာရဏံ ဝီမံသတိ ဈာနဿ တာဒိသာဘောဂါဘာဝတောတိ။
၁၀၂၀-၄. စတုတ္ထာ။ပေ.။ န စ သန္တန္တိ ယထာ နေဝသညာနာသညာယတနစိတ္တံ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ သဝိသေသံ သန္တံ၊ ဧဝမယံ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ္တိ န စ သန္တာ တဒဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော။ စ-သဒ္ဒော ပနေတ္ထ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော။ တေန ‘‘သညာ ရောဂေါ၊ သညာ ဂဏ္ဍော၊ သညာ သလ္လံ၊ ဧတံ သန္တံ၊ ဧတံ ပဏီတံ၊ ယဒိဒံ နေဝသညာနာသညာယတန’’န္တိ ဣမဿပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော။ စတုတ္ထံ သန္တတောတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝေနေဝ သဝိသေသံ သန္တတာယ၊ အသန္တဘာဝကရရောဂါဒိသရိက္ခကသညာဝိရဟတော စ သန္တတော ဒိသွာ။ ‘‘သန္တံ သန္တမိဒံ စိတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ ဘာဝနာကာရံ ဒဿေတိ။ ဝိဘင်္ဂေပိ ဟိ တံယေဝ အာကိဉ္စညာယတနံ သန္တတော မနသိ ကရောတီတိ အယမေဝ ဘာဝနာကာရော ဂဟိတော။ အပရေ ပန ‘‘ပါဠိယံ ဣမဿ ဘာဝနာကာရော န ဂဟိတော’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏံ ဝဒန္တိ၊ တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာဒိတော ဂဟေတဗ္ဗံ။
၁၀၂၇. တတိယာရုပ္ပသင်္ခါတက္ခန္ဓေသု စ စတူသုပိ အာရမ္မဏဘူတေသူတိ အဓိပ္ပါယော။
၁၀၂၉-၃၁. အဘာဝမတ္တမ္ပီတိ သုညတမတ္တမ္ပိ ဧဝံ သုခုမမ္ပီတိ အဓိပ္ပါယော။ သန္တာရမ္မဏတာယာတိ သန္တံ အာရမ္မဏံ ဧတဿာတိ သန္တာရမ္မဏာ၊ တဗ္ဘာဝေါ သန္တာရမ္မဏတာ၊ တာယ၊ န ဈာနသန္တတာယ။ န ဟိ တတိယာရုပ္ပသမာပတ္တိ စတုတ္ထာရုပ္ပတော သန္တတရာ။ စောဒကော ယံ သန္တတော မနသိ ကရောတိ၊ န တတ္ထ အာဒီနဝဒဿနံ ဘဝေယျ။ အသတိ စ အာဒီနဝဒဿနေ န သမတိက္ကမော ဧဝ သိယာတိ ‘‘သန္တတော စေ မနက္ကာရော ကထဉ္စ သမတိက္ကမော’’တိ အာဟ။ ဣတရော ‘‘အနာပဇ္ဇိတုကာမတ္တာ’’တိအာဒိနာ ပရိဟာရမာဟ။ တေန အာဒီနဝဒဿနမ္ပိ အတ္ထေဝါတိ ဒဿေတိ။ ယသ္မိဉှိ ဈာနေ အဘိရတိ၊ တတ္ထ အာဝဇ္ဇနသမာပဇ္ဇနာဒိပဋိပတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ။ သာ ပနဿ တတိယာရုပ္ပေ သဗ္ဗသောဝ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ သုညဘာဝတော အာရမ္မဏကရဏမတ္တမေဝ။ တထာ ဟေသ ကိဉ္စာပိ တံ သန္တတော မနသိ ကရောတိ၊ အထ ခွဿ ‘‘အဟမေတံ အာဝဇ္ဇိဿာမိ၊ သမာပဇ္ဇိဿာမီ’’တိ အာဘောဂေါ သမန္နာဟာရော န ဟောတိ။ ကသ္မာ? အာကိဉ္စညာယတနတော နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ပဏီတတရတာယ။ ယထာ ဟိ ရာဇာ မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေန နဂရဝီထိယံ စရန္တော ဒန္တကာရာဒယော ကမ္မကာရေ ဆေကေ အနေကာနိ ဒန္တဝိကတိအာဒီနိ သိပ္ပါနိ ကရောန္တေ ဒိသွာ ‘‘အဟော ဝတ ရေ ဆေကာ အာစရိယာ၊ ဤဒိသာနိ သိပ္ပါနိ ကရိဿန္တီ’’တိ ဧဝံ တေသံ ဆေကတာယ တုဿတိ၊ န စဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘အဟော ဝတာဟမ္ပိ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ဧဝရူပေါ သိပ္ပိကော ဘဝေယျ’’န္တိ။ တံ ကိဿ ဟေတု? ရဇ္ဇသိရိယာ မဟာနိသံသတာယ၊ သော တေသံ ဇီဝိတံ တိဏာယပိ အမညမာနော တေ သမတိက္ကမိတွာ ဂစ္ဆတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၀၃၂. သုခုမံ ပရန္တိ ဥက္ကံသတော သုခုမံ၊ ပဌမဇ္ဈာနူပစာရတော ပဋ္ဌာယ ဟိ တစ္ဆေန္တိယာ ဝိယ ပဝတ္တမာနာယ ဘာဝနာယ အနုက္ကမေန သင်္ခါရာ တတ္ထ အန္တိမကောဋ္ဌာသတံ ပါပိတာတိ။ ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဘာဝနာ အတ္တနော ကိစ္စံ သာဓေတိ၊ နနု စေသာ တဒဝတ္ထံ ပါပိတာ အာရမ္မဏံ န သမ္မာ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ? နယိဒမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဘာဝနာဗလေန သုခုမဘာဝံ ပါပိတာပိ စေသာ အတ္တနော ကိစ္စေ ဒုဗ္ဗလတ္တံ န ပါပိတာ၊ အထ ခေါ ဝိပ္ဖာရိကတာဘာဝံ ဂမိတာ၊ တေန တထာ သုခုမာပိ အတ္တနော ကိစ္စေ န ဒုဗ္ဗလာ ဧဝါတိ န တတ္ထ တဿာ အသာမတ္ထိယံ ဟောတိ။
၁၀၃၃-၄. ယာယ သညာယာတိ ယာဒိသာယ သညာယ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိဟေတုဘူတာယ။ သော နေဝသညာနာသညာယတနသမင်္ဂီ ပုဂ္ဂလော။ နေဝသညီ စ နာသညီ ဟောတိ နေဝသညာနာသညာသမင်္ဂီ ဟောတိ။ န ကေဝလံ တု သညာဝ ဧဒိသီ သုခုမာ နေဝသညာနာသညာ ဟောတိ၊ အထ ခေါ ပန ဝေဒနာဒယောပိ သုခုမာ၊ ဝေဒနာပိ နေဝဝေဒနာနာဝေဒနာ၊ စိတ္တမ္ပိ နေဝစိတ္တံနာစိတ္တံ၊ ဖဿောပိ နေဝဖဿောနာဖဿော။ ဧသ နယော သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု။ သညာသီသေန ပန ‘‘နေဝသညာနာသညာယတန’’န္တိ ဝုတ္တံ ‘‘နာနတ္တကာယာ နာနတ္တသညိနော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၂၊ ၃၄၁၊ ၃၅၇၊ ၃၅၉; အ. နိ. ၇.၄၄; ၉.၂၄) ဝိယ။ နနု စေတ္ထ ယဒိ သညာ အတ္ထိ၊ ကထံ နေဝသညာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ။ ယဒိ နတ္ထိ၊ ကထံ နာသညာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယ ဣမမတ္ထံ ဥပမာဟိ သာဓေတုံ ‘‘ပတ္တမက္ခနတေလေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ပတ္တမက္ခဏတေလေနာတိ အန္တောဝုတ္ထတာယ ယာဂုယာ သဒ္ဓိံ အကပ္ပိယဋ္ဌေန တေလံ အတ္ထီတိ၊ နာဠိပူရာဒီနံ ဝသေန နတ္ထီတိ စ ဝတ္တဗ္ဗေန ပတ္တေ မက္ခိတတေလေန။ မဂ္ဂသ္မိံ ဥဒကေန စာတိ ဥပါဟနတေမနမတ္တဋ္ဌေန ဥဒကံ အတ္ထီတိ၊ နဟာနဝသေန နတ္ထီတိ စ ဝတ္တဗ္ဗေန မဂ္ဂသ္မိံ ဥဒကေန။
၁၀၃၅-၇. အယံ အတ္ထောတိ ကိဉ္စိ ဝိသေသံ ဥပါဒာယ သဘာဝတော အတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗဿေဝ ဓမ္မဿ ကိဉ္စိ ဝိသေသံ ဥပါဒာယ နတ္ထီတိ ဝတ္တဗ္ဗတာသင်္ခါတော အယမတ္ထော။ ပဋုသညာကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထတာယ ဟိ နေဝသညတာ၊ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝေန နာသညတာ စ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘ပဋုသညာယ ကိစ္စဿာ’’တိအာဒိ။ အာရမ္မဏသဉ္ဇာနနဉ္စေဝ ဝိပဿနာယ ဝိသယဘာဝံ ဥပဂန္တွာ နိဗ္ဗိဒာဇနနဉ္စ ပဋုသညာကိစ္စံ ကထမယံ သညာဝ သမာနာ သညာကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတီတိ အာဟ ‘‘ယထာ ဒဟနကိစ္စ’’န္တိအာဒိ။ နှာတုကာမဿ ဥဏှသီတဘာဝံ အကတွာ သုခဇနနတာယ သုခေါဒကံ၊ တသ္မိံ။ တေဇောဓာတု ယထာ ဒဟနကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ၊ ဧဝမေသာ အတိသန္တာရမ္မဏေ ပဝတ္တတ္တာ အာရမ္မဏသဉ္ဇာနနံ ကာတုံ န သက္ကောတိ၊ ပရမသုခုမတ္တံ ဂတာဝ။ တေနေဝ ဟေသာ အကတာဘိနိဝေသဿ ဝိပဿနာဉာဏေန သုခဂ္ဂယှာ န ဟောတီတိ သေသသမာပတ္တီသု သညာ ဝိယ ဝိပဿနာယ ဝိသယဘာဝံ ဥပဂန္တွာ နိဗ္ဗိဒာဇနနမ္ပိ ကာတုံ န သက္ကောတိ၊ အညေသု ဟိ ခန္ဓေသု အကတဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဘိက္ခု နေဝသညာနာသညာယတနက္ခန္ဓေ သမ္မသိတွာ နိဗ္ဗိဒံ ပတ္တုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ၊ အပိ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော။ ပကတိဝိပဿကော ပန သာရိပုတ္တသဒိသော ဘိက္ခု ခန္ဓာဒိမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသိတွာ ဒွာရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွာရပ္ပဝတ္တဓမ္မာနံ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ ဌိတော သက္ကုဏေယျ တဗ္ဗိသယံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဥပ္ပါဒေတုံ၊ သောပိ ကလာပသမ္မသနဝသေနေဝ၊ နော အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာဝသေန။ န ဟိ သာရိပုတ္တသဒိသော ဘိက္ခု စတုတ္ထာရုပ္ပပရိယာပန္နေသု ဖဿာဒိဓမ္မေသု ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ သရူပတော ဂဟေတွာ အနိစ္စာဒိဝသေန သမ္မသိတုံ သက္ကောတိ။ ကေဝလံ ပန အဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇ ဧကတော ဂဟေတွာ ကလာပတော သမူဟတောယေဝ သမ္မသိတုံ သမတ္ထော ဟောတိ၊ ဧဝံ သုခုမတ္တေနေသာ ဝိဇ္ဇတိ။
၁၀၃၈-၄၀. ရူပန္တိ ကသိဏရူပသင်္ခါတံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ။ အာကာသန္တိ ကသိဏုဂ္ဃာဋိမာကာသံ။ ဝိညာဏန္တိ အာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏံ။ တဒဘာဝကန္တိ တဿ အာကာသေ ပဝတ္တဝိညာဏဿ အဘာဝကံ။ ကမတောတိ ပဌမာရုပ္ပံ သမတိက္ကမိတွာ ဟောတီတိအာဒိနာ အနုက္ကမတော။ အတ္တနာ ဝုတ္တမတ္ထံ အဋ္ဌကထာဝစနံ အာဟရိတွာ သာဓေန္တော ‘‘အာဟ စာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဣဓာတိ ဣမာသု စတူသု အရူပသမာပတ္တီသု။ ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ သမာပတ္တိယော ဟိ ပုရိမာပုရိမာဟိ သမာပတ္တီဟိ သုပဏီတတရာ သုဋ္ဌု ပဏီတတရာ၊ သုန္ဒရပဏီတတရာတိ ဝါ အတ္ထော။ ပါသာဒတလသာဋိကာတိ စတုဘူမကပါသာဒဿ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမတော ဥပရူပရိ သဝိသေသာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ၊ စတ္တာရော ပါသာဒတလာ စ ထူလသဏှသဏှတရသဏှတမသုတ္တေဟိ ဝိဟိတာ အာယာမဝိတ္ထာရတော သမပ္ပမာဏာ သာဋိကာ စ။
၁၀၄၂. ရူပါရူပဘဝံ အဘိဘုယျ နိဗ္ဗာနံ ယာတိ၊ အထ ဝါ နီဝရဏေ အဘိဘုယျ ရူပါရူပဘဝံ ယာတီတိ အတ္ထော။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
အရူပါဝစရသမာဓိဘာဝနာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၆. သောဠသမော ပရိစ္ဆေဒော
အဘိညာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၀၄၃-၇. ပရန္တိ ဝိသိဋ္ဌံ ကတွာ၊ ဝိသေသတောတိ အတ္ထော။ စတုတ္ထဇ္ဈာနမတ္တေပီတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနမတ္တေပိ၊ နာဝဿံ အရူပဇ္ဈာနေဟီတိ အဓိပ္ပါယော။ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ အပ္ပဋိလဒ္ဓေါပိ ဟိ ကတာဓိကာရော ဘိက္ခု အဘိညာ သမ္ပါဒေတုံ သမတ္ထော ဟောတိ။ ဧတ္ထ စတုတ္ထဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟေဋ္ဌာ တီဏိ ဈာနာနိ ဂဟိတာနိ။ တေသု ဟိ အစိဏ္ဏဝသီ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဥပ္ပါဒေတုမ္ပိ န သက္ကောတိ။ အဘိညာသု အနုယောဂံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝတွာ တတ္ထ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိညာ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ နိဋ္ဌင်္ဂတာတိ အဓိဂတာနိသံသတာယ စေဝ ဘာဝနာသုခတာယ စ နိဋ္ဌံ နိပ္ဖတ္တိံ ဂတာ။ သမာဓိဘာဝနာယ ဟိ လောကိယာဘိညာ ဥဒယဖလဘာဝေန ပါကဋာ။ သော အဘိညာယ စ သမာဓိနာ စ သမန္နာဂတော သုခေနေဝ ပညာဘာဝနံ သမ္ပါဒေဿတိ။
၁၀၄၈-၉. ဒိဗ္ဗာနီတိအာဒိ လောကိယာဘိညာနံ သရူပတော ဥဒ္ဒိသနံ။ ဒိဗ္ဗာနိ စက္ခုသောတာနီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ၊ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏဉ္စာတိ ဒဿေတိ။ ဣဒ္ဓီတိ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ။ ဣမာ ပန အဘိညာယော ပတ္တုကာမေန အာဒိကမ္မိကေန ယောဂိနာ ယသ္မာ ဩဒာတကသိဏပရိယန္တေသု အဋ္ဌသု ကသိဏေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနံ၊ တဗ္ဗသေန စ အရူပသမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝါ န ဝါ ကသိဏာနုလောမတာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ အာကာရေဟိ စိတ္တံ ဒမေတဗ္ဗံ။ န ဟိ ဧဝံ အဒမေတွာ ပုဗ္ဗေ အဘာဝိတဘာဝနော အာဒိကမ္မိကော ယောဂါဝစရော ပဉ္စ အဘိညာယော နိပ္ဖာဒေဿတီတိ တသ္မာ တံ စိတ္တပရိဒမနံ အဝဿံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကသိဏာနုလောမတာဒီဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ကသိဏာနုလောမတာဒီဟီတိ ကသိဏာနုလောမတာ ကသိဏပဋိလောမတာ ကသိဏာနုလောမပဋိလောမတာ ဈာနာနုလောမတာ ဈာနပဋိလောမတာ ဈာနာနုလောမပဋိလောမတာ ဈာနုက္ကန္တိကတာ ကသိဏုက္ကန္တိကတာ ဈာနကသိဏုက္ကန္တိကတာ အင်္ဂသင်္ကန္တိကတာ အာရမ္မဏသင်္ကန္တိကတာ အင်္ဂါရမ္မဏသင်္ကန္တိကတာ အင်္ဂဝဝတ္ထာပနတာ အာရမ္မဏဝဝတ္ထာပနတာတိ ဣမေဟိ စုဒ္ဒသဟိ အာကာရေဟိ။
တတ္ထ အဋ္ဌသု ကသိဏေသု ပဋိပါဋိယာ သတက္ခတ္တုံ သဟဿက္ခတ္တုမ္ပိ သမာပဇ္ဇနံ၊ တထေဝ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ၊ ပဋိပါဋိဥပ္ပဋိပါဋိဝသေန စ သမာပဇ္ဇနန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ အာကာရာနံ ဝသေန ကသိဏာနုလောမတာဒယော ဝုတ္တာ။ ပဌမဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနံ၊ အယံ ဈာနာနုလောမတာ နာမ။ တေသံ ပဋိလောမတော ဈာနပဋိလောမတာ နာမ။ အနုလောမပဋိလောမတော ဈာနအနုလောမပဋိလောမတာ နာမ။
ပထဝီကသိဏေ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတ္ထေဝ တတိယံ သမာပဇ္ဇတိ၊ တတော တဒေဝ ဥဂ္ဃာဋေတွာ အာကာသာနဉ္စာယတနံ၊ တတော အာကိဉ္စညာယတနန္တိ ဧဝံ ကသိဏံ အနောက္ကမိတွာ ဈာနဿေဝ ဧကန္တရိကဘာဝေန ဥက္ကမနံ ဈာနုက္ကန္တိကတာ နာမ။ ဧဝံ အာပေါကသိဏာဒိမူလိကာပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ။ ပထဝီကသိဏေ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပုန တဒေဝ တေဇောကသိဏေ၊ တတော နီလကသိဏေ၊ တတော လောဟိတကသိဏေတိ ဈာနံ အနုက္ကမိတွာ ကသိဏဿေဝ ဧကန္တရိကဘာဝေန ဥက္ကမနံ ကသိဏုက္ကန္တိကတာ နာမ။ ပထဝီကသိဏေ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ၊ တေဇောကသိဏေ တတိယံ၊ နီလကသိဏံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ အာကာသာနဉ္စာယတနံ၊ လောဟိတကသိဏတော အာကိဉ္စညာယတနန္တိ ဣမိနာ နယေန ဈာနဿ စေဝ ကသိဏဿ စ ဥက္ကမနံ ဈာနကသိဏုက္ကန္တိကတာ နာမ။
ပထဝီကသိဏေ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတ္ထေဝ ဣတရေသမ္ပိ သမာပဇ္ဇနံ အင်္ဂသင်္ကန္တိကတာ နာမ။ သဗ္ဗကသိဏေသု ဧကေကဿေဝ သမာပဇ္ဇနံ အာရမ္မဏသင်္ကန္တိကတာ နာမ။ ပထဝီကသိဏေ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ၊ အာပေါကသိဏေ ဒုတိယံ၊ တေဇောကသိဏေ တတိယံ၊ ဝါယောကသိဏေ စတုတ္ထံ၊ နီလကသိဏံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ အာကာသာနဉ္စာယတနံ၊ ပီတကသိဏတော ဝိညာဏဉ္စာယတနံ၊ လောဟိတကသိဏတော အာကိဉ္စညာယတနံ၊ ဩဒာတကသိဏတော နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဧဝံ အင်္ဂါနံ၊ အာရမ္မဏာနဉ္စ သမတိက္ကမနံ အင်္ဂါရမ္မဏသင်္ကန္တိကတာ နာမ။
ပဌမဇ္ဈာနံ နာမ ပဉ္စင်္ဂိကန္တိ ဝဝတ္ထပေတွာ ဒုတိယံ စတုရင်္ဂိကံ၊ တတိယံ တိဝင်္ဂိကံ၊ စတုတ္ထံ ဒုဝင်္ဂိကံ၊ အာကာသာနဉ္စာယတနံ။ပေ.။ နေဝသညာနာသညာယတနန္တိ ဧဝံ ဈာနင်္ဂမတ္တဿေဝ ဝဝတ္ထာပနံ အင်္ဂဝဝတ္ထာပနံ နာမ။ တထာ ‘‘ဣဒံ ပထဝီကသိဏံ၊ ဣဒံ အာပေါကသိဏ’’န္တိအာဒိနာ အာရမ္မဏမတ္တဿေဝ ဝဝတ္ထာပနံ အာရမ္မဏဝဝတ္ထာပနံ နာမ။ အင်္ဂါရမ္မဏဝဝတ္ထာပနမ္ပိ ဧကေ ဣစ္ဆန္တီတိ။ အဋ္ဌကထာသု ပန အနာဂတတ္တာ အဒ္ဓါ တံ ဘာဝနာသုခံ န ဟောတိ။ ဣမေဟိ ပန စုဒ္ဒသဟိ အာကာရေဟိ စိတ္တပရိဒမနံ ကာတုံ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီနံ သတေသု၊ သဟဿေသု ဝါ ဧကောဝ သက္ကောတိ။
၁၀၅၀-၁. ဒန္တေတိ စုဒ္ဒသဟိ အာကာရေဟိ ဒန္တေ။ သမာဟိတေတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိနာ သမာဟိတေ။ သုဒ္ဓေတိ နီဝရဏဒူရီဘာဝေန၊ ပစ္စနီကသမနေပိ အဗျာဝဋာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါယ သမ္ပါဒိတသတိပါရိသုဒ္ဓိယာ သဗ္ဘာဝေန ဝါ သုပရိသုဒ္ဓေ။ ပရိယောဒာတေတိ သုဓန္တသုဝဏ္ဏဿ နိဃံသနေန ဝိယ ပရိသုဒ္ဓတ္တာယေဝ ပရိယောဒာတေ၊ ပဘဿရေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အထ ဝါ ဝိတက္ကဝိစာရက္ခေါဘဝိရဟဝသေန ပရိယောဒာတေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အနင်္ဂဏေတိ ‘‘မာဒိသဿ သမာဓိသမ္ပန္နဿ ဤဒိသေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ ‘‘အဟော ဝတ မမေဝ သတ္ထာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မံ ဒေသေယျာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာနံ ပါပကာနံ ဣစ္ဆာဝစရာနံ အဘာဝေန အနင်္ဂဏေ။ အနုပက္ကိလေသေတိ ဥပဂန္တွာ ကိလိဿနဋ္ဌေန ဥပက္ကိလေသသင်္ခါတာနံ ရာဂါဒီနံ၊ ‘‘အဘိဇ္ဈာ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလေသော၊ ဗျာပါဒော၊ ကောဓော’’တိအာဒိနာ အာဂတာနံ စိတ္တုပက္ကိလေသာနံ ဝါ ဝိဂတတ္တာ ဝိဂတုပက္ကိလေသေ။ မုဒုဘူတေတိ ပဂုဏဘာဝါပါဒနေန သုဘာဝိတတ္တာ မုဒုဘူတေ၊ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တဉှိ စိတ္တံ သုပရိမဒ္ဒိတံ ဝိယ စမ္မံ သုပရိကမ္မကတာ ဝိယ စ လာခါ မုဒူတိ ဝုစ္စတိ။ ကမ္မနီယေတိ မုဒုတ္တာယေဝ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝူပဂမနေန ကမ္မက္ခမေ၊ ဝိကုဗ္ဗနာဒိဣဒ္ဓိကမ္မယောဂျေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ မုဒုဇာတဉှိ စိတ္တံ ကမ္မက္ခမံ ဟောတိ၊ သုဓန္တမိဝ သုဝဏ္ဏံ၊ ဥဘယမ္ပိ စေတံ သုဘာဝိတတ္တာယေဝ ဟောတိ။ ယထာဟ – ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ ဗဟုလီကတံ မုဒုဉ္စ ဟောတိ ကမ္မနိယဉ္စ၊ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၇)။ ဌိတေတိ ဧတေသု ပရိသုဒ္ဓဘာဝါဒီသု နိစ္စလံ အဝဋ္ဌိတေ၊ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ဝါ ပဏီတဘာဝံ သမ္မသိတွာ ဌိတေ။ အစလေတိ ဌိတတ္တာယေဝ အကမ္ပေ၊ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ မုဒုကမ္မညဘာဝေဟိ ဝါ အတ္တနော ဝသေ ဌိတတ္တာ ဌိတေ၊ သဒ္ဓါဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ အကမ္ပနတော အစလေ။
အဋ္ဌင်္ဂသမ္ပန္နေတိ ဌိတိအစလတာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏေန သမာဟိတေတိ ဝိသုံ ဧကင်္ဂံ ကတွာ။ တာသံ ပန ဝိသုံ ဝိသုံ ဂဟဏေ သုဝိသုဒ္ဓတာဒီနံ သမာဟိတစိတ္တဿ အင်္ဂဘူတတ္တာ သမာဟိတေတိ ဣမံ အင်္ဂဘာဝေန အဂ္ဂဟေတွာ သုဝိသုဒ္ဓတာဒီဟိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဣဒ္ဓိဝိဓာယာတိ ဣဒ္ဓိကောဋ္ဌာသတ္ထာယ၊ ဣဒ္ဓိပ္ပဘေဒာယ ဝါ။ အတ္ထတော ပန ဣဒ္ဓိဝိဓာ နာမ ဧကဿ ဗဟုဘာဝါဒိအနေကဝိဓာနပစ္စယဘူတံ အဘိညာဉာဏံ။ အဘိနီဟရတီတိ အဘိညာဓိဂမတ္ထာယ ပရိကမ္မစိတ္တံ ကသိဏာရမ္မဏတော အပနေတွာ အဘိညာဘိမုခံ ပေသေတိ။ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနန္တိ ဧတ္ထ ဣဇ္ဈတီတိ ဣဒ္ဓိ၊ နိပ္ဖဇ္ဇတိ ပဋိလဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ယဉှိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ ပဋိလဗ္ဘတိ စ၊ တံ ဣဇ္ဈတီတိ ဝုစ္စတိ။ ယထာဟ –
‘‘ကာမံ ကာမယမာနဿ၊ တဿ စေတံ သမိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိ; (သု. နိ. ၇၇၂; မဟာနိ. ၁; နေတ္တိ. ၅,၄၄);
ဣဒ္ဓိယေဝ ဝိကုဗ္ဗနံ ပကတိဝဏ္ဏဝိဇဟနကိရိယန္တိ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ၊ ဣဒံ ဣဒ္ဓီသု ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိယာ ပဓာနဘာဝတော ဝုတ္တံ၊ ဣဒ္ဓိ စ ဝိကုဗ္ဗနဉ္စာတိ ဝါ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ။ ဝိသုံ ဂဟဏမ္ပိ ဝုတ္တကာရဏေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၀၅၂-၄. ယထာ ပန တံ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗံ၊ တံ ဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိညာပါဒကဇ္ဈာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဧတ္ထ စ ‘‘အနုပုဗ္ဗေန စတ္တာရိ ဈာနာနိ သမာပဇ္ဇိတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယာ’’တိ ကေစိ၊ တံ အယုတ္တံ။ ယဒိစ္ဆကံ သမာပဇ္ဇနတ္ထဉှိ စိတ္တပရိဒမနံ၊ စတုတ္ထဇ္ဈာနမေဝ စ အဘိညာပါဒကံ၊ န ဣတရာနိ။ သတံ။ပေ.။ မာနသန္တိ သစေ သတံ ဣစ္ဆတိ၊ ‘‘သတံ ဟောမိ၊ သတံ ဟောမီ’’တိ၊ သစေ သဟဿံ ဣစ္ဆတိ၊ ‘‘သဟဿံ ဟောမိ၊ သဟဿံ ဟောမီ’’တိ ဧဝံ ပရိကမ္မမာနသံ ကတွာ။ ‘‘ပရိကမ္မမာနသ’’န္တိ စ ပါဒကဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ‘‘သတံ ဟောမီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တိတကာမာဝစရစိတ္တံ၊ ပါဒကဇ္ဈာနဉ္စ။ အဘိ။ပေ.။ ပုနာတိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနံ ပရိကမ္မစိတ္တဿ သမာဓာနတ္ထံ၊ ပုန သမာပဇ္ဇနံ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တဿ ဗလဂ္ဂါဟတ္ထံ။ အဓိဋ္ဌာတီတိ သတံ အာဝဇ္ဇေတွာ တတော ပရံ ပဝတ္တာနံ တိဏ္ဏံ၊ စတုန္နံ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂစိတ္တာနံ အနန္တရာ ဥပ္ပန္နေန သန္နိဋ္ဌာပနဝသေန အဓိဋ္ဌာနန္တိ လဒ္ဓနာမေန အဘိညာဉာဏေန သန္နိဋ္ဌာနံ ကရောတိ၊ သတံ နိပ္ဖာဒေတီတိ အတ္ထော။ ‘‘အဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ အဘိညာဉာဏံ ဝုစ္စတိ။
၁၀၅၅-၇. နိမိတ္တာရမ္မဏန္တိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တာရမ္မဏံ။ ပရိကမ္မမနာနေတ္ထ သတာရမ္မဏိကာနီတိ ဧတ္ထ ဧတေသု ပရိကမ္မာဓိဋ္ဌာနေသု ပရိကမ္မမာနသာနိ ‘‘သတံ ဟောမီ’’တိ ပဝတ္တာနိ ကာမာဝစရမာနသာနိ သတာရမ္မဏိကာနိ ဧကေကဿ စိတ္တဿ ဝသေန သတာရမ္မဏိကာနိ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ ‘‘သတံ ဟောမီ’’တိ ပဝတ္တနတော။ သဟဿာရမ္မဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ တဒာဓိဋ္ဌာနစိတ္တမ္ပီတိ တဿ သတာဒိကဿ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တမ္ပိ။ သတာရမ္မဏိကတာ စ ပန နေသံ ဝဏ္ဏဝသေန၊ နော သတ္တပညတ္တိဝသေန။ ရူပဉှိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ ကတွာ ဒဿေတဗ္ဗံ၊ န ပညတ္တိ။ ဧတ္ထ စ ယဒိ နီလဝဏ္ဏမေဝ သတံ အဘိနိပ္ဖာဒေတိ၊ ဝဏ္ဏဿ တံတံသန္တာနဝသေန နာနတ္တေပိ နီလဝသေန ဧကတ္တာ ဧကမေကံ ပရိကမ္မစိတ္တံ သဗ္ဗံ နီလဇာတံ အာလမ္ဗတိ။
ယဒိ ပန နာနာဝဏ္ဏနာနာကိရိယပရိကမ္မစိတ္တာနမ္ပိ ဗဟုဘာဝေါ ဟောတိ၊ ဧကမေကံ ဧကေကဝဏ္ဏံ၊ ဧကေကဝဏ္ဏေသု စ နာနာကိရိယံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ။ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တံ ပန ဝဏ္ဏသာမညံ ဂဟေတွာပိ ပရိကမ္မာရမ္မဏံ နာနာဝဏ္ဏဝန္တံ အဘိနိပ္ဖာဒေတိ အစိန္တေယျာနုဘာဝတ္တာ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ။ အပ္ပနာစိတ္တံ ဝိယာတိ ဝိယ-ဂ္ဂဟဏံ အဘိညာစိတ္တဿ၊ ဈာနစိတ္တဿ စ ပဌမုပ္ပတ္တိယံ သဒိသဘာဝတော ဝုတ္တံ၊ န တဿ အပ္ပနာဘာဝတော။ တေနေဝ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဂ္ဂဟဏေန ဝိသေသိတန္တိ။ စတုတ္ထဇ္ဈာနိကန္တိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနဝန္တံ၊ တေန သမ္ပယုတ္တံ။ ယဒိ ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနဿ၊ ဣမဿ စ ကော ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘ပရိကမ္မဝိသေသောဝါ’’တိ။ န ဟေတ္ထ ပရိကမ္မဝိသေသံ ဝိနာ အညော ဝိသေသော အတ္ထိ။ အပ္ပနာယ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဝတ္တာနိပိ တီဏိ စတ္တာရိ ဇဝနာနိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန၊ အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေန ဝါ ပရိကမ္မောပစာရာနုလောမာနိ သဗ္ဗပစ္ဆိမံ ဂေါတြဘုနာမကန္တိအာဒိ သေသံ သမာနမေဝ။ တေနာဟ ‘‘သေသံ ပုဗ္ဗသမံ ဣဓာ’’တိ။ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၀၅၈. ဒိဗ္ဗသောတန္တိ ဒေဝတာနံ ပိတ္တသေမှာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓေဟိ ဒူရေပိ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသမတ္ထေဟိ ဒိဗ္ဗသောတပသာဒေဟိ သမာနတ္တာ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ၊ အတ္တနာ စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ ဒိဗ္ဗံ၊ သဝနဋ္ဌေန သောတကိစ္စကရဏတော၊ တံသဒိသတာယ စ သောတံ။ ဣဒန္တိ ယံ ဥဒ္ဒေသေ ‘‘ဒိဗ္ဗာနိ စက္ခုသောတာနီ’’တိ (အဘိဓ. ၁၀၄၈) ဒိဗ္ဗသောတံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ တံ ဣဒန္တိ အတ္ထော။
၁၀၅၉-၆၄. ပဌမံ ဩဠာရိကသဒ္ဒံ အာဝဇ္ဇေတွာ ပစ္ဆာ သုခုမသဒ္ဒဿ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗတော အာဟ ‘‘မဟန္တော သုခုမောပိ စာ’’တိ။ ပရိစယကရဏတ္ထဉှိ ပဌမံ အရညေ သီဟာဒီနံ သဒ္ဒေ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗေ ဩဠာရိကတော ပဋ္ဌာယ ယထာနုက္ကမေန သုခုမသဒ္ဒာ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗာ၊ တထာ ပုရတ္ထိမာဒီသု ဒိသာသု ဩဠာရိကာနမ္ပိ သုခုမာနမ္ပိ သဒ္ဒာနံ သဒ္ဒနိမိတ္တံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ။ တဿ တေ သဒ္ဒာ ပကတိစိတ္တဿပိ ပါကဋာ ဟောန္တိ၊ ပရိကမ္မစိတ္တဿ ပန အတိဝိယ ပါကဋာ။ တဿာတိ တဿ ယောဂိနော။ သဒ္ဒဿ နိမိတ္တန္တိ ဩဠာရိကဿ၊ သုခုမဿ ဝါ သဒ္ဒဿ ယထာဝုတ္တံ ဥပါဒာယုပါဒာယ လဗ္ဘမာနဩဠာရိကသုခုမာကာရံ။ မနသိ ကုဗ္ဗတောတိ ‘‘ဣမိဿာ ဒိသာယ အယံ သဒ္ဒော ဩဠာရိကော၊ သုခုမော ဝါ’’တိ ဧဝံ ပရိကမ္မစိတ္တေန မနသိ ကရောန္တဿ။ သဒ္ဒေသူတိ ယေ ပရိကမ္မစိတ္တဿ ဝိသယဘူတာ ဩဠာရိကာ၊ သုခုမာ ဝါ သဒ္ဒာ၊ တေသု။ အညတရန္တိ ယတ္ထ ပရိကမ္မကရဏဝသေန အဘိဏှံ မနသိကာရော ပဝတ္တော၊ တံ ဧကံ သဒ္ဒံ။ ယဒိ အဘိညာစိတ္တမ္ပိ ပရိကမ္မေန ဂဟိတမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ ကော ပန တဿ၊ ဣမဿ ဝါ ဝိသေသောတိ? ဝုစ္စတေ – ပရိကမ္မစိတ္တံ အသုတဿ ဂဟဏတော သဒ္ဒမတ္တံ ဂဏှာတိ၊ အဘိညာစိတ္တံ ပန အသုတမ္ပိ ဂဏှန္တံ သဝနာကာရေန ဂဟဏတော အတ္ထာဝဗောဓဿ ပစ္စယဘာဝေနေဝ ဂဏှာတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ သုတကောဝိဒာတိ ပရိယတ္တိယံ ဆေကာ။
၁၀၆၅-၆. ထာမဇာတန္တိ ဇာတထာမံ၊ ဒဠှဘာဝပ္ပတ္တန္တိ အတ္ထော။ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗံ ပါဒကဇ္ဈာနာရမ္မဏံ ကိတ္တကန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထန္တရဂတ’’န္တိအာဒိ။ ပါဒကဇ္ဈာနဿ ဟိ အာရမ္မဏဘူတံ ကသိဏနိမိတ္တံ ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနံ ဖရတူ’’တိ မနသိ ကရိတွာ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇန္တဿ ကသိဏနိမိတ္တံ တတ္တကံ ဌာနံ ဖရိတွာ တိဋ္ဌတိ။ သော သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနံ အသမာပဇ္ဇိတွာပိ အနေကပ္ပဘေဒေပိ သဒ္ဒေ အာဝဇ္ဇတိ သုဘာဝိတဘာဝနတ္တာ။ တတ္ထ အညတရံ သဒ္ဒံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နာဝဇ္ဇနာနန္တရံ စတ္တာရိ၊ ပဉ္စ ဝါ ဇဝနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တေသု ပစ္ဆိမံ ဣဒ္ဓိစိတ္တံ ဟောတိ။ ဧဝံ ယတ္တကံ သဒ္ဒံ ဣစ္ဆတိ၊ တတ္တကံ တတ္ထ ဂတံ အာဝဇ္ဇိတွာ အဘိညာဉာဏေန ဇာနာတိ။ ယေန ပန ဧဝံ ကသိဏနိမိတ္တံ အဝဍ္ဎိတံ၊ တေန ပုနပိ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗမေဝ။ သော ဟိ တံ ဌာနဂတသဒ္ဒံ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာဝ တတော ဝုဋ္ဌာယ အဘိညာစိတ္တေန သုဏာတိ။ တတော ဧဝ ဟိ ‘‘ပါဒကာရမ္မဏေန။ပေ.။ သုဏာတီတိ သာသင်္ကံ ဝဒတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာ. ၂.၄၀၀) ဝုတ္တံ။ ဣဒ္ဓိဝိဓလာဘီ ပန သေသာဘိညလာဘိနော ဝိယ ဝိဇ္ဇမာနသဒ္ဒာဒိအာရမ္မဏမတ္တမေဝ အကတွာ အာဂန္တုကရူပနိမ္မာပနတော သဗ္ဗထာပိ ဒွိက္ခတ္တုံ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာဝ တံ နိပ္ဖာဒေတိ။ ဧကင်္ဂုလဒွင်္ဂုလ-ဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ သုခုမသဒ္ဒာပေက္ခါယ ကတံ။
၁၀၆၈. သုဏန္တောတိ ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ သဝနေန ဝသိကတာဘိညော ဟုတွာ ယထာဝဇ္ဇိတေ သုဏန္တော။ ပါဋိယေက္ကမ္ပီတိ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနေပိ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဧကကောလာဟလံ ကတွာ ဥဋ္ဌိတေ သင်္ခဘေရီပဏဝါဒိသဒ္ဒေ ပစ္စေကံ ဝတ္ထုဘေဒေန ဝဝတ္ထာပေတုကာမတာယ သတိ ‘‘အယံ သင်္ခသဒ္ဒော၊ အယံ ဘေရီသဒ္ဒော၊ အယံ ပဏဝသဒ္ဒော’’တိအာဒိနာ ပစ္စေကံယေဝ ဝဝတ္ထာပေတုံ သက္ကောတိယေဝါတိ။ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၀၆၉-၇၃. စေတောပရိယမာနသန္တိ ပရိယာတီတိ ပရိယံ၊ သရာဂါဒိဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနာတီတိ အတ္ထော။ ယေသဉှိ ဓာတူနံ ဂတိ အတ္ထော၊ ဗုဒ္ဓိပိ တေသံ အတ္ထော ဟောတီတိ။ စေတသော ပရိယံ စေတောပရိယံ၊ မနသိ ဘဝန္တိ မာနသံ၊ ဉာဏံ၊ စေတောပရိယဉ္စ တံ မာနသဉ္စာတိ စေတောပရိယမာနသံ။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝသေနေဝါတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဥပနိဿယေနေဝ။ တဉှိ ဧတဿ ဥပ္ပါဒနေ ပရိကမ္မံ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣဒံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ။ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတာဒီဟိ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခူ’’တိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏေန ဒိသွာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဟဒယန္တိ န ဟဒယဝတ္ထု၊ အထ ခေါ ဟဒယမံသပေသိ။ ယံ ဗဟိ ကမလမကုဠသဏ္ဌာနံ အန္တော ကောသာတကီဖလသဒိသန္တိ ဝုစ္စတိ။ တဉှိ နိဿာယ ဣဒာနိ ဝုစ္စမာနံ လောဟိတံ တိဋ္ဌတိ။ ဟဒယဝတ္ထု ပန ဣမံ လောဟိတံ နိဿာယ ပဝတ္တတိ။ လောဟိတံ ဒိသွာတိ လောဟိတဿ ဝဏ္ဏံ ဒိသွာ။ ဒိဗ္ဗစက္ခုနောပိ ဟိ ဝဏ္ဏမေဝ ဒိဿတိ။ တေနေဝ ဟိ တံ စက္ခုသဒိသတ္တာ ‘‘စက္ခူ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ပရဿာတိ အညဿ။ ယထာ ဟိ ယော ပရော န ဟောတိ၊ သော အတ္တာ၊ ဧဝံ ယော အတ္တာ န ဟောတိ၊ သော ပရော။ ကထံ ပန ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ လောဟိတဿ ဝဏ္ဏဒဿနေန ပရစိတ္တံ ဝိညေယျန္တိ အာဟ ‘‘သောမနဿယုတေ’’တိအာဒိ။ လောဟိတန္တိ ရတ္တံ နိဂြောဓဖလသမာနဝဏ္ဏံ။ ကာဠကန္တိ ဇမ္ဗုသဒိသဝဏ္ဏံ။ တိလတေလူပမန္တိ အနေန ပသန္နဘာဝမာဟ။
ကထံ ပန စိတ္တေ သောမနဿ သဟဂတာဒိမှိ သတိ ကမ္မဇဿ လောဟိတဿ ဝိဝိဓဝဏ္ဏဘာဝါပတ္တီတိ? ကိဉ္စာပိ ဟဒယဝတ္ထုသန္နိဿိတဘူတာနိ ကမ္မဇာနေဝ၊ တံ ပန လောဟိတံ ကမ္မဇမေဝါတိ နတ္ထိ စတုသန္တတိရူပဿပိ တတ္ထ လဗ္ဘမာနတ္တာ။ တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဣဒံ ရူပံ သောမနဿိန္ဒြိယသမုဋ္ဌာနံ၊ ဣဒံ ဒောမနဿိန္ဒြိယသမုဋ္ဌာနံ၊ ဣဒံ ဥပေက္ခိန္ဒြိယသမုဋ္ဌာနန္တိ ပရဿ ဟဒယလောဟိတဝဏ္ဏံ ပဿိတွာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၀၁) ဝုတ္တံ။ ဧဝမ္ပိ ယံ တတ္ထ အစိတ္တဇံ၊ တဿ ယထာဝုတ္တဝဏ္ဏဘေဒေန န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? ဘဝိတဗ္ဗံ သေသသန္တတိရူပါနံ တဒနုဝတ္တနတော။ ယထာ ဟိ ဂမနာဒီသု စိတ္တဇရူပါနိ ဥတုဇကမ္မဇာဟာရဇရူပေဟိ အနုဝတ္တီယန္တိ၊ အညထာ ကာယဿ ဒေသန္တရပ္ပတ္တိယေဝ န သိယာတိ၊ ဧဝမိဓာပိ စိတ္တဇရူပံ သေသသန္တတိရူပေဟိ အနုဝတ္တီယတိ၊ ပသာဒကောဓဝေလာသု စ စက္ခုဿ ဝဏ္ဏဘေဒာပတ္တိယေဝ တဿတ္ထဿ နိဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တသ္မာ သောမနဿာဒိယုတ္တစိတ္တာနုရူပံ ဥပ္ပန္နစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဝသေန သေသတိသမုဋ္ဌာနရူပါနမ္ပိ နာနာဝဏ္ဏတာ ဟောတိယေဝါတိ သုဋ္ဌု ဝုတ္တံ ‘‘လောဟိတံ လောဟိတံ သိယာ’’တိအာဒိ။ ဒိသွာ ဟဒယလောဟိတန္တိ ပဌမံ တာဝ အနုမာနဉာဏေန လောဟိတံ ဒိသွာ။ ကာတဗ္ဗံ ထာမတံ ဂတန္တိ ဥပ္ပါဒေတွာ ထာမဘာဝံ ဂတံ ကာတဗ္ဗံ။
စေတောပရိယဉာဏဉှိ ဥပ္ပါဒေတုကာမေန ယောဂိနာ ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနာ ဧဝ သတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတံ အဘိနီဟာရက္ခမံ ကတွာ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ပရဿ ဟဒယမံသပေသိံ နိဿာယ ဝတ္တမာနဿ လောဟိတဿ ဝဏ္ဏဒဿနေန ဣဒာနိ ဣမဿ စိတ္တံ ‘‘သောမနဿသဟဂတ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဒောမနဿသဟဂတ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဥပေက္ခါသဟဂတ’’န္တိ ဝါ နယဂ္ဂါဟဝသေန ဝဝတ္ထာပေတွာ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘ဣမဿ စိတ္တံ ဇာနာမီ’’တိ ပရိကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ။ ကာလသတမ္ပိ ကာလသဟဿမ္ပိ ပုနပ္ပုနံ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တထေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ။ တဿေဝံ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဟဒယလောဟိတဝဏ္ဏဒဿနာဒိဝိဓိနာ ပဋိပဇ္ဇန္တဿ ‘‘ဣဒာနိ စေတောပရိယဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ယံ တဒာ ပဝတ္တတီတိ ဝဝတ္ထာပိတံ စိတ္တံ၊ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ တီဏိ စတ္တာရိ ဝါ ဇဝနာနိ ကာမာဝစရာနိ ဇဝန္တိ။ စတုတ္ထံ၊ ပဉ္စမံ ဝါ အဘိညာစိတ္တံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနိကံ။ တတ္ထ ယံ တေန အပ္ပနာစိတ္တေန သမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ၊ ဣဒံ စေတောပရိယဉာဏံ။ တဉှိ ယတ္ထ အနေန ပရိကမ္မံ ကတံ၊ တံ ပရဿ စိတ္တံ ပစ္စက္ခတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဝိဘာဝေန္တမေဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ၊ ရူပံ ဝိယ စ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ၊ သဒ္ဒံ ဝိယ စ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ။ တတော ပရံ ပန ကာမာဝစရစိတ္တေဟိ သရာဂါဒိဝဝတ္ထာပနံ ဟောတိ နီလာဒိဝဝတ္ထာပနံ ဝိယ။
၁၀၇၄-၅. ဧဝမဓိဂတဿ ပန စေတောပရိယဉာဏဿ ထာမဂမနဝိဓာနမ္ပိ အဓိဂမဝိဓာနသဒိသမေဝ၊ တဒေဝေတ္ထ အာစရိယေန ဒဿိတံ။ ဧဝံ ထာမဂတေတိအာဒိ ထာမဂမနာနိသံသဒဿနံ။ သဗ္ဗမေဝါတိ ဣဒံ ‘‘ကာမာဝစရစိတ္တံ၊ ရူပါရူပေသု မာနသ’’န္တိ ဥဘယပဒေနပိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ၊ စတုပဏ္ဏာသဝိဓံ ကာမာဝစရစိတ္တံ၊ ပဉ္စဒသရူပါဝစရစိတ္တံ၊ ဒွာဒသအရူပါဝစရစိတ္တန္တိ သဗ္ဗမေဝ၊ ပစ္စေကံ သရာဂါဒိပ္ပဘေဒကံ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော။ ပုထုဇ္ဇနဿ ဝသေနာယံ အဘိညာကထာတိ လောကုတ္တရစိတ္တံ ဣဓ အနုဒ္ဓဋံ။ တမ္ပိ ဟိ ဥပရိမော၊ သဒိသော ဝါ အရိယော ဟေဋ္ဌိမဿ၊ သဒိသဿ စ စိတ္တံ ဇာနာတိ၊ ဟေဋ္ဌိမော ပန ဥပရိမဿ စိတ္တံ န ဇာနာတိ။ ယထာ စေတံ၊ ဧဝံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနေ အကတာဘိနိဝေသော ပုထုဇ္ဇနော၊ သေခေါပိ ဝါ အရူပါဝစရစိတ္တံ န ဇာနာတိ။ အဋ္ဌသမာပတ္တိကဿ ပန ဝသေန ဣဓာရူပါဝစရစိတ္တဿာပိ ဇာနနံ ဝုတ္တံ။ အရဟာ ပန အာရုပ္ပေ အကတာဘိနိဝေသောပိ တပ္ပဋိစ္ဆာဒကအဝိဇ္ဇာယ ဝိဟတတ္တာ တမ္ပိ ဇာနာတိယေဝ။ စေတောပရိယဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၀၇၆-၇. ပုဗ္ဗေ အတီတဇာတီသု နိဝါသာ နိဝုတ္ထာ အတ္တနော သန္တာနေ ပဝတ္တာ၊ သပရဝိညာဏေဟိ ဂေါစရာသေဝနာယ အာသေဝိတာ စ ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာ။ ပရဝိညာဏဝိညာတာပိ ဟိ ပုဗ္ဗေ နိဝသိံသု ဧတ္ထာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာတိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေ ပန ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏာဒီသု ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဝိသယာ၊ ပုဗ္ဗေ နိဝါသေသု သရူပဝိဘာဝကံ ဉာဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ။ တေန။ တဒနုဿတီတိ တေသံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနံ အနုဿတိ။ ဟေဋ္ဌာ တီသု ဈာနေသု ယထာရဟံ ပီတိသုခေဟိ ကာယစိတ္တာနံ သမ္ပီဏနာယ စတ္တာရိ ဈာနာနိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘ဈာနာနိ ပနာ’’တိအာဒိ။ အညထာ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာယေဝါတိ ဝုတ္တံ သိယာ။ ယာယ နိသဇ္ဇာယ နိသိန္နဿ အနုဿရဏာရမ္ဘော၊ သာ ဣဓ သဗ္ဗပစ္ဆိမာ နိသဇ္ဇာ။
၁၀၇၈-၈၀. တတော ပဘုတိ။ပေ.။ က္ကမာတိ တသ္မိံ ဘဝေ ပုရိမဘဝါဒီသု ကတံ သဗ္ဗမ္ပိ သင်္ဂဟေတွာ သဗ္ဗမာဝဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိအာဒိနာ ဝိသုံ ဝိသုံ ရတ္တိန္ဒိဝါဒိဝသေန ဒဿေတိ။ ဒိဝသေ ရတ္တိယံ ကတန္တိ သဗ္ဗပစ္ဆိမနိသဇ္ဇာတော ပဋ္ဌာယ အာသနပညာပနံ သေနာသနပ္ပဝေသနန္တိ ပဋိလောမေန သကလံ ရတ္တိန္ဒိဝံ ကတကိစ္စံ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗံ။ ကတမာဝဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ယံ ဧတ္ထန္တရေ ကတကိစ္စံ၊ သဗ္ဗံ တံ ပဋိလောမက္ကမေနေဝ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။ ဧတ္တကံ ပန ပကတိစိတ္တဿပိ ပါကဋံ၊ ပရိကမ္မစိတ္တဿ ပန အတိပါကဋမေဝ။ သစေ ပနေတ္ထ ကိဉ္စိ န ပါကဋံ ဟောတိ၊ ပုန ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ ဧတ္တကေန ဒီပေ ဇလိတေ ဝိယ ပါကဋံ ဟောတိ။ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနဉှိ သတ္ထကဿ ဝိယ နိသာနသိလာ သတိပညာနံ နိသိတဘာဝါဝဟံ၊ တသ္မာ တာ တံသမာပဇ္ဇနေန ပရမနေပက္ကပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ။ ပုရိမသ္မိံ ဘဝေတိ ဣမမှာ ဘဝါ အနန္တရေ ပုရိမသ္မိံ ဘဝေ။
၁၀၈၁. နိဗ္ဗတ္တံ နာမရူပဉ္စာတိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တနာမရူပံ။ သာဓုကန္တိ သုဋ္ဌု အပရိဟာပေတွာ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗံ။ ပဟောတိ ဟိ ဣမိဿာ အဘိညာယ ကတာဓိကာရော ဘိက္ခု ပဌမဝါရေနေဝ ပဋိသန္ဓိံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ စုတိက္ခဏေ နာမရူပံ အာရမ္မဏံ ကာတုံ၊ တထာ အသက္ကောန္တေနာပိ ဓုရနိက္ခေပံ အကတွာ ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ တတော စ ဝုဋ္ဌာယ ပုနပ္ပုနံ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗံ။ အာဝဇ္ဇန္တေန စ ပန ပဌမံ ရူပံ အာဝဇ္ဇိတွာ ပစ္ဆာ နာမံ အာဝဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အာစရိယာ။ အပရေ ပန ဝိပရိယာယေန ဝဒန္တိ။
တတ္ထ ပစ္ဆိမနိသဇ္ဇာတော ပဘုတိ ယာဝ ပဋိသန္ဓိတော အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တဉာဏံ အတီတဇာတီသု နိဝုတ္ထဓမ္မာရမ္မဏာဘာဝတော ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ နာမ န ဟောတိ၊ တံ ပန ပရိကမ္မဉာဏမေဝ။ ယဒာ ပနဿ ပဋိသန္ဓိံ အတိက္ကမ္မ စုတိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမရူပံ အာရမ္မဏံ ကတွာ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မိံ နိရုဒ္ဓေ ဝုတ္တနယေန အပ္ပနာစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တေန သမ္ပယုတ္တံ ဉာဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ နာမ။ တေနာဟ ‘‘ယဒာ ပနာ’’တိအာဒိ။
ဧတ္ထာဟ – ကိံ ဧကေနေဝ အဘိညာစိတ္တေန စုတိက္ခဏေ ပဝတ္တနာမရူပံ သဗ္ဗမ္ပိ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ ဥဒာဟု အညေန အညေနာတိ။ ကိဉ္စေတ္ထ ယဒိ ဧကေနေဝ၊ ဒူရတော စိတ္တပဋံ ပေက္ခန္တဿ ဝိယ အနိရူပိတရူပေန ဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ။ ယဒိ စ အညေန အညေန၊ ဝိသုံ ဝိသုံ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနာဒိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ? ဥဘယထာပိ န ဒောသော။ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ ဟိ အစိန္တေယျတ္တာ ဧကေနပိ အဘိညာစိတ္တေန နာမရူပေ ပဿန္တော နိရူပိတရူပေနေဝ ပဿတိ၊ န အနိရူပိတရူပေနေဝ ပဿတိ၊ အညေနပိ ဝါ ပဌမမေဝ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ သမာဟိတစိတ္တေန ကတပရိကမ္မဿ ပဝတ္တိတတ္တာ ပုန သမာပဇ္ဇနံ ဝိနာ အာဝဇ္ဇိတွာ အာရမ္မဏံ ကရောတိယေဝါတိ။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၀၈၆-၈. ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဘိတဗ္ဗတ္တာ၊ အတ္တနာ စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ မဟာဇုတိကတာဒီဟိ ဝါ ဒိဗ္ဗံ၊ ရူပဒဿနဋ္ဌေန စက္ခုမိဝါတိ စက္ခု။ ယထာ ဟိ မံသစက္ခု ဝိညာဏာဓိဋ္ဌိတံ သမဝိသမံ အာစိက္ခန္တံ ဝိယ ပဝတ္တတိ၊ ဣဒံ ပန တတော သာတိသယံ စက္ခုကိစ္စကာရီတိ ဒိဗ္ဗဉ္စ တံ စက္ခု စာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ တေန ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ။ ကသိဏာရမ္မဏန္တိ အဋ္ဌန္နမ္ပိ ကသိဏာနံ ဝသေန ကသိဏာရမ္မဏံ။ အဘိနီဟာရက္ခမံ ကတွာတိ စုဒ္ဒသဝိဓေန စိတ္တပရိဒမနေန အဋ္ဌင်္ဂသမ္ပန္နတာကရဏေန အဘိနီဟာရက္ခမံ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏာဘိမုခံ ပေသနာရဟံ ပေသနယောဂျံ ကတွာ။ ‘‘တေဇော။ပေ.။ ကသိဏမ္ပိ ဝါ အာသန္နံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ပါဌသေသော။ အာသန္နံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏုပ္ပတ္တိယာ သမီပဘူတံ ကာရဏဘူတံ ကာတဗ္ဗံ၊ တတ္ထ ဥပစာရဇ္ဈာနံ ပဂုဏတရံ ကတွာ တံ ဝဍ္ဎေတွာ ဣစ္ဆိတက္ခဏေ ဥပဋ္ဌာနယောဂျံ ကတွာ ဌပေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပဒဿနဝိသယေ။ သေဋ္ဌန္တိ ပရိဒီပိတန္တိ အာလောကကသိဏဿေဝ ပဘာဝိဿဇ္ဇနသဘာဝေန အာလောကကရဏေန ဣတရေဟိ ဝိသိဋ္ဌတ္တာ ဝိသိဋ္ဌန္တိ ပရိဒီပိတံ။
၁၀၈၉-၉၀. ဥပ္ပါဒေတွာတိ ပဌမဇ္ဈာနနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေန ဥပစာရဇ္ဈာနုပ္ပါဒနေန ဥပ္ပါဒေတွာ။ ဥပစာရဇ္ဈာနုပ္ပတ္တိယာ ဟိ သဒ္ဓိံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တုပ္ပတ္တိ။ ယသ္မာ ပါဒကဇ္ဈာနံ ဝိဇ္ဇမာနေယေဝ အာလောကေ အပ္ပနာဝသေန ပဝတ္တိမတ္တံ ဝိနာ အတ္တနော ဗလေန အာလောကံ ဖရိတုံ န သက္ကောတိ၊ နာပိ ယထာပတ္ထဋံ ထာဝရံ ကာတုံ၊ ပရိကမ္မံ ပန တဒုဘယမ္ပိ ကာတုံ သမတ္ထံ၊ တသ္မာ ဥပစာရဘူမိယံယေဝ တံ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဥပစာရဘူမိယ’’န္တိအာဒိ။ ဥပစာရဘူမီတိ စေတ္ထ အာလောကဿ ထာဝရကရဏဝသပ္ပဝတ္တံ ပရိကမ္မစိတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အပ္ပနန္တိ ဈာနဝသေန အပ္ပနံ။ န ဟိ အကတပရိကမ္မဿ အဘိညာဝသေန အပ္ပနာ သိဇ္ဈတိ။ တေနာဟ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနနိဿိတ’’န္တိ။ ပါဒကဇ္ဈာနနိဿိတန္တိ ပါဒကဇ္ဈာနာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ န ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ပရိကမ္မနိဿိတံ ပရိကမ္မာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ တထာ စ သတိ အာလောကဝဍ္ဎနာဘာဝတော ရူပဒဿနံ န သိယာတိ အဓိပ္ပါယော။
၁၀၉၁-၃. အန္တော။ပေ.။ ဘဝေတိ အန္တောဂတမေဝ ရူပဂတံ ပဿိတဗ္ဗံ ဘဝေ၊ န ဗဟိဒ္ဓါ ဝိက္ခေပုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝတော ပဿိတဗ္ဗံ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ အဓိပ္ပါယော။ န ဟိ အာလောကေ ဖရိတေပိ မံသစက္ခုဿ အာပါထံ ဟောတိ။ ပရိကမ္မဿ ဝါရော ဟိ အတိက္ကမတိ တာဝဒေတိ ဣဓ ပရိကမ္မံ နာမ ယထာဝုတ္တကသိဏာရမ္မဏံ ဥပစာရဇ္ဈာနံ၊ တံ ရူပဂတံ ပဿတော န ပဝတ္တတိ၊ ကသိဏာလောကဝသေန စ ရူပဂတဒဿနံ ကသိဏာလောကော စ ပရိကမ္မဝသေနာတိ တဒုဘယမ္ပိ ပရိကမ္မဿ အပ္ပဝတ္တိယာ န ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘အာလောကောပီ’’တိအာဒိ။ တသ္မိံ အန္တရဟိတေ ရူပဂတမ္ပိ န စ ဒိဿတိ၊ ရူပဂတံ ပဿတော ပရိကမ္မဿ ဝါရော အတိက္ကမတိ၊ ပရိကမ္မပသုတဿ ကသိဏာရမ္မဏဉာဏံ ဟောတီတိ ရူပဂတံ ဒိဿတိ၊ ကထံ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘တေနာ’’တိအာဒိ။
၁၀၉၄-၉. ဧဝံ အနုက္ကမေနာတိ ပုနပ္ပုနံ ပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ အဘိဏှံ အာလောကဖရဏေန။ အာလောကော ထာမဝါတိ အာလောကဂတော စိရဋ္ဌာယီ သိယာ၊ တထာ စ သတိ တတ္ထ သုစိရမ္ပိ ရူပဂတံ ပဿတေဝ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာလောကော ဧတ္ထာ’’တိအာဒိ။ သွာယမတ္ထော တိဏုက္ကူပမာယ ဝိဘာဝေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တိဏုက္ကာယာ’’တိအာဒိ။ ဧကော ကိရ ရတ္တိယံ တိဏုက္ကာယ မဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိ၊ တဿ သာ တိဏုက္ကာ ဝိဇ္ဈာယိ၊ အထဿ သမဝိသမာနိ န ပညာယိံသု၊ သော တံ တိဏုက္ကံ ဘူမိယံ ဃံသိတွာ ပုန ဥဇ္ဇာလေသိ၊ သာ ပဇ္ဇလိတွာ ပုရိမာလောကတော မဟန္တရမာလောကံ အကာသိ၊ ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ဝိဇ္ဈာတံ ဥဇ္ဇာလယတော ကမေန သူရိယော ဥဋ္ဌာသိ၊ သူရိယေ ဥဋ္ဌိတေ ‘‘ဥက္ကာယ ကမ္မံ နတ္ထီ’’တိ တံ ဆဍ္ဍေတွာ ဒိဝသမ္ပိ အဂမာသိ။ တတ္ထ ဥက္ကာလောကော ဝိယ ပရိကမ္မကာလေ ကသိဏာလောကော၊ ဥက္ကာယ ဝိဇ္ဈာတာယ သမဝိသမာနံ အဒဿနံ ဝိယ ရူပဂတံ ပဿတော ပရိကမ္မဿ ဝါရာတိက္ကမေန အာလောကေ အန္တရဟိတေ ရူပဂတာနံ အဒဿနံ၊ ဥက္ကာယ ဃံသနံ ဝိယ ပုနပ္ပုနံ ပါဒကဇ္ဈာနသမာပဇ္ဇနံ၊ ဥက္ကာယ ပုရိမာလောကတော မဟန္တတရာလောကကရဏံ ဝိယ ပုန ပရိကမ္မံ ကရောတော ဗလဝတရာလောကဖရဏံ၊ သူရိယုဋ္ဌာနံ ဝိယ ထာမဂတာလောကဿ ယထာဝဍ္ဎိတပရိစ္ဆေဒံ ဖရိတွာ အဝဋ္ဌာနံ၊ တိဏုက္ကံ ဆဍ္ဍေတွာ ဒိဝသမ္ပိ ဂမနံ ဝိယ ပဒိတ္တာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ထာမဂတေနာလောကေန ဒိဝသမ္ပိ ရူပဒဿနံ။ ဧတ္တာဝတာ စ ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ နာနာဝဇ္ဇနပရိကမ္မဉ္စေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဉ္စ ဒဿိတံ၊ န တဿ ဥပ္ပတ္တိက္ကမောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပ္ပါဒနက္ကမောပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ။ တာနိ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဝါတိ ပေါတ္ထကေသု လိခန္တိ။ ‘‘တီဏိ စတ္တာရိ ဝါ ပနာ’’တိ ပါဌော။
၁၁၀၀. တတ္ထ အတ္ထသာဓကစိတ္တန္တိ ယဒတ္ထာယေသ ပဋိပန္နော၊ တဿ တဒတ္ထသာဓနတော အတ္ထသာဓကဘူတံ စိတ္တံ။ တသ္မိဉှိ ဥပ္ပန္နေ မံသစက္ခုဿ အနာပါထယောဂျံ အန္တောကုစ္ဆိဂတံ ဟဒယဝတ္ထုနိဿိတံ ဟေဋ္ဌာပထဝီတလနိဿိတံ တိရောကုဋ္ဋပဗ္ဗတပါကာရဂတံ ပရစက္ကဝါဠဂတန္တိ ဣဒံ ရူပံ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ၊ မံသစက္ခုနာ ဒိဿမာနံ ဝိယ ဟောတိ။ တဒေဝ စေတ္ထ ရူပံ သရူပတော ဝိဘာဝနသမတ္ထံ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ။ န ပန အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မဝသေန ပဝတ္တာနိ ပုဗ္ဗဘာဂစိတ္တာနိ။ တာနိ ဟိ အာရမ္မဏံ ကရောန္တာနိပိ န ယာထာဝတော တံ ဝိဘာဝေတွာ ပဝတ္တန္တိ အာဝဇ္ဇနသမ္ပဋိစ္ဆနာဒိစိတ္တာနိ ဝိယာတိ။
၁၁၀၁-၂. နနု စ အနာဂတံသဉာဏံ ယထာကမ္မူပဂဉာဏန္တိ ဒွေ အဘိညာဉာဏာနိ အတ္ထိ၊ ကသ္မာ တာနိ ဣဓ န ဒဿိတာနီတိ အာဟ ‘‘အနာဂတံသဉာဏဿာ’’တိအာဒိ။ ဣဇ္ဈန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာတိ ဝိသုံ ပရိကမ္မဿ အဘာဝတော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏပဋိလာဘေနေဝ တဿ ပရိဝါရာနိ ဟုတွာ ပဋိလဒ္ဓါနိ ဟောန္တိ။ တတောယေဝ ဟိ တာနိ တဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏာနီတိ ဝုစ္စန္တိ။ ယထာ ဟိ သိနေရုဿ ပရိဝါရဋ္ဌာနိယာနိ တံသိဒ္ဓိယာ သိဒ္ဓါနိ မေခလဋ္ဌာနာနိ ပရိဘဏ္ဍာနီတိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝံ ဣမာနိပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုသိဒ္ဓိယာ သိဒ္ဓါနိ တဿ ပရိဘဏ္ဍာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ။
ဟောတု တာဝ ဧဝမေတံ၊ စုတူပပါတဉာဏံ ပန ကိံ န ဒဿိတန္တိ အာဟ ‘‘စုတူပပါတဉာဏမ္ပီ’’တိအာဒိ။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏမေဝ ဟိ စုတိယံ၊ ဥပပတ္တိယဉ္စ ရူပံ ဝိဘာဝေန္တံ စုတူပပါတေ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘စုတူပပါတဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ အဝသေသရူပဝိဘာဝနကာလေ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခူ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ ပရမတ္ထတော နာမဒွယေန အာဂတံ ဧကမေဝ ဉာဏံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ စုတူပပါတဉာဏန္တိ ပန ဗျဉ္ဇနတောယေဝ နာနန္တိ။ ကတ္ထစိ မနောမယဉာဏန္တိပိ ဝိသုံ အဘိညာဉာဏံ အာဂတံ၊ တံ အတ္ထတော ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏမေဝ။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၁၀၃. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ။ အနေန တရေနာတိ အနေန အဘိဓမ္မာဝတာရနာမကေန တရေန။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
အဘိညာနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၇. သတ္တရသမော ပရိစ္ဆေဒော
အဘိညာရမ္မဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၁၀၄-၅. ပဉ္စ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒီနီတိ –
‘‘ဣဒ္ဓိဝိဓံ ဒိဗ္ဗသောတံ၊ ပရစိတ္တဝိဇာနနာ;
ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခူတိ ပဉ္စဓာ’’တိ။ –
ဧဝမာဂတာ ပဉ္စ။ သတ္တာဘိညာ ဣမာ ပနာတိ အတီတံသဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေ၊ မနောမယဉာဏဿ စ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏေ အန္တောဂဓတ္တာ ဝုတ္တံ။ အတီတံသဉာဏံ နာမ ပရေသံ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေ ယာဝ ပဋိသန္ဓိပရိယောသာနံ ပဝတ္တစိတ္တာရမ္မဏံ ဉာဏံ။ မနောမယဉာဏမ္ပိ နာမ မနောမယကာယာဘိနိမ္မာနာဒိဝသပ္ပဝတ္တံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ။
၁၁၀၆. ဣဒာနိ ဣမေသံ အဘိညာဉာဏာနံ အာရမ္မဏဝိနိစ္ဆယေ အသမ္မောဟတ္ထံ တံ ဒဿေတုမာရဘန္တော အာဟ ‘‘သတ္တန္န’’န္တိအာဒိ။ စတ္တာရော အာရမ္မဏတ္တိကာတိ ပရိတ္တာရမ္မဏတ္တိကော မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကော အတီတာရမ္မဏတ္တိကော အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကောတိ ဣမေ စတ္တာရော အာရမ္မဏတ္တိကာ။ ဧတ္ထာတိ ဣဒံ ပစ္စာမသနံ ကိံ တိကာနံ၊ ဥဒာဟု အာရမ္မဏာနန္တိ၊ ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တိကာနံ၊ တဒယုတ္တံ။ န ဟိ တိကေသု အဘိညာဉာဏာနိ ပဝတ္တန္တိ။ အထ အာရမ္မဏာနံ၊ တမ္ပိ အယုတ္တံ။ န ဟိ အညံ ဥဒ္ဒိသိတွာ အညဿ ပစ္စာမသနံ ယုတ္တန္တိ။ ယထာ ဣစ္ဆသိ၊ တထာ ဟောတု။ ဘဝတု တာဝ တိကာနံ၊ နနု ဝုတ္တံ ‘‘တိကေသု အဘိညာဉာဏာနိ နပ္ပဝတ္တန္တီ’’တိ? နာယံ ဝိရောဓော တိကဝေါဟာရေန အာရမ္မဏာနံယေဝ ဂယှမာနတ္တာ။ အထ ဝါ ပန ဟောတု အာရမ္မဏာနံ၊ နနု ဝုတ္တံ ‘‘အညံ ဥဒ္ဒိသိတွာ အညဿ ပစ္စာမသနံ အယုတ္တ’’န္တိ။ အယမ္ပိ န ဒောသော ယထာဝုတ္တကာရဏေနေဝါတိ။
၁၁၀၇-၁၀. ပရိတ္တာဒီသု သတ္တသူတိ အသတိပိ ဝတ္ထုဘေဒေ ဘူမိကာလသန္တာနဘေဒဝသေန ဘိန္နေသု ပရိတ္တမဟဂ္ဂတအတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏဝသေန သတ္တသု ပရိတ္တာဒိအာရမ္မဏဝိဘာဂေသု။ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ မဂ္ဂါရမ္မဏတာယ အဘာဝတော ဣဓ မဂ္ဂါရမ္မဏတ္တိကော န လဗ္ဘတိ။ ကာယံ စိတ္တသန္နိဿိတံ ကတွာ အဒိဿမာနေန ကာယေန ဂန္တုကာမောတိ သမ္ဗန္ဓော။ စိတ္တသန္နိဿိတကရဏဉ္စ တံ ဝိယ ကာယဿ အဒိဿမာနသီဃဂတိကတာဝသေန တဂ္ဂတိကတာပါဒနံ။ ယထာ စိတ္တံ န ဒိဿတိ သီဃဂမနဉ္စ၊ ဧဝံ ကာယမ္ပိ အဒိဿမာနံ၊ သီဃဂမနဉ္စ ကတွာ ယထိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂန္တုကာမောတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော။ စိတ္တဝသေနာတိ မဟဂ္ဂတစိတ္တဝသေန ပရိဏာမေတီတိ ပါဌသေသော။ တေနာဟ ‘‘တံ မဟဂ္ဂတေ စ စိတ္တသ္မိံ သမာရောပေတီ’’တိ။ ပါဒကဇ္ဈာနဉှိ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ‘‘အယံ ကာယော ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ အဒိဿမာနော၊ သီဃဂမနော စ ဟောတူ’’တိ ပရိကမ္မံ ကရောတိ၊ ပရိကမ္မံ ပန ကတွာ ပုန သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တထေဝ ပရိကမ္မံ ကရောန္တော ကာယံ ဂဟေတွာ မဟဂ္ဂတေ ပါဒကစိတ္တေ သမာရောပေတိ၊ တဂ္ဂတိကံ ကရောတိ ဝိယ၊ အဒိဿမာနံ၊ သီဃဂမနဉ္စ ကရောတိ။ တံ ပန သီဃဂမနတ္ထံ အဘာဝိတိဒ္ဓိပါဒာနံ ဝိယ ဒန္ဓံ အပ္ပဝတ္တိတွာ ကတိပယစိတ္တဝါရေဟေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န ဧကစိတ္တက္ခဏေနေဝ။ ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ၊ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) ဟိ ဧတ္ထ အည-ဂ္ဂဟဏေနေဝ ရူပဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ စိတ္တက္ခဏဝသေန ရူပပ္ပဝတ္တိ န ယုတ္တာ။ ယတ္ထ ယတ္ထ စ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ စ၊ န စ ဣဒ္ဓိဗလေန ဓမ္မာနံ ကေနစိ လက္ခဏညထတ္တံ သက္ကာ ကာတုန္တိ။ စိတ္တဝသေန ရူပကာယံ ပါဒကဇ္ဈာနေ သမာရောပေန္တဿ ကာယမေဝ အာရမ္မဏန္တိ အာဟ ‘‘ကာယာရမ္မဏတော’’တိ၊ ကာယေ ဝဏ္ဏာရမ္မဏတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ကာယသန္နိဿိတံ ကတွာ စိတ္တန္တိ ဧတ္ထ န စိတ္တံ ကာယံ ဝိယ ဒန္ဓံ ဒိဿမာနံ ကရောတိ၊ ကိန္တု ဒန္ဓဒိဿမာနဂတိကရဏမတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၁၁၂-၃. အနာဂတမတီတဉ္စ ကရောတိ ဝိသယံ ယဒာတိ မဟာဓာတုနိဓာနေ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနံ ဝိယ အနာဂတံ အဓိဋ္ဌဟန္တာနံ အနာဂတံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ ကာယဝသေန စိတ္တပရိဏာမနကာလေ တဒေဝ စိရနိရုဒ္ဓံ ပါဒကဇ္ဈာနံ အာရမ္မဏံ ကရောန္တာနံ အတီတံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ တဒာ အတီတာရမ္မဏံ၊ အနာဂတဂေါစရဉ္စ ဟောတိ၊ ပစ္စုပ္ပန္နော ဂေါစရော ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပကာယဿ အာရမ္မဏကရဏတော။ ဟတ္ထိအာဒယော အဘိနိမ္မိနန္တဿာပိ ဟိ ကိဉ္စာပိ ပရိကမ္မံ အနာဂတာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ အဓိဋ္ဌာနစိတ္တံ ပန ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏမေဝ။ ဥပစာရာရမ္မဏံ ဝိယ ဟိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ တေန သဟ ပါတုဘူတမေဝ တဿာရမ္မဏံ ဟောတိ။
၁၁၁၄-၅. ကာယံ ။ပေ.။ သိယာတိ အတ္တနော ကာယံ စိတ္တဝသေန ပရိဏာမနကာလေ အဇ္ဈတ္တဿ ကာယဿ အာရမ္မဏကရဏတော၊ အတ္တနော စိတ္တံ ကာယဝသေန ပရိဏာမနကာလေ စိတ္တဿ အာရမ္မဏကရဏတော။ ဝါ-သဒ္ဒေန အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထေန ဂဟိတေ အတ္တနော ကုမာရဝဏ္ဏာဒိအဘိနိမ္မာနကာလေ ကာယဿ အာရမ္မဏကရဏတော စ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏံ သိယာ။ ဗဟိဒ္ဓါ ရူပဒဿနေတိ ဗဟိဒ္ဓါ ဟတ္ထိအဿာဒိရူပဒဿနကာလေ။
၁၁၁၆-၈. ပစ္စုပ္ပန္နေ ပရိတ္တေ စာတိ သရူပဝိဘာဝနမေတံ။ ဒိဗ္ဗသောတဿ ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နောဝ သဒ္ဒော အာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ သော စ သဘာဝတော ပရိတ္တောဝ။ ကုစ္ဆိသဒ္ဒဿာတိ ကုစ္ဆိယံ ဝါတသဒ္ဒဿ။ တတ္ထ ပါဏကသဒ္ဒဿ ပန သဝနေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏမေဝ။ ဝသိတာပတ္တဿ အတ္တနော ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒသဝနေပိ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏန္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ပန ဧကာဒသဘဝင်္ဂစိတ္တတော ဥပရိ ဘဝင်္ဂံ ပဝတ္တိတုမဒတွာ ဘဝင်္ဂတော ဝုဋ္ဌာယ အာဝဇ္ဇနသမတ္ထတာဝသေန ဝသိတာပတ္တဿေဝ ယုဇ္ဇတိ။ ‘‘ပရဿ စ သဒ္ဒဿာ’’တိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ န ဟိ ပရဿ ကုစ္ဆိသဒ္ဒသဝနေယေဝ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ ဟောတိ၊ အထ ခေါ ပရဿ စိတ္တသမုဋ္ဌာနသဒ္ဒသဝနေပီတိ။
၁၁၁၉-၂၂. ပရိတ္တာဒီသူတိ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတအပ္ပမာဏမဂ္ဂအတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏေသု။ ပရိတ္တာနန္တိ ကာမာဝစရစိတ္တာနံ။ မဇ္ဈိမာနန္တိ ပရိတ္တအပ္ပမာဏာနံ မဇ္ဈေ ဘဝတ္တာ မဇ္ဈိမသင်္ခါတာနံ ရူပါရူပါဝစရစိတ္တာနံ။ မဇ္ဈေဘဝတာ စ ဒေသနာဝသေန၊ န သဘာဝဝသေန။ စေတောပရိယဉာဏံ ပရဿ စိတ္တမေဝ ဇာနာတိ၊ အဝသေသက္ခန္ဓတ္တယံ ပန န ဇာနာတီတိ ဣမံ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မဂ္ဂစိတ္တဿ ဇာနနေ’’တိအာဒိ။ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယသ္မာ စေတောပရိယဉာဏံ စိတ္တမေဝ ဇာနာတိ၊ တသ္မာ တံ မဂ္ဂါရမ္မဏံ န ဟောတိ၊ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တဇာနနတော ပန ပရိယာယေန မဂ္ဂါရမ္မဏတာ အဋ္ဌကထာယံ အနုညာတာတိ။ ပဋ္ဌာနေ ပန –
‘‘ကုသလာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿ စေတောပရိယဉာဏဿ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အနာဂတံသဉာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၄) –
ဝုတ္တတ္တာ စတ္တာရောပိ ခန္ဓာ စေတောပရိယဉာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ နိပ္ပရိယာယေနေဝ မဂ္ဂါရမ္မဏတာ လဗ္ဘတီတိ ဣဒမေတ္ထ သင်္ဂဟကာရာနံ သန္နိဋ္ဌာနံ။
၁၁၂၃-၅. အတီတသတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ၊ အနာဂတသတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေယေဝ စ ပဝတ္တံ ပရစိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏံ ဇာနာတိ၊ တတော ပဋ္ဌာယ ပန ပဋိသန္ဓိပရိယောသာနံ၊ စုတိပရိယောသာနဉ္စ ပဝတ္တံ အတီတံသဉာဏဿ၊ အနာဂတံသဉာဏဿ စ ဂေါစရန္တိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘အတီတေ’’တိအာဒိ။ အတီတဿ၊ အနာဂတဿ စ ပရစိတ္တဿ ဇာနနံ သမ္ဘဝတိ၊ ပစ္စုပ္ပန္နဿ ပန န သမ္ဘဝတီတိ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကထဉ္စ ပနာ’’တိအာဒိ။ ဣတရော ယတ္ထ သမ္ဘဝတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ပစ္စုပ္ပန္နံ တာဝ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ တိဓာ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိမာဟ။ ခဏသန္တတိအဒ္ဓတောတိ ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နံ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဧဝံ ခဏသန္တတိအဒ္ဓါဝသေန တိဓာ ဝုတ္တံ။
၁၁၂၆. တိက္ခဏသမ္ပတ္တန္တိ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိဘင်္ဂဝသေန ခဏတ္တယပရိယာပန္နံ။ ပစ္စုပ္ပန္နခဏာဒိကန္တိ ခဏ-သဒ္ဒာဒိကံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ခဏပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဧကဒွေသန္တတိဝါရပရိယာပန္နန္တိ ဧတ္ထ အန္ဓကာရေ နိသီဒိတွာ အာလောကဋ္ဌာနံ ဂတဿ န စ တာဝ အာရမ္မဏံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ယာဝ ပန တံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ဧတ္ထန္တရေ ပဝတ္တာ ရူပသန္တတိ၊ အရူပသန္တတိ ဝါ ‘‘ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ‘‘အာလောကဋ္ဌာနေ ဝိစရိတွာ ဩဝရကံ ပဝိဋ္ဌဿာပိ န တာဝ သဟသာ ရူပံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ယာဝ တံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ပုဗ္ဗေဝ တတ္ထ နိသိန္နဿ ဝိယ ဧတ္ထန္တရေ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ဒူရေ ဌတွာ ပန ရဇကာဒီနံ ဟတ္ထဝိကာရံ၊ ဃဏ္ဋိဘေရီအာဒိအာကောဋနဟတ္ထဝိကာရဉ္စ ဒိသွာ န ပန တာဝ သဒ္ဒံ သုဏာတိ၊ ယာဝ ပန တံ သုဏာတိ၊ ဧတ္ထန္တရေ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၁၆) ဧဝံ တာဝ မဇ္ဈိမဘာဏကတ္ထေရာ ဝဒန္တိ။
သံယုတ္တဘာဏကာ ပန ‘‘ရူပသန္တတိ အရူပသန္တတီတိ ဒွေ သန္တတိယော ဝတွာ ဥဒကံ အက္ကမိတွာ ဂတဿ ယာဝ တီရေ အက္ကန္တဥဒကလေခါ န ဝိပ္ပသီဒတိ၊ အဒ္ဓါနတော အာဂတဿ ယာဝ ကာယေ ဥသုမဘာဝေါ န ဝူပသမ္မတိ၊ အာတပါ အာဂန္တွာ ဂဗ္ဘံ ပဝိဋ္ဌဿ ယာဝ အန္ဓကာရဘာဝေါ န ဝိဂစ္ဆတိ၊ အန္တောဂဗ္ဘေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကတွာ ဒိဝါ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တဿ ယာဝ အက္ခီနံ ဖန္ဒနဘာဝေါ န ဝူပသမ္မတိ၊ အယံ ရူပသန္တတိ နာမ။ ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ အရူပသန္တတိ နာမာတိ ဝတွာ တဒုဘယမ္ပိ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နံ နာမာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၁၆) ဧဝံ ဧကမေဝ သန္တတိဝါရံ ဝဒန္တိ။ တတ္ထ မဇ္ဈိမဘာဏကဝါဒေ ဧကစ္စဿ သီဃမ္ပိ ပါကဋံ ဟောတီတိ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာတိ ဧက-ဂ္ဂဟဏမ္ပိ ကတံ။ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရော ပန ‘‘အတိပရိတ္တသဘာဝဥတုအာဒိသမုဋ္ဌာနာ ဝါ ဧကဒွေသန္တတိဝါရာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိပိ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာ. ၂.၄၁၆) အာဟ။
၁၁၂၇-၈. ဧကဗ္ဘဝပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဧကသ္မိံ ဘဝေ ပဋိသန္ဓိစုတိဝသေန ပရိစ္ဆိန္နံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ဓမ္မဇာတံ။ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယော စာဝုသော မနော၊ ယေ စ ဓမ္မာ၊ ဥဘယမေတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ၊ တသ္မိံ စေ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆန္ဒရာဂပဋိဗဒ္ဓံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒိ၊ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဉ္စေတ္ထ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာသု အာဂတံ၊ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ သုတ္တေ။ ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော။
၁၁၂၉-၃၀. ယထာ စာတိအာဒိ ဧတ္ထ တေသံ ဩပမ္မဒဿနံ။ ဧကပုပ္ဖံ အတ္တနော ဝဏ္ဋေန ဧကဿ ဝဏ္ဋံ ဝိဇ္ဈတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ မဟာဇနဿာပိ။ပေ.။ ဝိဇ္ဈတီတိ ‘‘အတီတံ စိတ္တံ၊ အနာဂတံ စိတ္တံ၊ ဣမဿ စိတ္တံ၊ အသုကဿ စိတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဝိဘာဂံ အကတွာ ပရဿ စိတ္တံ ဇာနာမိစ္စေဝ ရာသိဝသေန မဟာဇနဿ စိတ္တေ အာဝဇ္ဇိတေ ဧကဿ စိတ္တံ ဧကေန စိတ္တေန ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဝါ ဌိတိက္ခဏေ ဝါ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဝါ ဧကန္တေန ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော။
၁၁၃၁-၂. တံ ပန တေသံ ဝစနံ အယုတ္တန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေနာဝဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝဿသဟဿမ္ပိ ဟိ ဧဝံ အာဝဇ္ဇယတော အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဌာနံ နတ္ထိ၊ အဘိညာစိတ္တဉ္စ သစေ ခဏပစ္စုပ္ပန္နံ ဇာနာတိ၊ အာဝဇ္ဇနေန သဟ ဧကာရမ္မဏေ ဝတ္တမာနမေဝ ဇာနာတိ၊ နော အညထာ၊ တသ္မာ တေသံ အာဝဇ္ဇနဇဝနာနံ ဒွိန္နံ သဟ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ အဋ္ဌာနာဘာဝတော တံ န ယုဇ္ဇတိ။ ဘဝတု တာဝ ကော ဧတ္ထ ဒောသောတိ စေ အာဟ ‘‘အာဝဇ္ဇနဇဝနာန’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ မဂ္ဂဖလဝီထိတော အညံ အနိဋ္ဌဋ္ဌာနံ။ မဂ္ဂဖလဝီထိယဉှိ အာဝဇ္ဇနာဒီနံ သင်္ခါရာရမ္မဏတ္တာ၊ ဂေါတြဘုအာဒီနဉ္စ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ နာနာရမ္မဏတာ ဣဋ္ဌာ၊ အညတ္ထ ပန အနိဋ္ဌာ၊ တသ္မာ အနိဋ္ဌေ ဌာနေ ဇဝနာဝဇ္ဇနာနံ နာနာရမ္မဏတာပတ္တိဒောသော အယုတ္တောတိ တံ တေသံ ဝစနံ အယုတ္တန္တိ ပကာသိတံ အဋ္ဌကထာသူတိ အဓိပ္ပါယော။
၁၁၃၃-၄. ယဒိ ဧဝံ၊ ကထံ စေတောပရိယဉာဏံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ။ ယသ္မာ ဧဝံ အယုတ္တန္တိ ပကာသိတံ၊ တသ္မာ။ ဇဝနဝါရတောတိ ဧကဇဝနဝါရဝသေန။ ဣဒံ ပန ခဏပစ္စုပ္ပန္နာနန္တရံ လဟုကံ ကတွာ ပစ္စုပ္ပန္နဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ ယံ ပန ဝတ္တမာနဇဝနဝီထိတော အတီတာနာဂတဝသေန ဒွိတိဇဝနဝီထိပရိမာဏကာလေ ပဝတ္တံ ပရစိတ္တံ၊ တံ သဗ္ဗမ္ပိ ‘‘သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နံ နာမာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၁၆) ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဇဝနဝါရတောတိ ဒွိတိဇဝနဝါရဝသေန ဒီပေတဗ္ဗံ၊ န သကလေန ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓုနာတိ အဓိပ္ပါယော။ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ သံယုတ္တဋ္ဌကထာယံ။ တတြာယံ ဒီပနာတိအာဒိ ဇဝနဝါရဿ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နဘာဝဒီပနမုခေန ဣဒ္ဓိစိတ္တဿ ပဝတ္တိအာကာရဒီပနံ။
၁၁၃၉-၄၁. သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နမ္ပိ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နေနေဝ သင်္ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘အဒ္ဓါဝသာ။ပေ.။ ပနာ’’တိ။ အာနန္ဒာစရိယော ပနေတ္ထ အဘိဓမ္မမာတိကာယ အာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နပဒဿ အဒ္ဓါသန္တတိပစ္စုပ္ပန္နပဒတ္ထတာ န ကတ္ထစိ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ စိတ္တသာမညေန စိတ္တံ အာဝဇ္ဇယမာနံ အဘိမုခီဘူတံ ဝိဇ္ဇမာနစိတ္တံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ ပရိကမ္မာနိ စ တံ တံ ဝိဇ္ဇမာနစိတ္တံ စိတ္တသာမညေနေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ စိတ္တဇာနနပရိကမ္မာနိ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ။ စေတောပရိယဉာဏံ ပန ဝိဇ္ဇမာနစိတ္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ တေန သဟ ဧကက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တတ္ထ ယသ္မာ သန္တာနဂ္ဂဟဏတော ဧကတ္တဝသေန အာဝဇ္ဇနာဒီနိ စိတ္တန္တေဝ ပဝတ္တာနိ၊ တဉ္စ စိတ္တမေဝ၊ ယံ စေတောပရိယဉာဏေန ဝိဘာဝိတံ၊ တသ္မာ သမာနာကာရပ္ပဝတ္တိတော န အနိဋ္ဌေ ဌာနေ နာနာရမ္မဏတာ ဟောတီတိ ခဏပစ္စုပ္ပန္နဝသေနေဝ ဣမဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတံ ဣစ္ဆတိ။ ဣတရာနီတိ အာဝဇ္ဇနပရိကမ္မစိတ္တာနိ။ စက္ခုဒွာရေ ဝိညာဏန္တိ စက္ခုဝိညာဏံ။
၁၁၄၃-၇. ပရိတ္တာဒီသု အဋ္ဌသူတိ စေတောပရိယဉာဏဿ ဝုတ္တေသု ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ ဟိတွာ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏဉ္စ ပက္ခိပိတွာ အဋ္ဌသု ပရိတ္တာဒီသု။ အတီတေ။ပေ.။ ဖလမ္ပိ ဝါတိ ဧတ္ထ အတ္တနာတိ နိဒဿနမတ္တံ။ ပရေဟိပိ ဘာဝိတမဂ္ဂံ၊ သစ္ဆိကတဖလဉ္စ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန သမနုဿရတိ။ ဝါ-သဒ္ဒေန ဝါ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထေန အတ္တနာ ဘာဝိတံ မဂ္ဂံ၊ ဖလမ္ပိ ဝါ ပရေဟိ ဘာဝိတံ မဂ္ဂံ၊ ဖလမ္ပိ ဝါတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော။ တထာ စ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အတ္တနာ၊ ပရေဟိ ဘာဝိတမဂ္ဂံ၊ သစ္ဆိကတဖလဉ္စ အနုဿရဏကာလေ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၁၇)။ ဧဝ-ကာရံ ပန ပဒပူရဏမတ္တမေဝ။ ဖလမ္ပိ ဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ဘာဝိတ’’န္တိ န သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ န ဟိ ဖလံ ဘာဝေတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ အထ ခေါ သစ္ဆိကာတဗ္ဗမေဝါတိ။ သမနုဿရတော မဂ္ဂန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အတ္တနာ၊ ပရေဟိ ဝါ ဘာဝိတ’’န္တိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ။ ဧကန္တတောတိ နိယမတော။
၁၁၄၈-၅၀. နနု စ စေတောပရိယဉာဏယထာကမ္မူပဂဉာဏာနိပိ အတီတာရမ္မဏာနေဝ၊ ကိံ ပန တေသံ၊ ဣမဿ စ အာရမ္မဏေ နာနာကရဏန္တိ အာဟ ‘‘စေတောပရိယဉာဏမ္ပီ’’တိအာဒိ။ ကိဉ္စာပီတိ အယံ နိပါတသမုဒာယော၊ ဧကော ဝါ နိပါတော ဝိသေသာနဘိဓာနနိမိတ္တေ ဥပဂမနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ အထ ခေါတိ ဝိသေသာဘိဓာနသမာရမ္ဘေ။ စိတ္တမေဝါတိ ဣဒံ ပုဗ္ဗေ ဝိစာရိတမေဝ။ အတီတေ စေတနာမတ္တန္တိ ဣဒမ္ပိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒံ သန္ဓာယေဝ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဟိ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ စေတနာမတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ န စိတ္တံ၊ နာပိ ဣတရေ ဓမ္မာ၊ ယတော တံ ယထာကမ္မူပဂန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏံ အတီတစေတနာမတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ဝုတ္တံ၊ ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတပါဠိဝသေန သဗ္ဗေ စတ္တာရောပိ ခန္ဓာ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ အာရမ္မဏန္တိ သင်္ဂဟကာရာနံ သန္နိဋ္ဌာနံ။ နတ္ထိ ကိဉ္စိ အဂေါစရန္တိ ကိဉ္စိ ခန္ဓံ ဝါ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓံ နာမဂေါတ္တာဒိံ ဝါ အဂေါစရံ နာမ နတ္ထိ။ တဉှိ အတီတက္ခန္ဓခန္ဓပဋိဗဒ္ဓေသု ဓမ္မေသု သဗ္ဗညုတညာဏသမာနဂတိကမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော။
၁၁၅၁-၂. အတ္တက္ခန္ဓာနုဿရဏေတိ အတ္တနော ခန္ဓာနုဿရဏကာလေ။ သရဏေ။ပေ.။ ဂေါစရန္တိ ‘‘အတီတေ ဝိပဿီ ဘဂဝါ အဟောသိ၊ တဿ မာတာ ဗန္ဓုမတီ၊ ပိတာ ဗန္ဓုမာ’’တိအာဒိနာ နယေန နာမဂေါတ္တာဒိံ၊ ပထဝီနိမိတ္တာဒိဉ္စ အနုဿရဏကာလေ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ ဟောတိ။ နဝတ္တဗ္ဗဂေါစရန္တိ ဟိ ပရိတ္တာရမ္မဏအတီတာရမ္မဏတ္တိကဝသေန ဝုတ္တံ၊ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကဝသေန ပန အာကိဉ္စညာယတနဇ္ဈာနဿ အာရမ္မဏဘူတဓမ္မာရမ္မဏကာလေ နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏံ ဟောတိ၊ အဝသေသပညတ္တာရမ္မဏကာလေ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏံ ဟောတိ။ နာမဂေါတ္တန္တိ စေတ္ထ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓေါ သမ္မုတိသိဒ္ဓေါ ဗျဉ္ဇနတ္ထော၊ န ဗျဉ္ဇနံ။ ဗျဉ္ဇနဉှိ သဒ္ဒာယတနသင်္ဂဟိတတ္တာ ပရိတ္တံ ဟောတိ။ ယထာဟ ‘‘နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ ပရိတ္တာရမ္မဏာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၄၉)။
၁၁၅၄. ဒိဗ္ဗသောတသမန္တိ ယသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နံ၊ ပရိတ္တဉ္စ ရူပံ အာရမ္မဏံ ကရောတိ၊ တသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏံ၊ ပရိတ္တာရမ္မဏဉ္စ ဟောတိ၊ အတ္တနော ကုစ္ဆိဂတရူပဒဿနေ၊ ပရဿ ဟဒယနိဿိတလောဟိတဒဿနာဒီသု စ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏံ၊ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏဉ္စ ဟောတိ။
၁၁၅၅-၆. ပရိတ္တာဒီသု အဋ္ဌသူတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ ဝုတ္တေသု အတီတာရမ္မဏံ ဝဇ္ဇေတွာ အနာဂတာရမ္မဏံ ပက္ခိပိတွာ အဋ္ဌသု။ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ။ပေ.။ ပဇာနတောတိ ဣမိနာ နိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဇာနနမာဟ။ အနာဂတံသဉာဏဿ အနာဂတမဂေါစရံ နတ္ထိ။ တမ္ပိ ဟိ အနာဂတက္ခန္ဓခန္ဓပဋိဗဒ္ဓေသု ဓမ္မေသု သဗ္ဗညုတညာဏသမာနဂတိကမေဝ။
၁၁၆၃. ဇာနနေ နာမဂေါတ္တဿာတိ ‘‘အနာဂတေ မေတ္တေယျော နာမ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ၊ တဿ သုဗြဟ္မာ နာမ ပိတာ ဘဝိဿတိ၊ ဗြဟ္မဝတီ နာမ မာတာ’’တိအာဒိနာ နယေန နာမဂေါတ္တာဒိဇာနနကာလေ။
၁၁၆၄-၅. ပရိတ္တာဒီသု ပဉ္စသူတိ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတအတီတအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏဝသေန ပဉ္စသု။ ကာမကမ္မဿာတိ ကာမာဝစရကမ္မဿ။
၁၁၆၉. ဝိဝိဓတ္ထဝဏ္ဏပဒန္တိ နာနပ္ပကာရအတ္ထပဒေဟိ၊ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမ္ပန္နံ။ မဓုရတ္ထမတိနီဟရန္တိ မဓုရတ္ထံ အတိနီဟရဉ္စာတိ ပဒစ္ဆေဒော။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
အဘိညာရမ္မဏနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၈. အဋ္ဌာရသမော ပရိစ္ဆေဒော
ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၁၇၀-၂. ဣဒာနိ ယသ္မာ ဧဝံ အဘိညာဝသေန အဓိဂတာနိသံသာယ ထိရတရာယ သမာဓိဘာဝနာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဟောတိ။ ဧဝဉှိ သာ သဗ္ဗာကာရေန ထိရတရာ သိခပ္ပတ္တာ စ ဟောတိ၊ တသ္မာ တဿာ ဘာဝနာနယဝိဘာဝနတ္ထမာရဘန္တော အာဟ ‘‘သမာဓိံ ပနာ’’တိအာဒိ။ ကာ ပညာတိ သရူပပုစ္ဆာ။ ကော စတ္ထောတိ ဣမိဿာ ကော အတ္ထော။ ပညာတိ ပဒံ ကံ အဘိဓေယျတ္ထံ နိဿာယ ဝတ္တတီတိ အဓိပ္ပါယော။
၁၁၇၃-၄. ပညာ ဝိပဿနာပညာတိ ဣဓာဓိပ္ပေတမေဝ ပညံ ဒဿေတိ၊ အညတ္ထ ပန ဗဟုဝိဓော ပညာပဘေဒော ဟောတိ။ ပုညစိတ္တသမာယုတာတိ ကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ။ ဧတ္ထ စ ပုည-ဂ္ဂဟဏေန ဒုဝိဓမ္ပိ အဗျာကတံ နိဝတ္တေတိ၊ တထာ ‘‘အတ္ထိ သံကိလိဋ္ဌာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ မိစ္ဆာဝါဒံ ပဋိသေဓေတိ။ ဝိပဿနာ-ဂ္ဂဟဏေန ကမ္မဿကတာဒိဝသပ္ပဝတ္တံ သေသကုသလပညံ။ ဇာနနာ ဝါ ပကာရတောတိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိမိဒံ ပကာရတော ဇာနနံ နာမာ’’တိ အနုယောဂံ မနသိ နိဓာယ သဉ္ဇာနနဝိဇာနနာကာရဝိသိဋ္ဌံ နာနပ္ပကာရတော ဇာနနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သညာဝိညာဏပညာနံ၊ ကော ဝိသေသော ကိမန္တရ’’န္တိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနမာဟ ‘‘သညာဝိညာဏပညာန’’န္တိအာဒိနာ။ ဇာနနတ္တေ သမေပိ စာတိ ဝိသယဝိဇာနနာကာရေ သမာနေပိ။
၁၁၇၅. သဉ္ဇာနနမတ္တံဝါတိ ‘‘နီလပီတ’’န္တိအာဒိကံ အာရမ္မဏေ ဝိဇ္ဇမာနံ၊ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ သညာနိမိတ္တံ ကတွာ ဇာနနံ။ တထာ ဟေသာ ပုန သဉ္ဇာနနပစ္စယကရဏရသာ။ မတ္တ-သဒ္ဒေန ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထေန ဝိဇာနနပ္ပဇာနနာကာရေ နိဝတ္တေတိ၊ ဧဝ-ကာရေန ကဒာစိပိ ဣမိဿာ တေ ဝိသေသာ န သန္တိယေဝါတိ အဝဓာရေတိ။ တေနာဟ ‘‘လက္ခဏပ္ပဋိဝေဓ’’န္တိအာဒိ။ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ’’တိ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ကာတုံ နေဝ သက္ကောတိ၊ ဝိညာဏကိစ္စမ္ပိ ကာတုံ န သက္ကောတိ၊ သညာ ကုတော ပညာကိစ္စံ ကရေယျာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ကာတုံ န သက္ကောတိစ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂံ ပါပေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ။
၁၁၇၆. ဝိညာဏံ ပန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနံ န တတ္ထ သညာ ဝိယ နီလပီတာဒိကဿ သဉ္ဇာနနဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ၊ အထ ခေါ တံ တတ္ထ အနိစ္စတာဒိဝိသေသံ၊ အညဉ္စ တာဒိသံ ဝိသေသံ ဇာနန္တမေဝ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဝိညာဏံ ပနာ’’တိအာဒိ။ ကထံ ပန ဝိညာဏံ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ကရောတီတိ? ပညာယ ဒဿိတမဂ္ဂေန။ လက္ခဏာရမ္မဏိကဝိပဿနာယ ဟိ အနေကဝါရံ လက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ပဝတ္တမာနာယ ပဂုဏဘာဝတော ပရိစယဝသေန ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနပိ ဝိပဿနာ သမ္ဘဝတိ၊ ယထာ တံ ပဂုဏဿ ဂန္ထဿ သဇ္ဈာယနေ ဉာယာဂတာပိ ဝါရာ န ဝိညာယန္တိ။ လက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုန္တိ စ လက္ခဏာနံ အာရမ္မဏကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပဋိဝိဇ္ဈနံ။
၁၁၇၇. ဥဿက္ကိတွာတိ ၂၂၀ ဥဒယဗ္ဗယာဒိဉာဏပဋိပါဋိယာ အာရဘိတွာ မဂ္ဂံ ပါပေတုမေဝ တံ ဝိညာဏံ န သက္ကောတိ အသမ္ဗောဓသဘာဝတ္တာ။ ဝုတ္တနယန္တိ ဝိညာဏေ ဝုတ္တနယံ။ သာ ဟိ အာရမ္မဏဉ္စ ဇာနာတိ၊ လက္ခဏဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ အတ္တနော ပန အနညသာဓာရဏေန အာနုဘာဝေန မဂ္ဂံ ပါပေတုဉ္စ သက္ကောတိ။ ဗာလဂါမိကဟေရညိကာနံ ကဟာပဏဇာနနမိဝ စ နေသံ အာရမ္မဏဇာနနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ယထာ ဟိ ဟေရညိကဖလကေ ဌပိတံ ကဟာပဏရာသိံ ဧကော အသဉ္ဇာတဝေါဟာရဗုဒ္ဓိ ဗာလဒာရကော၊ ဧကော ဂါမိကပုရိသော၊ ဧကော ဟေရညိကောတိ တီသု ဇနေသု ပဿမာနေသု ဗာလဒာရကော ကဟာပဏာနံ စိတ္တဝိစိတ္တဒီဃရဿစတုရဿပရိမဏ္ဍလဘာဝမတ္တမေဝ ဇာနာတိ၊ ‘‘ဣဒံ မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂါဝဟံ ရတနသမ္မတ’’န္တိ န ဇာနာတိ။ ဂါမိကပုရိသော တဒုဘယံ ဇာနာတိ၊ ‘‘အယံ ဆေကော မဟာသာရော၊ အယံ ကူဋော၊ အယံ အဍ္ဎသာရော၊ အယံ ပါဒသာရော’’တိအာဒိကံ ပန ဝိဘာဂံ န ဇာနာတိ။ ဟေရညိကော သဗ္ဗေပိ တေ ပကာရေ ဇာနာတိ၊ ဇာနန္တော စ ဩလောကေတွာပိ ဇာနာတိ၊ အာကောဋိတသဒ္ဒံ သုတွာပိ ဇာနာတိ၊ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာပိ ရသံ သာယိတွာပိ ဟတ္ထေန ဓာရယိတွာပိ ‘‘အသုကသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ နဂရေ ဝါ ပဗ္ဗတေ ဝါ နဒီတီရေ ဝါ ကတော’’တိပိ ‘‘အသုကအာစရိယေန ကတော’’တိပိ ဇာနာတိ။ တတ္ထ သညာ အသဉ္ဇာတဝေါဟာရဗုဒ္ဓိနော ဗာလဒာရကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ ဝိဘာဂံ အကတွာ ပိဏ္ဍဝသေနေဝ အာရမ္မဏံ ဂဏှာတိ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဿ ဥပဋ္ဌာနာကာရဂ္ဂဟဏတော၊ ဝိညာဏံ ဂါမိကပုရိသဿ ကဟာပဏဒဿနမိဝ ဧကစ္စဝိသေသဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာယ၊ ပညာ အနဝသေသဂ္ဂဟဏသမတ္ထတာယ ဟေရညိကဿ ကဟာပဏဒဿနမိဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာတိ။
၁၁၇၈-၈၀. သဘာဝပဋိဝေဓနန္တိ သကော ဘာဝေါ၊ သမာနော ဝါ ဘာဝေါ သဘာဝေါ၊ တဿ ပဋိဝေဓနံ ဉာတပရိညာတီရဏပရိညာဝသေန သဘာဝသာမညလက္ခဏပဋိဝေဓနံ။ ဃဋပဋာဒိပဋိစ္ဆာဒကဿ ဗာဟိရန္ဓကာရဿ ဒီပါလောကော ဝိယ ယထာဝုတ္တဓမ္မသဘာဝပဋိစ္ဆာဒကဿ ဝိဒ္ဓံသနရသာ။ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောယေဝ ဟိ ဉာဏာလောကော ဟဒယန္ဓကာရံ ဝိဓမေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘သမ္မောဟနန္ဓကာရဿ၊ ဝိဒ္ဓံသနရသာ မတာ’’တိ။ တတောယေဝ သဗ္ဗဓမ္မေသု အသမ္မုယှနာကာရေန ပစ္စုပတိဋ္ဌတိ၊ ကာရဏဘူတာ ဝါ သယံ ဖလဘူတံ အသမ္မောဟံ ပစ္စုပတိဋ္ဌာပေတီတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောဟပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိ။ ဝိပဿနာပညာယ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ သမာဓိ တဿာ ပဒဋ္ဌာနံ။ တထာ ဟိ ‘‘သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅; ၄.၉၉; ၅.၁၀၇၁; အ. နိ. ၁၁.၂) သုတ္တပဒန္တိ အာဟ ‘‘သမာဓာသန္နကာရဏာ’’တိ။
၁၁၈၁-၂. ဓမ္မသဘာဝပဋိဝေဓော နာမ ပညာယ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ၊ န တေနဿာ ကောစိ ဝိဘာဂေါ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘လက္ခဏေနေကဓာ ဝုတ္တာ’’တိ။ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကော ဝုစ္စတိ ဝဋ္ဋံ၊ တပ္ပရိယာပန္နတာယ လောကေ နိယုတ္တာ၊ တတ္ထ ဝါ ဝိဒိတာတိ လောကိကာ။ တတ္ထ အပရိယာပန္နတ္တာ အလောကိကာ။ ကတမာ ပနေတ္ထ လောကိယာ၊ ကတမာ လောကုတ္တရာ စာတိ အာဟ ‘‘လောကိယေနာ’’တိအာဒိ။ လောကိယကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေသု မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ လောကိယေန မဂ္ဂေန ယုတ္တာ။ ဝိသေသတော ပန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိအာဒိဝိသုဒ္ဓိစတုက္ကသင်္ဂဟိတမဂ္ဂသံယုတ္တာ သမုဒာယေ ပဝတ္တာ ပညာ တဒေကဒေသေသုပိ ပဝတ္တတီတိ မဂ္ဂ-ဂ္ဂဟဏံ ကတံ၊ ပစ္စေကမ္ပိ ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ မဂ္ဂသမညာတိ ကတွာ။ လောကတော ဥတ္တရာ ဥတ္တိဏ္ဏာတိ လောကုတ္တရာ။ လောကုတ္တရာပိ ဟိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ဘာဝေတဗ္ဗာ၊ ဝိပဿနာပရိယောသာနေ လဗ္ဘတေဝါတိ လောကုတ္တရ-ဂ္ဂဟဏံ န ဝိရုဇ္ဈတိ။ တေနာဟ ‘‘လောကုတ္တရေနာ’’တိအာဒိ။ သုတမယာဒိတောတိအာဒိဂ္ဂဟဏေန ဘာဝနာမယံ သင်္ဂဏှာတိ။
၁၁၈၃-၅. အတ္တနောဝ စိန္တာယာတိ တဿ တဿ အနဝဇ္ဇဿ အတ္ထဿ သာဓနေ ပရောပဒေသေန ဝိနာ အတ္တနော ဥပါယစိန္တာဝသေနေဝ။ ဘူရိပညေနာတိ မဟာပညေန၊ ပတ္ထဋတာယ ပထဝီသမာနပညေန ဝါတိ အတ္ထော။ ပရတော ပန သုတွာနာတိ ပရတော ဥပဒေသံ သုတွာ။ သုတေနေဝ စ နိပ္ဖန္နာတိ အန္တောဂတဟေတွတ္ထမိဒံ ဝိသေသနံ၊ သုတေနေဝ နိပ္ဖန္နတ္တာတိ အတ္ထော။ ‘‘နိပ္ဖန္နတ္တာ သုတေန ဝါ’’တိ ဝါ ပါဌော။ ယထာ ဝါပိ တထာ ဝါတိ ပရတော သုတွာ ဝါ အသုတွာ ဝါ။ အပ္ပနာပတ္တာတိ ဣဒံ သိခါပတ္တံ ဘာဝနာမယံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ၊ န ပန အပ္ပနာပတ္တာဝ ဘာဝနာမယာတိ။ တိဿောပိ ပနေတာ ပညာ ပါဠိဝသေန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ –
‘‘တတ္ထ ကတမာ စိန္တာမယာ ပညာ? ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ကမ္မာယတနေသု ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ သိပ္ပါယတနေသု ယောဂဝိဟိတေသု ဝါ ဝိဇ္ဇာဌာနေသု ကမ္မဿကတံ ဝါ သစ္စာနုလောမိကံ ဝါ ရူပံ အနိစ္စန္တိ ဝါ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရာ၊ ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ဝါ၊ ယံ ဧဝရူပံ အနုလောမိကံ ခန္တိံ ဒိဋ္ဌိံ ရုစိံ မုဒိံ ပေက္ခံ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ ပရတော အသုတွာ ပဋိလဘတိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ စိန္တာမယာ ပညာ။ တတ္ထ ကတမာ သုတမယာ ပညာ။ပေ.။ သုတွာ ပဋိလဘတိ၊ အယံ ဝုစ္စတိ သုတမယာ ပညာ။ သဗ္ဗာပိ သမာပန္နဿ ပညာ ဘာဝနာမယာ ပညာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၆၈)။
ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ကမ္မာယတနာဒိဝသေန စိန္တာမယသုတမယပညာ မဟဂ္ဂတလောကုတ္တရဝသေန ဘာဝနာမယပညာ စ ဝုတ္တာ၊ ဣဓ ပန အန္တိမဘဝိကာနံ ဒွိန္နံ ဗောဓိသတ္တာနမေဝ လဗ္ဘမာနာ စိန္တာမယဘူတာ သစ္စာနုလောမိကာ ပညာ၊ ပူရိတပါရမီနံ အဝသေသမဟာပညာနံ လဗ္ဘမာနာ သုတမယာ သစ္စာနုလောမိကာ ပညာ၊ လောကုတ္တရပ္ပနာပတ္တာပိ ဘာဝနာမယပညာဝ အဓိပ္ပေတာ။
၁၁၈၆. ပဋိသမ္ဘိဒာစတုက္ကဿာတိ အတ္ထဓမ္မနိရုတ္တိပဋိဘာနသင်္ခါတဿ ပဋိသမ္ဘိဒာစတုက္ကဿ ဝသေန။ နနု စေတ္ထ ဝိပဿနာပညာ အဓိပ္ပေတာ၊ ကသ္မာ ပဋိသမ္ဘိဒာ အာဟဋာတိ? ဝိပဿကာနံ ဉာဏပါဋဝတ္ထံ ပညာပ္ပဘေဒေ နိဒ္ဒိသိယမာနေ ပဋိသမ္ဘိဒာပညာပိ ဝတ္တုကာမတာယ၊ ပဋိသမ္ဘိဒာပညာယ ဝါ ဝိပဿနာဖလဘူတတ္တာ လောကိယလောကုတ္တရပညာဓိကာရေ ဝါ လောကုတ္တရပညာယ သဟ ပါပုဏိတဗ္ဗံ ပဋိသမ္ဘိဒာပညမ္ပိ ဝတ္တုကာမတာယ ဣဓေဝ ဝုတ္တာတိ။ အတ္ထဓမ္မနိရုတ္တီသု ဉာဏန္တိ ‘‘အတ္ထေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ၊ ဓမ္မေ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒာ၊ တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၁၈) ဧဝမာဂတံ အတ္ထာဒီသု တီသု ပဘေဒဂတံ ဉာဏတ္တယံ။ တီသုပီတိ ယထာဝုတ္တေသု တီသုပိ ပဋိသမ္ဘိဒာဉာဏေသု ဂေါစရကိစ္စလက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဘူမိအာဒိဝသေန တေ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီတိ ဧဝံ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ၊ ပရိတ္တမဟဂ္ဂတအပ္ပမာဏဝသေန ဝါ တီသု ဉာဏေသု ဉာဏံ။ ပဋိသမ္ဘိဒာရမ္မဏမ္ပိ ဟိ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒာ ဟောတိ။ တေနေဝ စ သုတ္တန္တဘာဇနီယပါဠိယံ ‘‘ဉာဏေသု ဉာဏ’’န္တိ၊ အဋ္ဌကထာယ စ ‘‘သဗ္ဗတ္ထကဉာဏံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပဘေဒဂတံ ဉာဏ’’န္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၁၈) အဝိသေသေန ဝုတ္တံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ မဟဂ္ဂတပဋိသမ္ဘိဒာဉာဏဿ အဘာဝေပိ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ ပရိတ္တာရမ္မဏာ၊ တိဿော ပဋိသမ္ဘိဒာ သိယာ ပရိတ္တာရမ္မဏာ၊ သိယာ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏာ၊ သိယာ အပ္ပမာဏာရမ္မဏာတိ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒာယ မဟဂ္ဂတာရမ္မဏတာပိ ပဉှာပုစ္ဆကပါဠိယံ ဝုတ္တာ။
အဘိဓမ္မဘာဇနီယေ ပန –
‘‘ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ သောမနဿသဟဂတံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တံ ရူပါရမ္မဏံ ဝါ။ပေ.။ ဓမ္မာရမ္မဏံ ဝါ၊ ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘ၊ တသ္မိံ သမယေ ဖဿော ဟောတိ။ပေ.။ အဝိက္ခေပေါ ဟောတိ။ ယေ ဝါ ပန တသ္မိံ သမယေ အညေပိ အတ္ထိ အရူပိနော ဓမ္မာ၊ ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ။ တေသု ဓမ္မေသု ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒာ။ တေသံ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ။ ယာယ နိရုတ္တိယာ တေသံ ဓမ္မာနံ ပညတ္တိ ဟောတိ၊ တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ။ ယေန ဉာဏေန တာနိ ဉာဏာနိ ဇာနာတိ ‘ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီ’တိ၊ တေသု ဉာဏေသု ဉာဏံ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒာ’’တိ (ဝိဘ. ၇၂၅) –
စိတ္တုပ္ပါဒက္ကမေန ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ သာဝသေသော ပါဌော ကတော။ စိတ္တုပ္ပါဒသင်္ဂဟိတေ အတ္ထေ အသေသေတွာ ဒေသနာ ဟိ အဘိဓမ္မဘာဇနီယေ ပဝတ္တာ၊ န သဗ္ဗဉေယျေတိ ယထာဒဿိတဝိသယဝစနဝသေန ‘‘ယေန ဉာဏေန တာနိ ဉာဏာနိ ဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န တံ အညာရမ္မဏတံ ပဋိသေဓေတိ ဒေသနာယ အတပ္ပရဘာဝတော။ ဧဝဉ္စ ကတွာ တတ္ထ နိဗ္ဗာနေ၊ အနာဂတေပိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗာ အတီတာရမ္မဏာတိပိ အနာဂတာရမ္မဏာတိပိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာတိပီတိ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာယ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာ ဝုတ္တာ။ ဧတ္ထ စ အတ္ထောတိ သင်္ခေပတော ဟေတုဖလဿေတံ အဓိဝစနံ။ ဟေတုဖလဉှိ ယသ္မာ ဟေတုအနုသာရေန အရီယတိ အဓိဂမီယတိ သမ္ပါပုဏီယတိ၊ တသ္မာ အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ။ ဓမ္မောတိပိ သင်္ခေပတော ပစ္စယဿေတံ အဓိဝစနံ။ သော ဟိ ယသ္မာ တံ တံ ဒဟတိ ပဝတ္တေတိ၊ သမ္ပါပုဏိတုံ ဝါ ဓာရေတိ၊ တသ္မာ ဓမ္မောတိ ဝုစ္စတိ။ နိရုတ္တီတိ သတ္တာနံ မူလဘာသာဘူတာ မာဂဓိကဘာသာ၊ ယာယ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာ ဟောတိ။ ပဋိဘာနန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ ဉာဏတ္တယမေဝ။ ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓမ္မေ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏံ။ပေ.။ တဿ ဝိပါကေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ’’တိအာဒိ။
၁၁၈၇. ယသ္မာ ပနာယံ သင်္ခေပတ္ထောဝ၊ ပဘေဒဝသေန စ ဝုစ္စမာနော ပါကဋော ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ သင်္ဂဟေတွာ ပဘေဒတောဝ အတ္ထာဒိကေ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ပစ္စယုပ္ပန္န’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ယံ ကိဉ္စိ ပစ္စယုပ္ပန္နန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဟေတာဒိပစ္စယတော သမုပ္ပန္နံ။ တံ ပန ‘‘ဣဒံ ဣတော နိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ ဧဝံ ဟေတုအနုသာရေန ဝိညာယမာနမေဝ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ၊ တထာ ကုသလာကုသလဖလဘူတာ ဝိပါကာ အဗျာပါရသန္တိဝသေန ဝိညာယမာနာ၊ သေသာ အဗျာပါရဘူတာ ကိရိယာ ဓမ္မာ အဝိပါကသန္တိဝသေန၊ အသင်္ခတံ နိဿရဏဘူတော နိရောဓော နိဗ္ဗုတိသန္တိဝသေန၊ ဗုဒ္ဓဝစနတ္ထဘူတော ခန္ဓာဒိပရမတ္ထဓမ္မော ဣမာယ အယံ ဒီပိတောတိ ဧဝံ ပါဠိအနုသာရေန ဝိညာယမာနောဝ အတ္ထသမညံ လဘတီတိ အာဟ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ပစ္စယုပ္ပန္န’’န္တိအာဒိ။ တတ္ထ ဟေတုဖလံ၊ ဘာသိတတ္ထော စ သကသကဟေတုပဋိဗဒ္ဓေါ၊ ဘာသိတပဋိဗဒ္ဓေါ စ ဝိညာယတီတိ ပရိယာယတော၊ သေသံ သကသကဘာဝဝသေနေဝ ဝိညာယတီတိ နိပ္ပရိယာယတောဝ အတ္ထော နာမ။ တတ္ထ ပရိယာယတ္ထော သုတ္တန္တဘာဇနီယဝသေန ဝုတ္တော၊ နိပ္ပရိယာယတ္ထော အဘိဓမ္မဘာဇနီယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဘာသိတန္တိ ပါဠိဓမ္မမာဟ။ သေသံ အတ္ထပဉ္စကေသု ဝုတ္တနယေန ယထာရဟံ ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ဧတ္ထ စ နိဗ္ဗာနံ ပတ္တဗ္ဗော အတ္ထော၊ ဘာသိတတ္ထော ဉာပေတဗ္ဗော အတ္ထော၊ ဣတရော နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော အတ္ထောတိ တိဝိဓော ဟောတိ အတ္ထော။ မဂ္ဂေါ သမ္ပါပကော ဟေတု၊ ဘာသိတံ ဉာပကော ဟေတု၊ ဣတရံ နိဗ္ဗတ္တကော ဟေတူတိ ဧဝံ တိဝိဓော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ကိရိယာဓမ္မာနဉ္စေတ္ထ အဝိပါကတာယ ဓမ္မဘာဝေါ န ဝုတ္တော။ ယဒိ ဧဝံ ဝိပါကာ န ဟောန္တီတိ အတ္ထဘာဝေါ န ဝတ္တဗ္ဗော? န၊ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝတော။ ဧဝံ သတိ ကုသလာကုသလာနမ္ပိ ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ အတ္ထဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ? နာယံ ဒောသော အပ္ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ။ ဝိပါကဿ ပန ပဓာနဟေတုတာယ ပါကဋဘာဝတော ဓမ္မဘာဝေါ ဧဝ တေသံ ဝုတ္တော၊ ကိရိယာနံ ပစ္စယဘာဝါ ဓမ္မဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? နာယံ ဒောသော အပ္ပဋိသိဒ္ဓတ္တာ။ ကမ္မဖလသမ္ဗန္ဓဿ ပန ဟေတုဘာဝါဘာဝတော ဓမ္မဘာဝေါ န ယုတ္တောတိ။ အပိစ ‘‘အယံ ဣမဿ ပစ္စယော၊ အယံ ပစ္စယုပ္ပန္နော’’တိ ဧဝံ ဘေဒမကတွာ ကေဝလံ ကုသလာကုသလေ ဝိပါကကိရိယဓမ္မေ စ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဓမ္မတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ န ဟောန္တီတိ တေသံ အတ္ထဓမ္မတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၁၈၉. သဘာဝနိရုတ္တီတိ အဝိပရီတနိရုတ္တိ၊ အဝိပရီတနိရုတ္တီတိ တဿ တဿ အတ္ထဿ ဗောဓနေ သဗ္ဗကာလံ ပဋိနိယတသမ္ဗန္ဓော အဗျဘိစာရဝေါဟာရော မာဂဓဘာသာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ သာ ဟိ သဗ္ဗကာလံ ပဋိနိယတသမ္ဗန္ဓော၊ ဣတရာ ဘာသာ ပန ကာလန္တရေန ပရိဝတ္တန္တိ။ အတ္ထတော ပနေသာ နာမပညတ္တီတိ အာစရိယာ။ ယထာဟု –
‘‘နိရုတ္တိ မာဂဓာ ဘာသာ၊ အတ္ထတော နာမသမ္မုတီ’’တိ။
အပရေ ပန – ယဒိ သဘာဝနိရုတ္တိ ပညတ္တိသဘာဝါ၊ ဧဝံ သတိ ပညတ္တိ အဘိလပိတဗ္ဗာ၊ န ဝစနန္တိ အာပဇ္ဇတိ၊ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ’’တိ ဣဒံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ အဘိလပိတဗ္ဗောတိ အဘိလာပေါ။ န ဟိ ဝစနတော အညံ အဘိလပိတဗ္ဗံ ဥစ္စာရေတဗ္ဗံ အတ္ထိ၊ အထ ဖဿာဒိဝစနေဟိ ဗောဓေတဗ္ဗံ အဘိလပိတဗ္ဗံ၊ ဧဝဉ္စ သတိ အတ္ထဓမ္မာနမ္ပိ ဗောဓေတဗ္ဗတ္တာ တေသမ္ပိ နိရုတ္တိဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ၊ အပိစ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဖဿောတိ စ သဘာဝနိရုတ္တိ၊ ဖဿာ ဖဿန္တိ န သဘာဝနိရုတ္တီ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၁၈) ဝစနတော ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတော သဒ္ဒော နိရုတ္တီတိ ဒဿိတမေဝ၊ ‘‘တံ သဘာဝနိရုတ္တိသဒ္ဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ တသ္မိံ သဘာဝနိရုတ္တာဘိလာပေ ပဘေဒဂတံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ၊ ဧဝမယံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ သဒ္ဒာရမ္မဏာ နာမ ဇာတာ၊ န ပညတ္တိအာရမ္မဏာ’’တိ စ အဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၁၈) ဝုတ္တတ္တာ နိရုတ္တိသဒ္ဒာရမ္မဏာယ သောတဝိညာဏဝီထိယာ ပရတော မနောဒွာရေ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ ပဝတ္တတိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ ပရိတ္တာရမ္မဏာ’’တိ ဝစနံ ဥပပန္နံ ဟောတီတိ ဝဒန္တိ။ အာစရိယဇောတိပါလတ္ထေရာဒယော ပနာဟု – ‘‘နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏာ’’တိ ဝစနံ ပစ္စုပ္ပန္နံ သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ပစ္ဆာဇာနနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဧဝဉ္စ သတိ အညသ္မိံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏေ အညံ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏန္တိ ဝုတ္တန္တိ အာပဇ္ဇတိ၊ ယထာ ပန ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ မနုဿာဒိသဒ္ဒဘေဒနိစ္ဆယဿ ပစ္စယဘူတံ တံတံသဒ္ဒဝိဘာဝကံ၊ ဧဝံ သဘာဝါသဘာဝနိရုတ္တိနိစ္ဆယဿ ပစ္စယဘူတံ ပစ္စုပ္ပန္နသဘာဝနိရုတ္တိသဒ္ဒာရမ္မဏံ တံဝိဘာဝကံ ဉာဏံ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒာတိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ပါဠိဝိရောဓော၊ တံ သဘာဝနိရုတ္တိသဒ္ဒံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာတိ စ ပစ္စုပ္ပန္နသဒ္ဒာရမ္မဏပစ္စဝေက္ခဏံ ပဝတ္တေန္တဿာတိ န န သက္ကာ ဝတ္တုံ။ တမ္ပိ ဟိ ဉာဏံ သဘာဝနိရုတ္တိံ ဝိဘာဝေန္တမေဝ တံတံသဒ္ဒပစ္စဝေက္ခဏာနန္တရံ တံတံပဘေဒနိစ္ဆယဿ ဟေတုဘာဝတော နိရုတ္တိံ ဘိန္ဒန္တံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စ ပဘေဒဂတမ္ပိ ဟောတီတိ။
၁၁၉၀. တိဝိဓန္တိ ဣဒံ ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတနယမေဝါတိ။ ပစ္စဝေက္ခတောတိ ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီတိ အသမ္မောဟဝသေန ပစ္စဝေက္ခန္တဿ။ နနု စ တီဏိ ဉာဏာနိပိ အတ္ထဓမ္မသဘာဝံ နာတိဝတ္တန္တီတိ ဉာဏေသု ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာ၊ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒာ စ ဟောတိ၊ ကသ္မာ ပန ‘‘တေသု။ပေ.။ မတ’’န္တိ ဝိသုံ ဝုတ္တန္တိ? သာရမ္မဏေသု တီသု ဉာဏေသု ပဝတ္တဉာဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ။ ယဉှိ ဉာဏာရမ္မဏံ ဉာဏံ တဿ အာရမ္မဏမ္ပိ အသမ္မောဟဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈန္တမေဝ ပဝတ္တတိ၊ တံ ဣဓ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒာ နာမ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမာနိ ဉာဏာနိ ဣဒမတ္ထဇောတကာနီ’’တိ။ ဉာဏမတ္တာရမ္မဏံ ပန ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာယေဝ။ ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ အယံ ပဋိသမ္ဘိဒာ သာရမ္မဏေသု ဉာဏေသု ပဝတ္တတိ၊ အာရမ္မဏာနံ ပန ပဘေဒံ ဟေဋ္ဌာ ဉာဏတ္တယမေဝ ဝိဘာဝေတိ။ ယထာ ကိံ? ယထာ ဓမ္မဒေသနာယ အသမတ္ထော ဗဟုဿုတော ကိဉ္စာပိ ဓမ္မကထိကေန ကထေတဗ္ဗံ ဓမ္မံ ဇာနာတိ၊ ဒေသနာ ပန ဓမ္မကထိကဿေဝ ဝိသယောတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ဣမာသု ပန ပစ္ဆိမာနံ တိဿန္နံ သေခါသေခမဂ္ဂက္ခဏေ အသမ္မောဟဝသေန ပဋိဝေဓော ဟောတိ၊ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒာယ အာရမ္မဏကရဏဝသေနပိ။ တထာ ဟိ သာ မဂ္ဂဖလသဘာဝါပိ ဟောတိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ သာ လောကိယလောကုတ္တရာ၊ သေသာ တိဿော လောကိယာဝ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘လာဘော တာသမသမ္မောဟာ၊ သေခါသေခပထက္ခဏေ;
အတ္ထပညာ ယထာလမ္ဗာ၊ သာ ဒွိဓာညာ တု သာသဝါ’’တိ။
၁၁၉၁. ဣမာ ပန စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒာ ပဉ္စဟိ အာကာရေဟိ ဝိသဒဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိယတ္တီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ပရိယတ္တိ နာမ ဗုဒ္ဓဝစနဿ ပရိယာပုဏနံ၊ ပါဠိအဋ္ဌကထာသု ဂဏ္ဌိပဒအတ္ထပဒဝိနိစ္ဆယကထာ ပရိပုစ္ဆာ ပရိတော သဗ္ဗတော ဉာတုံ ပုစ္ဆာတိ ကတွာ။ သဝနံ သက္ကစ္စံ အဋ္ဌိံ ကတွာ သောတဝိညာဏဝသေန ဂဟဏံ၊ အဓိဂမော မဂ္ဂုပ္ပတ္တိ။ အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အဓိဂမော နာမ အရဟတ္တမဂ္ဂုပ္ပတ္တီ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၁၈) ဝုတ္တံ။ တံ သေခဘူမိယံ ပဘေဒဂမနံ အပ္ပဝိသယံ၊ အသေခဘူမိယံ ဗဟုဝိသယန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ။ သာတိသယံ ဝါ အဓိဂမနံ သန္ဓာယေဝ ဝုတ္တံ။ သေခေန ပတ္တာနမ္ပိ ဟိ ဣမာသံ အရဟတ္တပ္ပတ္တိယာ ဝိသဒဘာဝါဓိဂမောတိ။ ပုဗ္ဗယောဂေါ ဝိယ ပန အရဟတ္တပ္ပတ္တိ အရဟတောပိ ပဋိသမ္ဘိဒာဝိသဒတာယ ပစ္စယော န န ဟောတီတိ ပဉ္စန္နမ္ပိ ယထာယောဂံ သေက္ခါသေက္ခပဋိသမ္ဘိဒာဝိသဒတာယ ကာရဏတာ ယောဇေတဗ္ဗာ။ ပုဗ္ဗယောဂေါ နာမ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ဂတပစ္စာဂတိကဘာဝေန ယာဝ အနုလောမဂေါတြဘုသမီပံ၊ တာဝ ဝိပဿနာဘိယောဂေါ။ အဓိဂမပုဗ္ဗယောဂါ စေတ္ထ အနုပ္ပန္နံ ဥပ္ပါဒေန္တိ၊ ဥပ္ပန္နဉ္စ ဝိသဒံ ကရောန္တိ၊ သေသာနိ ပန သုဝိသဒဘာဝဿေဝ ပစ္စယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၁၉၂-၄. ဧဝံ ဧကဝိဓာဒိဝသေန ပညာယ ပဘေဒံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဘာဝနာဝိဓာနံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကထံ ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ ယသ္မာ ဣမာယ ပညာယ ခန္ဓာဒယော ဓမ္မာ ဘူမိ၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ စေဝ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ စာတိ ဣမာ ဒွေ ဝိသုဒ္ဓိယော မူလံ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ပဋိပဒာဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဣမာ ပဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိယော သရီရံ၊ တသ္မာ တေသု ဘူမိဘူတေသု ဓမ္မေသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန ဉာဏပရိစယံ ကတွာ မူလဘူတာ ဒွေ ဝိသုဒ္ဓိယော သမ္ပါဒေတွာ သရီရဘူတာ ပဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိယော သမ္ပါဒေန္တေန ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ခန္ဓာဒီသူ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ခန္ဓာဒီသူတိ ခန္ဓာယတနဓာတုဣန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပါဒာဒိဘေဒေသု။ ဘူမိဘူတေသု စာတိ လက္ခဏာဒိဂ္ဂဟဏဝသေန ဉာဏဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတေသု။ သီလံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိန္တိ မူလဘူတံ သီလဝိသုဒ္ဓိံ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိဉ္စ။ သတိ ဟိ သီလဝိသုဒ္ဓိယံ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယဉ္စ အယံ ပညာ မူလဇာတာ နာမ ဟောတိ၊ နာသတီတိ။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓါဒယော ပဉ္စာတိ ဥပဗြူဟေတဗ္ဗတ္တာ သရီရဘူတာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိအာဒယော ပဉ္စ။ ဣမိဿာ ဟိ ပညာယ သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာယ ပါဒပါဏိသီသဋ္ဌာနိယာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိအာဒယော ဣမာ ပဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိယော အဝယဝေန သမုဒာယူပလက္ခဏနယေန သရီရန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ။ တာယ ပညာယာတိ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဒိဝသေန ခန္ဓာဒီသု ဓမ္မေသု ပဝတ္တပညာယ။ ဇနနာဒိတောတိ ဇာတိဇရာမရဏာဒီဟိ။
၁၁၉၅-၆. ‘‘ဘာဝေတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ ဣဒာနိ ယသ္မာ ခန္ဓာဒိဘူမီသု သီလဝိသုဒ္ဓိစိတ္တဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတေဟိ မူလေဟိ သုပ္ပတိဋ္ဌိတေန ပဉ္စဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတသရီရဿ ဝဍ္ဎနေနေဝ ပညာဝဍ္ဎနာ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝိပဿနာပညာယ ဘူမိဘူတေသု ခန္ဓာဒီသု ဧကဒေသဒဿနတ္ထံ ‘‘ရူပဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထာတိ တေသု ပဉ္စသု ခန္ဓေသု။ ယံ ကိဉ္စီတိ အနဝသေသပရိယာဒာနံ။ အတီတာနာဂတာဒိကန္တိအာဒိနာ ပန တဒေဝ ဧကာဒသသု ဩကာသေသု ပက္ခိပိတွာ ဒဿေတိ။ အာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဂဟဏံ။
၁၁၉၇-၁၂၀၀. ဟီနန္တိအာဒီသု အကုသလကမ္မသမုဋ္ဌာနတာယ ဟီနံ၊ ကုသလကမ္မသမုဋ္ဌာနတာယ ပဏီတံ။ အကုသလဝိပါကုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတတာယ ဝါ ဟီနံ၊ ဝိပရိယာယေန ပဏီတံ။ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟဘူတသုခုမရူပါဒိဝသေန ဒူရံ၊ ဣတရဝသေန သန္တိကန္တိအာဒိနာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော။ သဗ္ဗံ တံ ဧကတော ကတွာတိ အတီတာဒိဝိဘာဂဘိန္နံ သဗ္ဗံ တံ ရူပရာသိဝသေန ဗုဒ္ဓိယာ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ‘‘မဟာဥဒကက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု ဝိယ ‘‘ရာသဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဝုစ္စတိ။ သုတ္တေပိ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တဒေကဇ္ဈံ အဘိသံယူဟိတွာ အဘိသင်္ခိပိတွာ’’တိ။ ဝေဒနာက္ခန္ဓောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော။ ဧကေကေသု ပန ဝေဒနာဒီသု ‘‘သမုဒ္ဒော မယာ ဒိဋ္ဌော’’တိအာဒီသု ဝိယ သမုဒာယဝေါဟာရဿ အဝယဝေပိ ဒိဿနတော ခန္ဓ-သဒ္ဒော ရုဠှီဝသေန ပဝတ္တတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယံ တံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတလက္ခဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ဝေဒနာက္ခန္ဓောယေဝ ဝေဒနာက္ခန္ဓတာ။ ဝေဒနာယ အတီတာဒိဝိဘာဂေ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၉၇ အာဒယော) ဂဟေတဗ္ဗာ။ အဘိသင်္ခါရလက္ခဏန္တိ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ စေတနာပဓာနတာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏေ ရာသိကရဏလက္ခဏံ သမ္ပိဏ္ဍနလက္ခဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အထ ဝါ ‘‘သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဝုတ္တတ္တာ ယထာ အတ္တနော ဖလသင်္ခတံ သမ္မဒေဝ နိပ္ဖန္နံ ဟောတိ၊ ဧဝံ အဘိသင်္ခရဏသဘာဝန္တိ အတ္ထော။ အယံ ပန ကုသလာကုသလစေတနာယ ဝသေန ဝဋ္ဋတိ။
၁၂၀၂-၅. ဧဝံ ဝိပဿနာပညာယ ဘူမိဘူတေ ဓမ္မေ ဧကဒေသတော ဒဿေတွာ ဣဒာနိ သီလစိတ္တဝိသုဒ္ဓီနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္တာ တာ အဝတွာ ဣဒံ ပညာဘာဝနာယ အာဒိဘူတံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တံ သမ္ပါဒေတုကာမေန စ ယောဂါဝစရေန စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန ဝါ ဒွာဒသာယတနဝသေန ဝါ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန ဝါ ဥဘိန္နံ သင်္ခေပကောဋ္ဌာသာနံ ဝသေန ဝါ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဝသေန ဝါ နာမရူပဿ ဝဝတ္ထာပေတဗ္ဗဘာဝေပိ တေန တေန မုခေန ဝဝတ္ထာနပ္ပကာသနဿ အတိပပဉ္စာဝဟတ္တာ ယထာဓိဂတက္ခန္ဓဝသေနေဝ ဣဓ ဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ။ ဧကာသီတိယာ စိတ္တေနာတိ ဧကာသီတိယာ လောကိယစိတ္တေန။ လောကုတ္တရစိတ္တာနိ ပန နေဝ သုက္ခဝိပဿကဿ၊ န သမထယာနိကဿ ပရိဂ္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ အနဓိဂတတ္တာ။ စတ္တာရောရူပိနော ခန္ဓေတိ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓေ။ သီတုဏှာဒိဝိရောဓိပစ္စယသမဝါယေ ဝိကာရာပဇ္ဇနတော ရူပံ ရုပ္ပနလက္ခဏံ။ အာရမ္မဏာဘိမုခံ နမနတော နာမံ နမနလက္ခဏံ။ ပရိဂဏှတီတိ ပရိစ္ဆေဒကာရိကာယ ပညာယ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှာတိ။
၁၂၀၆-၉. တာလဿ ကန္ဒံ တု ယမကန္တိ ဒွီဟိ ဗီဇေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတံ ဧကီဘူတံ ယမကတာလကန္ဒံ။ တဉှိ ယမကံ ဘိန္နသန္တာနမ္ပိ အဘိန္နံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ၊ ဧဝံ ရူပါရူပဓမ္မာတိ။ နာမဉ္စ ရူပဉ္စာတိ ဧတေနေဝ တဿ ဒုဝိဓဘာဝေ သိဒ္ဓေ ‘‘ဒွိဓာ ဝဝတ္ထပေတီ’’တိ ဣဒံ နာမရူပဝိနိမုတ္တဿ အညဿ အဘာဝဒဿနတ္ထံ။ တေနေဝါဟ ‘‘နာမတော ရူပတော’’တိအာဒိ။ နာမရူပမတ္တတာယ အဝိနိစ္ဆိတတ္တာ၊ သန္တာနာဒိဃနဘေဒဿ စ အကတတ္တာ အဘိနိဝေသေန ဝိနာ သမူဟေကတ္တဂ္ဂဟဏဝသေန ‘‘သတ္တော’’တိ ပဝတ္တော သမ္မောဟော သတ္တသမ္မောဟော၊ တဿ ဃာတတ္ထံ ဝိက္ခမ္ဘနတ္ထံ။ ဗဟုသုတ္တဝသေနာတိ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဣဓ ဒဿိတာနံ၊ အညေသဉ္စ ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ၊ မဟာလိ၊ အတ္တာ အဘဝိဿ၊ နယိဒံ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၀; သံ. နိ. ၃.၅၉) ဧဝမာဒီနံ သမ္ဗဟုလာနံ သုတ္တန္တာနံ ဝသေန။ တန္တိ တံ နာမရူပံ။
၁၂၁၀-၂. အင်္ဂသမ္ဘာရာတိ အင်္ဂသမ္ဘာရဟေတု တန္နိမိတ္တံ အမုဉ္စိတွာ သတိ ဧဝ တသ္မိန္တိ အတ္ထော။ သဒ္ဒောတိ ဝေါဟာရော။ ခန္ဓေသူတိ ပဉ္စသု ဥပါဒာနက္ခန္ဓေသု သန္တေသု တေ အမုဉ္စိတွာဝ သတ္တောတိ သမ္မုတိ ဝေါဟာရော။ ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အက္ခစက္ကပဉ္ဇရဤသာဒီသု အင်္ဂသမ္ဘာရေသု ဧကေနာကာရေန ဧကဇ္ဈံ ရာသိ ဟုတွာ သဏ္ဌိတေသု ‘‘ရထော’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ၊ ပရမတ္ထတော ပန ဧကေကသ္မိံ အင်္ဂေ ဥပပရိက္ခိယမာနေ ရထော နာမ နတ္ထိ၊ ဧဝမေဝ ဥပါဒာနက္ခန္ဓသင်္ခါတေသု ရူပါရူပဓမ္မေသု သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနေသု ‘‘သတ္တော’’တိ ဝါ ‘‘ပုဂ္ဂလော’’တိ ဝါ ‘‘ဇီဝေါ’’တိ ဝါ ဝေါဟာရမတ္တံ၊ ပရမတ္ထတော ပန ဧကေကသ္မိံ ဓမ္မေ ဥပပရိက္ခိယမာနေ ‘‘အသ္မီ’’တိ ဝါ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ဂါဟဿ ဝတ္ထုဘူတော သတ္တော နာမ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ နာမရူပမတ္တမေဝ အတ္ထီတိ။ ဧဝံ ပဿတော ဟိ ဒဿနံ ယထာဘူတဒဿနံ နာမ ဟောတိ၊ ယံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ။ သစေ ကောစိ သတ္တော နာမ နတ္ထိ၊ ကထဉ္စရဟိ နာမရူပမတ္တေ ဂမနာဒိအတ္ထကိစ္စသိဒ္ဓတာ ဟောတီတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယထာပီ’’တိအာဒိ။ အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ ဒာရုမယံ ယန္တံ နိဇ္ဇီဝံ ဇီဝဝိရဟိတံ အဗ္ဘန္တရေ ဝတ္တမာနဿ ဇီဝဿ အဘာဝတော တတောယေဝ နိရီဟကံ နိဗျာပါရံ၊ အထ စ ပန ဒာရုရဇ္ဇုသမာယောဂေ ပစ္စယဝိသေသဝသေန တံ ဒာရုယန္တံ ဂစ္ဆတိပိ တိဋ္ဌတိပိ၊ သဇီဝံ သဗျာပါရံ ဝိယ ဂမနာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တမိဝ ခါယတိ၊ တထာ ဣဒံ နာမရူပမ္ပိ ကိဉ္စာပိ နိဇ္ဇီဝံ နိရီဟကဉ္စ၊ အထ စ ပန အညမညသင်္ခတပစ္စယဝိသေသဿ သမာယောဂေ သဇီဝံ သဗျာပါရံ ဂစ္ဆန္တံ တိဋ္ဌန္တဉ္စ ခါယတီတိ။
၁၂၁၃. သစ္စတောတိ ဘူတတော၊ ပရမတ္ထတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ဣဒံ နာမရူပံ အဘိသင်္ခတံ ယန္တမိဝ သုညံ ဇီဝါဒိနာ။ ပစ္စယေဟိ အဘိသင်္ခတံ ဣဒံ နာမရူပံ ယန္တမိဝ သုညန္တိ ဝါ သမ္ဗန္ဓော။ ဒုက္ခဿ ပုဉ္ဇောတိ နိစ္စာတုရတာယ ဒုက္ခဿ ရာသိ။ တိဏကဋ္ဌသာဒိသောတိ အတ္တသုညတာယ တိဏကဋ္ဌသမော။
၁၂၁၅. ယမကန္တိ ယုဂဠံ။ သော စ ယမကဘာဝေါ အညမညနိဿိတဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘ဥဘော အညောညနိဿိတာ’’တိ။ တတော ဧဝ ဧကသ္မိံ ဘိဇ္ဇမာနသ္မိံ ဥဘော ဘိဇ္ဇန္တိ။ န ဟိ ကဒာစိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ မရဏဝသေန ရူပေ နိရုဇ္ဈန္တေ အရူပံ အနိရုဇ္ဈန္တံ၊ အရူပေ ဝါ နိရုဇ္ဈန္တေ ရူပံ အနိရုဇ္ဈန္တံ အတ္ထိ။ ဧကဝေါကာရဘဝစတုဝေါကာရဘဝေသု ပန တေသံ အညမညံ အနိဿာယ ပဝတ္တိယာ ကာရဏံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝါတိ။ သော ပနာယံ ဘင်္ဂေါ ပစ္စယဝသေနေဝ၊ ပစ္စယနိရောဓေနေဝ နာမရူပနိရောဓောတိ အတ္ထော။ ပစ္စယာတိ ပစ္စယဘူတာ၊ အညမညဿ ပစ္စယာ ဟောန္တာပိ ဧကသ္မိံ ဘိဇ္ဇမာနသ္မိံ ဥဘော ဘိဇ္ဇန္တိယေဝါတိ အတ္ထော။
၁၂၁၆-၉. နိတ္တေဇန္တိ တေဇဟီနံ အာနုဘာဝဝိရဟိတံ။ ယတ္ထ ပန တံ နိတ္တေဇံ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘န ဗျာဟရတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ န ဟိ အညထာ သဒ္ဒဟနုဿာဟနာဒီသု နာမံ နိတ္တေဇန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ နာပိ ရူပံ သန္ဓာရဏာဗန္ဓနာဒီသု။ တေနေဝ ဟိ ‘‘တထာ ရူပမ္ပိ နိတ္တေဇ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ဘုဉ္ဇာမီတိ။ပေ.။ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ။
၁၂၂၀-၁. နာမံ နိဿာယာတိအာဒိနာ ဗျတိရေကဝသေနပိ နာမရူပါနံ နိတ္တေဇတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ။ ရူပဉှိ ဂမနာဒိကိရိယာသု နာမံ နိဿာယ ပဝတ္တတိ၊ နာမံ ဒဿနာဒိကိရိယာသု ရူပံ နိဿာယ။ အညမညံ သန္နိဿာယ စဿ အတ္တကိစ္စသိဒ္ဓိပိ ပစ္စေကံ အသမတ္ထတံ ဝိဘာဝေတိ။ တထာ ဟိ နာမရူပဿ အတ္တသုညတာ၊ နိဗျာပါရတာ စ သုဋ္ဌုတရံ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ။ ကထံ ပန ပစ္စေကံ အသမတ္ထာနံ သမုဒိတဘာဝေ သတိ သမတ္ထတာ ဟောတိ အသာမဂ္ဂိယံ အဟေတူနံ သာမဂ္ဂိယမ္ပိ အဟေတုကဘာဝါပတ္တိတော။ န ဟိ ပစ္စေကံ ဒဋ္ဌုံ အသက္ကောန္တာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ သမုဒိတံ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတီတိ စောဒနံ ဟဒယေ ကတွာ အာဟ ‘‘ဣမဿ ပနာ’’တိအာဒိ။ ဥပမာယပိ ဟိ အသိဒ္ဓေါ အတ္ထော သာဓေတဗ္ဗော။ တေနေဝါဟ ‘‘ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ၊ ဥပမာယပိ ဣဓေကစ္စေ ဝိညူ ပုရိသာ ဘာသိတဿ အတ္ထံ ဇာနန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၈; အ. နိ. ၈.၈; ၁၀.၉၅; ဇာ. ၂.၁၉.၂၄)။ အယံ ပနေတ္ထ ဇစ္စန္ဓပီဌသပ္ပီနံ ဥပမာ – ယထာ ဇစ္စန္ဓော စ ပီဌသပ္ပီ စ ဒိသာ ပက္ကမိတုကာမာ အဿု။ ဇစ္စန္ဓော ပီဌသပ္ပိံ ဧဝမာဟ ‘‘အဟံ ခေါ၊ ဘဏေ၊ သက္ကောမိ ပါဒေဟိ ပါဒကရဏီယံ ကာတုံ၊ နတ္ထိ စ မေ စက္ခူနိ၊ ယေဟိ သမံ ဝိသမံ ပဿေယျ’’န္တိ။ ပီဌသပ္ပီ ဇစ္စန္ဓံ ဧဝမာဟ ‘‘အဟံ ခေါ၊ ဘဏေ၊ သက္ကောမိ စက္ခုနာ စက္ခုကရဏီယံ ကာတုံ၊ နတ္ထိ စ မေ ပါဒာ၊ ယေဟိ အဘိက္ကမေယျံ ပဋိက္ကမေယျံ ဝါ’’တိ။ သော တုဋ္ဌဟဋ္ဌော ဇစ္စန္ဓော ပီဌသပ္ပိံ အံသကူဋံ အာရောပေသိ၊ ပီဌသပ္ပီ ဇစ္စန္ဓဿ အံသကူဋေ နိသီဒိတွာ ဧဝမာဟ ‘‘ဝါမံ မုဉ္စ၊ ဒက္ခိဏံ ဂဏှ၊ ဒက္ခိဏံ မုဉ္စ၊ ဝါမံ ဂဏှာ’’တိ။ တတ္ထ ဇစ္စန္ဓောပိ နိတ္တေဇော ဒုဗ္ဗလော န သကေန ဗလေန ဂစ္ဆတိ၊ တထေဝ ပီဌသပ္ပီ န သကေန ဗလေန ဂစ္ဆတိ၊ န စ တေသံ အညမညံ နိဿာယ ဂမနံ န ပဝတ္တတိ၊ ဧဝမေဝ နာမမ္ပိ နိတ္တေဇံ န သကေန တေဇေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န တာသု တာသု ကိရိယာသု ပဝတ္တတိ၊ ရူပမ္ပိ နိတ္တေဇံ န သကေန တေဇေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န တာသု တာသု ကိရိယာသု ပဝတ္တတိ၊ န စ တေသံ အညမညံ နိဿာယ ဥပ္ပတ္တိ ဝါ ပဝတ္တိ ဝါ န ဟောတီတိ။ တေနာဟု ပေါရာဏာ –
‘‘န သကေန ဗလေန ဇာယရေ၊
နောပိ သကေန ဗလေန တိဋ္ဌရေ;
ပရဓမ္မဝသာနုဝတ္တိနော၊
ဇာယရေ သင်္ခတာ အတ္တဒုဗ္ဗလာ။
‘‘ပရပစ္စယတော စ ဇာယရေ၊ ပရအာရမ္မဏတော သမုဋ္ဌိတာ;
အာရမ္မဏပစ္စယေဟိ စ၊ ပရဓမ္မေဟိ စိမေ ပဘာဝိတာ’’တိ။ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၇၇);
၁၂၂၂-၃. ဣဒာနိ နာဝါယန္တိကူပမာယပိ နာမရူပါနံ အဝသဝတ္တိတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိဂါထာဒွယံ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ နိဿာယာတိ ပတိဋ္ဌာယ။ ယန္တီတိ ဂစ္ဆန္တိ။ မနုဿေ နိဿာယာတိ နေတုဘူတေ နိယာမကကမ္မကရာဒိမနုဿေ အပဿာယ။ န ဟိ တေသံ အရဏဂ္ဂဟဏလင်္ကာရသဏ္ဌာပနဥဒကသိဉ္စနာဒိကိရိယာယ ဝိနာ နာဝါ ဣစ္ဆိတဒေသံ ပါပုဏာတိ၊ ယထာ ပန ဥဘောပိ အညမညံ နိဿာယ အဏ္ဏဝေ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဧဝံ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ ဥဘော အညမညံ နိဿိတာ ပဝတ္တန္တီတိ အဓိပ္ပါယော။
၁၂၂၄. သတ္တသညံ ဝိနောဒေတွာတိ ယထာဝုတ္တနယေဟိ အနာဒိကာလဘာဝိတံ ခန္ဓပဉ္စကေ သတ္တဂ္ဂါဟံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ။ နာမ။ပေ.။ ဝုစ္စတီတိ ‘‘ဣဒံ နာမံ၊ ဧတ္တကံ နာမံ၊ န ဣတော ဘိယျော။ ဣဒံ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပံ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ စ ဧဝံ သဗ္ဗာကာရေန တေသံ လက္ခဏသလ္လက္ခဏမုခေန တမတ္ထဘာဝဒဿနံ ဧတံ အတ္တဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနတော ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟီတိ အတ္ထော။ န ကေဝလဉ္စေတံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယေဝ ဝုစ္စတိ၊ နာမရူပဝဝတ္ထာပနန္တိပိ ဧတဿေဝ အဓိဝစနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ဇာတိအာဒိတောတိ ဇာတိဇရာဗျာဓိအာဒိတော ဒုက္ခတော။ ယထာဟ ‘‘ဇာတိပိ ဒုက္ခါ၊ ဇရာပိ ဒုက္ခါ၊ ဗျာဓိပိ ဒုက္ခေါ၊ မရဏမ္ပိ ဒုက္ခံ၊ ယမ္ပိစ္ဆံ န လဘတိ၊ တမ္ပိ ဒုက္ခံ၊ သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒာနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခါ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄; သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; ပဋိ. မ. ၂.၃၀)။ အန္တဒွယန္တိ သဿတုစ္ဆေဒသင်္ခါတံ အန္တဒွယံ။ အထ ဝါ သတ္တဿ အစ္စန္တံ အတ္ထိဘာဝသင်္ခါတံ၊ တဿ နတ္ထိဘာဝသင်္ခါတဉ္စ အန္တဒွယံ။ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနတော ဟိ သတ္တော အတ္ထီတိ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗမေဝ၊ လောကသင်္ကေတတောဝ ဥပလဗ္ဘနတော နတ္ထီတိပိ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗမေဝါတိ။ သုဋ္ဌုတရံ ပရိသုဒ္ဓံ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ မလာနီတိ ဒိဋ္ဌိဂတသင်္ခါတာနိ မလာနိ။ အသေသံ နိဿေသတော နာသံ ဝိနာသံ ဝိက္ခမ္ဘနံ ဥပေန္တိ။ တထာ ဟေတံ ဒိဋ္ဌိမလဝိသောဓနတော ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုစ္စတိ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၁၉. ဧကူနဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒော
ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၂၂၇. အနန္တရံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာယ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယာ ဝိသယဘာဝေန ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဧတဿာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န တဒညတော ဝိသေသနတ္ထံ တဒညဿ စ အဘာဝတော။ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဟိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဟောတု ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ၊ အတ္ထသိဒ္ဓိယံ ပန လက္ခဏတော သဗ္ဗမ္ပိ နာမရူပံ အနဝသေသတော ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ။ ဇာနိတွာ ဟေတုပစ္စယေတိ ဟေတုပစ္စယေ ပရိဂ္ဂဏှိတွာ၊ ဟေတုပစ္စယေ ပရိဂ္ဂဏှနဟေတူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဏဟေတု ဟိဿ အဒ္ဓတ္တယေ ကင်္ခါဝိတရဏံ ဟောတီတိ။ ဝိတရိတွာတိ အတိက္ကမိတွာ၊ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ အတ္ထော။ တံ ပန ဉာဏံ တထာဝိဂတံ ဝသိဘာဝပ္ပတ္တံ ဈာနံ ဝိယ ယောဂိနော သန္တာနေ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတ’’န္တိ။
၁၂၂၉-၃၀. နာမရူပဿ။ပေ.။ အာဝဇ္ဇိတွာတိ ယထာ နာမ ကုသလော ဘိသက္ကော ရောဂံ ဒိသွာ တဿ သမုဋ္ဌာနံ ပရိယေသတိ၊ ယထာ ဝါ ပန အနုကမ္ပကော ပုရိသော ကုမာရံ ဥတ္တာနသေယျံ ရထိကာယ နိပန္နံ ဒိသွာ ‘‘ကဿ နု ခေါ အယံ ပုတ္တကော’’တိ တဿ မာတာပိတရော အာဝဇ္ဇတိ၊ ဧဝမေဝံ နာမရူပဿ ကော ဟေတု၊ ကော ဝါ ပစ္စယော ဘဝေ။ န တာဝေတံ အဟေတုကံ သဗ္ဗတ္ထ၊ သဗ္ဗဒာ၊ သဗ္ဗေသဉ္စ ဧကသဒိသဘာဝါပတ္တိတော၊ န ဣဿရာဒိဟေတုကံ နာမရူပတော ဥဒ္ဓံ ဣဿရာဒီနံ အဘာဝတော။ ယေပိ နာမရူပမတ္တမေဝ ဣဿရာဒယောတိ ဝဒန္တိ တေသံ ဣဿရာဒိသင်္ခါတနာမရူပဿ အဟေတုဘာဝါပတ္တိတော၊ တသ္မာ ဘဝိတဗ္ဗမဿ ဟေတုပစ္စယေဟိ၊ ‘‘ကော နု ခေါ’’တိ နာမရူပဿ ဟေတုပစ္စယေ အာဝဇ္ဇိတွာတိ အတ္ထော။ ဧဝံ တာဝ ကတွာ ဣမဿ နာမရူပဿ ဟေတုပစ္စယေ ပရိဂ္ဂဏှန္တေန ဩဠာရိကတ္တာ၊ သုပါကဋတ္တာ စ ရူပဿ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော သုကရောတိ ပဌမံ တဿ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ရူပကာယဿာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ယထာ နာမရူပဿ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော အဟေတုဝိသမဟေတုဝါဒနိဝတ္တိယာ ဟောတိ၊ ဧဝံ နိဗ္ဗိဒာဝိရာဂါဝဟဘာဝေန တတ္ထ တတ္ထ အဘိရတိနိဝတ္တိယာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ တံ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ကေသာ လောမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။
၁၂၃၂-၃. အဝိဇ္ဇာ။ပေ.။ မတောတိ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ဥပါဒာနံ ကမ္မန္တိ ဣဒံ စတုဗ္ဗိဓံ ဓမ္မဇာတံ ဧတဿ ယထာဝုတ္တဿ ရူပကာယဿ ဟေတု၊ စတုဗ္ဗိဓော အာဟာရော ပစ္စယောတိ အတ္ထော။ ကသ္မာ ပန ပုရိမံ ဟေတု၊ ဣတရော ပစ္စယောတိ စောဒနံ သန္ဓာယ ‘‘ဇနကော’’တိအာဒိံ ဝတွာ တံ လောကဝသေန သမတ္ထေတုံ ‘‘ဟေတွင်္ကုရဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဇနကောတိ၊ အနုပါလကောတိ စ အန္တောဂတဟေတွတ္ထမိဒံ ဝိသေသနံ၊ ဇနကတ္တာ၊ အနုပါလကတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ တတ္ထ ဇနကတ္တာတိ နိဗ္ဗတ္တကတ္တာ။ ဣမိနာ ဗီဇံ ဝိယ အင်္ကုရဿ အဝိဇ္ဇာဒယော ရူပကာယဿ အသာဓာရဏကာရဏတာယ ဟေတူတိ ဒဿိတံ။ အနုပါလကတ္တာတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တာ။ ဣမိနာ ပန အင်္ကုရဿ ပထဝီသလိလာဒယော ဝိယ အာဟာရော သာဓာရဏကာရဏတာယ ပစ္စယောတိ ဒဿိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
၁၂၃၄-၇. ဣတိမေ။ပေ.။ ဂတာတိ ဧဝမေတေ အဝိဇ္ဇာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မာ ယထာရဟံ ဟေတုဘာဝံ၊ ပစ္စယဘာဝဉ္စ ဂတာ။ မာတာဝ ဥပနိဿယာတိ အဝိဇ္ဇာ ဘဝေသု ဝိဇ္ဇမာနဒောသပဋိစ္ဆာဒနဘာဝေန၊ တဏှာ ပတ္ထနာဘာဝေန၊ ဥပါဒာနံ ဒဠှဂ္ဂါဟဘာဝေနာတိ ဧဝံ သင်္ခါရဘဝါနံ ဟေတုဘူတာ ဇနကသဟာယတာယ ဘဝနိကန္တိတံသဟဇာတအာသန္နကာရဏတ္တာ အဘိသင်္ခါရိကာ၊ အပဿယဘူတာ ဝါတိ မာတာ ဝိယ ဥပနိဿယာ ဟောန္တိ။ ယထာ ပိတုဇနိတသုက္ကေ ပုတ္တဿ ဥပ္ပတ္တီတိ ပိတာ ဇနကော၊ ဧဝံ ကမ္မံ သတ္တဿ ဥပ္ပါဒကတ္တာ ဇနကန္တိ အာဟ။ ယထာ ဓာတီ ဇာတဿ ကုမာရဿ ဝဍ္ဎိတာ သန္ဓာရိကာ၊ ဧဝံ အာဟာရော ဥပ္ပန္နဿ ကာယဿ ဗြူဟေတာ၊ သန္ဓာရကော စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဓာတီ။ပေ.။ ဘဝေ’’တိ။ ကာမဉ္စေတ္ထ အဝိဇ္ဇာဒယော နာမကာယဿာပိ ပစ္စယော၊ ပကာရန္တရေန ပန တဿ ပါကဋံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ စက္ခုဉ္စာတိ စ-သဒ္ဒော သမုစ္စယတ္ထော၊ တေန စက္ခုဝိညာဏဿ အာဝဇ္ဇနာဒိံ အဇ္ဈတ္တံ သဗ္ဗံ ပစ္စယဇာတံ သင်္ဂဏှာတိ။ ရူပမာလောကမေဝ စာတိ ပန စ-သဒ္ဒေန ယထာ ဗာဟိရရူပံ စက္ခုဝိညာဏဿ အာရမ္မဏပစ္စယော၊ ယထာ စ အာလောကော ဥပနိဿယပစ္စယော၊ ဧဝံ အညမ္ပိ ဗာဟိရံ ပစ္စယဇာတံ သင်္ဂဏှာတိ။ ပဋိစ္စာတိ ပစ္စယဘူတံ လဒ္ဓါတိ အတ္ထော။ တေန စက္ခုဿ နိဿယပုရေဇာတဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဝသေန၊ ရူပါလောကာနဉ္စ ယထာသမ္ဘဝံ အာရမ္မဏဥပနိဿယပုရေဇာတအတ္ထိအဝိဂတဝသေန၊ ဣတရေသဉ္စ သဒ္ဒသင်္ဂဟိတာနံ အနန္တရာဒိသဟဇာတာဒိဝသေန ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဖဿာဒီနံ ဝိယ သဟ ပစ္စယေဟိ သောတဝိညာဏာဒီနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဧဝံ သမ္မသနူပဂံ သဗ္ဗံ နာမံ သဟ ပစ္စယေန သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘နာမကာယဿ ပစ္စယံ ပရိဂဏှတီ’’တိ။
၁၂၃၈-၄၀. ဒိသွာနာတိ ဧတရဟိ ပဝတ္တိံ ဒိသွာ။ တထေဝိဒန္တိ ဣမိနာ န ကေဝလံ သပ္ပစ္စယတာမတ္တမေဝ ပစ္စာမဋ္ဌံ၊ အထ ခေါ ယာဒိသေဟိ ဧတရဟိ ပဝတ္တတိ၊ တာဒိသေဟိ အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယေဟေဝ အတီတေပိ ပဝတ္တိတ္ထာတိ ပစ္စယသဟိတတာပိ ပစ္စာမဋ္ဌာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ပုဗ္ဗန္တေတိ အတီတခန္ဓပ္ပဗန္ဓကောဋ္ဌာသေ။ ပဉ္စဓာဂတာတိ –
‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါနံ၊ န နု ခေါ အဟောသိံ အဟမတီတမဒ္ဓါနံ၊ ကိံ နု ခေါ အဟောသိံ အဟမတီတမဒ္ဓါနံ၊ ကထံ နု ခေါ အဟောသိံ အဟမတီတမဒ္ဓါနံ၊ ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀; မဟာနိ. ၁၇၄) –
ပဉ္စဟိ အာကာရေဟိ အာဂတာ၊ ပဝတ္တာ ဝါ။ အပရန္တေတိ အနာဂတေ ခန္ဓပ္ပဗန္ဓကောဋ္ဌာသေ။ ပဉ္စဓာ သမုဒီရိတာတိ –
‘‘ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟမနာဂတမဒ္ဓါနံ၊ န နု ခေါ ဘဝိဿာမိ အဟမနာဂတမဒ္ဓါနံ၊ ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ အဟမနာဂတမဒ္ဓါနံ၊ ကထံ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ အဟမနာဂတမဒ္ဓါနံ၊ ကိံ ဟုတွာ ကိံ ဘဝိဿာမိ နု ခေါ အဟမနာဂတမဒ္ဓါန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀; မဟာနိ. ၁၇၄) –
ဧဝံ ပဉ္စဓာ ကထိတာ။
၁၂၄၁. ပစ္စုပ္ပန္နေပိ အဒ္ဓါနေတိ ဧတရဟိ ပဋိသန္ဓိံ အာဒိံ ကတွာ စုတိပရိယန္တေ အဒ္ဓါနေပိ။ အဒ္ဓါန-ဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နခန္ဓကောဋ္ဌာသမေဝ ဝဒတိ။ န ဟိ တဗ္ဗိနိမုတ္တော အညော ကောစိ ကာလော နာမ အတ္ထီတိ။ ဆဗ္ဗိဓာ ပရိကိတ္တိတာတိ –
‘‘အဟံ နု ခေါသ္မိ၊ နော နု ခေါသ္မိ၊ ကိံ နု ခေါသ္မိ၊ ကထံ နု ခေါသ္မိ၊ အယံ နု ခေါ သတ္တော ကုတော အာဂတော၊ သော ကုဟိံ ဂါမီ စ ဘဝိဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀; မဟာနိ. ၁၇၄) –
ဧဝံ ဆဗ္ဗိဓာ ဝုတ္တာ။ ‘‘သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၂၉-၁၃၀) ဝိယ ပဒေသေပိ သဗ္ဗ-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တနတော ‘‘သဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာပိ ‘‘အနဝသေသာ’’တိ ဝုတ္တံ။ နတ္ထိ ဧတိဿာ အဝသေသော အဝသိဋ္ဌောတိ အနဝသေသာ၊ သောဠသဝိဓာပိ စေသာ ဧကကင်္ခါဝသေနာပိ အနဝသိဋ္ဌာ ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပဟိယျတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟိယျတိ။ ကာမံ နာမရူပမတ္တံ ဝိနာ သတ္တဿ အဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယာဝ ပစ္စုပ္ပန္နေ ကင်္ခါ ပဟီနာ၊ အတီတာနာဂတေ ကင်္ခါနံ ပဟာနေန ပန ပစ္စုပ္ပန္နေ ကင်္ခါယ အတိသယပ္ပဟာနံ ဒဿေတုံ ဣဓေဝ သာ ဝုတ္တာ။ အထ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နေ နိဿတ္တနာမရူပဿ ပစ္စယေသု ပဝတ္တကင်္ခါယ ဣဓေဝ တီရဏတော သာ ဣဓ ဝုတ္တာ။ ဝဏ္ဏဘဏနံ ဝါ ဧတံ ဣဓ ပစ္စုပ္ပန္နကင်္ခါယ ပဟာနဝစနံ ယထာ တံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီသု ပဟီနာနမ္ပိ စ ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပဟာနာတိအာဒိနာ အနာဂါမိမဂ္ဂါဒီသု ဝစနန္တိ။
၁၂၄၂. ကမ္မဝိပါကာနံ ဝသေနာပီတိ ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ၊ အာယူဟနံ သင်္ခါရာ၊ နိကန္တိ တဏှာ၊ ဥပဂမနံ ဥပါဒာနံ၊ စေတနာ ဘဝေါ ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ ဣဓ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယာ၊ ဣဓ ပဋိသန္ဓိ ဝိညာဏံ၊ ဩက္ကန္တိ နာမရူပံ၊ ပသာဒော အာယတနံ၊ ဖုဋ္ဌော ဖဿော၊ ဝေဒယိတံ ဝေဒနာ ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဣဓူပပတ္တိဘဝသ္မိံ ပုရေ ကတဿ ကမ္မဿ ပစ္စယာ၊ ဣဓ ပရိပက္ကတ္တာ အာယတနာနံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ။ပေ.။ စေတနာ ဘဝေါ ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ကမ္မဘဝသ္မိံ အာယတိံ ပဋိသန္ဓိယာ ပစ္စယာတိ ဧဝံ ဝုတ္တာနံ ကမ္မဝဋ္ဋဝိပါကဝဋ္ဋာနံ ဝသေန။ ကိလေသဝဋ္ဋောပိ စေတ္ထ ကမ္မသဟာယတာယ ကမ္မဝဋ္ဋေနေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၂၄၃. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယန္တိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခဘူတော ပစ္စုပ္ပန္နော အတ္တဘာဝေါ၊ တတ္ထ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယံ။ ဥပပဇ္ဇာပရာပရိယာဟောသိကမ္မဝသာ ပနာတိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယအပရာပရိယဝေဒနီယအဟောသိကမ္မဝသေန။ ဥတ္တရပဒလောပဝသေန ဟိ ‘‘ဥပပဇ္ဇာပရာပရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝတော အနန္တရံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ။ အပရေ အပရေ ဒိဋ္ဌဓမ္မတော အညသ္မိံ အညသ္မိံ ယတ္ထကတ္ထစိ အတ္တဘာဝေ ဝေဒိတဗ္ဗဖလံ ကမ္မံ အပရာပရိယဝေဒနီယံ။ အဟောသိ ဧဝ ကမ္မံ၊ န တဿ ဝိပါကော အဟောသိ၊ အတ္ထိ၊ ဘဝိဿတိ စာတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗကမ္မံ အဟောသိကမ္မံ။
ပဋိပက္ခေဟိ အနဘိဘူတတာယ၊ ပစ္စယဝိသေသေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသတာယ စ ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တာ တာဒိသဿ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ ဝသေန သာတိသယာ ဟုတွာ ပဝတ္တာ ပဌမဇဝနစေတနာ တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဖလဒာယိနီ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာ နာမ။ သာ ဟိ ဝုတ္တာကာရေန ဗလဝတိ ဇဝနသန္တာနေ ဂုဏဝိသေသယုတ္တေသု ဥပကာရာနုပကာရဝသပ္ပဝတ္တိယာ၊ အာသေဝနာလာဘေန အပ္ပဝိပါကတာယ စ ဣတရဒွယံ ဝိယ ပဝတ္တသန္တာနုပရမာပေက္ခံ၊ ဩကာသလာဘာပေက္ခဉ္စ ကမ္မံ န ဟောတီတိ ဣဓေဝ ပုပ္ဖမတ္တံ ဝိယ ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တံ အဟေတုကဖလံ ဒေတိ၊ သဟေတုကဖလဒာနေ ပန ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနမ္ပိ အာပဇ္ဇေယျ။ တထာ အသက္ကောန္တန္တိ ကမ္မဿ ဝိပါကဒာနံ နာမ ဥပဓိပ္ပယောဂါဒိပစ္စယန္တရသမဝါယေနေဝ ဟောတီတိ တဒဘာဝတော တသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒာတုံ အသက္ကောန္တံ။ အဟောသိကမ္မံ။ပေ.။ ဝိပါကောတိ ဧတ္ထ ‘‘အဟောသိ ကမ္မ’’န္တိ ပဒံ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘အဟောသိ ကမ္မံ နာဟောသိ ကမ္မဝိပါကော၊ အဟောသိ ကမ္မံ န ဘဝိဿတိ ကမ္မဝိပါကော၊ အဟောသိ ကမ္မံ နတ္ထိ ကမ္မဝိပါကော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၄)။ တတ္ထ သကသကကာလာတိက္ကန္တဿ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဿ စ ဝသေန ပုရိမံ ဝုတ္တံ။ တဉှိ ကမ္မဿ၊ ဝိပါကကာလဿ စ အတီတတ္တာ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတ္တံ လဘတိ၊ ဒုတိယံ အနာဂတေ အရဟတ္တံ ပါပုဏန္တဿ ပုရိမဘဝေသု ကတံ အဒိန္နဝိပါကံ အပရာပရိယဝေဒနီယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တတိယံ ပန အနန္တရဘဝေ ကတံ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ၊ အရဟတော အတီတဘဝေသု ကတံ အပရာပရိယဝေဒနီယဉ္စ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ အပရေ ပန ‘‘ဧကမေဝ အတီတံ ကမ္မံ အဒ္ဓတ္တယေ ဝိပါကာဘာဝံ သန္ဓာယ တိဓာ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ။
အတ္ထသာဓိကာတိ ဒာနာဒိပါဏာတိပါတာဒိအတ္ထဿ နိပ္ဖာဒိကာ။ ကာ ပန သာတိ အာဟ ‘‘သတ္တမဇဝနစေတနာ’’တိ။ သာ ဟိ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ဝုတ္တနယေန ပဋိလဒ္ဓဝိသေသာ၊ ပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရပစ္စယဘာဝိနော ဝိပါကသန္တာနဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန ဝါ တထာ အဘိသင်္ခတာ သမာနာ အနန္တရတ္တဘာဝေ ဝိပါကဒာယိနီ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယံ နာမ။ ယေဘုယျဝုတ္တိယာ စေတ္ထ ‘‘သတ္တမဇဝနစေတနာ’’တိ ဝုတ္တံ။ ပစ္စဝေက္ခဏဝသိတာဒိပဝတ္တိယံ ပန ပဉ္စမာဒိကာပိ ဟောတိ။ ဝိပါကံ ဒေတီတိ ပဋိသန္ဓိံ ဒတွာ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒေတိ၊ အဒိန္နပဋိသန္ဓိကံ ပန ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒေတီတိ နတ္ထိ။ စုတိအနန္တရဉှိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဿ ဩကာသောတိ အာစရိယာ။ ပဋိသန္ဓိယာ ပန ဒိန္နာယ ဇာတိသတေပိ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဒေတိ။ တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတေ ဒာနံ ဒတွာ သတဂုဏာ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၉)။ ဥဘိန္န။ပေ.။ ဒေတီတိ ယထာဝုတ္တကာရဏဝိရဟတော ဒိဋ္ဌဓမ္မူပပဇ္ဇဝေဒနီယဘာဝံ အသမ္ပတ္တာ ပဉ္စ စေတနာ ဝိပါကဒာနသဘာဝဿ အနုပစ္ဆိန္နတ္တာ ယဒာ ဩကာသံ လဘတိ၊ တဒာ ပဋိသန္ဓိဝိပါကံ၊ ပဝတ္တိဝိပါကံ ဝါ ဒေတိ။ သတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာတိ ဣမိနာ အသတိ သံသာရပ္ပဝတ္တိယံ အဟောသိကမ္မပက္ခေ တိဋ္ဌတိ ဝိပစ္စနောကာသဿ အဘာဝတောတိ ဒီပေတိ။
၁၂၄၄. ဧဝံ တာဝ ဝိပါကဒာနကာလဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ ဒဿေတွာ ဣဒာနိ ဝိပါကဒာနပရိယာယတော၊ ကိစ္စတော စ စတုဗ္ဗိဓတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဂရုက’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဂရုကန္တိ မဟာသာဝဇ္ဇံ၊ မဟာနုဘာဝဉ္စ အညေန ကမ္မေန ပဋိဗာဟိတုံ အသက္ကုဏေယျကမ္မံ။ ဗဟုလန္တိ အဘိဏှသော ကတံ၊ ဧကဝါရံ ကတွာပိ အဘိဏှသမာသေဝိတဉ္စ။ အာသန္နန္တိ မရဏာသန္နကာလေ အနုဿရိတံ၊ တဒာ ကတဉ္စ။ ကဋတ္တာကမ္မန္တိ ဂရုကာဒိဘာဝံ အသမ္ပတ္တံ ကတမတ္တတောယေဝ ကမ္မန္တိ ဝတ္တဗ္ဗကမ္မံ။ တတ္ထ ကုသလံ ဝါ ဟောတု အကုသလံ ဝါ၊ ဂရုကာဂရုကေသု ယံ ဂရုကံ မာတုဃာတကာဒိကမ္မံ ဝါ မဟဂ္ဂတကမ္မံ ဝါ၊ တဒေဝ ပဌမံ ဝိပစ္စတိ။ တထာ ဗဟုလာဗဟုလေသု ယံ ဗဟုလံ သုသီလျံ ဒုဿီလျံ ဝါ၊ တဒေဝ ပဌမံ ဝိပစ္စတိ။ ဒူရာသန္နေသု ယံ အာသန္နံ မရဏကာလေ အနုဿရိတံ၊ တေနေဝ ဥပပဇ္ဇတိ။ အာသန္နကာလေ ကတေ စ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ။ ကဋတ္တာ ပန ကမ္မံ ပုနပ္ပုနံ လဒ္ဓါသေဝနံ ပုရိမာနံ အဘာဝေ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ။ ဣတိ ဂရုကံ သဗ္ဗပဌမံ ဝိပစ္စတိ။ တထာ ဟိ တံ ‘‘ဂရုက’’န္တိ ဝုတ္တံ။ ဂရုကေ အသတိ ဗဟုလီကတံ၊ တသ္မိမ္ပိ အသတိ အာသန္နံ၊ တသ္မိမ္ပိ အသတိ ကဋတ္တာကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုရိမဇာတီသု ကတကမ္မံ ဝိပစ္စတီ’’တိ။
၁၂၄၅. ပဋိသန္ဓိဒာနာဒိဝသေန ဝိပါကသန္တာနဿ နိဗ္ဗတ္တကံ ဇနကံ။ သုခဒုက္ခသန္တာနဿ၊ နာမရူပပ္ပဗန္ဓဿ ဝါ စိရတရပ္ပတ္တိဟေတုဘူတံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ။ တေနာဟ ‘‘သုခဒုက္ခံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ၊ အဒ္ဓါနံ ပဝတ္တေတီ’’တိ။ သုခဒုက္ခေ ပဝတ္တမာနေ ဗဝှာဗာဓတာဒိပစ္စယူပနိပါတနေန သဏိကံ သဏိကံ တဿ ဝိဗာဓကံ ဥပပီဠကံ။ တေနာဟ ‘‘သုခဒုက္ခံ ပီဠေတိ ဗာဓတိ၊ အဒ္ဓါနံ ပဝတ္တိတုံ န ဒေတီ’’တိ။ တထာ ပဋိပက္ခကမ္မဝိပါကဿ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ဥပစ္ဆေဒကံ ပဋိဗာဟကံ ဥပဃာတကံ။ တေနာဟ ‘‘တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ’’တိ။
ရူပဉ္စ အရူပဝိပါကက္ခန္ဓော စာတိ ရူပါရူပဝိပါကက္ခန္ဓော၊ ကမ္မဇရူပဿာပိ ဝိပါကပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘ရူပါရူပဝိပါကက္ခန္ဓေ’’တိ ဝုတ္တံ။ အညေန ကမ္မေနာတိ ကုသလေန ဝါ အကုသလေန ဝါ အညေန ကမ္မေန ကတ္တုဘူတေန ဒိန္နာယ ပဋိသန္ဓိယာ ဝိပါကေ ဇနိတေ။ တေနာဟ ‘‘ဇနိတေ ဝိပါကေ’’တိ။ ပဝတ္တိဝိပါကံ သန္ဓာယ ‘‘ဇနိတေ ဝိပါကေ’’တိ ဝဒန္တိ။ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဒုက္ခံ ဥပတ္ထမ္ဘေတီတိ ဥပတ္ထမ္ဘကကမ္မံ ကုသလံ သမာနံ အညေနပိ ကုသလကမ္မေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနကံ သုခံ တဿ ပဋိပက္ခဝိဗာဓနဝသေန ဥပတ္ထမ္ဘေတိ။ အကုသလံ အညေန အကုသလကမ္မေန ဥပပဇ္ဇမာနံ ဒုက္ခံ တထေဝ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ။ ဧဝဉ္စ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တံ တံ ဒီဃကာလံ ပဝတ္တေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘အဒ္ဓါနံ ပဝတ္တေတီ’’တိ။ ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခဒုက္ခံ ပီဠေတီတိ ဥပပီဠကံ အကုသလံ သမာနံ သုခိတဿ ရောဂါဒိအန္တရာယကာရဏသမ္ပါဒကဘာဝေန သုခသန္တာနံ ဥပစ္ဆိန္ဒန္တံ ပီဠေတိ၊ ကုသလဉ္စ ရောဂါဒိနာ ဒုက္ခိတဿ ဘေသဇ္ဇာဒိသုခါဒိကာရဏသမ္ပါဒကဘာဝေန ဒုက္ခသန္တာနံ ဝိစ္ဆိန္ဒန္တံ ပီဠေတိ။ ကေစိ ပန ‘‘သုခဒုက္ခဿ ကာရဏံ အသမ္ပါဒေန္တမ္ပိ ပဋိသန္ဓိဒာယကကမ္မဿ ပဝတ္တိဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ သယံ ဝိပါကဒာယကကမ္မံ ဥပပီဠကကမ္မ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ဧဝံ သန္တေ ပန ပဋိသန္ဓိဒာယကမေဝ ဇနကကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ သိယာ။
အပိစ ဥပဃာတကေန သဟ ဣမဿ ဝိသေသဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ၊ တံ ပဋိသန္ဓိဝိပါကဿ ပဋိဗာဟကန္တိ စေ? တံ န၊ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာတိ။ ‘‘ဒုဗ္ဗလံ ကမ္မံ ဃာတေတွာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘နနု တဿ ပုဗ္ဗေယေဝ သိဒ္ဓတ္တာ၊ နိရုဒ္ဓတ္တာ စ ကထမိဒံ တဒုပဃာတကံ ဟောတီ’’တိ အာပန္နံ စောဒနံ သန္ဓာယ ကမ္မဿ ဃာတနံ နာမ တဿ ဝိပါကပဋိဗာဟနမေဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တဿ ဝိပါကံ ပဋိဗာဟိတွာ’’တိ။ တံပဋိဗာဟနဉ္စ အတ္တနော ဝိပါကုပ္ပတ္တိယာ ဩကာသကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ဝိပါကဿ ဩကာသံ ကရောတီ’’တိ။ ဝိပစ္စနာယ ကတောကာသံ ကမ္မံ ဝိပက္ကမေဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ။ပေ.။ ဥပ္ပန္နံ နာမ ဟောတီ’’တိ။
ဥပပီဠကံ အညဿ ဝိပါကံ ဥပစ္ဆိန္ဒတိ၊ န သယံ အတ္တနော ဝိပါကံ ဒေတိ၊ ဥပဃာတကံ ပန ဒုဗ္ဗလကမ္မံ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ အတ္တနော ဝိပါကံ ဥပ္ပါဒေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော။ ကေစိ ပန အာစရိယာ အပရေနာပိ နယေန ဇနကာဒိကမ္မံ ဣစ္ဆန္တိ။ ကထံ? ယသ္မိံ ကမ္မေ ကတေ ပဋိသန္ဓိယံ၊ ပဝတ္တေ စ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနံ ဥပ္ပတ္တိ ဟောတိ၊ တံ ဇနကံ။ ယသ္မိံ ပန ကတေ အညေန ဇနိတဿ ဣဋ္ဌဿ ဝါ အနိဋ္ဌဿ ဝါ ဖလဿ ဝိဗာဓကဝိစ္ဆေဒကပစ္စယာနုပ္ပတ္တိယာ၊ ဥပဗြူဟကပစ္စယုပ္ပတ္တိယာ စ ဇနကာနုဘာဝါနုရူပံ ပရိပေါသကစိရတရပ္ပဗန္ဓာ ဟောန္တိ၊ တံ ဥပတ္ထမ္ဘကံ။ ဇနကေန နိဗ္ဗတ္တိတံ ကုသလဖလံ၊ အကုသလဖလံ ဝါ ယေန ပစ္စနီကဘူတေန ရောဂဓာတုဝိသမတာဒိနိမိတ္တတာယ ဗာဓီယတိ၊ တံ ဥပပီဠကံ။ ယေန ပန ကမ္မုနာ ဇနကသာမတ္ထိယဝသေန စိရတရပ္ပဗန္ဓာရဟမ္ပိ သမာနံ ဖလဝိစ္ဆေဒကပစ္စယုပ္ပတ္တိယာ ဥပဟညတိ ဝိစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ တံ ဥပဃာတကန္တိ။
ဧတ္ထ စ ကေစိ အပ္ပါဗာဓဒီဃာယုကတာသံဝတ္တနဝသေန ဒုတိယဿ ကုသလဘာဝံ၊ ဗဝှာဗာဓအပ္ပါယုကတာသံဝတ္တနဝသေန ပစ္ဆိမာနံ ဒွိန္နံ အကုသလဘာဝဉ္စ ဝဏ္ဏေန္တိ၊ ဘူရိဒတ္တာဒီနံ ပန နာဂါဒီနံ၊ ဣတော အနုပ္ပဒိန္နယာပနကပေတာနဉ္စ အပါယေသု အကုသလဝိပါကဿ ဥပတ္ထမ္ဘနူပပီဠနူပဃာတကာနိ ကမ္မာနိ သန္တီတိ စတုန္နမ္ပိ ကုသလာကုသလဘာဝေါ န ဝိရုဇ္ဈတိ။ ကိဉ္စာပိ ကမ္မာနံ ကမ္မန္တရဉ္စေဝ ဝိပါကန္တရဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ ကမ္မဝိပါကဉာဏဿေဝ ယာထာဝသရသတော ပါကဋံ ဟောတိ။ ဗုဒ္ဓါဝေဏိကဉှေတံ အသာဓာရဏံ သာဝကေဟိ၊ ဝိပဿကေန ပန ဧကဒေသတော ဇာနိတဗ္ဗံ။ န ဟိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဇာနန္တဿ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော ပရိပူရတိ၊ တသ္မာ တာဒိသံ ပရိဂ္ဂဟံ သန္ဓာယ ‘‘ဣတိ ဣမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ယာဒိသေဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေ အဒ္ဓါနေ နာမရူပဿ ပဝတ္တိ၊ တာဒိသေဟေဝ ဣတရသ္မိမ္ပိ အဒ္ဓဒွယေတိ ဧဝံ ယထာ အတီတာနာဂတေ နယံ နေတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဣဒ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ အဒ္ဓတ္တယေပိ ကိရိယာကိရိယာဖလမတ္တတာဒဿနပရတ္တာ စောဒနာယ။ ဣတီ ကမ္မဉ္စေဝါတိအာဒိနာ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ။ တဿေဝံ။ပေ.။ ပဟိယျတီတိ တဿေဝံ သမနုပဿတော ယာ သာ ပုဗ္ဗန္တာဒယော အာရဗ္ဘ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တာ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟိယျတိ။
၁၂၄၆-၈. ပဟီနာယ ပန တာယ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဌိတိသတ္တာဝါသေသု ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓဝသေနေဝ ပဝတ္တနာမရူပမတ္တမေဝ ခါယတိ။ တေနေဝါဟ ‘‘ဟေတုဖလဿ သမ္ဗန္ဓဝသေနေဝါ’’တိအာဒိ။ ကာရဏသာမဂ္ဂိယံ ဒာနာဒီဟိ သာဓိတကိရိယာယ ပဝတ္တမာနာယ ကာရဏမတ္တေ ကတ္တုဝေါဟာရောတိ အာဟ ‘‘ကာရဏတော ဥဒ္ဓံ ကာရဏံ န စ ပဿတီ’’တိ။ ပါက။ပေ.။ ပဋိဝေဒကံ န ပဿတီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ပါကပဋိဝေဒကန္တိ ဝိပါကဝိန္ဒကံ။ ဧဝံ အပဿန္တော ပန ကာရဏေ သတိ ကာရကောတိ၊ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိယာ သတိ ပဋိသံဝေဒကောတိ သမညာမတ္တေနေဝ ပဏ္ဍိတာ ဝေါဟရန္တိ။ ဣစ္စေဝံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ။ သုဒ္ဓဓမ္မာတိ ကေနစိ သတ္တေန ဝါ ပုဂ္ဂလေန ဝါ အမိဿဓမ္မာ။ ဧဝေတန္တိ ဧဝံဝိဓံ ဧတံ ဒဿနံ သမ္မဒဿနံ၊ အဝိပရီတဒဿနန္တိ အတ္ထော။
၁၂၄၉. ဗီဇရုက္ခါဒိကာနံ ဝါတိ ယထာ ဗီဇတော ရုက္ခေါ၊ ရုက္ခတော ဗီဇန္တိ ဧဝံ ကာရဏပရမ္ပရဂဝေသနေ အနာဒိကာလိကတ္တာ ဗီဇရုက္ခသန္တာနဿ ပုဗ္ဗာ ကောဋိ နတ္ထိ၊ ဧဝံ ကမ္မပစ္စယာ ဝိပါကော၊ ဝိပါကပစ္စယာ ကမ္မန္တိ ပရိယေသနေ အနာဒိကာလိကတ္တာ ကမ္မဝိပါကသန္တာနဿ ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍံ၊ အဏ္ဍတော ကုက္ကုဋီ၊ ပုနပိ ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ။
၁၂၅၀-၃. အနာဂတေပိ သံသာရေတိ ယထာ အတီတေ၊ ဧဝံ အနာဂတေပိ အဒ္ဓါနေ ခန္ဓာနံ ပဋိပါဋီတိအာဒိနာ ဝုတ္တသံသာရေ သတိ။ အပ္ပဝတ္တိ န ဒိဿတီတိ ကမ္မတော ဝိပါကော ဘဝိဿတိ၊ ဝိပါကတော ကမ္မန္တိ အနာဂတေ ကာရိယပရမ္ပရာယ ဂဝေသိယမာနာယ အပရိက္ခီဏသံယောဇနဿ ကမ္မဝိပါကာနံ အပ္ပဝတ္တနံ န ဒိဿတိ၊ ပဝတ္တတိ ဧဝါတိ အတ္ထော။ ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနေ သံသာရေ ‘‘ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတီ’’တိ ဝစနေန ကာရဏေ အာဒိဿ အဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ ‘‘အပ္ပဝတ္တိ န ဒိဿတီ’’တိ ဝစနေန ဖလဿ အဝသာနာဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ။ ဧတမတ္ထန္တိ ‘‘ကမ္မဿ ကာရကော နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ။ အသယံဝသီတိ န သယံဝသိနော၊ မိစ္ဆာဘိနိဝေသပရဝသာတိ အတ္ထော။ အညမညဝိရောဓိနောတိ ဣတရီတရဝိရုဒ္ဓါ ဒိဋ္ဌိယော ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ဝါ အညမညေန သဟ ဝိရောဓိနော။ ဂမ္ဘီရဉာဏဂေါစရတာယ ဂမ္ဘီရံ။ တထာ နိပုဏံ။ သတ္တသုညတာယ၊ အညမညသဘာဝသုညတာယ စ သုညံ။ ပစ္စယန္တိ နာမရူပဿ ပစ္စယံ၊ တပ္ပစ္စယပဋိဝေဓေနေဝ စ သဗ္ဗံ ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတီတိ။
၁၂၅၄-၆. ကမ္မံ နတ္ထိ ဝိပါကမှီတိ ကုဋ္ဋာဒီသု ရဇာဒိ ဝိယ ဝိပါကေ သန္တိဋ္ဌမာနံ ကမ္မံ နတ္ထိ။ ပါကော ကမ္မေ န ဝိဇ္ဇတီတိ တထာ ကမ္မေ သန္တိဋ္ဌမာနော ဝိပါကော နတ္ထိ။ ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ န သူရိယေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မဏိမှီတိ သူရိယကန္တမဏိမှိ။ န တေသံ ဗဟိ သော အတ္ထီတိ တေ မုဉ္စိတွာ တေဟိ ဗဟိ သော အဂ္ဂိ နတ္ထိ။ သမ္ဘာရေဟီတိ သမင်္ဂီဘူတေဟိ အာတပါဒီဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ။ န အန္တော ကမ္မဿာတိအာဒိ အတ္ထတော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမ္ပိ ဥပမာနိဂမနတ္ထံ ပုနပိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၂၅၇-၈. ယဒိ ဟေတု၊ ဖလဉ္စ အညမညရဟိတံ၊ ကထံ ဟေတုတော ဖလံ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဉ္စ ခေါ ဥပါဒာယာ’’တိ။ န ကေဝလံ ကမ္မဖလမေဝ သုညံ ကတ္တုရဟိတံ၊ သဗ္ဗမ္ပိ ဓမ္မဇာတံ ကာရကရဟိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘န ဟေတ္ထ ဒေဝေါ’’တိအာဒိဂါထာ ဝုတ္တာ။ ဟေတုသမ္ဘာရပစ္စယာတိ ဧကေန ဟေတုနာ ဧကဿ၊ အနေကဿ ဝါ ဖလဿ အနိဗ္ဗတ္တိတော ဟေတုသမူဟနိမိတ္တံ၊ သမ္ဘာရောတိ ဝါ ပစ္စယာဓိဝစနန္တိ ဟေတုပစ္စယနိမိတ္တန္တိ အတ္ထော။
၁၂၅၉. အဒ္ဓါသု တရိတွာ ကင်္ခန္တိ တီသု အဒ္ဓါသု သောဠသဝိဓံ ကင်္ခံ ဝိတရိတွာ။ န ကေဝလမေတံ သောဠသဝိဓမေဝ ကင်္ခံ ဝိတရတိ၊ အထ ခေါ ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (ဓ. သ. ၁၁၂၃; ဝိဘ. ၉၁၅) အဋ္ဌဝိဓံ ကင်္ခမ္ပိ ပဇဟတိ။ တထာ ဟေတ္ထ ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သင်္ဃော သိက္ခါတိ ကင်္ခါယ ဂေါစရဘူတာ လောကိယာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ။ န ဟိ လောကုတ္တရဓမ္မေ အာရဗ္ဘ ကိလေသာ ပဝတ္တိတုံ သက္ကောန္တိ။ ပုဗ္ဗန္တောတိ အတီတာ ခန္ဓာယတနဓာတုယော၊ အပရန္တောတိ အနာဂတာ၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တောတိ တဒုဘယံ၊ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ တဒုဘယဘာဂယုတ္တတ္တာ။ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော အဋ္ဌမော ကင်္ခါဝိသယော နာမရူပမတ္တံ၊ ဣဒပ္ပစ္စယတာ-ဂ္ဂဟဏေန ပန တဿ ပစ္စယော ဂဟိတော၊ တသ္မာ သောဠသဝတ္ထုကာယ ပဟီနာယ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ကင်္ခါ အပ္ပတိဋ္ဌာဝ ဟောတီတိ။ ဧတာသဉ္စ ပဟာနေန ဒွာသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတာနိပိ ဝိက္ခမ္ဘန္တိ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌတ္တာ ဝိစိကိစ္ဆာယ။ ယထာ ဟိ ဒိဋ္ဌိ သမုစ္ဆိဇ္ဇမာနာ ဝိစိကိစ္ဆာယ သဒ္ဓိံယေဝ သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာ ဝိက္ခမ္ဘိယမာနာ ဒိဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံယေဝ ဝိက္ခမ္ဘီယတိ။ အတ္တာဘိနိဝေသူပနိဿယာ ဟိ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟ’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (မ. နိ. ၁.၁၈; သံ. နိ. ၂.၂၀; မဟာနိ. ၁၇၄) သောဠသဝတ္ထုကာ ကင်္ခါ၊ သာ ဧဝ စ ပုဗ္ဗန္တာဒိဝတ္ထုဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ အတ္တာဘိနိဝေသဝတ္ထုကာနိ ဒွာသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ၊ ဗုဒ္ဓါဒိဝတ္ထုကာ စ တဒေကဋ္ဌာတိ။ ဥဋ္ဌိတန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဌိတံ။
၁၂၆၀-၂. ကင်္ခါဝိတရဏံ နာမာတိ ယထာဝုတ္တကင်္ခါဝိတရဏတော ကင်္ခါဝိတရဏံ နာမ။ န ကေဝလံ ကင်္ခါဝိတရဏံ နာမ၊ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိပိ ယထာဘူတဉာဏန္တိပိ သမ္မာဒဿနန္တိပိ ဣဒံ သမုဒီရိတံ။ ဧတ္ထ စ ဓရီယန္တိ အတ္တနော ပစ္စယေဟီတိ ဓမ္မာ၊ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒာယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဌိတိ၊ ဓမ္မာနံ ဌိတိ ဓမ္မဋ္ဌိတိ၊ ပစ္စယဓမ္မာ။ အထ ဝါ ဓမ္မောတိ ကာရဏံ ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒာ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၁၈-၇၂၁) ဝိယ၊ ဓမ္မဿ ဌိတိသဘာဝေါ၊ ဓမ္မတော စ အညော သဘာဝေါ နတ္ထီတိ ပစ္စယဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ၊ ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ဉာဏံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ။ သင်္ခါရာနံ ယထာဘူတံ အနိစ္စတာဒိ ယထာဘူတံ၊ တတ္ထ ဉာဏန္တိ ယထာဘူတဉာဏံ။ သမ္မာ ပဿတီတိ သမ္မာဒဿနံ။ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌောတိ သာသနေ ပတိဋ္ဌာ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ။ အယံ ပန တံ အနဓိဂတောပိ တဒဓိဂမုပါယပဋိပတ္တိယံ ဌိတတ္တာ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌော ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တော။ တတောယေဝ စူဠကော သောတာပန္နော၊ လောကိယာဟိ သီလသမာဓိပညာဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ဥတ္တရိ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တော သောတာပန္နော ဝိယ နိယတော၊ သုဂတိပရာယဏော စ ဟောတီတိ စူဠသောတာပန္နော။ သောတာပန္နော ဟိ ခီဏာပါယဒုဂ္ဂတိဝိနိပါတောတိ။ အထ ဝါ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌော ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိသမဓိဂမေန။ သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနေန ဟိ သမ္မဒ္ဒိတဒိဋ္ဌိကဏ္ဋကော ဝိနိဒ္ဓုတအဟေတုကဝိသမဟေတုဝါဒော ယထာသကပစ္စယေဟေဝ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိံ ဉတွာ သာသနေ ပတိဋ္ဌိတသဒ္ဓေါ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌော နာမ ဟောတီတိ။ နာမရူပဝဝတ္ထာနေန ဒုက္ခသစ္စံ၊ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏေန သမုဒယသစ္စံ၊ တဿေဝ အပရဘာဂေ အနိစ္စတော မနသိကာရာဒိဝိဓိနာ မဂ္ဂသစ္စဉ္စ အဘိညာယ ပဝတ္တိယာ ဒုက္ခဘာဝံ ဒိသွာ တဿ အပ္ပဝတ္တေ နိရောဓေ ဧကံသေနေဝ နိန္နဇ္ဈာသယတာယ လောကိယေနေဝ ဉာဏေန စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဓိဂတတ္တာ အပါယေသု အဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော၊ သောတာပန္နဘူမိယဉ္စ ဘဗ္ဗုပ္ပတ္တိကော ဟောတီတိ စူဠသောတာပန္နော နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သောတာပန္နော ဟိ စူဠကော’’တိ။ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ မဟာနိသံသမေတံ ဉာဏံ၊ တသ္မာ သပညော အတ္တနော ဟိတာနုပေက္ခနပညာယ သမန္နာဂတော။ တေနာဟ ‘‘အတ္ထကာမော’’တိ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂၀. ဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒော
မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၂၆၃. ဣဒာနိ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယာ အနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာယ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ နိဒ္ဒေသက္ကမော အနုပ္ပတ္တော၊ သာ ပန ယသ္မာ ဩဘာသာဒိဥပက္ကိလေသသမ္ဘဝေ သတိ ဟောတိ၊ ဩဘာသာဒယော စ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေ သမ္ဘဝန္တိ၊ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏဉ္စ တိလက္ခဏဝိပဿနာယ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ စ ကလာပသမ္မသနံ အာဒိ။ တဉှိ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ဓမ္မာနံ သင်္ခိပိတွာ ဝဝတ္ထာနဝသေန ပဝတ္တနတော အာဒိကမ္မိကဿ သုကရသမ္မသနံ၊ တသ္မာ ပဌမံ တတ္ထေဝ အဘိယောဂံ ကရောန္တေန ကမတော တံ သမ္ပါဒေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကလာပသမ္မသနေနေဝါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ အထ ဝါ ဒွိန္နံ ဝိသုဒ္ဓီနမန္တရေ ကလာပသမ္မသနံ ဟောတိ၊ တဉ္စ ခေါ ဒွီသု ဧကာယ ဝိသုဒ္ဓိယာ သင်္ဂဟေတဗ္ဗံ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဿ စ အာဒိဘူတတ္တာ တတ္ထေဝဿ သင်္ဂဟော ယုတ္တောတိ ဧတ္ထေဝ နံ သင်္ဂဟိတုကာမတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကလာပသမ္မသနေနေဝါ’’တိအာဒိ။ ကေစိ ပန ကလာပသမ္မသနံ နာမ ဧကဝိသုဒ္ဓိယမ္ပိ န အန္တောဂဓန္တိ တံ အနာမသိတွာဝ ဝိပဿနာစာရံ ဝဏ္ဏေန္တိ။ ကလာပသမ္မသနေနေဝါတိ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နာနံ ဓမ္မာနံ သင်္ခိပိတွာ ဝဝတ္ထာနဝသေန ကလာပတော၊ ကလာပါနံ ဝါ သမ္မသနေန မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိပဿနာယ ယောဂေါ ကရဏီယော။ အထ ဝါ ဘုမ္မတ္ထေ ကရဏနိဒ္ဒေသဝသေန ကလာပသမ္မသနေ ယောဂေါ ကရဏီယောတိ အတ္ထော။ ‘‘ကလာပသမ္မသနေနေဝ ယောဂေါ ကရဏီယော’’တိ ဝတွာပိ တံ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၉၂) ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဂန္ထဝိတ္ထာရပရိဟာရတ္ထံ ဣဓ န ဒဿိတန္တိ။
၁၂၆၄. ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဓမ္မဿာတိ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဿ၊ ခဏပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝါ။ အာဒိတော ပန ခဏပစ္စုပ္ပန္နဿ ဥဒယဝယံ ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟံ၊ တသ္မာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ပဌမံ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနံ ကာတဗ္ဗံ။ နိဗ္ဗတ္တီတိ ဒွိန္နံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဝသေန ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိ စ ခဏနိဗ္ဗတ္တိ စ။ ဝိပရိဏာမောတိ ဝိနာသော။
၁၂၆၅. အနုပဿနာပိ ဉာဏန္တိ ယာ ဥဒယဿ စ ဝယဿ စ အနုပဿနာ၊ သာ ဉာဏန္တိ ဝရဉာဏေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတံ။ တတြာယံ ပါဠိ –
‘‘ကထံ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဓမ္မာနံ ဝိပရိဏာမာနုပဿနေ ပညာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနေ ဉာဏံ? ဇာတံ ရူပံ ပစ္စုပ္ပန္နံ၊ တဿ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ဥဒယော။ ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ဝယော။ အနုပဿနာ ဉာဏံ။ ဇာတာ ဝေဒနာ။ပေ.။ သညာ။ သင်္ခါရာ။ ဝိညာဏံ။ ဇာတံ စက္ခုံ။ပေ.။ ဇာတော ဘဝေါ ပစ္စုပ္ပန္နော၊ တဿ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ဥဒယော။ ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ဝယော။ အနုပဿနာ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၄၉)။
ဧတ္ထ ပန ဥဒယဒဿနံ ယာဝဒေဝ ခယဒဿနန္တိ ဝယဒဿနဿ ပဓာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပရိဏာမာနုပဿနေ ပညာ’’တိ ဝတွာ တံ ပန ဝယဒဿနံ ဥဒယဒဿနပုဗ္ဗကန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနေ ဉာဏ’’န္တိ။
၁၂၆၆-၈. ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပတ္တိတောတိ ဇနနတော ပုဗ္ဗေ အနုပ္ပန္နဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ နိစယော ရာသိ ဝါ နတ္ထိ၊ ယတော အာဂစ္ဆေယျ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ အလဒ္ဓတ္တဘာဝဿ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ။ တေနာဟ ‘‘တထာ ဥပ္ပဇ္ဇတော’’တိအာဒိ။ ယထာ အနာဂတေ အဒ္ဓါနေ ဣမေ ဓမ္မာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နတ္ထိ၊ ဧဝံ အတီတေပိ အဒ္ဓါနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ နိရုဇ္ဈမာနဿာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ အဝိဇ္ဇမာနာနံယေဝ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပါဒော၊ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ စ သဗ္ဗသော အဘာဝူပဂမောတိ ဣမမတ္ထံ သမုဒာယဂတံ တဒေကဒေသဘူတာယ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အဋ္ဌကထာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၂၃) ဝီဏူပမာ အာဂတာ။ သာ ဣဓာပိ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ဧတ္ထ ဝီဏူပမာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧတဿတ္ထဿာတိ အဝိဇ္ဇမာနာနံယေဝ ဥပ္ပါဒော၊ ဥပ္ပန္နာနဉ္စ ပရတော အဘာဝေါတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ပကာသနေ။ ဝီဏူပမာတိ ဝီဏာဝသေန အာဂတာ ဥပမာ။ သာ ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ – ယထာ ဝီဏာယ ဝါဒိယမာနာယ ဥပ္ပန္နဿ သဒ္ဒဿ နေဝ ဥပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ သန္နိစယော အတ္ထိ၊ န ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သန္နိစယတော အာဂတော။ န နိရုဇ္ဈမာနဿ ဒိသာဝိဒိသာဂမနံ အတ္ထိ၊ န နိရုဒ္ဓေါ ကတ္ထစိ သန္နိစိတော တိဋ္ဌတိ၊ အထ ခေါ ဝီဏဉ္စ ဝီဏဝါဒနဉ္စ ပုရိသဿ စ တဇ္ဇံ ဝါယာမံ ပဋိစ္စ အဟုတွာ သမ္ဘောတိ၊ ဟုတွာ ပဋိဝေတိ၊ ဧဝံ သဗ္ဗေပိ ရူပါရူပဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ၊ ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီတိ။
၁၂၆၉-၇၀. ဧဝံ သင်္ခေပတော ဥဒယဗ္ဗယမနသိကာရဝိဓိံ ဒဿေတွာ ပုန ယာနိ ဧတဿေဝ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ၊ ‘‘တဏှာသမုဒယာ။ပေ.။ ကမ္မသမုဒယာ။ပေ.။ အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ၊ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ၊ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ။ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ၊ ‘‘တဏှာနိရောဓာ။ပေ.။ ကမ္မနိရောဓာ။ပေ.။ အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ၊ ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ၊ ရူပက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ။ တထာ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ၊ ‘‘တဏှာသမုဒယာ။ပေ.။ ကမ္မသမုဒယာ။ပေ.။ ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ၊ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတိ၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ။ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ။ပေ.။ တဏှာနိရောဓာ။ပေ.။ ကမ္မနိရောဓာ။ပေ.။ ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ၊ ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿတိ၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝယံ ပဿန္တော ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဿတိ၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဝိယ သညာသင်္ခါရဝိညာဏက္ခန္ဓာနံ။ အယံ ပန ဝိသေသော – ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဖဿဋ္ဌာနေ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ နာမရူပနိရောဓာ’’တိ။
ဧဝံ ဧကေကဿ ခန္ဓဿ ဥဒယဗ္ဗယဒဿနေ ဒသ ဒသ ကတွာ သမပညာသ လက္ခဏာနိ ဝုတ္တာနိ၊ တေသံ ဝသေနပိ ‘‘ဧဝမ္ပိ ရူပသမုဒယော၊ ဧဝမ္ပိ ရူပဝယော၊ ဧဝမ္ပိ ရူပံ ဥဒေတိ၊ ဧဝမ္ပိ ရူပံ ဝေတီ’’တိ ပစ္စယတော စေဝ ခဏတော စ ဝိတ္ထာရေန စ မနသိကာရဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘တဿေဝ ဉာဏဿာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ တတ္ထ အဝိဇ္ဇာသမုဒယာတိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပါဒာ၊ အတ္ထိဘာဝါတိ အတ္ထော။ နိရောဓဝိရုဒ္ဓေါ ဟိ ဥပ္ပါဒော အတ္ထိဘာဝေါ ဟောတိ၊ တသ္မာ ပုရိမဘဝသိဒ္ဓါယ အဝိဇ္ဇာယ သတိ ဣမသ္မိံ ဘဝေ ရူပသမုဒယော ရူပဿ ဥပ္ပါဒော ဟောတီတိ အတ္ထော။ အာဒိ-သဒ္ဒသင်္ဂဟိတေသု ‘‘တဏှာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော၊ ကမ္မသမုဒယာ ရူပသမုဒယော၊ အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော’’တိ စ၊ တထာ ဝယဒဿနေ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော၊ တဏှာနိရောဓာ။ ကမ္မနိရောဓာ။ အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိ စ အာဒီသု အဝိဇ္ဇာဒီဟိ တီဟိ အတီတကာလိကာနိ တေသံ သဟကာရီကာရဏဘူတာနိ ဥပါဒာနာဒီနိပိ ဂဟိတာနေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ပဝတ္တိပစ္စယေသု ကဗဠီကာရာဟာရဿ ဗလဝတာယ သော ဧဝ ဂဟိတော ‘‘အာဟာရသမုဒယာ’’တိ။ တသ္မိံ ပန ဂဟိတေ ပဝတ္တိပစ္စယတာသာမညေန ဥတုစိတ္တာနိပိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပဿ ပစ္စယတော ဥဒယဒဿနံ ဝိဘာဝိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ အဝိဇ္ဇာတဏှူပနိဿယသဟိတေနေဝ ကမ္မုနာ ရူပကာယဿ နိဗ္ဗတ္တိ၊ အသတိ စ အဝိဇ္ဇူပနိဿယာယ ဘဝနိကန္တိယာ ဇာတိယာ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ။ ယထာ ရူပဿ အဝိဇ္ဇာတဏှူပနိဿယတာ၊ ဧဝံ ဝေဒနာဒီနမ္ပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ အာဟာရော ပန ဥပ္ပန္နဿ ရူပဿ ပေါသကော ကဗဠီကာရာဟာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ၊ ကာမံ ယထာဓိဋ္ဌာနတ္တာ ဝါ ဒေသနာယ။ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ဝါ အာဟာရဂ္ဂဟဏံ။ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏေန အဝိဇ္ဇာယ အနုပ္ပါဒနိရောဓတော အနာဂတဿ ရူပဿ အနုပ္ပါဒနိရောဓော ဟောတိ ပစ္စယာဘာဝေ အဘာဝတော။ ‘‘တဏှာနိရောဓာ ကမ္မနိရောဓော’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော။ အာဟာရနိရောဓာတိ ပဝတ္တိပစ္စယဿ ကဗဠီကာရာဟာရဿ အဘာဝေ။ ရူပနိရောဓောတိ တံသမုဋ္ဌာနရူပဿ အဘာဝေါ ဟောတီတိ။ သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ။ အယံ ပန ဝိသေသော – ‘‘ဖုဋ္ဌော ဝေဒေတိ၊ ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ၊ ဖုဋ္ဌော စေတေတီတိ (သံ. နိ. ၄.၉၃)၊ ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ၊ သညာ စေတနာ’’တိ ဝစနတော ဖဿော ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓာနံ ပဝတ္တိပစ္စယော၊ တန္နိရောဓာ စ တေသံ နိရောဓော၊ မဟာပဒာနမဟာနိဒာနသုတ္တေသု၊ အဘိဓမ္မေ စ အညမညပစ္စယဝါရေ ‘‘နာမရူပပစ္စယာ ဝိညာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇၊ ၉၇; ကထာ. ၇၁၉) ဝစနတော နာမရူပံ ဝိညာဏဿ ပဝတ္တိပစ္စယော၊ တန္နိရောဓာ စ တဿ နိရောဓောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော’’တိအာဒိ။
၁၂၇၁. ဒသ ဒသာတိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယဒဿနေ အဝိဇ္ဇာ တဏှာ ကမ္မံ အာဟာရောတိ ဣမေသံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတာသင်္ခတလက္ခဏာနိ စေဝ ရူပဿ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏဉ္စာတိ ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနိ၊ ဝယဒဿနေ အဝိဇ္ဇာဒီနံ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ အနုပ္ပါဒနိရောဓော၊ ရူပဿ ခဏနိရောဓော စာတိ ဣမာနိ ပဉ္စ လက္ခဏာနီတိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဒသ လက္ခဏာနိ၊ တထာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ စတုန္နံ စတ္တာလီသ လက္ခဏာနီတိ ဧဝံ သမပညာသ လက္ခဏာနိ ဟောန္တိ။ တေနာဟ ‘‘ပညာသ လက္ခဏာနီ’’တိ။ လက္ခဏဋ္ဌော ပန တေသံ စတုန္နံ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတာ၊ အနုပ္ပါဒနိရောဓော စာတိ အဋ္ဌ လက္ခီယတိ ဧတေဟိ ရူပါဒီနံ ဥဒယော စ ဝယော စာတိ လက္ခဏာနိ။ စတုန္နဉှိ ပစ္စယာနံ အတ္ထိတာဟိ ရူပါဒိဥဒယော လက္ခီယတိ၊ အနုပ္ပါဒနိရောဓအစ္စန္တနိရောဓေဟိ ဝယော၊ နိဗ္ဗတ္တိဝိပရိဏာမာနိ ပန သင်္ခတလက္ခဏာနေဝါတိ။ ဓမ္မေ သမနုပဿတီတိ ရူပါဒိကေ ဓမ္မေ ဥဒယဗ္ဗယဝန္တေ သမနုပဿတိ။ ဧတ္ထ စ ကေစိ တာဝ အာဟု ‘‘အရူပက္ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယဒဿနံ အဒ္ဓါသန္တတိဝသေန၊ န ခဏဝသေနာ’’တိ၊ တေသံ မတေန ခဏတော ဥဒယဗ္ဗယဒဿနမေဝ န သိယာ။ အပရေ ပနာဟု ‘‘ပစ္စယတော ဥဒယဗ္ဗယဒဿနေန အတီတာဒိဝိဘာဂံ အနာမသိတွာ သဗ္ဗသာဓာရဏတော အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယာ ဝေဒနာယ သမ္ဘဝံ လဗ္ဘမာနတံ ပဿတိ၊ န ဥပ္ပါဒံ။ အဝိဇ္ဇာဒိအဘာဝေ စ တဿာ အသမ္ဘဝံ အလဗ္ဘမာနတံ ပဿတိ၊ န ဘင်္ဂက္ခဏတော။ ဥဒယဗ္ဗယဿ ဒဿနေ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပါဒံ၊ ဘင်္ဂဉ္စ ပဿတီ’’တိ၊ တံ အယုတ္တံ။ သန္တတိဝသေန ဟိ ရူပါရူပဓမ္မေ ဥဒယဗ္ဗယတော မနသိ ကရောန္တဿ အနုက္ကမေန ဘာဝနာယ ဗလပ္ပတ္တကာလေ ဉာဏဿ တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တိယာ ခဏတော ဥဒယဗ္ဗယာ ဥပဋ္ဌဟန္တီတိ။
၁၂၇၂-၅. အယဉှိ ပဌမံ ပစ္စယတော ဥဒယဗ္ဗယံ မနသိ ကရောန္တော ပစ္ဆာ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယဓမ္မေ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဥဒယဗ္ဗယဝန္တေ ခန္ဓေ ဂဟေတွာ တေသံ ပစ္စယတော ဥဒယဗ္ဗယဒဿနမုခေန ခဏတောပိ ဥဒယဗ္ဗယံ မနသိ ကရောတိ။ တဿ ယဒာ ဉာဏံ တိက္ခံ ဝိသဒံ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ၊ တဒာ ရူပါရူပဓမ္မာ ခဏေ ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တာ၊ ဘိဇ္ဇန္တာ စ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ရူပုဒယော ဟောတီ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ ဧဝံ ရူပုဒယောတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ။ပေ.။ တဏှာသမုဒယာ။ပေ.။ ကမ္မ။ပေ.။ အာဟာရသမုဒယာပိ ရူပဿ သမ္ဘဝေါ။ ဧဝမဿ ဝယောတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေနေဝ အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ။ပေ.။ တဏှာနိရောဓာ။ပေ.။ ကမ္မ။ပေ.။ အာဟာရနိရောဓာ ရူပဿ ဝယော အနုပ္ပါဒောတိ အယံ ပစ္စယတော ဝိတ္ထာရေန မနသိကာရော။ ဥဒေတိ ဧဝံ ရူပမ္ပီတိ ဧဝံ သမုဒယတော ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပမ္ပိ အာဟာရဥတုစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမ္ပိ ဥဒေတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိဗ္ဗတ္တတိ။ ဧဝံ ရူပံ တု ဝေတီတိ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပမ္ပိ အာဟာရဥတုစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမ္ပိ ဧဝံ ဝေတိ နိရုဇ္ဈတီတိ အယံ ခဏတော ဝိတ္ထာရေန မနသိကာရော။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ပစ္စယတောပေတ္ထ ခဏတော ဥဒယဗ္ဗယ’’န္တိ။ သဗ္ဗဓမ္မာ ပါကဋာ ဟောန္တီတိ ဣတိ ဣမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ၊ ဟုတွာ ပဋိဝေန္တိ။ ယထာ ပစ္စုပ္ပန္နေ၊ ဧဝံ အတီတာနာဂတေပီတိ နယဝသေန အတီတာဒိဓမ္မာနံ ဒွေဓာ ဥဒယဗ္ဗယံ ပဿတော သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပါဒနယလက္ခဏဘေဒာ ပါကဋာ ဟောန္တိ။ တဿေဝံ ပါကဋီဘူတသဗ္ဗဓမ္မသဘာဝဿ ‘‘ဧဝံ ကိရ နာမိမေ ဓမ္မာ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ နိစ္စနဝါဝ ဟုတွာ သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ။ န ကေဝလဉ္စ နိစ္စနဝါဝ၊ ဥဒကေ ဒဏ္ဍကေန ကတလေခါ ဝိယ၊ အာရဂ္ဂေ ဌပိတသာသပေါ ဝိယ၊ ဝိဇ္ဇုသဉ္စာရော ဝိယ စ ပရိတ္တကာလဋ္ဌာယိနော ဥပဋ္ဌဟန္တိ။ တေနာဟ ‘‘ဥဒကေ ဒဏ္ဍရာဇီဝါ’’တိအာဒိ။ ဥဒကေ ဒဏ္ဍရာဇိအာဒယောဝ ကိဉ္စာပိ ဥတ္တရုတ္တရိ အတိပရိတ္တဋ္ဌာယိဘာဝနိဒဿနတ္ထံ ဒဿိတာ၊ တထာပိ ဒန္ဓနိရောဓာ ဧဝ နိဒဿိတာ၊ တတောပိ လဟုတရနိရောဓတ္တာ သင်္ခါရာနံ။ တထာ ဟိ ဂမနဿာဒာနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယေန ပရိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ၊ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသန္နိပါတတောပိ သီဃတရော ရူပနိရောဓော ဝုတ္တော၊ ပဂေဝ အရူပဓမ္မာနံ။ န ကေဝလံ ပရိတ္တတရကာလဋ္ဌာယိနောဝ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ အထ ခေါ အသာရာပိ ခါယန္တီတိ အာဟ ‘‘ကဒလီ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ မဏ္ဍလာကာရေန အာဝိဇ္ဈိယမာနံ အလာတမေဝ အလာတစက္ကံ။ မန္တောသဓပ္ပဘာဝိတာ ဣန္ဒဇာလာဒိကာ မာယာ။
၁၂၇၆-၇. ဧတ္တာဝတာတိ ယွာယံ ကလာပသမ္မသနနိယောဇနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဥဒယဗ္ဗယပဋိဝေဓာယ ဘာဝနာ ဝိဓိ အာရဒ္ဓေါ၊ ဧတ္တာဝတာ ဘာဝနာဝိဓာနေန ကလာပသမ္မသနမ္ပိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏုပ္ပါဒဿေဝ ပရိကမ္မန္တိ။ ဥဒယဗ္ဗယဒဿနံ ဉာဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ လက္ခဏာနိ စ။ပေ.။ ဌိတန္တိ ဝယဓမ္မမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥပ္ပန္နဉ္စ ဝယံ ဥပေတီတိ ဣမိနာ အာကာရေန သမပညာသ လက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတံ။ အဓုနာ ဥပ္ပန္နံ န တာဝ ဗလပ္ပတ္တန္တိ အာဟ ‘‘တရုဏ’’န္တိ။ ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန ပဝတ္တသမ္မသနံ နိပ္ပရိယာယေန ဝိပဿနာသမညံ လဘတိ။ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဒိဝသေန ပဝတ္တမေဝ လဘတီတိ အာဟ ‘‘ယဿ စာ’’တိအာဒိ။
၁၂၇၈-၈၀. အထဿ ဣမာယ တရုဏဝိပဿနာယ ဝိပဿန္တဿ ဒသ ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝိပဿနာယာ’’တိအာဒိ။ ဧတာယာတိ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာသင်္ခါတာယ တရုဏဝိပဿနာယ၊ န ဘင်္ဂါနုပဿနာဒိသင်္ခါတာယ တရုဏဝိပဿနာယ၊ နာပိ နိဗ္ဗိဒာနုပဿနာဒိသင်္ခါတာယ ဗလဝဝိပဿနာယာတိ အတ္ထော။ န ဟိ တဒာ ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ။ ဝိပဿကဿာတိ စ ဝိပဿကဿေဝါတိ ဧဝ-ကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော။ တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘သမ္ပတ္တပဋိဝေဓဿာ’’တိအာဒိ။ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာဒိဝတ္ထုဘာဝေန ဝိပဿနံ ဥပက္ကိလေသန္တီတိ ဥပက္ကိလေသာ။ သမ္ပတ္တော စတုသစ္စဖလပဋိဝေဓော ယေန သော သမ္ပတ္တပဋိဝေဓော၊ သော စ သောတာပန္နာဒီနံ အညတရော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သောတာပန္နာဒိနော’’တိ။ အပိစာတိ အယံ ဝက္ခမာနသမုစ္စယတ္ထော။ ဣဒဉ္စ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တံ ဗလဝဝိပဿနာပတ္တဿာပိ အနုပ္ပဇ္ဇနတော။ သမ္ပတ္တပဋိဝေဓဿာတိ ဝါ ဗလဝိပဿနာပတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ သောပိ ဟိ ပဋိဝေဓပ္ပတ္တိယာ အာသန္နာရဟဒေသေ ဌိတတ္တာ သမ္ပတ္တပဋိဝေဓော နာမ ဟောတိ။ ဧဝဉ္စ သတိ အပိစာတိ ဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော ဟောတိ။ အထ ဝါ အပိ-သဒ္ဒော ဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော။ စ-သဒ္ဒော အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော။ တေန နိက္ခိတ္တကမ္မဋ္ဌာနံ သင်္ဂဏှာတိ။ ဝိပဿနံ အာရဘိတွာ အန္တရာ ဝေါသာနံ အာပန္နဿာပိ ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဝိပ္ပဋိပန္နဿာတိ သီလဝိပတ္တိအာဒိဝသေန ယထာ တထာ ဝိပ္ပဋိပန္နကဿ၊ ဂရဟိတဗ္ဗပဋိပန္နဿာတိ အတ္ထော။ အထ ဝါ ဝိပ္ပဋိပန္နဿာတိ ဝိပဿနာဘာဝနာသင်္ခါတာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အဘာဝေန ဝိရဟိတပဋိပတ္တိကဿ။
၁၂၈၁. ဝိပဿနာပဋိပတ္တိယေဝ ဟိ သသမ္ဘာရာ ပုဗ္ဗဘာဂေ သမ္မာပဋိပတ္တိ၊ တဒညာ ဝိပ္ပဋိပတ္တိ၊ တေနေဝဿ ဝိသုဒ္ဓိပက္ခေ ‘‘သမ္မာဝ ပဋိပန္နဿာ’’တိ ဝုတ္တံ။ သာ စ နိက္ခိတ္တဓုရဿာပိ ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ နိက္ခိတ္တကမ္မဋ္ဌာနောပိ ဣမိနာဝ သင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ။ သမ္မာဝ ပဋိပန္နဿာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တဝိဓာနေန သမ္မာ ဧဝ ပဋိပန္နဿ၊ န ဝိပ္ပဋိပန္နဿ ဝါ နိက္ခိတ္တဓုရဿ ဝါ။ ယုတ္တယောဂဿာတိ ယုတ္တေန ယောဂေန၊ ဉာဏေန ဝါ ဘာဝနမနုယုဉ္ဇနသီလဿ။ သာ ပန ယုတ္တယောဂိတာ သမထဝသေနာပိ ဟောတီတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထမာဟ ‘‘သဒာ ဝိပဿကဿေဝါ’’တိ။ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝ-ကာရော သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော၊ တေန န နုပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော။ အညထာ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဿေဝ အသမ္ဘဝတော။ ကိရာတိ အနုဿုတိယံ။ သာ ပနေသာ အနုဿုတိ ပါဠိဝသေနေဝ အာဂတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ ယထာဟ –
‘‘ကထံ ဓမ္မုဒ္ဓစ္စဝိဂ္ဂဟိတံ မာနသံ ဟောတိ? အနိစ္စတော မနသိကရောတော ဩဘာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဩဘာသော ဓမ္မောတိ ဩဘာသံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ တတော ဝိက္ခေပေါ ဥဒ္ဓစ္စံ၊ တေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဝိဂ္ဂဟိတမာနသော အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ။ ဒုက္ခတော။ပေ.။ အနတ္တတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ။ တထာ အနိစ္စတော မနသိကရောတော ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ပေ.။ ပီတိ ပဿဒ္ဓိ သုခံ အဓိမောက္ခေါ ပဂ္ဂဟော ဥပဋ္ဌာနံ ဥပေက္ခါ နိကန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ နိကန္တိ ဓမ္မောတိ နိကန္တိံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ တတော ဝိက္ခေပေါ ဥဒ္ဓစ္စံ၊ တေန ဥဒ္ဓစ္စေန ဝိဂ္ဂဟိတမာနသော အနိစ္စတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ။ ဒုက္ခတော။ပေ.။ အနတ္တတော ဥပဋ္ဌာနံ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၂.၆)။
၁၂၈၂. ဣဒာနိ တေသံ ဩဘာသာဒီနံ သရူပဝိဘာဝနတ္ထံ တေသု ဥပ္ပန္နေသု ဝိပဿနာယ ဥပက္ကိလိဿနာကာရဉ္စ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပဿနာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝိပဿနာယ ဩဘာသောတိ ဝိပဿနာစိတ္တသမုဋ္ဌိတံ၊ သသန္တတိပတိတဥတုသမုဋ္ဌာနဉ္စ ဘာသုရံ ရူပံ။ တတ္ထ ဝိပဿနာစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ယောဂိနော သရီရဋ္ဌမေဝ ပဘဿရံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ၊ ဣတရံ သရီရံ မုဉ္စိတွာ ဉာဏာနုဘာဝါနုရူပံ သမန္တတော ဖရတိ၊ တံ တဿေဝ ပညာယတိ၊ တေန ဖုဋ္ဌောကာသေ ရူပဂတမ္ပိ ပဿတိ။ ပဿန္တော စ စက္ခုဝိညာဏေန ပဿတိ၊ ဥဒာဟု မနောဝိညာဏေနာတိ ဝီမံသိတဗ္ဗမေတန္တိ ဝဒန္တိ။ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ပန ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနော ဝိယ တံ မနောဝိညာဏဝိညေယျမေဝါတိ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာ. ၂.၇၃၃) ဝုတ္တံ။
၁၂၈၃-၄. မဂ္ဂပ္ပတ္တော ဖလပ္ပတ္တော၊ အဟမသ္မီတိ ဂဏှတီတိ ‘‘န ဝတ မေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပေါ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗော၊ အဒ္ဓါ အရိယမဂ္ဂံ ပတ္တောသ္မိ၊ ဖလံ သစ္ဆာကာသိ’’န္တိ အမဂ္ဂံယေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဂဏှာတိ။ တဿေဝံ ပန ဂဏှတောတိ တဿ အမဂ္ဂံယေဝ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဂဏှန္တဿ။ ဝိပဿနာဝီထီတိ ပဋိပါဋိယာ ပဝတ္တမာနာ ဝိပဿနာဝ ဥက္ကန္တာ နာမ ဟောတိ၊ ယောဂိနော ‘‘မဂ္ဂံ ပတ္တောသ္မီ’’တိ အဓိမာနေန ဝိဿဋ္ဌတ္တာ။ ဝိပဿနာဝီထိန္တိပိ ပါဌော၊ တဿေဝံ ဂဏှတော ဝိပဿနာ တတောယေဝ ဝီထိံ ဥက္ကန္တာ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော။ ဩဘာသမေဝ သော ဘိက္ခု၊ အဿာဒေန္တော နိသီဒတီတိ သော ဘိက္ခု အတ္တနာ အာရဒ္ဓံ ဝိပဿနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဩဘာသမေဝ လောဘဝသေန ဝါ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ အဿာဒေန္တော နိသီဒတိ။ သော ခေါ ပနာယံ ဩဘာသော ကဿစိ ဘိက္ခုနော ပလ္လင်္ကဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ဩဘာသေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ကဿစိ အန္တောဂဗ္ဘံ၊ ကဿစိ ဗဟိဂဗ္ဘံ၊ ကဿစိ သကလဝိဟာရံ ဂါဝုတံ အဍ္ဎယောဇနံ ယောဇနံ ဒွိယောဇနံ တိယောဇနံ၊ ကဿစိ ပထဝီတလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ ဧကာလောကံ ကုရုမာနော၊ ယထာ သမုဒ္ဒမှိ ယောဇနမတ္တေ မစ္ဆကစ္ဆပါ ပညာယန္တိ၊ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ ဘဂဝတော ပန ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩဘာသေန္တော ဥဒပါဒိ။
၁၂၈၅. ဝိပဿနာပီတီတိ ဝိပဿနာစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ပီတိ။ ခုဒ္ဒိကာဒိကာ ဟေဋ္ဌာ ဝဏ္ဏိတာယေဝ၊ အယဉ္စ ပဉ္စဝိဓာ ပီတိ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဝီထိပဋိပန္နာယ အနုက္ကမေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ မတ္ထကပ္ပတ္တေန ပန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏေန သဒ္ဓိံ ဖရဏာပီတိယေဝ ဟောတိ။ ဥပစာရပ္ပနက္ခဏတော အညဒာပိ ဟိ ဖရဏာပီတိ ဟောတိယေဝါတိ။ တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သကလသရီရံ ပူရယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၃၄; ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁.ဓမ္မုဒ္ဒေသဝါရ ဈာနင်္ဂရာသိဝဏ္ဏနာ)။
၁၂၈၆-၇. ယောဂိနော။ပေ.။ ဟောန္တိ ဟီတိ ယဿာယံ ပဿဒ္ဓိ ဥပ္ပန္နာ၊ တဿ ယောဂိနော ရတ္တိဋ္ဌာနေ ဝါ ဒိဝါဋ္ဌာနေ ဝါ နိသိန္နဿ ကာယစိတ္တာနိ ပဿဒ္ဓါနေဝ ဟောန္တိ၊ နေဝ ဒရထော ဟောတီတိ အတ္ထော။ ပဿဒ္ဓိအာဒီနိ ဆ ယုဂဠာနိ အညမညယောဂီနီတိ ပဿဒ္ဓိယာ ဥပ္ပန္နာယ ဣတရာပိ ဥပ္ပန္နာယေဝ ဟောန္တီတိ ကိစ္စဒဿနမုခေန တာ သဗ္ဗာပိ ဒဿေန္တော ‘‘လဟူနိ စာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဧတ္ထ စ ကာယ-ဂ္ဂဟဏေန ရူပကာယဿာပိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ န ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယဿေဝ။ ကာယပဿဒ္ဓိအာဒယော ဟိ ရူပကာယဿာပိ ဒရထာဒိနိမ္မဒ္ဒကာတိ။ ကမ္မညာနေဝ ဟောန္တီတိ န ကေဝလံ ကမ္မညာနေဝ သုဝိသဒာနိ ဥဇုကာနိယေဝ ဟောန္တိ၊ အဝိနာဘာဝိတာယ ပန တဒုဘယံ ဝိသုံ န ဝုတ္တံ။ ကာယစိတ္တာနံ ပဿဒ္ဓါဒိဘာဝေါ စ တေသံ အပဿဒ္ဓါဒိဟေတုဘူတာနံ ဥဒ္ဓစ္စာဒိထိနမိဒ္ဓါဒိဒိဋ္ဌိမာနာဒိသေသနီဝရဏာဒိအဿဒ္ဓိယာဒိမာယာသာဌေယျာဒိသံကိလေသဓမ္မာနံ ဝိဒ္ဓံသနဝသေနေဝ တဒာ ဝိပဿနာစိတ္တုပ္ပါဒဿ ပဝတ္တနတော။
၁၂၈၈-၉၀. မနုဿာနံ အယန္တိ မာနုသီ၊ မနုဿယောဂျကာမသုခရတိ။ တာဒိသေဟိ မနုဿဝိသေသေဟိ အနုဘဝိတဗ္ဗတာနတိဝတ္တနတော ဒိဗ္ဗရတိပိ သင်္ဂဟိတာ၊ မာနုသီသဒိသတာယ၊ ကာမသုခဘာဝေန ဒိဗ္ဗာ ရတိ ဝါ မာနုသီ၊ တဿာ အတိက္ကန္တတာယ န မာနုသီတိ အမာနုသီ၊ တံ အမာနုသိံ။ သုညာဂါရန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ဝိဝိတ္တံ သေနာသနံ၊ ဝိပဿနံ ဧဝ ဝါ၊ သာပိ ဟိ နိစ္စဘာဝါဒိသုညတာယ၊ ယောဂိနော သုခသန္နိဿယတာယ စ ‘‘သုညာဂါရ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ။ စိတ္တဿ အနုပသမကရာနံ ကိလေသာနံ ဝိဂမေန သန္တစိတ္တဿ သံသာရေ ဘယဿ ဣက္ခနေန ဘိက္ခုနော သမ္မာ ဉာယေန ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဒိဝသေန တေ ဝိပဿတော သမ္မသတော သမ္မာရဒ္ဓဝိပဿနာနံ မနုဿာနံ ဝိသယတာယ အမာနုသီ ဝိပဿနာပီတိသုခသညိတာ ရတိ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ ဂါထာယ သင်္ခေပတ္ထော။ ဒုတိယဂါထာ ပန ဥဒယဗ္ဗယဉာဏမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ။ တတ္ထ ယတော ယတောတိ ရူပတော၊ အရူပတော ဝါ။
၁၂၉၁. ဉာဏာဒယောတိ ဉာဏသဒ္ဓါဒယော သတ္တ။ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ဉာဏန္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ၊ သဒ္ဓါတိ ဝိပဿနာစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ သဒ္ဓါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဉေယျာ။ တတ္ထ ဉာဏံ ရူပါရူပဓမ္မေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဝသေန တုလယန္တဿ တီရေန္တဿ ဝိဿဋ္ဌဣန္ဒဝဇိရမိဝ အဝိဂတဝေဂံ တိခိဏံ သူရံ အတိဝိသဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တထာ ဟိ တေန ယောဂီ ‘‘မဂ္ဂံ ပတ္တောသ္မီ’’တိ မညတိ။ သဒ္ဓါတိ ကိလေသကာလုသိယာပဂမေန စိတ္တစေတသိကာနံ အတိသယပသာဒဘူတာ ဗလဝတီ သဒ္ဓါ၊ န ပန ကမ္မဖလံ၊ ရတနတ္တယံ ဝါ သဒ္ဒဟနဝသေန ပဝတ္တာ။ သတိပိ သူပဋ္ဌိတာ အစလာ ပဗ္ဗတရာဇသဒိသာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ဣမိဿာ စ ဥပ္ပန္နာယ သော ယံ ယံ ဌာနံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တံ တံ ဌာနမဿ အနုပဝိသိတွာ ဩက္ခန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပရိဘဏ္ဍဘူတဿ ယထာကမ္မူပဂဉာဏဿ ဥပဋ္ဌဟန္တေ ပရလောကဝိသယတ္တာ ဝဏ္ဏာယတနဝိသယမတီတန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ပရလောကော ဝိယ သတိယာ ဥပဋ္ဌာတိ။ သုခံ ပန သကလသရီရံ အဘိသန္ဒမာနံ အတိပဏီတံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တသ္မိဉှိ ဥပ္ပန္နေ တံသမုဋ္ဌိတေဟိ အတိပဏီတေဟိ ရူပေဟိ သဗ္ဗော ကာယော ပရိဖုဋော၊ ပရိဗြူဟိတော စ ဟောတိ။ ဥပေက္ခါ ပန ဝိပဿနုပေက္ခါ စေဝ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခါ စ။ တတ္ထ ဝိစိနိတဝိစယတ္တာ သင်္ခါရာနံ ဝိစိနနေ မဇ္ဈတ္တဘာဝေန ဌိတာ ဝိပဿနုပေက္ခါ။ သာ ပန အတ္ထတော တထာပဝတ္တာ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခါဝ။ မနောဒွာရာဝဇ္ဇနစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ အာဝဇ္ဇနေ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေန ပဝတ္တိယာ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခါတိ ဝုစ္စတိ။ ဒုဝိဓာ ပနေသာ တဒာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တထာ ဟိ တသ္မိံ သမယေ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယေ မဇ္ဈတ္တဘူတာ ဝိပဿနုပေက္ခါ ဗလဝတီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ မနောဒွာရေ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခါပိ။ သာ ဟိဿ တံ တံ ဌာနံ အာဝဇ္ဇန္တဿ ဝိဿဋ္ဌဣန္ဒဝဇိရမိဝ၊ ပတ္တပုဋေ ပက္ခန္ဒတတ္တနာရာစော ဝိယ စ သူရာ တိခိဏာ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ။ ဝီရိယမ္ပိ အသိထိလမနစ္စာရဒ္ဓံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ကိလေသပက္ခတော ကောသဇ္ဇပက္ခတော ပဂ္ဂဏှန္တံ သုပဂ္ဂဟိတမုပ္ပဇ္ဇတိ၊ နိကန္တိ စ ဩဘာသာဒိပဋိမဏ္ဍိတာယ ဝိပဿနာယ အာလယံ ကုရုမာနာ ဘာဝနာယ သာတိသယပ္ပဝတ္တိယာ သုခုမာ သန္တာကာရာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ ယာ ကိလေသောတိ ပရိဂ္ဂဟိတုမ္ပိ န ယုတ္တာ။ ယထာ စ ဩဘာသေ၊ ဧဝံ ဧတေသုပိ အညသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ယောဂါဝစရော ‘‘န ဝတ မေ ဣတော ပုဗ္ဗေ ဧဝရူပါ ပီတိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာ၊ ဧဝရူပါ ပဿဒ္ဓိ ဉာဏံ သဒ္ဓါ သတိ သုခံ ဥပေက္ခါ ဝီရိယံ နိကန္တိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာ၊ အဒ္ဓါ မဂ္ဂဖလပ္ပတ္တောသ္မီ’’တိ ဂဏှာတိ၊ တဿေဝံ ဂဏှတော ဝိပဿနာ ဝီထိဥက္ကန္တာ နာမ ဟောတိ။ သော တေယေဝ အဿာဒေန္တော နိသီဒတိ။ ဣမေ စ ပန ဝိပဿနုပက္ကိလေသာ ယေဘုယျေန သမထဝိပဿနာလာဘိနော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ။ သော သမာပတ္တိဝိက္ခမ္ဘိတာနံ ကိလေသာနံ အသမုဒာစာရတော ‘‘အရဟာ အဟ’’န္တိ စိတ္တံ ဥပ္ပါဒေတီတိ။
၁၂၉၂-၃. ဥပက္လေသဿ ဝတ္ထုတောတိ နိပ္ပရိယာယတော ဒိဋ္ဌိမာနတဏှာ ဣဓ ဥပက္ကိလေသာ တေသံ ဝတ္ထုတော ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာယ၊ န သဘာဝတော အကုသလတ္တာ။ ယထာ ပန ဩဘာသာဒယော၊ ဧဝံ နိကန္တိပိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာဒီနံ ဌာနံ ဟောတီတိ ဝတ္ထုဘာဝေါပိဿာ ယုဇ္ဇတေဝ။ တံတမာဝဇ္ဇမာနဿ၊ ဘာဝနာ ပရိဟာယတီတိ တံ တံ ဩဘာသာဒိကံ အာဝဇ္ဇမာနဿ ဒိဋ္ဌိမာနတဏှာဝသေန ‘‘မမ ဩဘာသော’’တိအာဒိဂ္ဂါဟံ ပဝတ္တေန္တဿ ဘာဝနာ ဝီထိံ ဩက္ကမိတွာ ပရိဝဋ္ဋတိ။ အပ္ပံ သုတမေတဿာတိ အပ္ပဿုတော။
၁၂၉၄-၇. ဗဟုဿုတော ပန ဩဘာသာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ‘‘အယံ ခေါ မေ ဩဘာသော ဥပ္ပန္နော၊ သော ခေါ ပနာယံ အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော ခယဓမ္မော ဝယဓမ္မော ဝိရာဂဓမ္မော နိရောဓဓမ္မော’’တိ ဝါ၊ သစေ ဩဘာသော အတ္တာ ဘဝေယျ၊ အတ္တာတိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋေယျ၊ အနတ္တာ စ ပနာယံ အတ္တာတိ ဂဟိတော၊ တသ္မာ ‘‘သော အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန အနတ္တာ၊ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စော၊ ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠနဋ္ဌေန ဒုက္ခေါ’’တိအာဒိနာ သမနုပဿတိ၊ သော ဧဝံ သမနုပဿန္တော ဥပက္ကိလေသဇဋံ ဝိဇဋေတွာ ဩဘာသာဒယော ဓမ္မာ န မဂ္ဂေါ၊ ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တံ ပန ဝီထိပဋိပန္နံ ဝိပဿနာဉာဏံ မဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂဉ္စ အမဂ္ဂဉ္စ ဝဝတ္ထပေတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗောဘာသာဒယော’’တိအာဒိ။ မဂ္ဂါမဂ္ဂေသု ဉာဏန္တိ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏံ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိပတ္တိယာ စ တေန ယောဂိနာ တိဏ္ဏံ သစ္စာနဉ္စ ဝဝတ္ထာနံ ကတံ ဟောတိ။ ကထံ? ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယာ တာဝ နာမရူပဝဝတ္ထာပနေန ဒုက္ခသစ္စဝဝတ္ထာနံ ကတံ ဟောတိ၊ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိယာ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေန သမုဒယသစ္စဿ ဝဝတ္ထာနံ။ အဘိဓမ္မနယသ္မိဉှိ သဗ္ဗကိလေသာ၊ ကမ္မဉ္စ သမုဒယသစ္စံ၊ ဣမိဿံ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယံ သမ္မာ မဂ္ဂဿ အဝဓာရဏေန မဂ္ဂသစ္စံ။ တဒုပါယဘူတဿ ဟိ မဂ္ဂဿ အဝဓာရဏေန တံ အဝဓာရိတမေဝါတိ ဧဝံ လောကိယေနေဝ တာဝ ဉာဏေန တိဏ္ဏံ သစ္စာနံ ဝဝတ္ထာနံ ကတံ ဟောတိ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂၁. ဧကဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒော
ပဋိပဒာဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၂၉၈. အဋ္ဌဉာဏဝသေနေဝါတိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ ဉာဏာနံ ဝသေန။ ဝိပဿနာစာရဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ သင်္ခါရုပေက္ခါဉာဏံ သိခါပတ္တာ ဝိပဿနာ။ သိခါပတ္တိ ပနဿာ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒီနံ အဋ္ဌဉာဏာနံ ဝသေနာတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌဉာဏဝသေနာ’’တိ။ နဝမန္တိ သစ္စာနုလောမိကဉာဏံ။ ဣတိ ဥဒယဗ္ဗယာဒီနိ အဋ္ဌ၊ ဣဒဉ္စ နဝမဉာဏံ ပဋိပဒာဉာဏဒဿနန္တိ ပဝုစ္စတိ။ ပဋိပဇ္ဇတိ ဧတာယ အရိယမဂ္ဂေါတိ ပဋိပဒာ၊ ဥဒယဗ္ဗယာဒီနံ ဇာနနဋ္ဌေန၊ ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနဉ္စာတိ ကတွာ။
၁၂၉၉. တာနိ ပန ဉာဏာနိ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌ ဉာဏာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တတ္ထ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏံ ကိဉ္စာပိ တီရဏပရိညာယ ပတိဋ္ဌံ၊ တထာပိ ယထာဝုတ္တဋ္ဌေန ပဋိပဒာဉာဏဒဿနမ္ပိ ဟောတိယေဝါတိ တမ္ပိ ဣဓ ဝုတ္တံ။ ဣတရတ္ထ ပန ဥပ္ပန္နမတ္တံ အပ္ပဂုဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ။ အပ္ပဂုဏဉှိ နိစ္စသညာဒိပဟာနသိဒ္ဓိယာ ပဟာနပရိညာယ အဓိဋ္ဌာနဘူတံ။ ယတော တဒဓိဂမေန အဋ္ဌာရသသု မဟာဝိပဿနာသု ဧကစ္စာ အဓိဂတာဝ ဟောန္တိ။ န ဟိ ဥဒယဗ္ဗယာနံ ပစ္စက္ခတော ပဋိဝေဓေန ဝိနာ သာမညာကာရာနံ တီရဏမတ္တေန သာတိသယံ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ။ အသတိ စ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနေ ကုတော ဉာဏာဒီနံ ဝဇိရမိဝ အဝိဟတဝေဂတာ တိခိဏဝိသဒာဒိတာ ဝါ၊ တသ္မာ ပဂုဏဘာဝပ္ပတ္တံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ပဟာနပရိညာပက္ခိယမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၃၀၀-၂. ဘင်္ဂေတိ သင်္ခါရာနံ ဘင်္ဂေ။ ယထာဘူတဒဿာဝီ ဘာယတိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ၊ တေဘူမကဓမ္မာ၊ တေသု ဘယတော ဥပတိဋ္ဌန္တေသု ဘာယိတဗ္ဗာကာရဂ္ဂါဟိဉာဏံ ဘယေဉာဏံ။ တထာ ဟေတံ ‘‘ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ မုစ္စိတုံ ဣစ္ဆတီတိ မုစ္စိတုကမျံ၊ စိတ္တံ၊ ပုဂ္ဂလော ဝါ၊ တဿ ဘာဝေါ မုစ္စိတုကမျတာ၊ တံ ပန ဉာဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဉာဏံ မုစ္စိတုကမျတာ’’တိ။ ပုန ပဋိသင်္ခါနာကာရေန ပဝတ္တံ ဉာဏံ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ။ နိရပေက္ခတာယ သင်္ခါရာနံ ဥပေက္ခနဝသေန ပဝတ္တံ ဉာဏံ သင်္ခါရုပေက္ခါဉာဏံ။ ဂါထာဗန္ဓတ္ထံ ပန ဝိသန္ဓိနိဒ္ဒေသော။ ဩဠာရိကောဠာရိကဿ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကတမဿ ဝိဂမနေန သစ္စပဋိဝေဓာနုကူလတ္တာ သစ္စာနုလောမိကံ။ တံ ပန ဣဒန္တိ အာဟ ‘‘သစ္စာနုလောမဉာဏန္တိ၊ အနုလောမံ ပဝုစ္စတီ’’တိ။
၁၃၀၃. နနု စ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏဿ ပဂေဝ သိဒ္ဓတ္တာ ကိမတ္ထံ ပုန တတ္ထာပိ အဘိယောဂေါတိ စေ? အနိစ္စာဒိလက္ခဏသလ္လက္ခဏတ္ထံ။ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏဉှိ ဟေဋ္ဌာ ဒသဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဟုတွာ ယာထာဝသရသတော တိလက္ခဏံ သလ္လက္ခေတုံ နာသက္ခိ၊ ဥပက္ကိလေသဝိနိမုတ္တံ ပန သက္ကောတိ၊ တသ္မာ လက္ခဏသလ္လက္ခဏတ္ထံ ပုန တတ္ထေဝ ယောဂေါ ကာတဗ္ဗော။ လက္ခဏာနိ စဿ ဥဒယဗ္ဗယာဒီနံ အမနသိကာရာ၊ သန္တတိဣရိယာပထဃနဆန္နတာယ စ နောပဋ္ဌဟန္တိ၊ တသ္မာ ဥဒယဗ္ဗယံ မနသိ ကတွာ သန္တတိံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ အနိစ္စလက္ခဏံ၊ အဘိဏှပီဠနံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဣရိယာပထံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဒုက္ခလက္ခဏံ၊ ဓာတုယော ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ အနတ္တလက္ခဏဉ္စ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခါ အနတ္တာ’’တိ သင်္ခါရာ ပုနပ္ပုနံ သမ္မသိတဗ္ဗာ။ တဿေဝံ တုလယတော တီရယတော ယဒာ သင်္ခါရဂတံ အတ္တနော လဟုဥပဋ္ဌာနေန၊ ဉာဏဿ စ တိက္ခတာယ တိရောဟိတုပ္ပါဒာဒိဘေဒံ ဘိဇ္ဇမာနမေဝ ဥပဋ္ဌာတိ၊ ဘင်္ဂေယေဝ တဿ ဉာဏံ သန္တိဋ္ဌတိ၊ တဒာ ဘင်္ဂါနုပဿနာ နာမ ဝိပဿနာဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတိ။ တဿ တဒေဝ သင်္ခါရနိရောဓာရမ္မဏဘင်္ဂါနုပဿနံ အာသေဝန္တဿ ယဒာ သဗ္ဗဘဝယောနိဂတိဋ္ဌိတိနိဝါသေသု သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတာယ ယက္ခရက္ခသာဒယော ဝိယ မဟာဘယံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ တဒာဿ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတိ။ ကိံ ပနိဒံ ဉာဏံ ဘာယတီတိ? န ဘာယတိ။ တဉှိ ‘‘အတီတာ သင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ အနာဂတာ နိရုဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ တီရဏမတ္တမေဝ ဟောတိ၊ ဗျသနာပန္နာနံ ပန သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ ဘယတော ဥပဋ္ဌိတာနံ ဂဟဏေန ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏန္တိ ဝုစ္စတီတိ။
တဿ တံ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏံ အာသေဝန္တဿ ယဒာ သဗ္ဗဘဝဂတေသု သင်္ခါရေသု တာဏံ ဝါ လေဏံ ဝါ ပရာယဏံ ဝါ န ပညာယတိ၊ ဥက္ခိတ္တာသိကော ဝိယ ပစ္စာမိတ္တော သာဒီနဝါ ဧဝ သင်္ခါရာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ၊ တဿ သင်္ခါရာနံ အာဒီနဝမေဝ ပဿန္တဿ အာဒီနဝဉာဏံ နာမ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ။ တဿေဝံ သဗ္ဗသင်္ခါရေ အာဒီနဝတော ပဿန္တဿ ယဒာ တိဘဝပရိယာပန္နေသု နိဗ္ဗေဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဥက္ကဏ္ဌာ သဏ္ဌဟန္တိ၊ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိသံယုတ္တေ သန္တိပဒေ အဘိရတိံ ပဋိလဘတိ၊ တဒာဿ နိဗ္ဗိဒာနုပဿနံ နာမ ဉာဏံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ။ တဿ ယဒာ ဣမိနာ နိဗ္ဗိဒာဉာဏေန သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒန္တဿ ဧကသင်္ခါရေပိ စိတ္တံ န သဇ္ဇတိ၊ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခါရတော သပ္ပမုခဂတဿ ဝိယ မဏ္ဍူကဿ မုစ္စိတုကာမတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒာ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ နာမ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ။ တဿေဝံ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ မုစ္စိတုကာမဿ နိစ္စသုခသုဘအတ္တာကာရေန ပန ဥပဋ္ဌိတုံ အသမတ္ထတံ ပါပေတွာ မုစ္စနဿ ဥပါယသမ္ပါဒနတ္ထံ အနိစ္စန္တိကတာဒီဟိ အနိစ္စလက္ခဏံ၊ အဘိဏှပဋိပီဠနတာဒီဟိ ဒုက္ခလက္ခဏံ၊ အဇညကတာဒီဟိ ပဋိက္ကူလတံ၊ တုစ္ဆတာဒီဟိ အနတ္တလက္ခဏဉ္စ အာရောပေတွာ သဗ္ဗသင်္ခါရဂတံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏံ နာမ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ။ တေန ပနေဝံ ပရိဂ္ဂဟိတသင်္ခါရေန ယာ သာ ‘‘သုညမိဒံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေန ဝါ’’တိအာဒိနာ ဒွိကောဋိကာဒိဘေဒာ သုညတာ ဝုတ္တာ၊ သာ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ။ တဿေဝံ သုညတော ဒိသွာ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သမ္မသန္တဿ ယဒာ ဘယဉ္စ နန္ဒိဉ္စ ဝိပ္ပဟာယ ဝိဿဋ္ဌဘရိယဿ ဝိယ သင်္ခါရဂတေသု ဥပေက္ခါ သန္တိဋ္ဌတိ၊ တီသု ဘဝေသု စိတ္တံ န သမ္ပသာရိယတိ၊ တဒာဿ သင်္ခါရုပေက္ခါဉာဏံ နာမ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ။ တံ ပနေတံ ယာဝ နိဗ္ဗာနံ န ပဿတိ၊ တာဝ ဒိသာကာကော ဝိယ ကူပကယဋ္ဌိံ ပုနပ္ပုနံ သင်္ခါရမေဝ အနဘိမတမ္ပိ နိဿာယ သင်္ခါရဝိစိနနေပိ မဇ္ဈတ္တမေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ။ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတေသု ပန ဉာဏေသူ’’တိအာဒိ။
၁၃၀၆. ဝိပဿနာ။ပေ.။ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီတိ သိခံ ဥတ္တမဘာဝံ ပတ္တတ္တာ သိခါပတ္တာ။ ဝုဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ။ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဟိ ဗဟိဒ္ဓါ နိမိတ္တဘူတာ အဘိနိဝိဋ္ဌဝတ္ထုတော စေဝ အဇ္ဈတ္တပ္ပဝတ္တတော စ ဝုဋ္ဌဟနတော မဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ၊ တံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ၊ မဂ္ဂေန သဒ္ဓိံ ဃဋီယတီတိ အတ္ထော။
၁၃၀၇. တန္တိ ယံ သိခါပတ္တာ ဝိပဿနာ သစ္စာနုလောမဉာဏန္တိ စ ဝုစ္စတိ၊ တံ သင်္ခါရုပေက္ခါဉာဏံ။ အာသေဝန္တဿာတိ ပုနပ္ပုနံ သမ္မသနဝသေန သေဝန္တဿ ဘာဝေန္တဿ ဗဟုလီကရောန္တဿ။ တဿ ဟိ အဓိမောက္ခသဒ္ဓါ ဘာဝနာဝသေန ဗလဝတရာ နိဗ္ဗတ္တိဿတိ၊ ဝီရိယံ သုပဂ္ဂဟိတံ ပဋိပက္ခဝိဓမနသမတ္ထံ ဟောတိ၊ အာရမ္မဏာဘိမုခဘာဝေန သတိ သုပတိဋ္ဌိတာ ဟောတိ၊ ပဿဒ္ဓိသုခါနံ သာတိသယတာယ စိတ္တံ သုသမာဟိတံ၊ တတောဝ အနုလောမဉာဏုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထာ တိက္ခတမာ သင်္ခါရုပေက္ခါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။
၁၃၀၈-၁၂. အနိစ္စာ။ပေ.။ ဝေါတရတေဝ သာတိ အနိစ္စာဒီသု ဧကေန အာကာရေန သမ္မသန္တီ သတ္တက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိတွာ ဘိဇ္ဇန္တီ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏာ နာမ ဟောတိ၊ တတော ပရံ ဘဝင်္ဂဝါရောတိ ကတွာ။ သင်္ခါရုပေက္ခါကတနယေနာတိ အနိစ္စာဒိနာ အာရမ္မဏကရဏဝသေနေဝ သင်္ခါရုပေက္ခါယ ကတနယေန၊ န သမ္မသိတနယေန။ တေနာဟ ‘‘အနိစ္စာဒိ။ပေ.။ ကုရုမာန’’န္တိ။ ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနံ ကတွာတိ ဘဝင်္ဂဿ နိဝတ္တနံ ကတွာ စိတ္တဿ ဘဝင်္ဂဝသေန ပဝတ္တိတုံ အဒတွာ။ ပရိကမ္မန္တိ မဂ္ဂဿ ပရိကမ္မတ္တာ ပဋိသင်္ခါရကတ္တာ။ ဥပစာရန္တိ မဂ္ဂဿ အာသန္နတ္တာ၊ သမီပစာရိတ္တာ ဝါ။
၁၃၁၃-၆. အနုလောမတ္တံ သယမေဝ ဝဒတိ ‘‘ပုရိမာန’’န္တိအာဒိနာ။ ဣဒဉှိ အနိစ္စလက္ခဏာဒိဝသေန သင်္ခါရေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ၊ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယဝန္တာနံယေဝ ဝတ ဓမ္မာနံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏံ ဥပ္ပါဒဝယေ အဒ္ဒသာ’’တိ စ ‘‘ဘင်္ဂဝန္တာနံယေဝ ဝတ ဘင်္ဂါနုပဿနံ ဘင်္ဂမဒ္ဒသာ’’တိ စ ‘‘သဘယံယေဝ ဝတ ဘယတုပဋ္ဌာနဿ ဘယတော ဥပဋ္ဌိတ’’န္တိ စ ‘‘သာဒီနဝေယေဝ ဝတ အာဒီနဝါနုပဿနံ အာဒီနဝမဒ္ဒသာ’’တိ စ ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒိတဗ္ဗေယေဝ ဝတ နိဗ္ဗိဒာဉာဏံ နိဗ္ဗိန္ဒ’’န္တိ စ ‘‘မုစ္စိတဗ္ဗမှိယေဝ ဝတ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ မုစ္စိတုကာမံ ဇာတ’’န္တိ စ ‘‘ပဋိသင်္ခါတဗ္ဗမေဝ ဝတ ပဋိသင်္ခါဉာဏေန ပဋိသင်္ခါတ’’န္တိ စ ‘‘ဥပေက္ခိတဗ္ဗံယေဝ ဝတ သင်္ခါရုပေက္ခါယ ဥပေက္ခိတ’’န္တိ စ အတ္ထတော ဝဒမာနံ ဝိယ ဣမေသဉ္စ အဋ္ဌန္နံ ဉာဏာနံ ကတကိစ္စတာယ အနုလောမေတိ သဗ္ဗာသံယေဝ ဝိပဿနာနံ လက္ခဏတ္တယသမ္မသနကိစ္စတ္တာ၊ တထာ ဥပရိ စ အရိယမဂ္ဂေ သတ္တတိံသာယ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တာယ ပဋိပဒာယ ပတ္တဗ္ဗတာယ။ န ဟိ အနုလောမဉာဏေ ထူလထူလသစ္စပဋိစ္ဆာဒကသံကိလေသဝိက္ခမ္ဘနဝသေန အပ္ပဝတ္တန္တေ ဂေါတြဘုဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဂေါတြဘုဉာဏေ စ အနုပ္ပန္နေ မဂ္ဂဉာဏံ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ပုရိမပစ္ဆိမာနံ ဘာဂါနံ အနုလောမတ္တာ ‘‘အနုလောမန္တိ သညိတ’’န္တိ။ တေနေဝါတိ ဟေဋ္ဌိမဉာဏာနံ အနုလောမမုခေန၊ ဥပရိ ဗောဓိပက္ခိယာနံ အနုလောမနတော စ။ သစ္စာနုလောမဉာဏန္တိ ပဝုစ္စတိ မဂ္ဂသစ္စဿ အနုလောမိကတ္တာ။ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာတိ သင်္ခါရာရမ္မဏာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ ဝိပဿနာယ။ ပရိယောသာနန္တိ ပုရိမာ ကောဋိ။ သင်္ခါရာရမ္မဏဝိပဿနာသု ဟိ အယံ ဝိသေသတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာတိ။ အသင်္ခတာရမ္မဏံ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အရိယမဂ္ဂသင်္ခါတံ ဝုဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ ဥပေတီတိ။ တတောပိ ဟိ ဝိသေသတော ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ အာဟ ‘‘ဉေယျံ သဗ္ဗပ္ပကာရေနာ’’တိအာဒိ။
၁၃၁၇-၈. ကိတ္တိတာတိ ထောမိတာ၊ အရိယမဂ္ဂါဓိဋ္ဌာနတာယ မဟန္တာနံ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ ဧသနတော ဂဝေသနတော မဟေသိနာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန။ သန္တကိလေသတာယ သန္တာ။ ယောဂန္တိ ဘာဝနံ၊ ဘာဝနာဘိယောဂံ ဝါ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ပဋိပဒာဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂၂. ဗာဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒော
ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၃၁၉-၂၁. ဣဒာနိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ နိဒ္ဒေသေ အနုပ္ပတ္တေ သာ ယဿ ဉာဏဿ အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတော ပရ’’န္တိအာဒိမာဟ။ ဣတော ပရန္တိ ဣတော အနုလောမဉာဏတော ဥပရိ။ အာဝဇ္ဇနိယဌာနတ္တာတိ အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ ကရောန္တံ ကိရိယမနောဓာတု ဝိယ မဂ္ဂဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ အဗ္ဗောဟာရိကမေဝ ဥဘယဝိသုဒ္ဓိလက္ခဏာဘာဝတော။ ကိဉ္စာပိ ဧဝံ၊ တထာပိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ပရိယောသာနတ္တာ ဝိပဿနာပက္ခိယမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာယ သောတသ္မိံ၊ ပတိတတ္တာ ဝိပဿနာ’’တိ။ ဧတေနဿ ပဋိပဒာဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဘဇနံ ဒဿေတိ။
၁၃၂၂. ပုထုဇ္ဇနေသု ဘဝံ ပေါထုဇ္ဇနိကံ၊ တဒေဝ ဂေါတ္တံ အရိယေဟိ အသမ္မိဿာ ပုထုဇ္ဇနသမညာတိ ပေါထုဇ္ဇနိကဂေါတ္တံ။ ဧကဝံသဇာနဉှိ သမာနာ သမညာ ‘‘ဂေါတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဂံ တာယတိ ဗုဒ္ဓိံ၊ အဘိဓာနဉ္စ ဧကံသိကဝိသယတာယ ရက္ခတီတိ ကတွာ။ ဝါ-သဒ္ဒော ဝက္ခမာနတ္ထဝိကပ္ပနေ။ အဘိဘုယျ ပဝတ္တိတော ဂေါတြဘူတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဂေါတ္တံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ ‘‘အရိယော’’တိ ဗုဒ္ဓိယာ၊ အဘိဓာနဿ စ တာယနတော ပဝတ္တနတောတိ အဓိပ္ပါယော။ တတော ဘဝတီတိ တတော ဂေါတ္တတော အာရမ္မဏပစ္စယတော ဘဝတိ။ ဣတိ-သဒ္ဒော စေတ္ထ ဟေတုတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တေန ယသ္မာ တတော ဘဝတိ၊ တသ္မာ ဂေါတြဘူတိ အတ္ထော။
၁၃၂၃-၅. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဧဝ ဉာဏဒဿနသုဒ္ဓိကံ။ တံ သမ္ပါဒေတုံ ပနိစ္ဆတာ တေန ဘိက္ခုနာ ယံ အညံ ကိဉ္စိပိ ကာတဗ္ဗံ၊ တံ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော။ ကသ္မာ နတ္ထီတိ စေ အာဟ ‘‘ယံ ဟီ’’တိအာဒိ။ ‘‘ကတမေဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ကထ’’န္တိ အနုယောဂဿ ဥပဋ္ဌိတတ္တာ ‘‘အနုလောမာဝသာနံ ဟီ’’တိအာဒိနာ တံ သမတ္ထေတိ။
၁၃၂၆-၇. ဧဝံ ဥပ္ပန္နအနုလောမဉာဏဿ ပနဿ ဧတေဟိ တီဟိပိ အနုလောမဉာဏေဟိ အတ္တနော ဗလာနုရူပေန ထူလထူလေ သစ္စပဋိစ္ဆာဒကတမမှိ အန္တရဓာပိတေ သဗ္ဗသင်္ခါရဂတေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ၊ န လဂ္ဂတိ၊ ပဒုမပလာသတော ဥဒကံ ဝိယ ပတိကုဋတိ ပတိဝဋ္ဋတိ၊ သဗ္ဗံ နိမိတ္တာရမ္မဏမ္ပိ သဗ္ဗံ ပဝတ္တာရမ္မဏမ္ပိ ပလိဗောဓတော ဥပဋ္ဌာတိ၊ အထဿ သဗ္ဗသ္မိံ နိမိတ္တပ္ပဝတ္တာရမ္မဏေ ပလိဗောဓတော ဥပဋ္ဌိတေ ဒုတိယဿ ဝါ တတိယဿ ဝါ အနုလောမဉာဏဿ အနန္တရံ ဂေါတြဘုဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ တေနာဟ ‘‘တဿာ’’တိအာဒိ။ ပဌမာဝဇ္ဇနဉ္စေဝ ပဌမာဘောဂတာပိ စာတိ ပဌမာဝဇ္ဇနံ ပဌမာဘောဂဘူတံ။ သကတ္ထေ ဟိ အယံ တာ-ပစ္စယောတိ။ တတ္ထ အာဝဇ္ဇနံ စိတ္တသန္တာနဿ ပရိဏာမနဝသေန၊ အာဘောဂေါ အတ္တနော အာဘုဇနဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
၁၃၂၈-၃၃. အနန္တရာဒီဟီတိ အနန္တရသမနန္တရအာသေဝနဥပနိဿယနတ္ထိဝိဂတဝသေန ဆဟိ ပစ္စယေဟိ။ မုဒ္ဓန္တိ မုဒ္ဓဘူတံ။ ဧကန္တိကတာယ ဧကဝါရမေဝ စ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ပုနရာဝတ္တာဘာဝေန ပန အနာဝတ္တံ။ အနာဝဇ္ဇနမ္ပိ စာတိ အနာဝဇ္ဇနမ္ပိသမာနံ။ သညံ ဒတွာ ဝိယာတိ ‘‘ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇာဟီ’’တိ သညံ ဒတွာ ဝိယ။ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗန္တိ အပဒာလိတပုဗ္ဗံ။ ဝိဒ္ဓံသေန္တောဝါတိ ဝိနာသေန္တော ဧဝ။ ဇာယတီတိ နိဗ္ဗတ္တတိ။ ဧတ္ထ စ ဣမံ ဥပမံ အာဟရန္တိ – ဧကော ကိရ ဣဿာသော အဋ္ဌဥသဘမတ္တေ ပဒေသေ ဖလကသတံ ဌပါပေတွာ ဝတ္ထေန မုခံ ဝေဌေတွာ သရံ သန္နယှိတွာ စက္ကယန္တေ အဋ္ဌာသိ၊ အညော ပုရိသော စက္ကယန္တံ အာဝိဇ္ဈိတွာ ယဒာ ဣဿာသဿ ဖလကံ အဘိမုခံ ဟောတိ၊ တဒာ တတ္ထ ဒဏ္ဍကေန သညံ ဒေတိ။ ဣဿာသော ဒဏ္ဍကသညံ အမုဉ္စိတွာဝ သရံ ခိပိတွာ ဖလကသတနိဗ္ဗိဇ္ဈတိ။ တတ္ထ ဒဏ္ဍကသညံ ဒေန္တော ဝိယ ဂေါတြဘုဉာဏံ၊ ဣဿာသော ဝိယ မဂ္ဂဉာဏံ၊ ဒဏ္ဍကသညံ အမုဉ္စိတွာဝ ဖလကသတံ နိဗ္ဗိဇ္ဈနံ ဝိယ မဂ္ဂဉာဏဿ ဂေါတြဘုဉာဏေန ဒိန္နသညံ အမုဉ္စိတွာဝ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗာနံ အပဒာလိတပုဗ္ဗာနံ လောဘဒောသမောဟက္ခန္ဓာနံ နိဗ္ဗိဇ္ဈနန္တိ။
၁၃၃၅-၈. အနာမတဂ္ဂ။ပေ.။ မဟောဒဓိန္တိ အဋ္ဌမဘဝတော ပဋ္ဌာယ နိဗ္ဗတ္တကံ အညာတကောဋိံ သံသာရဝဋ္ဋဒုက္ခမဟာသမုဒ္ဒံ။ ပါဏာတိပါတာဒိပဉ္စဝေရာနိ စေဝ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ စာတိ သဗ္ဗဝေရဘယာနိ။ အနေကေပိ အာနိသံသေတိ ရတနတ္တယေ နိဝိဋ္ဌသဒ္ဓါဒိကေ အာနိသံသေ။ အာဒိမဂ္ဂေနာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂသင်္ခါတေန ပဌမမဂ္ဂေန။ ပဌမမဂ္ဂဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၃၃၉. တဿေဝါနန္တရန္တိ တဿ အနန္တရံယေဝ။ ဒွေပိ တီဏိ ဝါတိ နာတိတိက္ခပညဿ ဒွေ၊ တိက္ခပညဿ တီဏိ ဖလစိတ္တာနိ။
၁၃၄၀-၃. ‘‘အဇာနိတွာ ဝဒန္တိ တေ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ပဉ္စမံ မဂ္ဂစိတ္တန္တိ ဣမိနာဝ ဆဋ္ဌဿ အဘာဝဒီပနေန ‘‘ဧကံ ဖလစိတ္တ’’န္တိ ဝဒတော ဂေါဒတ္တတ္ထေရဿ ဝါဒောပိ ပဋိက္ခိတ္တော။
၁၃၄၄. ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိ ပဌမမဂ္ဂဿ ဥပ္ပတ္တိအနန္တရံ ဖလဿ ဥပ္ပတ္တိမတ္တေန။ သောတာပန္နောတိ ဝုစ္စတီတိ သောတာပန္နော နာမ ဒုတိယော အရိယပုဂ္ဂလောတိ ဝုစ္စတိ။ သော ဒေဝရဇ္ဇစက္ကဝတ္တိရဇ္ဇာဒိပမာဒဋ္ဌာနံ အာဂမ္မ ဘုသံ ပမတ္တောပိ ဟုတွာ ကာမသုဂတိယံ သတ္တက္ခတ္တုမေဝ သန္ဓာဝိတွာ သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တကရဏသမတ္ထော ဟောတိ။ ယထာဟ –
‘‘ကိဉ္စာပိ တေ ဟောန္တိ ဘုသံ ပမတ္တာ၊
န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တီ’’တိ။ (ခု. ပါ. ၆.၉; သု. နိ. ၂၃၂; နေတ္တိ. ၁၁၅);
ရူပါရူပလောကေသု ပန န တထာ နိယမောတိ အာစရိယာ။
၁၃၄၇. ဖလာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဟီနကိလေသာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ။ တထာ စ ‘‘ဣမိနာ ဝတာဟံ မဂ္ဂေန အာဂတော’’တိ ပဌမံ မဂ္ဂံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တတော ‘‘အယံ မေ အာနိသံသော လဒ္ဓေါ’’တိ ဖလံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တတော ‘‘ဣမေ နာမ မေ ကိလေသာ ပဟီနာ’’တိ ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တတော ‘‘ဣမေ နာမ မေ ကိလေသာ အဝသိဋ္ဌာ’’တိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယဝဇ္ဈေ ကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ အဝသာနေ ‘‘အယံ မေ ဓမ္မော အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဒ္ဓေါ’’တိ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပစ္စဝေက္ခတိ။ ဣတိ သောတာပန္နဿ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဟောန္တိ။ ယထာ စ သောတာပန္နဿ၊ ဧဝံ သကဒာဂါမိအနာဂါမီနမ္ပိ။ အရဟတော ပန အဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏံ နာမ နတ္ထိ။ ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ။ တေနာဟ ‘‘ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ၊ ဘဝန္တေကူနဝီသတီ’’တိ။
၁၃၄၈-၅၀. ယာသံ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ဣမာနိ ဉာဏာနိ ပဝတ္တန္တိ၊ တာ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂေါ ဖလဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ။ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒောယေဝ စေသော။ ပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏဉှိ သေခါနမ္ပိ ဟောတိ ဝါ န ဝါ။ န ဟိ သဗ္ဗေဝ တတ္ထ သမတ္ထာ ဟောန္တိ။ တေနေဝ ဟိ မဟာနာမော ဘဂဝန္တံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကော သု နာမ မေ ဓမ္မော အဇ္ဈတ္တံ အပ္ပဟီနော၊ ယေန မေ ဧကဒာ လောဘဓမ္မာပိ စိတ္တံ ပရိယာဒာယ တိဋ္ဌန္တီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၇၅)။ ယောဂမာရဘတေတိ တသ္မိံယေဝ ဝါ အာသနေ နိသိန္နော၊ အပရေန ဝါ သမယေန ကာမရာဂဗျာပါဒာနံ တနုဘာဝကရာယ သကဒာဂါမိမဂ္ဂသင်္ခါတာယ ဒုတိယာယ ဘူမိယာ အဓိဂမတ္ထာယ ဝိပဿနာယောဂံ ကရောတိ၊ ဒုတိယဘာဝေါ စဿ ဒေသနာဝသေန၊ ဥပ္ပတ္တိဝသေန စ ဝေဒိတဗ္ဗော။ သမ္ပယုတ္တာနံ ပန နိဿယဘာဝေန တေ ဓမ္မာ ဘဝန္တိ ဧတ္ထာတိ ဘူမိ၊ ယသ္မာ ဝါ သမာနေပိ လောကုတ္တရဘာဝေ သယမ္ပိ ဘဝတိ၊ န နိဗ္ဗာနံ ဝိယ အပါတုဘူတံ၊ တသ္မာပိ ‘‘ဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ။ ဉာဏေန ပရိမဇ္ဇတီတိ တေန တေနာကာရေန ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခတရတံ သမ္ပါဒေတွာ၊ ဗလဗောဇ္ဈင်္ဂါနဉ္စ ပဋုတရဘာဝံ သာဓေတွာ လက္ခဏတ္တယံ တီရဏဝသေန ပရိမဇ္ဇတိ။
၁၃၅၁-၂. တတ္ထ အပရာပရံ ဉာဏံ စာရေန္တော ပရိဝတ္တေတိ။ တေနာဟ ‘‘ဝိပဿနာဝီထိံ ဩဂါဟတီ’’တိ။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာတိ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာဒီနံ ဥပ္ပါဒနေ ဝုတ္တနယေနေဝ။ ဂေါတြဘုဿ အနန္တရန္တိ ဧတ္ထ ဂေါတြဘု ဝိယ ဂေါတြဘု။ ပဌမမဂ္ဂပုရေစာရိကဉာဏဉှိ ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တာဘိဘဝနတော၊ အရိယဂေါတ္တဘဝနတော စ နိပ္ပရိယာယတော ‘‘ဂေါတြဘူ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ဣဒံ ပန တံသဒိသတာယ ပရိယာယတော ဂေါတြဘု။ ဧကစ္စသံကိလေသဝိသုဒ္ဓိယာ၊ ပန အစ္စန္တဝိသုဒ္ဓိယာ အာရမ္မဏကရဏတော စ ‘‘ဝေါဒာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ။ တေနာဟ ပဋ္ဌာနေ ‘‘အနုလောမံ ဝေါဒာနဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇)။ ယသ္မာ ပန ပဋိသမ္ဘိဒာမဂ္ဂေ ‘‘ဥပ္ပါဒာဒိအဘိဘဝနဋ္ဌံ ဥပါဒာယ အဋ္ဌ ဂေါတြဘုဓမ္မာ သမာဓိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဒသ ဂေါတြဘုဓမ္မာ ဝိပဿနာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၆၀) ဂေါတြဘုနာမဝသေနေဝ အာဂတံ၊ တသ္မာ ဣဓာပိ ‘‘ဂေါတြဘုဿ အနန္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဂေါတ္တသင်္ခါတနိဗ္ဗာနတော ဘူတန္တိ ကတွာ။ ဒုတိယမဂ္ဂဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၃၅၅-၇. ယန္တိ ယသ္မာ။ သကိဒေဝါတိ ဧကဝါရမေဝ။ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာတိ ဣမိနာ ပဉ္စသု သကဒာဂါမီသု စတ္တာရော ဝဇ္ဇေတွာ ဧကောဝ ဂဟိတော။ ဧကစ္စော ဟိ ဣဓ သကဒာဂါမိဖလံ ပတွာ ဣဓေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ ဧကစ္စော ဣဓ ပတွာ ဒေဝလောကေ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ ဧကစ္စော ဒေဝလောကေ ပတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ ဧကစ္စော ဒေဝလောကေ ပတွာ ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဣမေ စတ္တာရောပိ ဣဓ န ဂဟိတာ။ ယော ပန ဣဓ ပတွာ ဒေဝလောကေ ယာဝတာယုကံ ဝသိတွာ ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယမေကောဝ ဣဓ ဂဟိတောတိ။ အန္တကရော ဘဝေတိ ဒုက္ခဿန္တကရော ဘဝေယျ၊ ဘဝေ ဝါ အန္တကရော ဘဝဿ အန္တကရောတိ အတ္ထော။ တတိယာယ ဘူမိယာ ပတ္တိယာတိ သမ္ဗန္ဓော။ ဗျာပါဒကာမရာဂါနံ ပဟာနာယာတိ တေသံယေဝ သကဒာဂါမိမဂ္ဂေန တနုကရာနံ သံယောဇနာနံ နိရဝသေသပ္ပဟာနာယ။ တတိယမဂ္ဂဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၃၆၃-၇. ပဋိသန္ဓိဝသေန ကာမဘဝဿ အနာဂမနတော အနာဂါမီ။ တေနာဟ ‘‘တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ။ တတ္ထေဝါတိ သုဒ္ဓါဝါသေ ဝါ အညတ္ထ ဝါ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော၊ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယိ။ အနာဝတ္တိသဘာဝေါတိ တသ္မာ လောကာ ဣဓ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဣမံ လောကံ ပုနရာဂမနာဘာဝတော အနာဝတ္တနသဘာဝေါ၊ ဗုဒ္ဓဒဿနထေရဒဿနဓမ္မဿဝနာနံ ပနတ္ထာယ အာဂမနံ ဟောတိယေဝ။ ရူပရာဂါဒိပဟာနာယာတိ ရူပရာဂအရူပရာဂမာနဥဒ္ဓစ္စအဝိဇ္ဇာသင်္ခါတာနံ ပဉ္စန္နံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနံ နိရဝသေသပ္ပဟာနာယ။ ဝိဒ္ဓံသာယာတိ ဝိနာသာယ။ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏဝဏ္ဏနာ။
၁၃၇၁-၄. မဟာခီဏာသဝေါတိ မဟာနုဘာဝတော နိဗဒ္ဓပူဇာဝစနမေတံ၊ န ဥပါဒာယဝစနံ ‘‘ယထာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ။ န ဟိ စူဠခီဏာသဝေါ နာမ အတ္ထိ။ အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထော သကတ္ထော၊ ပူဇတ္ထော ဝါ ဧတေနာတိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော၊ သဒတ္ထောတိ စ အရဟတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ တဉှိ အတ္တုပနိဗန္ဓနဋ္ဌေန၊ အတ္တာနံ အဝိဇဟနဋ္ဌေန၊ အတ္တနော ပရမတ္ထဋ္ဌေန စ အတ္တနော အတ္ထတ္တာ ‘‘သဒတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ။ ခီဏာနိ ဒသပိ ဘဝသံယောဇနာနိ ဧတဿာတိ ခီဏသံယောဇနော။ ဒက္ခိဏံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော။ စတဿောပီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ သကဒာဂါမိမဂ္ဂေါ အနာဂါမိမဂ္ဂေါ အရဟတ္တမဂ္ဂေါတိ စတဿောပိ။ ဝိသုဒ္ဓိကာမေနာတိ အတ္တနော ဝိသုဒ္ဓိံ ဣစ္ဆန္တေန။ တပေါယေဝ ဓနမဿာတိ တပေါဓနော၊ တေန။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂၃. တေဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒော
ကိလေသပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ
၁၃၇၅. ဣဒာနိ ဣမိဿာယေဝ စတုတ္ထဉာဏာယ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ အာနုဘာဝဝိဇာနနတ္ထံ ယေန ယေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ၊ တေသံ ပဟာနဉ္စ အဘိသမယကာလေ ပရိညာဒိကိစ္စာနိ စ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတေသု ယေန ယေ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။ ယေ ဓမ္မာတိ ယေ သံကိလေသဓမ္မာ။ သံယောဇနာဒီသု ခန္ဓေဟိ ခန္ဓာနံ၊ ဖလေန ကမ္မဿ၊ ဒုက္ခေန ဝါ သတ္တာနံ သံယောဇနဋ္ဌေန ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနာနိ။ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝိဗာဓနဋ္ဌေန၊ ဥပတာပနဋ္ဌေန၊ သံကိလိဋ္ဌတာယ စ ကိလေသာ။ အဘိနိဝေသာဒိဝသေန မိစ္ဆာဝိပရီတံ ပဝတ္တနတော မိစ္ဆာသဘာဝါတိ မိစ္ဆတ္တာ။ လောကေ ဓမ္မာ၊ လောကပရိယာပန္နာ ဓမ္မာ၊ လောကပ္ပဝတ္တိယံ သတိ အနုပရမဓမ္မတ္တာ ဝါတိ လောကဓမ္မာ။ မစ္ဆေရဿ ဘာဝေါ၊ ကမ္မံ ဝါတိ မစ္ဆရိယံ။ ဝိပရီတဋ္ဌေန ဝိပလ္လာသာ။ နာမကာယဿ စ ရူပကာယဿ စ ဂန္ထနတော ဂန္ထာ။ အရိယေဟိ အဂန္တဗ္ဗာ၊ အယုတ္တာ ဂတီတိ ဝါ အဂတိ။ အာသဝန္တီတိ အာသဝါ၊ အာဘဝဂ္ဂတော သဗ္ဗမောကာသလောကံ၊ အာဂေါတြဘုတော သဗ္ဗေ ဓမ္မေ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော၊ အာသဝန္တိ သံသာရဒုက္ခန္တိ ဝါ အာသဝါ၊ စက္ခါဒီဟိ ဝါ သံဝရာသံဝရဒွာရေဟိ သတ္တသန္တာနေ အာသဝန္တိ ဝဏတော ယူသာနိ သန္ဒန္တိ ဝိယာတိ အာသဝါ၊ အာသဝန္တိ ဝါ ဧတေဟိ စိတ္တာနိ ဝိသယေသူတိ အာသဝါ။ သံသာရမဟာသာဂရပ္ပတ္တိဟနနတော ဩဃာ ဝိယာတိ ဩဃာ။ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ယောဇနတော ယောဂါ။ နိဝါရေန္တိ လောကိယလောကုတ္တရဂုဏဝိသေသာဓိဂမန္တိ နီဝရဏာနိ။ အနိစ္စာဒိဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမ္မ ပရတော အသဘာဝတော အာမသန္တီတိ ပရာမာသာ။ မဏ္ဍူကံ ပန္နဂေါ ဝိယ အာရမ္မဏံ ဘုသံ အာဒိယန္တီတိ ဥပါဒာနာနိ။ အပ္ပဟီနဘာဝေန သတ္တသန္တာနေ အနုသေန္တိ မူသိကဝိသံ ဝိယ အနုရူပကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အနုသယာ။ စိတ္တဿ မလီနဘာဝကရဏဋ္ဌေန မလာ။ အကုသလကမ္မာနိ စ တာနိ ဒုဂ္ဂတီနံ ပထာ စာတိ အကုသလကမ္မပထာ။ ဣဓ ပန ကမ္မပထဘာဝံ အပ္ပတ္တာနံ တံသဘာဝတော ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧတ္ထာတိ စိတ္တုပ္ပါဒော၊ စေတသိကရာသိ၊ အကုသလော စ သော စိတ္တုပ္ပါဒော စာတိ အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒော။
ကာမဘဝတော ဥပရိကောဋ္ဌာသဘာဝတော တတိယမဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ဥဒ္ဓံ ဘဇိတဗ္ဗတော၊ သေဝိတဗ္ဗတော စာတိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂါ၊ ရူပါရူပဘဝါ၊ တေသံ ဟိတာနိ တတ္ထုပ္ပဇ္ဇနခန္ဓာဒိယောဇနတောတိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ၊ တာနိယေဝ သံယောဇနာနီတိ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနိ။ ရူပါရူပဘဝတော ဟေဋ္ဌိမကောဋ္ဌာသဘာဝတော တတ္ထုပ္ပါဒကိလေသာနံ အပ္ပဟီနဘာဝေန တတိယမဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ဟေဋ္ဌာ ဘဇိတဗ္ဗတော ဝါ အဓောဘာဂါ၊ ကာမဘဝါ၊ တေသံ ဟိတာနိ သံယောဇနာနီတိ အဓောဘာဂိယသံယောဇနာနီတိ။
ဣမေသု ပန ဒသသု ရူပဘဝသံယောဇနံ၊ အရူပဘဝသံယောဇနံ၊ ကာမဘဝသံယောဇနဉ္စ အတ္ထတော လောဘောဝ၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိသီလဗ္ဗတပရာမာသာပိ ဒိဋ္ဌိယေဝ၊ တသ္မာ ဓမ္မတော သတ္တ သံယောဇနာနိ။
မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပေါ မိစ္ဆာဝါယာမော မိစ္ဆာသမာဓီတိ တထာ ပဝတ္တာနံ ဝိတက္ကဝီရိယသမာဓီနမဓိဝစနံ။ မိစ္ဆာဝါစာဒယော တယော တထာ ပဝတ္တာ စေတနာ။ မိစ္ဆာသတိ ပန စိတ္တုပ္ပါဒော။ မိစ္ဆာဉာဏံ တထာ ပဝတ္တော မောဟော။ မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ လောကထူပိကာဒီသု မောက္ခေါတိ ပဝတ္တမိစ္ဆာဂါဟော။
ကာရဏူပစာရေနာတိ လာဘဟေတုကော လာဘော၊ အလာဘဟေတုကော အလာဘောတိအာဒိနာ ကာရိယဿ ကာရဏဝသေန ဥပစရဏေန။ လောကဓမ္မဂ္ဂဟဏန္တိ လောကဓမ္မဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏံ။
အာဝါသေ မစ္ဆရိယံ၊ အာဝါသဟေတုကံ ဝါ မစ္ဆရိယန္တိ အာဝါသမစ္ဆရိယံ။ ဧဝံ ကုလမစ္ဆရိယာဒီနိပိ။ တတ္ထ အာဝါသောတိ ဝိဟာရာဒိ။ ကုလန္တိ ဥပဋ္ဌာကကုလံ၊ ဉာတိကုလဉ္စ။ လာဘောတိ ပစ္စယလာဘောယေဝ။ ဝဏ္ဏောတိ သရီရဝဏ္ဏော စ ဂုဏဝဏ္ဏော စ။ ဓမ္မောတိ အာဂမော၊ အဓိဂမော စ။
‘‘တယော’’တိ ဝတ္ထုံ အဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တံ၊ ဘိန္ဒိတွာ စ ပန ဝုစ္စမာနေ ဒွာဒသ ဟောန္တိ။
အဘိသဇ္ဇနူပနယှနဝသေန ပဝတ္တနတော အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒာနံ ကာယဂန္ထတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ ဧဝံ အဝတ္ထုမှိ ပဝတ္တော အဘိနိဝေသော ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော။ သီလဗ္ဗတပရာမာသဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထာ စေတ္ထ အတ္ထတော ဒိဋ္ဌိယေဝ၊ တသ္မာ ဓမ္မတော တယော ကာယဂန္ထာ။
‘‘ဆန္ဒဒောသမောဟဘယာနီ’’တိ အဂတိကာရဏတ္တာ ဝုတ္တံ၊ ဆန္ဒာဒီဟိ ပန အကတ္တဗ္ဗကရဏံ၊ ကတ္တဗ္ဗာကရဏဉ္စ အဂတိ နာမ။
အာသဝေသု ကာမရာဂဘဝရာဂါ အတ္ထတော လောဘောတိ ဓမ္မတော တယော အာသဝါ။
တေသမေဝါတိ ကာမရာဂါဒီနမေဝ။ တေ ဟိ ဩဃော ဝိယ အတ္တနိ ပတိတေ အပါယသမုဒ္ဒံ ပါပေန္တိ၊ သံသာရဒုက္ခတော စ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န ဒေန္တိ၊ ခန္ဓာဒီနိ စ ခန္ဓာဒီဟိ ယောဇေန္တိ။
ကာမုပါဒာနာဒီနီတိ ကာမုပါဒာနဒိဋ္ဌုပါဒာနသီလဗ္ဗတုပါဒာနအတ္တဝါဒုပါဒာနာနိ။ ဒိဋ္ဌုပါဒာနာဒီနိ စေတ္ထ တထာ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိယေဝ၊ ကာမုပါဒာနံ လောဘောတိ ဓမ္မတော ဒွေ ဥပါဒာနာနိ။
သတ္တာနုသယာတိ ဧတ္ထ ယဒိ အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သတ္တသန္တာနေ အနုသေန္တီတိ အနုသယာ။ ကသ္မာ သတ္တေဝ ဝုတ္တာ၊ နနု အညေသမ္ပိ ကိလေသာနံ အပ္ပဟီနဘာဝေါ ဝိဇ္ဇတီတိ? န မယံ အပ္ပဟီနမတ္တေန အနုသယံ ဝဒာမ၊ ကိန္တု အပ္ပဟီနဘာဝေန ထာမဂတကိလေသာ အနုသယာတိ၊ ထာမဂမနဉ္စ နေသံ အညေဟိ အသာဓာရဏော သဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော။ တထာ ဟိ ဓမ္မသဘာဝဝေဒိနာ တထာဂတေန ဣမေယေဝ အနုသယာ ဝုတ္တာ၊ ကာမရာဂေါယေဝ အနုသယော ကာမရာဂါနုသယော။ ဧဝံ သေသေသုပိ။ အပရေ ပန ‘‘ကာမရာဂဿ အနုသယော’’တိအာဒိနိဗ္ဗစနံ ဝတွာ ကာမရာဂါဒီနံ ဗီဇဘူတာ အတ္တဘာဝဿ ကိလေသသမ္ဘူတာ ကိလေသုပ္ပါဒနသတ္တိ အနုသယာတိ ဝဏ္ဏေန္တိ၊ တေသံ မတပဋိက္ခေပေါ ဣဓ ပပဉ္စာဝဟတ္တာ အနာဟဋော။
ပါဏဿ အတိပါတော ပါဏာတိပါတော၊ ပါဏောတိ ဝေါဟာရတော သတ္တော၊ ပရမတ္ထတော ဇီဝိတိန္ဒြိယံ။ တသ္မိံ ပါဏေ ပါဏသညိနော ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ ဝဓကစေတနာ ပါဏာတိပါတော။ ပရဘဏ္ဍေ တထာသညိနော တဒာဒာယကပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ ထေယျစေတနာ အဒိန္နာဒာနံ။ အသဒ္ဓမ္မကာမတာယ ကာယဒွာရပ္ပဝတ္တာ အဂန္တဗ္ဗဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော။ အဘူတံ ဝတ္ထုံ ဘူတတော ပရံ ဝိညာပေတုကာမဿ တထာ ဝိညာပနပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ မုသာဝါဒော။ သော ပန ပရဿ အတ္ထဘေဒကရောဝ ကမ္မပထော၊ ဣတရော ကမ္မမေဝ။ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ပရဘေဒနကာမတာယ၊ အတ္တပိယကမျတာယ ဝါ ပရဘေဒကပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပိသုဏဝါစာ။ သာပိ ဒွီသု ဘိန္နေသုယေဝ ကမ္မပထော။ ပရမမ္မစ္ဆေဒကပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ ဧကန္တဖရုသစေတနာ ဖရုသဝါစာ။ အနတ္ထဝိညာပနပ္ပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ သံကိလိဋ္ဌစေတနာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ နာမ။ သော ပန ပရေဟိ ဂဟိတေယေဝ ကမ္မပထော ဟောတိ။ ‘‘အဟော ဝတေဒံ မမ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ပရဘဏ္ဍာဘိဇ္ဈာယနလက္ခဏာ အဘိဇ္ဈာ။ ‘‘အဟော ဝတာယံ သတ္တော ဝိနဿေယျာ’’တိ ဧဝံ မနောပဒောသလက္ခဏော ဗျာပါဒော။ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပရီတဒဿနလက္ခဏာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ။ ဧတ္ထ စ နတ္ထိကအဟေတုကအကိရိယဒိဋ္ဌီဟိယေဝ ကမ္မပထဘေဒော။
ဣမေသု စ ပါဏာတိပါတာဒိ တိဝိဓံ ကာယကမ္မမေဝ။ တံ ကာယဝစီဒွာရေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န မနောဒွာရေ။ တထာ မုသာဝါဒာဒိ စတုဗ္ဗိဓံ ဝစီကမ္မမေဝ။ အဘိဇ္ဈာဒိကံ ပန တိဝိဓံ မနောကမ္မမေဝ။ တံ တီသုပိ ဒွာရေသု ပဝတ္တတိ။ ဒွာရန္တရေသုပိ ပဝတ္တမာနဿ သကသကနာမာပရိစ္စာဂေါ ဝုတ္တောယေဝ။ ဓမ္မတော စေတ္ထ အာဒိတော သတ္တ စေတနာသဘာဝါ၊ ဣတရေ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ မဟာသာဝဇ္ဇအပ္ပသာဝဇ္ဇပ္ပယောဂါဒိဘေဒော ပန တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော။
ဧတာနီတိ ဣမာနိ မဂ္ဂဉာဏာနိ။ ယထာသမ္ဘဝန္တိ တံတံမဂ္ဂါနုရူပံ။
အပါယံ ဂစ္ဆန္တိ ဧတေဟီတိ အပါယဂမနီယာ။ သေသာတိ န အပါယဂမနီယာ။ ဩဠာရိကာတိ တတိယမဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗာဝတ္ထံ ဥပါဒာယ ဩဠာရိကာ။ တေနာဟ ‘‘သုခုမာ တတိယမဂ္ဂဉာဏဝဇ္ဈာ’’တိ။ သုခုမာ ကာမရာဂပဋိဃာတိ သမ္ဗန္ဓော။ စတုတ္ထမဂ္ဂဉာဏဝဇ္ဈာ ဧဝါတိ အဝဓာရဏေန ပဌမမဂ္ဂါဒိဝဇ္ဈတံ နိဝတ္တေတိ။ န ဟိ ရူပရာဂါဒီနံ အပါယဂါမိနိယာဝတ္ထာပိ အတ္ထိ၊ ယတော တေ ပဌမဉာဏဝဇ္ဈာပိ သိယုန္တိ။
ယတ္ထ ယတ္ထ ပန ဧဝ-သဒ္ဒေန အဝဓာရဏံ အကတွာ ယံ ယံ ဒုတိယဉာဏဝဇ္ဈန္တိ ဝါ တတိယဉာဏဝဇ္ဈန္တိ ဝါ စတုတ္ထဉာဏဝဇ္ဈန္တိ ဝါ ဝက္ခတိ၊ တတ္ထ တတ္ထ သော သော ပုရိမဉာဏေဟိ ဟတာပါယဂမနီယာဒိဘာဝေါဝ ဟုတွာ ဥပရိဉာဏဝဇ္ဈော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ တေန လောဘ။ပေ.။ စတုတ္ထဉာဏဝဇ္ဈာနီတိ ဧတ္ထ လောဘာဒယော ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာပိ ဟောန္တေဝ။
ယသေတိ ပရိဝါရေ။
ဒုက္ခေ သုခန္တိ သညာစိတ္တဝိပလ္လာသာတိ သမ္ဗန္ဓော။
အဂတိယော ပဌမမဂ္ဂဉာဏဝဇ္ဈာတိ ကိဉ္စာပိ ဆန္ဒာဒယော တဏှာဒိသဘာဝါ ဥပရိမဂ္ဂဝဇ္ဈာ၊ တထာပိ တမ္မူလကဿ အကတ္တဗ္ဗကရဏဿ၊ ကတ္တဗ္ဗာကရဏဿ စ အပါယဂမနီယတာယ ပဌမမဂ္ဂဉာဏဝဇ္ဈာ။
ကတာကတကုသလာကုသလဝိသယံ ယံ ဝိပ္ပဋိသာရဘူတံ ကုက္ကုစ္စံ၊ တံ ဣဓ တတိယဉာဏဝဇ္ဈံ ဝုတ္တံ။ ယံ ပန ‘‘ကုက္ကုစ္စပကတတာယ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ ကုက္ကုစ္စံ၊ တံ သန္ဓာယ ‘‘ကုက္ကုစ္စဝိစိကိစ္ဆာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေန ပဟီယန္တီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၁၇၆) ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ဒွိန္နံ ဝစနာနံ အယံ အဓိပ္ပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော။ အညေသုပိ ဧဒိသေသု ဌာနေသု အဓိပ္ပါယောဝ ပရိယေသိတဗ္ဗော၊ န ဝိရောဓတော ပစ္စေတဗ္ဗံ။ ဩဠာရိကာနဝသေသပ္ပဟာနံ ဝါ သန္ဓာယ ကုက္ကုစ္စဿ ပဌမတတိယဉာဏဝဇ္ဈတာ ဝုတ္တာ။ ယံ ပန အရဟတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ‘‘ဘဂဝတာ ပဋိက္ခိတ္တံ အနုဝသိတွာ အနုဝသိတွာ အာဝသထပိဏ္ဍံ ဘုဉ္ဇိတုန္တိ ကုက္ကုစ္စာယန္တော န ပဋိဂ္ဂဟေသီ’’တိ (ပါစိ. ၂၀၄) အာဂတံ ကုက္ကုစ္စံ၊ န တံ နီဝရဏံ။ န ဟိ နီဝရဏံ အရဟတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ နီဝရဏပတိရူပကံ ပန ကပ္ပတီတိ ဝီမံသနဘူတံ ဝိနယကုက္ကုစ္စံ နာမ၊ တံ တထာပဝတ္တစိတ္တုပ္ပါဒောဝ။
ကာမရာဂပဋိဃာနုသယာ အနုသဟဂတာ တတိယဉာဏဝဇ္ဈာ၊ ဩဠာရိကာနံ ပန ဒုတိယဉာဏဝဇ္ဈတာ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာဝ။
အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒ-ဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ မက္ခပလာသမာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘာဒီနံ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၃၇၆. တေန တေနာတိ တေန တေန ဃာတကေန သဒ္ဓိံ။ ကိံ ပနေတာနိ ဧတေ ဓမ္မေ ဃာတေန္တာနိ အတီတာနာဂတေ ဃာတေန္တိ၊ ဥဒာဟု ပစ္စုပ္ပန္နေတိ။ ကိံ ပနေတ္ထ၊ ယဒိ တာဝ အတီတာနာဂတေ၊ အဖလော ဝါယာမော အာပဇ္ဇတိ။ ကသ္မာ? ပဟာတဗ္ဗာနံ တဒာ နတ္ထိတာယ။ အထ ပစ္စုပ္ပန္နေ၊ တထာပိ အဖလော ဝါယာမေန သဒ္ဓိံ ပဟာတဗ္ဗာနံ အတ္ထိတာယ။ အထာပိ ကထဉ္စိ ပဟာနံ သိယာ၊ သံကိလေသိကာ မဂ္ဂဘာဝနာ အာပဇ္ဇတိ ပဟာတဗ္ဗပ္ပဟာယကာနံ သဟာဝဋ္ဌာနတော? သစ္စမေတံ၊ ယေ ပန မဂ္ဂေန အသမုဂ္ဃာဋိတတ္တာ ကာရဏလာဘေ သတိ အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ ကိလေသာ၊ တေ အတ္တနော ဥပ္ပတ္တိယာ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တာနိ ဧတာနိ တေ အနာဂတေ ဃာတေန္တိ နာမ။
၁၃၇၇-၈၂. ပရိညာဒီနိ ကိစ္စာနီတိ ပရိညာပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဝသေန စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ။ ဝုတ္တာနီတိ ‘‘ဒုက္ခံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၀၉၉)၊ ‘‘ယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုက္ခံ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၀) စ ဝုတ္တာနိ။ သစ္စာဘိသမယေတိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ပဋိဝိဇ္ဈနက္ခဏေ။
ယထာသဘာဝတောတိ အဝိပရီတသဘာဝေန။ ‘‘ဇာနိတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝတွာ ကထံ ပနေတံ ဇာနိတဗ္ဗံ၊ ကထံ နာမ ဧကေကဿ ဉာဏဿ ဧကက္ခဏေ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ သမ္ဘဝန္တိ။ န ဟိ တာဒိသံ ကိဉ္စိ လောကေ ဒိဋ္ဌံ အတ္ထိ၊ န စ ဝစနံ လဗ္ဘတီတိ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ တေသံ ဇာနနဝိဓိံ ဥပမာဝသေန တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘ပဒီပေါ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ ဝိဒံသေတီတိ ဒဿေတိ။ ပရိယာဒိယတီတိ ခေပေတိ။
၁၃၈၃-၄. ပရိညာဘိသမယေနာတိ အနဝသေသတော ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနနသင်္ခါတေန ပဋိဝိဇ္ဈနေန။ အဘိသမေတီတိ အသမ္မောဟဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ ပဟာနာဘိသမယေနေဝါတိ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနသင်္ခါတေန ပဋိဝိဇ္ဈနေန အသမ္မောဟတောဝ အဘိသမေတိ။ ဘာဝနာဝိဓိနာတိ သဟဇာတာဒိပစ္စယတာဝသေန ဘာဝနာဘိသမယဝိဓိနာ။ မဂ္ဂဉာဏဉှိ သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒိဝသေန မဂ္ဂပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာသမ္ဘူတေန အရိယမဂ္ဂဘာဝနာသင်္ခါတေန ပဋိဝိဇ္ဈနေန အဘိသမေတီတိ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ အသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ တဉှိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု သမ္မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေန္တံ အတ္တနိပိ သမ္မောဟံ ဝိဒ္ဓံသေတိယေဝ။ နိရောဓန္တိ နိဗ္ဗာနံ။ သစ္ဆိကရောတီတိ ပစ္စက္ခကရဏဝသေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ။ ‘‘နိရောဓံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ နိရောဓသစ္စမေကံ အာရမ္မဏပဋိဝေဓေန စတ္တာရိပိ သစ္စာနိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓေန မဂ္ဂဉာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ။
ဧဝံ ယုတ္တိဝသေန ဝိဘာဝိတံ ဧကပဋိဝေဓံ အာဂမေနပိ သာဓေတုံ ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ဉာဏန္တိ ဟိ ‘‘ယော နု ခေါ၊ အာဝုသော၊ ဒုက္ခံ ပဿတိ၊ ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတိ၊ ဒုက္ခနိရောဓမ္ပိ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒမ္ပိ သော ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၀) ဧကသစ္စဒဿနသမင်္ဂိနော အညသစ္စဒဿနသမင်္ဂိဘာဝဝိစာရဏာယံ တမတ္ထံ သာဓေတုံ အာယသ္မတာ ဂဝမ္ပတိတ္ထေရေန ဝုတ္တံ။ အညထာ ကမာဘိသမယေ သတိ ပုရိမဒိဋ္ဌဿ ပုန အဒဿနတော သမုဒယာဒိပဿတော ဒုက္ခါဒိဒဿနံ ပုန အဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ။ ဣဒာနိ ပနေတ္ထ ဥပမာသံသန္ဒနံ ကရောန္တော အာဟ ‘‘ပဒီပေါ’’တိအာဒိ။ နိဿယာဘာဝဟေတုတာယ ဒုက္ခပရိညာယ ဝဋ္ဋိဇ္ဈာပနသဒိသတာ၊ ပဋိပက္ခဝိဒ္ဓံသနတာယ သမုဒယပ္ပဟာနဿ အန္ဓကာရဝိနာသနသဒိသတာ၊ ဉာဏာလောကပရိဗြူဟနတာယ မဂ္ဂဘာဝနာယ အာလောကဝိဒံသနသဒိသတာ၊ တေန တေန မဂ္ဂေန ယထာ ယထာ နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယာ၊ တထာ တထာ ကိလေသသ္နေဟပရိယာဒာနံ ဟောတီတိ နိရောဓသစ္ဆိကိရိယာယ သ္နေဟပရိယာဒာနသဒိသတာ ကာရဏူပစာရေန ဝုတ္တာ။
၁၃၈၅-၆. အပရာယပိ ဥပမာယ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥဂ္ဂစ္ဆန္တော’’တိအာဒိ။ ဩဘာသေတီတိ ပကာသေတိ။ ပဋိဟညတီတိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတိ။ ဧတ္ထာပိ ယထာ သူရိယော ရူပဂတာနိ ဩဘာသေတိ၊ ဧဝံ မဂ္ဂဉာဏံ ဒုက္ခံ ပရိဇာနာတိ။ ယထာ အန္ဓကာရံ ဝိနာသေတိ၊ ဧဝံ သမုဒယံ ပဇဟတိ။ ယထာ အာလောကံ ဒဿေတိ၊ ဧဝံ သဟဇာတာဒိပစ္စယတာယ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ။ ယထာ သီတံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတိ၊ ဧဝံ သဗ္ဗကိလေသဒရထပရိဠာဟပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘူတံ နိရောဓံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
၁၃၈၈. အပ္ပေတီတိ ပပ္ပေါတိ။ ဒုက္ခပရိညာယ သက္ကာယတီရသမတိက္ကမဘာဝတော ဩရိမတီရပ္ပဇဟနသဒိသတာ၊ မဂ္ဂဘာဝနာယ သတ္တတိံသဗောဓိပက္ခိယဓမ္မဝဟနတာယ ဘဏ္ဍဝဟနသဒိသတာ၊ ဧတ္တာဝတာ ပညာဘာဝနာယ နာနာကိလေသဝိဒ္ဓံသနဝသပ္ပဝတ္တော အာနိသံသော ဒဿိတော ဟောတီတိ။
အရိယဖလသမာပတ္တိနိရောဓသမာပတ္တိယောပိ ပနဿာ အာနိသံသာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ တာ ပန သင်္ခေပတော ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ – ‘‘အရိယဖလသမာပတ္တီ’’တိ ဟိ စတုန္နမ္ပိ ဖလဋ္ဌာနံ အတ္တနော အတ္တနော အရိယဖလဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ နိရောဓေ အပ္ပနာ။ စတ္တာရောပိ ဟိ အရိယပုဂ္ဂလာ သကံ သကံ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ။ ကေစိ ပန ‘‘အနာဂါမိအရဟန္တောဝ သမာပဇ္ဇန္တိ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရိတာယာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ အကာရဏံ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနေ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရိတာယ ကာတဗ္ဗာဘာဝတော။ သဗ္ဗသော အသမုစ္ဆိန္နကိလေသဿ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿာပိ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓလောကိယသမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနံ လဗ္ဘတိ၊ ကိမင်္ဂံ ပန သမုစ္ဆိန္နေကစ္စကိလေသာနံ အရိယာနံ။ ဥပရိမာ ပန ဟေဋ္ဌိမံ ပုဗ္ဗေ ပဋိလဒ္ဓမ္ပိ န သမာပဇ္ဇန္တိ ပုဂ္ဂလန္တရဘာဝံ ဥပဂတတ္တာ။ သမုဂ္ဃာဋိတကမ္မကိလေသနိရောဓနေန ဟိ ပုထုဇ္ဇနေဟိ ဝိယ သောတာပန္နဿ၊ သောတာပန္နာဒီဟိ သကဒာဂါမိအာဒီနံ ပုဂ္ဂလန္တရဘာဝူပဂမနံ အတ္ထိ၊ အနန္တရဖလတ္တာ စ လောကုတ္တရကုသလာနံ ဟေဋ္ဌိမတော ဥပရိမော ဘဝန္တရဂတော ဝိယ ဟောတီတိ တဿ တဿ အရိယဿ တံ တံ ဖလံ ဘဝင်္ဂသဒိသံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ပုဂ္ဂလန္တရဘာဝူပဂမနေန ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တာ နတ္ထိ ဥပရိမဿ ဟေဋ္ဌိမဖလသမာပတ္တိယာ သမာပဇ္ဇနံ၊ ဟေဋ္ဌိမော ပန ဥပရိမံ န သမာပဇ္ဇတိ အနဓိဂတတ္တာတိ စတ္တာရောပိ ပုဂ္ဂလာ သကသကဖလမေဝ သမာပဇ္ဇန္တိ။ တံ ပန သမာပဇ္ဇိတုကာမေန အရိယသာဝကေန ရဟောဂတေန ပဋိသလ္လီနေန ဥဒယဗ္ဗယာဒိဝသေန သင်္ခါရာ ဝိပဿိတဗ္ဗာ။ တဿ ပဝတ္တာနုပုဗ္ဗဝိပဿနဿ သင်္ခါရာရမ္မဏဂေါတြဘုဉာဏာနန္တရံ ဖလသမာပတ္တိဝသေန နိရောဓေ စိတ္တံ အပ္ပေတိ။ ဖလသမာပတ္တိနိန္နစိတ္တတာယ စေတ္ထ သေခဿ ဖလမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န မဂ္ဂေါ။ အညော ဧဝ ဟိ ဝိပဿနာစာရော အရိယမဂ္ဂါဝဟော၊ အညော ဖလသမာပတ္တိအာဝဟော။
တထာ ဟိ အရိယမဂ္ဂဝီထိယံ အနုလောမဉာဏာနိ အနိဗ္ဗိဒ္ဓပုဗ္ဗာနံ ထူလထူလလောဘက္ခန္ဓာဒီနံ သာတိသယံ ပဒာလနေန လောကိယဉာဏေသု ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာနိ မဂ္ဂါနုကူလာနိ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ ဖလသမာပတ္တိဝီထိယံ ပန တာနိ တေန တေန မဂ္ဂေန တေသံ တေသံ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနေ နိရုဿုက္ကာနိ ကေဝလံ အရိယာနံ ဖလသမာပတ္တိသုခသမင်္ဂိဘာဝဿ ပရိကမ္မပ္ပတ္တာနိ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ န တေသံ ကုတောစိ ဝုဋ္ဌာနသမ္ဘဝေါ။ ယတော နေသံ ပစ္ဆိမော သင်္ခါရနိမိတ္တတော ဝုဋ္ဌဟိတွာ မဂ္ဂဿ အနန္တရပစ္စယော ဘဝေယျ၊ တေနေဝ စ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယဘူတံ ဉာဏံ သင်္ခါရာရမ္မဏမေဝ ဟောတိ၊ န နိဗ္ဗာနာရမ္မဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ။ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန စဿာ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တိပရိစ္ဆိန္နကာလာပဂမေ ဘဝင်္ဂဝသေန တတော ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
နိရောဓသမာပတ္တိ ပန တတိယစတုတ္ထဖလဋ္ဌာနံ အနုပုဗ္ဗနိရောဓဝသေန စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ အပ္ပဝတ္တိ။ အနာဂါမိအရဟန္တောယေဝ ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒိသမုစ္ဆိန္ဒနေန သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရကာရိတာယ သမထဖလသမန္နာဂတတ္တာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇန္တိ။ တထာ ဟေတံ သမထဝိပဿနာနံ ယုဂနန္ဓဘာဝပ္ပဝတ္တနဝသေန ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတဿေဝ သမ္ဘဝတိ၊ တသ္မာ တံ သမာပဇ္ဇိတုကာမေန အနာဂါမိနာ၊ ခီဏာသဝေန ဝါ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနာ ရဟောဂတေန ပဋိသလ္လီနေန ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တတ္ထ သင်္ခါရာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿိတဗ္ဗာ၊ တတော ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထံ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ တထေဝ တတ္ထ သင်္ခါရာ သမ္မသိတဗ္ဗာ၊ အထ အာကိဉ္စညာယတနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ နာနာဗဒ္ဓါဝိကောပနံ သင်္ဃပဋိမာနနံ သတ္ထုပက္ကောသနံ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒောတိ စတုဗ္ဗိဓံ ပုဗ္ဗကိစ္စံ ကာတဗ္ဗံ။
တတ္ထ သရီရတော ဝိသံယုတ္တာ မဉ္စပီဌာဒယော သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ ယထာ န နဿန္တိ၊ တထာ အဓိဋ္ဌာနံ နာနာဗဒ္ဓါဝိကောပနံ။ သရီရသံယုတ္တေ ဝိသုံ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထိ။ သင်္ဃော ပန ဉတ္တိကမ္မာဒီသု ကိဉ္စိဒေဝ ကမ္မံ ကတ္တုကာမော ‘‘ယာဝ မံ န ပက္ကောသတိ၊ တာဝဒေဝ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ပုဗ္ဗာဘောဂကရဏံ သင်္ဃပဋိမာနနံ။ သတ္ထာ စ ‘‘သိက္ခါပဒပညာပနာဒီသု ယာဝ မံ န ပက္ကောသတိ၊ တာဝဒေဝ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ပုဗ္ဗာဘောဂကရဏံ သတ္ထုပက္ကောသနံ။ သတ္တာဟဗ္ဘန္တရေ အတ္တနော အာယုသင်္ခါရဿ ပဝတ္တနသမတ္ထတာဝလောကနံ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒော။ ဧဝံ ကတပုဗ္ဗကိစ္စေန နေဝသညာနာသညာယတနံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ။ အထေကံ ဝါ ဒွေ ဝါ စိတ္တဝါရေ အတိက္ကမိတွာ အစိတ္တကော ဟောတိ၊ နိရောဓံ ဖုသတိ၊ တတော ယထာပရိစ္ဆေဒံ တတိယစတုတ္ထဖလာနံ အညတရေန နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟိဿတီတိ။ ဧဝမယံ ဒုဝိဓာ သမာပတ္တိ လောကုတ္တရပညာယ အာနိသံသော။
၁၃၉၂-၄. သဒေဝကလောကတော ဥတ္တိဏ္ဏေန၊ ဥတ္တရိတရေန ဝါတိ လောကုတ္တရေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန။ ပညာယ ဘာဝနန္တိ သမ္ဗန္ဓော။ ဟိတဘာဝနန္တိ ဣဓလောကပရလောကဟိတဝိဘာဝနံ ဣမံ ပညာဘာဝနံ။ သုခသံဟိတန္တိ သိနိဒ္ဓစ္ဆာယုဒကဝန္တတာဒိနာ သုခသဟိတံ။ ဟိတန္တိ ယောဂကမ္မဿ ဟိတံ။ ဥတ္တမန္တိ ဥဂ္ဂတတမံ၊ အစ္စုဂ္ဂတံ ဗလဝန္တမ္ပီတိ အဓိပ္ပါယော။ အဝိဂ္ဂဟကမ္ပဒန္တိ ဝိဂ္ဂဟဉ္စ ကမ္ပဉ္စ န ဒေတီတိ အဝိဂ္ဂဟကမ္ပဒန္တိ အတ္ထော။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ကိလေသပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
၂၄. စတုဝီသတိမော ပရိစ္ဆေဒော
ပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ
၁၃၉၅. ဣဒာနိ နေသံ ပစ္စယဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေသ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ။
ပဋိစ္စ ဧနံ ဖလမေတိ ပဝတ္တတိ၊ တိဋ္ဌတိ၊ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝါတိ ပစ္စယော၊ ဟိနောတိ ပတိဋ္ဌာတိ ဧတ္ထာတိ ဟေတု၊ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒာနံ ဟိ-သဒ္ဒော မူလ-သဒ္ဒော ဝိယ ပတိဋ္ဌတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ဟိနောတိ ဝါ ဧတေန ကမ္မနိဒာနဘူတေန ဥဒ္ဓံ ဩဇံ အတိဟရန္တေန မူလေန ဝိယ ပါဒပေါ တပ္ပစ္စယံ ဖလံ ဂစ္ဆတိ ဝိရုဠှိံ အာပဇ္ဇတီတိ ဟေတု၊ ဟေတု စ သော မူလဋ္ဌေန၊ ပစ္စယော စ ဥပကာရကဋ္ဌေနာတိ ဟေတုပစ္စယော၊ ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ အတ္ထော။
ဧဝံ အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သွာယံ ပဋိသန္ဓိယံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာနံ၊ ပဝတ္တိယံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ၊ ဥဘယတ္ထ သဟဇာတနာမဓမ္မာနဉ္စ ပစ္စယော။ သဗ္ဗလောကိယလောကုတ္တရန္တိ ဣမိနာ ပညတ္တိယာပိ လောကေ ဝိဒိတဘာဝေန လောကိယပဒေန သင်္ဂဟိတတ္တာ ရူပါဒိဘေဒေသု ဆဗ္ဗိဓေသု သင်္ခတာသင်္ခတပညတ္တိဓမ္မေသု န ကောစိ ဓမ္မော အာရမ္မဏပစ္စယော န ဟောတီတိ ဒဿေတိ။ တေနေဝ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ အနိယတော ကတောတိ။ နနု စ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂-၃) ဝုတ္တတ္တာ ပညတ္တိယာ ဂဟဏံ န ဟောတီတိ? နာယံ ဒောသော ဓမ္မသဒ္ဒဿ ဉေယျဝစနတ္တာ။ အာရဗ္ဘာတိ အာလမ္ဗိတွာ၊ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော။ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ။ တေ ပန တံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ တိဋ္ဌန္တိ စ။ ယထာ ဟိ ဒုဗ္ဗလော ပုရိသော ဒဏ္ဍံ ဝါ ရဇ္ဇုံ ဝါ အာလမ္ဗိတွာ ဥဋ္ဌဟတိ စေဝ တိဋ္ဌတိ စ၊ ဧဝံ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ အာလမ္ဗိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ တိဋ္ဌန္တိ စာတိ။
ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန ဥပကာရကော ဓမ္မော အဓိပတိပစ္စယော။ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေနာတိ စ ပမုခဘာဝေန။ အတ္တာဓီနာနဉှိ ပတိဘူတော ဓမ္မော အဓိပတီတိ သော တေသံ ပမုခဘာဝေန ပဝတ္တတိ။ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနတော ဆန္ဒာဒယော စတ္တာရော ဓမ္မာ သဟဇာတနာမရူပါနံ သဟဇာတာဓိပတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တတ္ထ သဟဇာတာဓိပတီ’’တိအာဒိ။ ‘‘ဆန္ဒဝတော ကိံ နာမ ကမ္မံ န သိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိကံ ပုရိမာဘိသင်္ခါရူပနိဿယံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ စိတ္တုပ္ပါဒေ ဆန္ဒာဒယော ဓုရဘူတာ ဇေဋ္ဌကဘူတာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ၊ တံသမုဋ္ဌာနရူပေ စ သာဓယမာနာ ဝသေ ဝတ္တယမာနာ ဟုတွာ ပဝတ္တန္တိ၊ တေ စ တေသံ ဝသေန ဝတ္တန္တိ ဟီနာဒိဘာဝေန တဒနုဝတ္တနတော။ တေန တေ အဓိပတိပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ နော စ ခေါ ဧကတော။ ယဒာ ဟိ ဆန္ဒံ ဓုရံ ဆန္ဒံ ဇေဋ္ဌကံ ကတွာ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ၊ တဒာ ဆန္ဒောဝ အဓိပတိ၊ န ဣတရေ။ ဧသ နယော သေသေသုပိ။ အဓိပတိဘာဝေါပိ ဟိ နေသံ အတ္တနော ပဝတ္တိနိဝါရကေ အဘိဘုယျ ပဝတ္တနတော ဟောတိ။ အဝသေသန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ တေသံ ဂရုကာတဗ္ဗတာဘာဝတော၊ ဂရုကတဿေဝ စ အာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝဝစနတော။ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ ဂရုံ ကတွာ ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ၊ တေ တေ ဓမ္မာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၃)။ တတ္ထ ဂရုံ ကတွာတိ ဂရုကာရစိတ္တီကာရဝသေန ဝါ အဿာဒနဝသေန ဝါ ဂရုံ ဘာရိကံ လဒ္ဓဗ္ဗံ အနဝညာတံ ကတွာ။ ဂရုကာတဗ္ဗဉှိ အာရမ္မဏံ တန္နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရာနံ အဿာဒနပစ္စဝေက္ခဏမဂ္ဂဖလာနံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တယမာနံ ဝိယ ပစ္စယော ဟောတိ၊ တသ္မာ အယံ အတ္တာဓီနာနံ ပတိဘာဝေန ဥပကာရကတ္တာ အဓိပတိပစ္စယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
အန္တရယတီတိ အန္တရံ၊ ဗျဝဓာယကန္တိ အတ္ထော၊ နာဿ အန္တရံ ဝိဇ္ဇတီတိ အနန္တရော၊ သောယေဝ ပစ္စယောတိ အနန္တရပစ္စယော၊ အနန္တရဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မောတိ အဓိပ္ပါယော။ အနန္တရနိရုဒ္ဓါတိ အတ္တနော နိရောဓာနန္တရံ အနုရူပစိတ္တုပ္ပါဒဿ ဥပ္ပတ္တိပစ္စယဘာဝေန တဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ပုရိမဘာဂေ အနန္တရံ ဟုတွာ နိရုဒ္ဓါ၊ ရူပဓမ္မာ ပန အနန္တရပစ္စယာ နတ္ထိ။
သမနန္တရဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော သမနန္တရပစ္စယော၊ တထာ သမနန္တရပစ္စယောပီတိ ဌပေတွာ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ န ဧတ္ထ ကောစိ ဝိသေသော။ ယော ဟိ အနန္တရပစ္စယော၊ သောဝ သမနန္တရပစ္စယောတိ။ ပုရိမပစ္ဆိမာနဉှိ အနန္တရုပ္ပါဒဘာဝတော နိရန္တရုပ္ပါဒနသမတ္ထတာ အနန္တရပစ္စယတာ၊ ရူပကလာပါနံ ဝိယ သဏ္ဌာနာဘာဝတော ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟဋ္ဌာနာဘာဝတော စ ‘‘ဣဒမိတော ဥဒ္ဓံ ဟေဋ္ဌာ တိရိယ’’န္တိ ဝိဘာဂါဘာဝါ အတ္တနော ဧကတ္တမိဝ ဥပနေတွာ သုဋ္ဌု အနန္တရဘာဝေန ဥပ္ပါဒေတုံ သမတ္ထတာ သမနန္တရပစ္စယတာ၊ တသ္မာ ဓမ္မတော အဝိသေသေပိ ဝိနေယျဝသေန ဗျဉ္ဇနတ္ထမတ္တတော ဝိသေသံ ဂဟေတွာ တေသံ ဝိသုံ ဒေသနာ ကတာ။ ယမ္ပိ ‘‘အတ္ထာနန္တရတာယ အနန္တရပစ္စယော၊ ကာလာနန္တရတာယ သမနန္တရပစ္စယော’’တိ အာစရိယာနံ မတံ၊ တံ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနံ ကုသလံ ဖလသမာပတ္တိယာ သမနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒီဟိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၈) ဝိရုဇ္ဈတီတိအာဒိနာ ပဋိက္ခိတ္တံ။
ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သဟုပ္ပါဒနဝသေန ဥပကာရကော ဓမ္မော သဟဇာတပစ္စယော ပကာသဿ ပဒီပေါ ဝိယ၊ သော ပနာယံ ‘‘စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ အညမညံ၊ သဟဇာတရူပါနဉ္စ၊ မဟာဘူတာ အညမညံ၊ ဥပါဒာရူပါနဉ္စ၊ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုဝိပါကာ အညမည’’န္တိ စ တိဝိဓော ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တစေတသိကာ’’တိအာဒိ။ ယမ္ပိ ဟိ ပါဠိယံ အရူပက္ခန္ဓာဒိဝသေနဿ ဆဗ္ဗိဓတံ ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟိတံ။ ယော ပနေတ္ထ သေသရူပဓမ္မာနံ၊ ဥဘယတ္ထ ဝတ္ထုနော စ ပဝတ္တိယာ အရူပဓမ္မာနံ၊ ဥပါဒာရူပါနဉ္စ အညမညံ မဟာဘူတာနံ သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝေါ၊ သော ပစ္စယဘာဝသာမတ္ထိယဝိသေသာယောဂတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
အညမညံ ဥပ္ပါဒနုပတ္ထမ္ဘနဘာဝေန အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကော ဓမ္မော အညမညပစ္စယော။ အညမညုပတ္ထမ္ဘကတိဒဏ္ဍကံ ဝိယ ဥပကာရကတာ စ အညမညတာဝသေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ၊ န သဟဇာတာဒိဝသေန။ သဟဇာတာဒိပစ္စယော ဟောန္တောယေဝ ဟိ ကောစိ ကဿစိ အညမညပစ္စယော န ဟောတိ စိတ္တစေတသိကာနံ စိတ္တဇရူပေ သတိ၊ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒာရူပေ သတိ အညမညပစ္စယတ္တာဘာဝတော။ ယထာဟ ‘‘စတ္တာရော ခန္ဓာ အရူပိနော အညမညပစ္စယေန ပစ္စယော၊ စတ္တာရော မဟာဘူတာ။ပေ.။ ဩက္ကန္တိက္ခဏေ နာမရူပံ အညမညပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၇)။ အာစရိယေန ပန ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ အပရာမသိတွာ ဝုစ္စမာနတ္တာ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ ‘‘တထာ အညမညပစ္စယော’’တိ။
တရုအာဒီနံ ပထဝီ ဝိယ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန၊ စိတ္တကမ္မာဒီနံ ပဋာဒယော ဝိယ စ နိဿယာကာရေန ဥပကာရကော ဓမ္မော နိဿယပစ္စယော။ ဝတ္ထုရူပါနီတိ သတ္တန္နံ ဝိညာဏဓာတူနံ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန နိဿယပစ္စယဘူတာနိ ဝတ္ထုရူပါနိ။ မဟာဘူတာ စိတ္တစေတသိကာ စာတိ အညမညံ၊ ဥပါဒာရူပါနဉ္စ တထေဝ နိဿယဘူတာနိ မဟာဘူတာနိ အညမညံ၊ သဟဇာတရူပါနဉ္စ နိဿယာကာရေန ပစ္စယာနိ စိတ္တစေတသိကာနိ၊ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ အတ္တနော ဖလေန နိဿိတော န ပဋိက္ခိတ္တောတိ နိဿယော။
ယထာ ပန ဘုသော အာယာသော ဥပါယာသော၊ ဧဝံ ဘုသော နိဿယော ဥပနိဿယော၊ ဗလဝကာရဏန္တိ အတ္ထော၊ တသ္မာ ဗလဝကာရဏဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ သော အာရမ္မဏူပနိဿယော အနန္တရူပနိဿယော ပကတူပနိဿယောတိ တိဝိဓောတိ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏာ’’တိအာဒိ။ တတ္ထ –
‘‘ဒာနံ ဒတွာ သီလံ သမာဒိယိတွာ ဥပေါသထကမ္မံ ကတွာ တံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ပုဗ္ဗေ သုစိဏ္ဏာနိ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဈာနံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ သေခါ ဂေါတြဘုံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တိ၊ ဝေါဒာနံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တိ၊ သေခါ မဂ္ဂါ ဝုဋ္ဌဟိတွာ မဂ္ဂံ ဂရုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၃) –
ဧဝမာဒိနာ နယေန အာရမ္မဏူပနိဿယော တာဝ အာရမ္မဏာဓိပတိနာ သဒ္ဓိံ နာနတ္တံ အကတွာဝ ဝိဘတ္တော။ တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏူပနိဿယော အာရမ္မဏာဓိပတိယေဝါ’’တိ။ ကိဉ္စာပိ နာနတ္တံ အကတွာ ဝိဘတ္တော၊ တထာပိ အယံ တေသံ ဝိသေသော – ယံ အာရမ္မဏံ ဂရုံ ကတွာ စိတ္တစေတသိကာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တံ နိယမတော တေသံ အာရမ္မဏေသု ဗလဝါရမ္မဏံ ဟောတိ။ ဣတိ ဂရုကာတဗ္ဗမတ္တဋ္ဌေန အာရမ္မဏာဓိပတိ၊ ဗလဝကာရဏဋ္ဌေန အာရမ္မဏူပနိဿယောတိ စ ဧဝမေတေသံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
အနန္တရူပနိဿယောပိ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ ကုသလာ ခန္ဓာ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္ဆိမာနံ ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၃) နယေန အနန္တရပစ္စယေန သဒ္ဓိံ နာနတ္တံ အကတွာဝ ဝိဘတ္တောတိ အာဟ ‘‘အနန္တရူပနိဿယော ပန အနန္တရပစ္စယောဝါ’’တိ။ ဧဝံ သန္တေပိ အတ္တနော အနန္တရာ အနုရူပစိတ္တုပ္ပါဒဝသေန အနန္တရပစ္စယော၊ ဗလဝကာရဏဝသေန အနန္တရူပနိဿယပစ္စယောတိ ဧဝမေတေသံ နာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ။
ပကတိယာ ဧဝ ပစ္စယန္တရရဟိတေန အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဥပနိဿယော ပကတူပနိဿယော၊ အာရမ္မဏအနန္တရေဟိ အမိဿောဝ ပုထဂေဝ ကောစိ ဥပနိဿယောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ အထ ဝါ ပကတော ဥပနိဿယော ပကတူပနိဿယော။ ပကတောတိ စေတ္ထ ပ-ကာရော ဥပသဂ္ဂေါ၊ သော အတ္တနော ဖလဿ ဥပ္ပါဒနသမတ္ထဘာဝေန သန္တာနေ နိပ္ဖာဒိတဘာဝံ၊ ဥပသေဝိတဘာဝဉ္စ ဒီပေတိ၊ တသ္မာ အတ္တနော သန္တာနေ နိပ္ဖန္နော ဝါ ကာယိကသုခဒုက္ခသဒ္ဓါသီလာဒိ ဥပသေဝိတော ဝါ ဥတုဘောဇနာဒိ ပကတူပနိဿယောတိ အတ္ထော။ ဥပသေဝနဉ္စေတ္ထ ဒုဝိဓံ ဥပယောဂေါပသေဝနံ အာရမ္မဏူပသေဝနဉ္စ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ အနာဂတဿာပိ ဥပနိဿယပစ္စယတာ လဒ္ဓါ ဟောတိ။ ကာယိကသုခ။ပေ.။ ယော စာတိ ဧတ္ထ ကာယိကသုခဒုက္ခါနိ ရာဂသဒ္ဓါဒီနံ၊ ဥတုဘောဇနာဒယော စိတ္တသမာဓာနာဒီနံ၊ သဒ္ဓါသီလာဒယော သဒ္ဓါသီလာဒီနဉ္စ ဥပနိဿယာ ဟောန္တိ။ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယံ ယံ ဥပနိဿာယ ယဿ ယဿ သမ္ဘဝေါ၊ တံ တံ တဿ တဿ ဥပနိဿယပစ္စယဘူတံ သင်္ဂဏှာတိ။ ပစ္စယမဟာပဒေသော ဟေသ၊ ယဒိဒံ ဥပနိဿယပစ္စယောတိ။
ပစ္စယုပ္ပန္နတော ပဌမတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝတ္တမာနဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ပုရေဇာတပစ္စယော။ သော စ ရူပဓမ္မောဝ သမာနော အရူပဓမ္မဿေဝ ဟောတိ။ တေနာဟ ‘‘ဝတ္ထုပုရေဇာတော နာမာ’’တိအာဒိ။ ယထာ စေတ္ထ ‘‘ဝတ္ထုရူပါနီ’’တိ ဟဒယဝတ္ထုနောပိ ဂဟဏံ၊ ဧဝံ ‘‘ရူပါဒီနီ’’တိအာဒိ-ဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာရမ္မဏဿာပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ နနု စ ပဉ္စာရမ္မဏာနေဝ အာရမ္မဏပုရေဇာတဘာဝေန အာဂတာနီတိ? သစ္စံ အာဂတာနိ၊ ပဉှာဝါရေ ပန ‘‘သေခါ ဝါ ပုထုဇ္ဇနာ ဝါ စက္ခုံ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော အနတ္တတော ဝိပဿန္တီ’’တိအာဒိနာ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄) အဝိသေသေန ပစ္စုပ္ပန္နစက္ခါဒီနမ္ပိ ဂဟိတတ္တာ ဓမ္မာရမ္မဏဿ အာရမ္မဏပုရေဇာတဘာဝေါ န သက္ကာ ပဋိဗာဟိတုံ။ အတ္ထတောပိ ဟေတံ သိဒ္ဓံ ‘‘ယံ ယံ ပစ္စုပ္ပန္နံ အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာ မနောဒွာရေ စိတ္တံ ပဝတ္တတိ၊ တံ တဿ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဟောတီ’’တိ။ ဧတ္ထ စ နိဿယာရမ္မဏာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ပုရေဇာတဘာဝေန ဝိနာ ဥပကာရဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပုရေဇာတာကာရေန ဥပကာရကတာ ပုရေဇာတပစ္စယတာတိ အယမဿ နိဿယာရမ္မဏပစ္စယတာဟိ ဝိသေသော။
ဂိဇ္ဈပေါတကသရီရာနံ အာဟာရာသာ စေတနာ ဝိယ ပုရေဇာတာနံ ရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော။ မနောသဉ္စေတနာဟာရဝသေန ဟိ ပစ္ဆာဇာတစိတ္တစေတသိကေဟိ ဝိနာ သန္တာနဋ္ဌိတိဟေတုဘာဝံ အဂစ္ဆန္တာနံ ပစ္ဆာဇာတာကာရေန စိတ္တစေတသိကာနံ ဥပကာရကတာ ဝိပ္ပယုတ္တာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယတာတိ ဧဝံ သဗ္ဗပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တရာကာရဝိသိဋ္ဌာ ဥပကာရကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ။ သော ပန ‘‘ပစ္ဆာဇာတာ စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ ပုရေဇာတဿ ဣမဿ ကာယဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၁၁) အာဂတတ္တာ ဧကဝိဓောတိ အာဟ ‘‘စိတ္တစေတသိကာဝါ’’တိ။
ပုရိမပုရိမပရိစိတဂန္ထော ဝိယ ဥတ္တရုတ္တရဿ ဂန္ထဿ ကုသလာဒိဘာဝေန အတ္တသဒိသပဂုဏဗလဝဘာဝဝိသိဋ္ဌံ အတ္တသဇာတိယတာဂါဟကံ အာသေဝနံ၊ တေန ပစ္စယာ သဇာတိယဓမ္မာဝ အာသေဝနပစ္စယော။ ဘိန္နဇာတိကာ ဟိ ဘိန္နဇာတိကာနံ အာသေဝနဂုဏေန ပဂုဏဗလဝဘာဝဝိသိဋ္ဌံ ကုသလာဒိဘာဝသင်္ခါတံ အတ္တနော ဂတိံ ဂါဟာပေတုံ န သက္ကောန္တိ၊ န စ သယံ တတော ဂဏှန္တိ။ တေ ပန အနန္တရာတီတာနိ လောကိယကုသလာကုသလာနိ စေဝ အနာဝဇ္ဇနကိရိယာဇဝနာနိ စာတိ အာဟ ‘‘ဌပေတွာ အာဝဇ္ဇနဒွယ’’န္တိအာဒိ။ ‘‘န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧက’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၂၂၁) ဝစနတော အဟေတုကကိရိယာသု ဟသိတုပ္ပါဒဿေဝ အာသေဝနဘာဝေန၊ အာဝဇ္ဇနဒွယံ အာသေဝနပစ္စယော န ဟောတိ၊ လောကုတ္တရမ္ပိ ကုသလံ ဘိန္နဇာတိကဿေဝ ဖလဿ ပုရေစရတ္တာ န တေန၊ အာသေဝနဂုဏံ ဂဏှာပေတိ၊ ဝိပါကာဗျာကတမ္ပိ ကမ္မဝသေန။ ဝိပါကဘာဝပ္ပတ္တံ ကမ္မပရိဏာမိတံ ကမ္မဝေဂက္ခိတ္တံ ပတိတံ ဝိယ ဟုတွာ ပဝတ္တမာနံ အတ္တနော သဘာဝံ ဂါဟေတွာ ပရိဘာဝေတွာ နေဝ အညဝိပါကံ ပဝတ္တေတိ၊ န စ ပုရိမဝိပါကာနုဘာဝံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ။ လောကုတ္တရဝိပါကမ္ပိ ဟိ ကိဉ္စာပိ ဇဝနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အာသေဝနဂုဏံ ပန ဂဏှာတိ၊ န စ အညံ ဂါဟာပေတိ။ ယမ္ပိ ‘‘အာသေဝနဝိနိမုတ္တံ ဇဝနံ နတ္ထီ’’တိ အာစရိယဓမ္မပါလတ္ထေရေန ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ ‘‘ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝိညာယတိ၊ ဣတရထာ ပန အာစရိယဿ အသမပေက္ခိတာဝိဓာယကတ္တပ္ပသင်္ဂတော။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဋ္ဌာနဋ္ဌကထာယံ ‘‘လောကုတ္တရော ပန အာသေဝနပစ္စယော နာမ နတ္ထီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂)။ မဂ္ဂေါ ပန ဂေါတြဘုတော အာသေဝနံ န ဂဏှာတီတိ နတ္ထိ ဘူမိအာဒိဝသေန နာနာဇာတိကတာယ အနဓိပ္ပေတတ္တာ။ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ဂေါတြဘု မဂ္ဂဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော၊ ဝေါဒာနံ မဂ္ဂဿ အာသေဝနပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၆)။
စိတ္တပ္ပယောဂသင်္ခါတအာယူဟနကိရိယာဘာဝေန သဟဇာတာနံ၊ နာနက္ခဏိကာနဉ္စ ဥပကာရကော ဓမ္မော ကမ္မပစ္စယော။ ကမ္မန္တိ ဟိ စေတနာ ဝုစ္စတိ၊ သာ စ အာယူဟနဗျာပါရာ။ ပစ္စယုပ္ပန္နေန သဟ ဥပ္ပန္နာ သဟဇာတာ၊ ပစ္စယုပ္ပန္နတော နာနက္ခဏေ ဘဝါ နာနက္ခဏိကာ။ သဟဇာတာ လောကိယလောကုတ္တရာ စေတနာတိ သမ္ဗန္ဓော။ သာ သဟဇာတနာမာနံ၊ တံသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ပစ္စယော၊ ဣတရာ ပန ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။ သာသဝကုသလာကုသလစေတနာတိ အတ္တနော ဥပ္ပါဒဝိသိဋ္ဌေ သန္တာနေ သေသပစ္စယသမာဂမေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနံ သန္တာနဝိသေသနကိရိယာဘာဝေန ဥပကာရိကာ ကာမရူပါရူပကုသလစေတနာ၊ အကုသလစေတနာ စ။ တဿာ ဟိ တထာ ကိရိယာဘာဝေန ပဝတ္တတ္တာ တေသံ ပဝတ္တိ၊ န အညထာ။ ဣတရာ ပန သဟဇာတာနံ အာယူဟနကိရိယာဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ ဥပကာရိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ။ အဝဓာရဏေန ပနေတ္ထ စေတနာသမ္ပယုတ္တံ အဘိဇ္ဈာဒိကမ္မံ ပဋိက္ခိပတိ သတိပိ ဝိပါကဓမ္မသဘာဝေ စေတနာဝဇ္ဇာနံ အတံသဘာဝတ္တာ။ အနာသဝ။ပေ.။ ပစ္စယောတိ ဣမိနာ လောကိယကုသလစေတနာယ ဝိသေသမတ္တံ ဒဿေတိ၊ န နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယတာဘာဝံ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အရူပါဝစရစေတနာ၊ ပန လောကုတ္တရစေတနာ စ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓါ အတ္တနော အတ္တနော ဝိပါကက္ခန္ဓာနံ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ။
အတ္တနော နိရုဿာဟသန္တဘာဝေန သဟဇာတနာမရူပါနံ နိရုဿာဟသန္တဘာဝါယ ဥပကာရကာ အရူပဓမ္မာဝ ဝိပါကပစ္စယော။ တေနာဟ ‘‘ဝိပါကစိတ္တစေတသိကာ’’တိ။ တေ ဟိ ပယောဂေန အသာဓေတဗ္ဗတာယ ကမ္မဿ ကတတ္တာ နိပ္ဖဇ္ဇနမတ္တတော နိရုဿာဟသန္တဘာဝါ ဟောန္တိ၊ န ကိလေသဝူပသမသန္တဘာဝါ။ နိရုဿာဟသန္တဘာဝတော ဧဝ ဟိ ဘဝင်္ဂါဒယော ဒုဝိညေယျာ။ ပဉ္စဒွာရေပိ ဟိ ဇဝနပ္ပဝတ္တိယာဝ ရူပါဒီနံ ဂဟိတတာ ဝိညာယတိ။ အဘိနိပါတသမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏမတ္တာ ပန ဝိပါကာ ဒုဝိညေယျာ ဧဝ။
ရူပါရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကဋ္ဌေန ဥပကာရော အာဟာရပစ္စယော။ သတိပိ ဟိ ဇနကဘာဝေ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တမေဝ အာဟာရဿ ပဓာနကိစ္စံ၊ ဇနယန္တောပိ စ အာဟာရော အဝိစ္ဆေဒဝသေန ဥပတ္ထမ္ဘေန္တောဝ ဇနေတီတိ ဥပတ္ထမ္ဘနဘာဝေါဝ အာဟာရဘာဝေါတိ။ တတ္ထ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ရူပကာယဿေဝ ဥပတ္ထမ္ဘကော၊ သေသာ တယော ရူပါရူပကာယဿ။ န ကေဝလဉှိ တေ နာမဓမ္မာနမေဝ အဝိစ္ဆေဒဟေတုကာ၊ အထ ခေါ ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပါနံ၊ ပဝတ္တေ စိတ္တဇရူပါနမ္ပိ။
တေသု တေသု ကိစ္စေသု ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေဟိ အတ္တာနံ အနုဝတ္တာပနကသင်္ခါတအာဓိပစ္စဋ္ဌေန ပစ္စယော ဣန္ဒြိယပစ္စယော။ အဓိပတိပစ္စယဓမ္မာနဉှိ ပဝတ္တိဝိနိဝါရကေ အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနေန ဂရုဘာဝေါ အဓိပတိယဋ္ဌော၊ ဣန္ဒြိယာနံ ပန ဒဿနာဒိကိစ္စေသု စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ၊ ဇီဝနေ ကမ္မဇရူပေဟိ၊ အရူပဓမ္မေဟိ စ ဇီဝန္တေဟိ သုခိတာဒိဘာဝေသု သုခိတာဒီဟိ အဓိမောက္ခပဂ္ဂဟဥပဋ္ဌာနာဝိက္ခေပပ္ပဇာနနေသု ‘‘အနညာတံ ဉဿာမီ’’တိ ပဝတ္တိယံ အာဇာနနေ၊ အညာတာဝိဘာဝေ စ သဒ္ဓါဒိသဟဇာတေဟီတိ ဧဝံ တံတံကိစ္စေသု စက္ခါဒိပစ္စယေဟိ ဓမ္မေဟိ စက္ခါဒီနံ အနုဝတ္တနိယတာမတ္တံ ဣန္ဒြိယာနံ အာဓိပစ္စဋ္ဌောတိ အယမေဝ တေသံ ဝိသေသော။ ရူပသတ္တက-ဂ္ဂဟဏေန စက္ခါဒီနိ ပဉ္စ၊ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယဒွယဉ္စ ဒဿေတိ။ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပန အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေန သဒ္ဓိံ ဧကတော ကတွာ ဇီဝိတ-ဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတံ။ ဧဝဉှိ ဒွာဝီသတိ ဣန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ။ ‘‘အနာဒိမတိ သံသာရေ အနညာတံ အသစ္ဆိကတံ စတုသစ္စဓမ္မံ၊ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝါ ဉဿာမီ’’တိ ပဝတ္တဿ ဣန္ဒြိယံ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ၊ ပဌမမဂ္ဂဉာဏံ။ အာဇာနတော ပဌမမဂ္ဂေန ဒိဋ္ဌမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဇာနတော ဣန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယံ၊ သောတာပတ္တိဖလတော ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဆသု ဉာဏံ၊ အညာတာဝိနော စတူသု သစ္စေသု ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စဿ ဣန္ဒြိယံ အညာတာဝိန္ဒြိယံ၊ အရဟတ္တဖလဉာဏံ။ ပဌမံ ပရိယာယတော ဣန္ဒြိယတ္တံ သန္ဓာယ ရူပသတ္တက-ဂ္ဂဟဏေန ဂဟေတွာပိ ပုန ကထဉ္စိ ဥပကာရကတ္တာဘာဝတော ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနံ ဧတ္ထ အဂ္ဂဟဏံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ။ တာနိ ဟိ ယေဘုယျေန လိင်္ဂါဒီဟိ အနုဝတ္တိယမာနာနိပိ ပစ္စယဘာဝတော နာနုဝတ္တီယန္တီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော။
အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဝသေန ဥပဂန္တွာ အာရမ္မဏနိဇ္ဈာနံ ဈာနပစ္စယတာ၊ သော စ ဝိတက္ကာဒီနမေဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဈာနပစ္စယော’’တိအာဒိ။ တေ ပန ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပါနံ၊ ပဝတ္တေ စိတ္တဇရူပါနံ၊ ဥဘယတ္ထ နာမဓမ္မာနဉ္စ ပစ္စယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
သုဂတိတော၊ ဒုဂ္ဂတိတော၊ ကုသလတော၊ အကုသလတော ဝါ နိယျာနဋ္ဌေန သဟဇာတာနံ ဥပကာရကတာ မဂ္ဂပစ္စယတာ၊ သာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌာဒီနန္တိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂပစ္စယော’’တိအာဒိ။ သင်္ကပ္ပ-ဂ္ဂဟဏေန သမ္မာသင်္ကပ္ပံ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပဉ္စ ဒဿေတိ။ ဧဝံ သေသေသုပိ။ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပါဒယော ဟိ အပါယမဂ္ဂင်္ဂါ၊ မိစ္ဆာသတိမိစ္ဆာဝါစာဒယော စေတ္ထ တထာပဝတ္တစိတ္တုပ္ပါဒာ၊ စေတနာ စ၊ အယမ္ပိ ဈာနပစ္စယေ ဝုတ္တာနမေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
ပရမတ္ထေန ဘိန္နာနမ္ပိ ဧကီဘာဝဂတာနံ ဝိယ ဧကုပ္ပါဒာဒိဘာဝသင်္ခါတသမ္ပယောဂလက္ခဏေန ဥပကာရကတာ သမ္ပယုတ္တပစ္စယတာ၊ သာ စ နာမဓမ္မာနမေဝ၊ န ရူပဓမ္မာနန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပယုတ္တပစ္စယော’’တိအာဒိ။
အညမညသမ္ဗန္ဓတာယ ယုတ္တာနမ္ပိ သမာနာနံ ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေန ဝိသံသဋ္ဌတာယ နာနတ္တူပဂမနေန ဥပကာရကတာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ၊ သာ စ ဝတ္ထူနံ၊ စိတ္တစေတသိကာနမေဝ ဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော’’တိအာဒိ။ ဆ ဝတ္ထူနိ ဟိ သတ္တန္နံ ဝိညာဏာနံ ယထာရဟံ ပဋိသန္ဓိယံ၊ ပဝတ္တေ၊ စိတ္တစေတသိကာ ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပါနံ၊ ပဝတ္တိယံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော။ ဝတ္ထုပုရေဇာတာနီတိ ဣဒံ စက္ခါဒိဝတ္ထုဝသေနေဝ ဝုတ္တံ၊ ဟဒယဝတ္ထု ပန ပဋိသန္ဓိယမ္ပိ ပစ္စယဘာဝတော သဟဇာတမ္ပိ လဗ္ဘတိ။ ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ အဗျာကတပဒဿ သဟဇာတဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိပါကာဗျာကတာ ခန္ဓာ ကဋတ္တာရူပါနံ၊ ခန္ဓာ ဝတ္ထုဿ၊ ဝတ္ထု ခန္ဓာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ။ တထာ ပစ္ဆာဇာတာ စိတ္တစေတသိကာတိ စ စက္ခုဝိညာဏာဒိဝသေနေဝ ဝုတ္တံ၊ ‘‘သဟဇာတာ ကုသလာ ခန္ဓာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၃၄) ပန သဟဇာတာပိ လဗ္ဘန္တိ။ ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန တိဝိဓော’’တိ။ အယံ ပန ရူပဓမ္မော သမာနော ရူပဓမ္မဿ ပစ္စယော န ဟောတိ သမ္ပယောဂါသင်္ကာယ အဘာဝတော။
ယေသဉှိ နာမာနံ စက္ခါဒီနံ အဗ္ဘန္တရတော နိက္ခမန္တာနံ ဝိယ ပဝတ္တိ၊ ရူပါနဉ္စ နာမသန္နိဿယေနေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ သမ္ပယောဂါသင်္ကာ ဟောတိ၊ တေသမေဝ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ ဝုတ္တာ။ ရူပါနံ ပန ရူပေဟိ သာသင်္ကာ နတ္ထိ၊ ဝတ္ထုသန္နိဿယေနေဝ စ ဇာယန္တာနံ နာမာနံ ဝိသယမတ္တံ အာရမ္မဏန္တိ တေနာပိ တေသံ သမ္ပယောဂါသင်္ကာ နတ္ထိ။ ပစ္စုပ္ပန္နသဘာဝေန အတ္ထိဘာဝေန တာဒိသဿေဝ ဓမ္မဿ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေန ဥပကာရကတာ အတ္ထိပစ္စယတာ။ သတိပိ ဟိ ဇနကတ္တေ ဌိတိယံယေဝ သာတိသယော အတ္ထိပစ္စယာနံ ဗျာပါရောတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတာ တေသံ ဂဟိတာ၊ တေ စ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနေဝါတိ အာဟ ‘‘အတ္ထိပစ္စယော’’တိအာဒိ။ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဉှိ ကဋတ္တာရူပါနံ၊ ကဗဠီကာရာဟာရော ဣမဿ ကာယဿ၊ အာရမ္မဏပုရေဇာတာနိ စိတ္တစေတသိကာနံ နိဿယပစ္စယေ ဝုတ္တဓမ္မာ၊ တတ္ထေဝ ဝုတ္တပစ္စယုပ္ပန္နဉ္စ အတ္ထိပစ္စယော။ နိဿယပစ္စယေ ဝုတ္တဓမ္မာတိ စ ဝတ္ထုရူပမဟာဘူတစိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မသာမညေနေဝ ဂဟဏံ၊ န နိဿယပစ္စယဘာဝီနံယေဝ။ ပစ္ဆာဇာတာနမ္ပိ စိတ္တစေတသိကာနံ ပုရေဇာတဿ ကာယဿ ပဉှာဝါရေ ပစ္စယဘာဝေန နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ။ ဧတ္ထ စ အတ္ထိဘာဝါဘာဝေန အနုပကာရကာနမေဝ အတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတာယ အတ္ထိပစ္စယတာဘာဝတော နတ္ထိ နိဗ္ဗာနဿ သဗ္ဗဒာ ဘာဝိနော အတ္ထိပစ္စယတာ၊ ဥပ္ပါဒာဒိယုတ္တာနံ ဝါ နတ္ထိဘာဝေါပကာရတာဝိရုဒ္ဓေါ ဥပကာရကဘာဝေါ အတ္ထိပစ္စယတာတိ န တဿ တပ္ပစ္စယတ္တပ္ပသင်္ဂေါ။
နတ္ထိပစ္စယောတိအာဒီသု အနန္တရတာမတ္တေန၊ စိတ္တနိယာမကဘာဝေန ဝါ ဥပကာရကတာ အနန္တရပစ္စယတာ။ ဧကသ္မိံ ဖဿာဒိဓမ္မသမုဒာယေ ပဝတ္တမာနေ ဒုတိယဿ အဘာဝတော အတ္တနော ဌိတိယာ ဩကာသမလဘန္တာနံ အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနကစိတ္တစေတသိကာနံ ဩကာသဒာနဝသေန ဥပကာရကတာ နတ္ထိပစ္စယတာ။ အတ္တနော သဘာဝါဝိဂမေန အပ္ပဝတ္တမာနာနံ ဝိဂတဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဝိဂတပစ္စယတာ။ အတ္ထတော ပန ဒွိန္နမ္ပိ အနန္တရပစ္စယဘာဝီဓမ္မတ္တာ အဝိသေသော ဝုတ္တော။ သဘာဝတာမတ္တေန ဥပကာရကတာ အတ္ထိပစ္စယတာ၊ နိရောဓာနုပဂမနဝသေန ဥပကာရကတာ အဝိဂတပစ္စယတာတိ ပစ္စယဝိသေသော တေသံ ဓမ္မာဝိသေသေပိ ဝေဒိတဗ္ဗော။ ဓမ္မာနဉှိ သမတ္ထတာဝိသေသံ သဗ္ဗာကာရေန ဉတွာ ဘဂဝတာ စတုဝီသတိပစ္စယာ ဒေသိတာတိ ဘဂဝတိ သဒ္ဓါယ ‘‘ဧဝံ ဝိသေသာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိ သုတမယဉာဏံ ဥပ္ပါဒေတွာ စိန္တာဘာဝနာမယဉာဏေဟိ တဒဘိသမယာယ ယောဂေါ ကရဏီယော။ အဝိသေသေပိ ဓမ္မသာမတ္ထိယဿ တထာ တထာ ဝိနေတဗ္ဗပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောပိ ပစ္စယော ပုန ပကာရန္တရေန ဝုစ္စတိ ယထာ အဟေတုကဒုကံ ဝတွာပိ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုကံ ဝိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။
ယသ္မာ မဟာဘူတာ အညမညံ၊ ဥပါဒာရူပါနဉ္စ သဟဇာတပစ္စယာ၊ မဟာဘူတာ အညမညံ အညမညနိဿယပစ္စယာ၊ ဥပါဒာရူပါနံ နိဿယပစ္စယာဝ၊ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဣမဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယော၊ မဟာဘူတာ အညမညံ၊ ဥပါဒာရူပါနဉ္စ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကဋတ္တာရူပါနဉ္စ အတ္ထိအဝိဂတဣန္ဒြိယပစ္စယာ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပံ ရူပဿ။ပေ.။ သတ္တဓာ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ။
ရူပံ အရူပဿာတိအာဒီသုပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတွာ ပစ္စယော ယောဇေတဗ္ဗော။ ရူပံ ရူပါရူပဿာတိ နတ္ထီတိ ဣဒံ သဟဇာတပစ္စယဘူတမ္ပိ ရူပံ ရူပါရူပဒွယဿ ပစ္စယဘာဝေန အနာဂတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ။
သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေ ဥပနိဿယပစ္စယေ၊ သဟဇာတနာနက္ခဏိကစေတနာယ ကမ္မပစ္စယေ၊ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဒိဘေဒဿ အတ္ထိပစ္စယေ စ သမောဓာနတော သဗ္ဗေပိ ပစ္စယာ သင်္ခေပတော စတုဗ္ဗိဓာယေဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗေ ပနိမေ’’တိအာဒိ။
ဣတိ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိယာ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာယ
ပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ။
နိဂမနကထာဝဏ္ဏနာ
၁၄၀၀-၂. သဗ္ဗဓမ္မေသု အပ္ပဋိဟတဂတိတာယ သုန္ဒရာ မတိ ဣမဿာတိ သုမတိ၊ တဿ သုမတိဿ ဘဂဝတော မတိဝိစာရံ ဉာဏစာရံ ဗောဓေတီတိ သုမတိမတိဝိစာရဗောဓနော။ ဝိရုဒ္ဓါ မတိ ယေသံ တေ ဝိမတိနော၊ ဝိရုဒ္ဓါ မတီတိ စ ဝိရုဒ္ဓဒဿနန္တိ အတ္ထော။ တေသံ ဝိမောဟံ ဝိနာသေတီတိ ဝိမတိဝိမောဟဝိနာသနော။ ယတော ယသ္မာ နာမတော သုမတိနာ ဘိက္ခုနာ မာနတော ဗဟုမာနေန အာယာစိတသမ္မာနတော အာယာစိတော ဟုတွာ သမ္မာ အဝနတော သဒာယေဝ မတော အယံ၊ တတော တသ္မာ မယာ ရစိတော အဘိဓမ္မာဝတာရော။ တထာ ဟိ ဘာဝနာ သာဓူနံ သမ္ဘာဝနာ ဟိတဝိဘာဝနာ ဟိတပ္ပကာသနတော သဒာ တောသဒာတိ ယောဇနာ။
၁၄၀၃-၁၄. အယုတ္တံ ဝါ ဝိရုဒ္ဓံ ဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘အဋ္ဌကထာယ ဝိမုခဘူတံ အယုတ္တံ နာမ၊ ပါဠိယာ ဝိမုခဘူတံ ဝိရုဒ္ဓ’’န္တိ ဝဒန္တိ။ ဗျပ္ပထာနန္တိ စ ဝါစနာမဂ္ဂါနန္တိ အတ္ထော။ တိဝိဓာတိ ဧကော ဗျပ္ပထော သဒ္ဒသမ္ပန္နော၊ န အတ္ထသမ္ပန္နော၊ ဧကော အတ္ထသမ္ပန္နော၊ န သဒ္ဒသမ္ပန္နော၊ ဧကော ဥဘယသမ္ပန္နောတိ တိပ္ပကာရာတိ အတ္ထော။ ဟိတမေဝ အတ္ထောတိ ဟိတတ္ထော၊ တံ အတ္တနော ကာမေတီတိ ဟိတတ္ထကာမော။ အသံကိဏ္ဏကုလာကုလေဟိ အသမ္ဘိန္နကုလေဟိ သံကိဏ္ဏေ။ ကေလာသောယေဝ သိခရောတိ ကေလာသသိခရော၊ သော ဟိ ဟိမဝတော စတုရာသီတိယာ ကူဋသဟဿာနံ ပါမောက္ခေါ ရဇတမယော မဟာသိခရော။ တဒာကာရေဟိ သဗ္ဗသေတေဟိ ပါသာဒေဟိ ပဋိမဏ္ဍိတတ္တာ ကေလာသ။ပေ.။ မဏ္ဍိတော။ ကဏှဒာသေနာတိ ဧဝံနာမကေန ဥပါသကေန။ ပါစီနပါသာဒေတိ ပါစီနဒိသာဘာဂသန္နိဿိတေ ပါသာဒေ။ အယန္တိ အယမဘိဓမ္မာဝတာရော။
နိဋ္ဌိတာယံ အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနီ နာမ
အဘိဓမ္မာဝတာရသံဝဏ္ဏနာ။
နိဂမနကထာ
၁. ရမ္မေ ပုလတ္ထိနဂရေ နဂရာဓိရာဇေ၊
ရညာ ပရက္ကမဘုဇေန မဟာဘုဇေန;
ကာရာပိတေ ဝသတိ ဇေတဝနေ ဝိဟာရေ၊
ယော ရမ္မဟမ္မိယဝရူပဝနာဘိရာမေ။
၂.
သမ္ပန္နသီလဒမသံယမတောသိတေဟိ၊
သမ္မာနိတော ဝသိဂဏေဟိ ဂုဏာကရေဟိ;
ပတ္တော မုနိန္ဒဝစနာဒိသု နေကဂန္ထ-
ဇာတေသု စာစရိယတံ မဟိတံ ဝိဒူဟိ။
၃.။
ဉာဏာနုဘာဝမိဟ ယဿ စ သူစယန္တီ၊
သံဝဏ္ဏနာ စ ဝိနယဋ္ဌကထာဒိကာနံ;
သာရတ္ထဒီပနိမုခါ မဓုရတ္ထသာရ-
သန္ဒီပနေန သုဇနံ ပရိတောသယန္တီ။
၄.
တဿာနုကမ္ပမဝလမ္ဗိယ သာရိပုတ္တ-
တ္ထေရဿ ထာမဂတသာရဂုဏာကရဿ;
ယော သာသနေ ဇိနဝရဿ ရတိံ ဥဠာရံ၊
ပပ္ပေါတိ နန္ဒိပရိဝေဏနိဝါသဝါသီ။
၅.
သ သာဓယံ သောတုဟိတံ အနပ္ပကံ၊
သုမင်္ဂလောဒီရိတနာမဝိဿုတော;
အကာဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနိံ ဣမံ၊
ပကာသယန္တိံ မဓုရတ္ထသမ္ပဒန္တိ။
အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာ သမတ္တာ။