ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် — ဓာတ်တော် ဝေဖန်ခြင်း

အခဏ်း-၄၁

သံဝေဂကထာများ

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် မွေးညှင်းရွှင်ပျ ကြက်သီးထစေလျက် ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ ကြီးစွာသော မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်လေ၏။ တော်လည်းသံ = နတ်စည်တို့သည်လည်း တခြိမ့်ခြိမ့် မြည်ဟည်းလေကုန်၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် သဟမ္ပတိဗြဟ္မာကြီးသည် ဤဆိုလတ္တံ့သော သံဝေဂဂါထာကို ရွတ်ဆိုလေ၏-

သဗ္ဗေဝ နိက္ခိပိဿန္တိ၊

ဘူတာ လောကေ သမုဿယံ။

ယတ္ထ ဧတာဒိသော သတ္ထာ၊

လောကေ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော။

တထာဂတော ဗလပတ္တော၊

သမ္ဗုဒ္ဓေါ ပရိနိဗ္ဗုတော။

ယတ္ထ လောကေ = ဖြစ်လျှင်ပျက်ရ အကြင် လောကကြီးထဲ၌။ သမ္ဗုဒ္ဓေါ = သစ္စာဉေယျ ဓမ္မခပင်း လင်းလင်းထင်ထင် ကိုယ်တော်တိုင် သိမြင်တော်မူသော။ ဗလပ္ပတ္တော = ကာယ,ဉာဏ ဗလစွမ်းဟုန် အားဆယ်စုံနှင့် ကုံလုံပြည့်ဝတော်မူသော။ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော = နှိုင်းပြိုင်စံယူ ပုဂ္ဂိုလ်တူ ရှိတော်မမူသော။ သတ္ထာ = လူနတ်ဗြဟ္မာ သတ္တဝါတို့၏ ဆရာသခင် ဦးထိပ်တင်ကြီး ဖြစ်တော်မူသော။ ဧတာဒိသော တထာဂတော = ဤသို့ရှုအပ် ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီးသော်မှ။ ပရိနိဗ္ဗုတော = ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူရချေသေး၏။ တတ္ထ လောကေ = ဖြစ်လျှင်ပျက်ရ ထိုလောကကြီးထဲ၌။ သဗ္ဗေဝ ဘူတာ = ရှိသမျှဥဿုံ သတ္တဝါအလုံးစုံတို့ သည်ပင်လျှင်။

သမုဿယံ = ရုပ်နာမ်အစုဟူသော ဤခန္ဓာကိုယ် အတ္တဘောကို။ နိက္ခိပိဿန္တိ = စုတိတိုင်လစ် ထိုချိန်ခေတ်ဝယ် စွန့်ပစ်ကြရကုန်လိမ့်မည်တကား..။

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် သိကြားနတ်မင်းသည် ဤဆိုလတ္တံ့သော သံဝေဂဂါထာကို ရွတ်ဆိုလေ၏-

အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ၊ ဥပ္ပါဒဝယဓမ္မိနော။

ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တေသံ ဝူပသမော သုခေါ။

သင်္ခါရာ = တေဘူမက သင်္ခါရတို့သည်။ ဝတ-ဧကန္တေန = စင်စစ်ဧကန် အမှန်အားဖြင့်။ အနိစ္စာ = အမြဲမရှိကြကုန်။ ဥပ္ပါဒဝယဓမ္မိနော = ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းသဘော ရှိကြကုန်၏။ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ = ဖြစ်ပြီး၍။ နိရုဇ္ဈန္တိ = ချုပ်ပျောက်ကြကုန်၏။ တေသံ = ထိုတေဘူမက သင်္ခါရတို့၏။ ဝူပသမော = ချုပ်ရာငြိမ်းရာ မဟာအသင်္ခတဓာတ် နိဗ္ဗာန်ပရမတ်သည်။ သုခေါ = ချမ်းသာဧကန် စင်စစ်မှန်စွာ့တကား..။

တနည်း - သင်္ခါရာ = တေဘူမက သင်္ခါရတို့သည်။ (ယသ္မာ = အကြင်ကြောင့်၊ ထည့်)။ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ = ဥပါဒ်ထင်ရှား ဖြစ်ပွါးကြ၍။ နိရုဇ္ဈန္တိ = ဘင်ခဏသို့ရောက် ချုပ်ပျောက်ကြကုန်၏။ (တသ္မာ = ထို့ကြောင့်)။ ဥပ္ပါဒဝယဓမ္မိနော = ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်း သဘောရင်းသာ ရှိကုန်၏ (ခိုင်မြဲခြင်းသဘော အလျှင်းမရှိဟု ဆိုလိုသည်)။ (ယသ္မာ = အကြင်ကြောင့်) ဥပ္ပါဒဝယဓမ္မိနော = ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်း သဘောရင်းသာ ရှိကြကုန်၏။ (တသ္မာ = ထို့ကြောင့်)။ အနိစ္စာ ဝတ = မမြဲဧကန် မှန်လှကုန်စွာ့တကား။ တေသံ = ထိုတေဘူမက သင်္ခါရတို့၏။ ဝူပသမော = ငြိမ်းရာအေးရာ မဟာအသင်္ခတဓာတ် နိဗ္ဗာန်ပရမတ်သည်။ သုခေါ = ချမ်းသာဧကန် စင်စစ်မှန်စွာ့တကား..။

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် အရှင်အနုရုဒ္ဓါ မထေရ်သည် ဤသံဝေဂဂါထာတို့ကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏-

နာဟု အဿာသပဿာသော၊

ဌိတစိတ္တဿ တာဒိနော။

အနေဇော သန္တိမာရဗ္ဘ၊

ယံ ကာလမကရီ မုနိ။

အာဝုသော = ငါ့ရှင်ဘုရား ရဟန်းများတို့..။ အနေဇော = ဘဝတဏှာ ဧဇာခပ်သိမ်း ငြိမ်းတော်မူပြီးသော။ ယံ-ယော မုနိ = အကြင် ဗုဒ္ဓမုနိ တုမရှိသား တြိဘဝဆရာ တို့မြတ်စွာသည်။ သန္တိံ = အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ကို။ အာရဗ္ဘ = ငါသွားတော့မည် ရည်ရွယ်တော်မူ၍။ ကာလံ အကရိ = ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလေပြီ။ ဌိတစိတ္တဿ = လောကဓံလေ့ မုန်တိုင်းဝှေ့လည်း မရွေ့မယိုင် ကြံ့ခိုင်သောစိတ် ရှိတော်မူထသော။ တာဒိနော = တာဒိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူထသော။ တဿ မုနိနော = ထိုဗုဒ္ဓမုနိ တုမရှိသား တြိဘဝဆရာ တို့မြတ်စွာ၏။ အဿာသပဿာသော = ထွက်လေ၀င်လေ ဤနှစ်ထွေသည်။ နာဟု = သန္တိနိရော် ကိန်းစံပျော်၍ မပေါ်မဖြစ်တော့ပြီတကား..။

အသလ္လီနေန စိတ္တေန၊

ဝေဒနံ အဇ္ဈဝါသယိ။

ပဇ္ဇောတဿေဝ နိဗ္ဗာနံ၊

ဝိမောက္ခော စေတသော အဟု။

အာဝုသော = ငါ့ရှင်ဘုရား ရဟန်းများတို့..။ သတ္ထာ = ငါတို့ဆရာ ဘုရားမြတ်စွာသည်။ အသလ္လီနေန = တွန့်တိုညှိုးငယ်ခြင်း အလျှင်းမရှိသော။ စိတ္တေန = စိတ်တော်ဖြင့်။ ဝေဒနံ = ကိုယ်တော်မြတ်၌ ရောက်ဆိုက်ကပ်လာ

ဒုက္ခဝေဒနာကို။ အဇ္ဈဝါသယိ = အဓိဝါသန ခန္တီနှလုံး ကိုယ်တော်သုံး၍ အပြုံးမပျက် မဖောက်ပြန် သည်းခံတော်မူခဲ့လေပြီ။ ပဇ္ဇောတဿ နိဗ္ဗာနံ ဣဝ = လောင်စာပြတ်ကင်း မီးတောက်မီးလျှံ၏ ငြိမ်းခြင်းကဲ့သို့။ တဿ သတ္ထုနော = ထိုငါတို့ဆရာ ဘုရားမြတ်စွာ၏။ စေတသော ဝိမောက္ခော = တစုံတခုသော တရားဖြင့်မျှ မတားမြစ်အပ် စိတ်တော်မြတ်၏ အဖြစ်ဇာတ်ရုပ်သိမ်း အပြီးတိုင် ချုပ်ငြိမ်း လွတ်မြောက်ခြင်းသည်။ အဟု = ဖြစ်ခဲ့လေပြီတကား..။

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဤသံဝေဂဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏-

တဒါသိ ယံ ဘိံသနကံ၊ တဒါသိ လောမဟံသနံ။

သဗ္ဗာကာရဝရူပေတေ၊ သမ္ဗုဒ္ဓေ ပရိနိဗ္ဗုတေ။

အာဝုသော = ငါ့ရှင်ဘုရား ရဟန်းများတို့..။ သဗ္ဗာကာရဝရူပေတေ = အလုံးစုံမြင့်မြတ် ချီးမွမ်းအပ်သည့် ကြောင်းရပ်ဖုံဖုံ ကျေးဇူးဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံထင်ရှား ငါတို့ဆရာဘုရားသည်။ ပရိနိဗ္ဗုတေ = ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံချုပ်ငြိမ်း ဘုံဇာတ်သိမ်းတော်မူသည်ရှိသော်။ တဒါ = ထိုအခိုက်၌။ ဘိံသနကံ = ကြောက်ဖွယ်ထန်ပြင်း မြေလှုပ်ခြင်းသည်။ အာသိ = အထင်အရှား ဖြစ်ပွါးခဲ့လေပြီတကား။ တဒါ = ထိုပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံသောအခိုက်၌။ လောမဟံသနံ = မွေးညှင်းရွှင်ပျ ကြက်သီးထဖွယ် ခြောက်သွယ်ထန်ပြင်း မြေလှုပ်ခြင်းသည်။ အာသိ = အထင်အရှား ဖြစ်ပွါးခဲ့လေပြီတကား..။

မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ထိုမြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူရာ အရပ်၌ ရှိကြသည့် ရာဂမကင်း ဒေါသမကင်းကြသေးသော ပုထုဇန် သောတာပန် သကဒါဂါမ်ရဟန်းတို့သည် “ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည်

အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ပညာမျက်စိ ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (သတ္တလောက၏ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်) အလွန်လျင်မြန်စွာ လောကမှ ကွယ်ပျောက်တော်မူခဲ့လေပြီတကား”ဟု ပြောဆိုကြကာ လက်မောင်းတို့ကို မြှောက်ချီ၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းကြကုန်၏။ ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျသကဲ့သို့ လဲကျကုန်၏၊ ရှေးရှုလူးလှိမ့် ထိုထို ဤဤ လူးလှိမ့်ကုန်၏။

ရာဂဒေါသကင်းပြီးသော အနာဂါမ်ရဟန်း ရဟန္တာရဟန်းတို့သည်ကား “ပြုပြင်ရသော သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲသော သဘောရှိကုန်၏။ ဤပြုပြင်ရသော သင်္ခါရတရားထည်း၌ ထိုမြဲမှုသဘောကို အဘယ်မှာ ရနိုင်ပါအံ့နည်း = မရနိုင်သည်သာတည်း”ဟု အောက်မေ့ဆင်ခြင်လျက် သည်းခံနိုင်ကြကုန်၏။

ထိုအခါ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် ရဟန်းတို့ကို-

“ငါ့ရှင်တို့.. တန်ကြလော့၊ မစိုးရိမ် မပူဆွေးကြလင့်၊ မငိုကြွေးကြလင့်၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သောသူ အားလုံးတို့နှင့် ရှင်ကွဲ ကွဲကွာခြင်း = နာနာဘာဝ, သေကွဲ ကွဲကွာခြင်း = ဝိနာဘာဝ, ဘဝခြားလျက် ကွဲကွာခြင်း = အညထာဘာဝကို ရှေးမဆွကပင် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်ခဲ့ပြီ မဟုတ်လော၊ ငါရှင်တို့.. ဤအရာ၌ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း, ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်း, ပြုပြင်ပေးရခြင်း သဘောရှိ၍ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိသော တရားကို ‘မပျက်စီးပါစေလင့်’ဟု လိုလားတောင့်တချက်အတိုင်း အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း၊ ဤသို့ ရနိုင်ရန်အကြောင်း မရှိချေ။

ငါ့ရှင်တို့.. ‘အရှင်ကောင်း အရှင်မြတ်တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်က သည်းမခံနိုင်ကြလျှင် ကြွင်းကျန်သော လူအပေါင်းကို အဘယ်မှာလျှင် သက်သာစေနိုင်ကြလိမ့်မည်နည်း’ဟု

နတ်တို့ကပင် ကဲ့ရဲ့စကား ပြောကြားကြကုန်၏”-

ဟု သတိပေးသံဝေဂစကား မိန့်ကြားတော်မူလေ၏။

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်ကို “အရှင်အနုရုဒ္ဓါဘုရား.. အရှင်ဘုရားသည် နတ်ဗြဟ္မာများကို အဘယ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ရှိနေကြသည်ကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်မိပါသနည်း ဘုရား”ဟု မေးမြန်း လျှောက်ထားလေလျှင် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို-

“ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ.. ကောင်းကင်၌ မြေပြင်ဟု အမှတ်ရှိလျက် တည်နေသော နတ်တို့သည် ‘ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ပညာမျက်စိ ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (တနည်း–သတ္တလောက၏ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်) အလွန်လျင်မြန်စွာ လောကမှ ကွယ်ပျောက်တော်မူခဲ့လေပြီတကား’ဟု ပြောဆိုကြကာ ဆံပင်တို့ကို ဖြန့်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏၊ လက်မောင်းတို့ကိုမြှောက်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျသကဲ့သို့ လဲကျကုန်၏၊ ရှေးရှုလူးလှိမ့်, ထိုထိုဤဤ လူးလှိမ့်ကြကုန်၏။

ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ.. မြေပြင်၌ မြေပြင်ဟု အမှတ်ရှိလျက် တည်နေသောနတ်တို့သည် ‘ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ပညာမျက်စိ ရှိတော် မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (တနည်း- သတ္တလောက၏

မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်) အလွန်လျင်မြန်စွာ လောကမှ ကွယ်ပျောက်တော်မူခဲ့လေပြီတကား..’ဟု ပြောဆိုကြကာ ဆံပင်တို့ကို ဖြန့်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ လက်မောင်းတို့ကိုမြှောက်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျသကဲ့သို့ လဲကျကုန်၏၊ ရှေးရှုလူးလှိမ့် ထိုထိုဤဤ လူးလှိမ့်ကြကုန်၏။

ကာမရာဂကင်းပြီးသော နတ်တို့သည်ကား ‘ပြုပြင်ရသော သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲသော သဘောရှိကုန်၏။ ဤပြုပြင်ရသော သင်္ခါရတရားထည်း၌ ထိုမြဲမှုသဘောကို အဘယ်မှာ ရနိုင်ပါအံ့နည်း = မရနိုင်သည်သာတည်း’ဟု အောက်မေ့ဆင်ခြင်လျက် သည်းခံနိုင်ကုန်၏”-

ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်နှင့် အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်တို့သည် ထိုညဉ့်ကြွင်း မိုးသောက်ယံ (အနည်းငယ်သော အချိန်ကျန်)ကို “ငါ့ရှင်.. နတ်နှင့်တကွသော လောကဝယ် ဖက်ပြိုင်မည့်သူမရှိ ငါတို့၏ဆရာ ဘုရားမြတ်စွာအားပင်သော်မှ ဤသေမင်းသည် မရှက်တုံသေး၏၊ သာမန်လောကီ ထိုထိုဤဤ လူများအပေါင်းအားကား အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရှက်လိမ့်မည်နည်း = မရှက်အံ့သည်သာတည်း” ဤသို့အစရှိသည့် သေခြင်းတရားနှင့်စပ်သော တရားစကားဖြင့် ကုန်လွန်စေကြကုန်၏။ မထေရ်နှစ်ပါး တရားစကား ပြောဆိုနေစဉ် မကြာမြင့်မီပင် အရုဏ်တက်၍ လာလေတော့၏။

ထိုအခါ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ မထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “သွားပါချေ ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ.. ကုသိနာရုံပြည်သို့ဝင်၍ မလ္လမင်းတို့အား ‘အို ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူလေပြီ၊ ယခုအခါ၌ ဆောင်ရွက်ရန်မှာ သင်တို့၏ အလိုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်’ဟု ပြောကြားချေလော့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း ကောင်းပါပြီဝန်ခံ၍ အဖော်ရဟန်းတပါးကို ခေါ်ဆောင်ကာ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ဝင်ကြွတော်မူလေ၏။

ထိုအချိန်၌ မလ္လမင်းများသည် “မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူရာဌာန၌ အဘယ်သို့သော ပန်းနံ့သာ-စသည် ပူဇော်ဖွယ် ဖြစ်သင့်သည်၊ ရဟန်းသံဃာတော်များအတွက် အဘယ်သို့သော နေရာထိုင်ခင်း စီမံသင့်သည်၊ အဘယ်သို့သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်များကို စီမံသင့်သည်”- ဤသို့ အစရှိသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းနှင့်စပ်သော ပြုဖွယ်ကိစ္စဖြင့်ပင်လျှင် မင်းတဲ = လွှတ်တော်၌ တိုင်ပင်ဆွေးနွေး စည်းဝေး လျက် ရှိနေကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများ၏ စည်းဝေးတိုင်ပင်ရာ လွှတ်တော်သို့ သွားရောက်ပြီးလျှင်-

“အို ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူလေပြီ၊ ယခုအခါ၌ ဆောင်ရွက်ရန်မှာ သင်တို့၏ အလိုအတိုင်းပင်ဖြစ်သည်”-

ဟု မိန့်ကြားတော်မူလေ၏။ အရှင်အာနန္ဒာ၏ ဤစကားကို ကြားကြကုန်သည်ရှိသော် မလ္လမင်းတို့သည်၎င်း ထိုမင်းတို့၏ သားသမီး ချွေးမ မိဖုရားတို့သည်၎င်း အလွန် ကြေကွဲဝမ်းနည်းကြလျက် စိတ်ဆင်းရဲကုန်သည်ဖြစ်၍ “ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ပညာမျက်စိ ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (တနည်း- သတ္တလောက၏ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်) အလွန်လျင်မြန်စွာ လောကမှ ကွယ်ပျောက်တော်မူခဲ့လေပြီတကား..”ဟု ပြောဆိုကြကာ အချို့က ဆံပင်တို့ကို ဖြန့်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ လက်မောင်းတို့ကိုမြှောက်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏၊ ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျသကဲ့သို့ လဲကျကုန်၏၊ ရှေးရှုလူးလှိမ့် ထိုထိုဤဤ လူးလှိမ့်ကြကုန်၏။

ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို ပူဇော်ကြခြင်း

ထိုအခါ ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများသည် မင်းချင်းယောက်ျားတို့ကို “အချင်းတို့.. ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူပြီဖြစ်ရကား ကုသိနာရုံပြည်၌ရှိသည့် ပန်း,နံ့သာကို၎င်း, အတီးအမှုတ် = တူရိယာ အလုံးစုံကို၎င်း စုခဲ့ကြလော့”ဟု အမိန့်ပေးစကား ပြောကြားကြ၍ ပန်း,နံ့သာမျိုးစုံတို့ကို၎င်း, အတီး အမှုတ် = တူရိယာမျိုးစုံတို့ကို၎င်း, ပုဆိုးအစုံ (=ပိတ်ချောအုပ်) ငါးရာတို့ကို၎င်း ယူဆောင်ခဲ့ကြ၍ အင်ကြင်းဥယျာဉ်အတွင်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ရှိရာသို့ သွားရောက် ချဉ်းကပ်ကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို က-ခြင်း သီ-ခြင်း တီးမှုတ်ခြင်းတို့ဖြင့်၎င်း, ပန်း,နံ့သာတို့ဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုကြ အလေးပြုကြ, မြတ်နိုးကြ, ပူဇော်ကြလျက် ဗိတာန်မျက်နှာကြက်များကို ပြုလုပ်ကြက်ကြကာ တန်ဆောင်းဝန်းများကို အသစ်စီမံကြလျက် ထိုနေ့အဖို့ကို ကုန်လွန်စေကြကုန်၏။

ထိုအခါ ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများသည် “မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ရန်မှာ ယနေ့ အချိန်အလွန်နှောင်းသွားလေပြီ၊ ငါတို့သည် ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို နက်ဖြန်ကျမှ မီးသင်္ဂြိုဟ်ကြကုန်စို့”ဟု ကြံစည်တိုင်ပင် ဆွေးနွေးဆုံးဖြတ်ကြလေသည်။

ထို့နောက် မလ္လမင်းများသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို က-ခြင်း သီ-ခြင်း တီးမှုတ်ခြင်း တို့ဖြင့်၎င်း, ပန်း,နံ့သာတို့ဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုကြ, အလေးပြုကြ, မြတ်နိုးကြ, ပူဇော်ကြလျက် ဗိတာန်မျက်နှာကြက်များကို ပြုလုပ်ကြက်ကြကာ တန်ဆောင်းဝန်းများကို အသစ်စီမံကြရင်းပင် နှစ်ရက်မြောက်သော နေ့ကိုလည်း ကုန်လွန်စေကြကုန်၏။ ထို့အတူ သုံးရက်မြောက်သောနေ့ လေးရက်မြောက်သောနေ့ ငါးရက်မြောက်သောနေ့ ခြောက်ရက်မြောက်သော နေ့ကိုလည်း ကုန်လွန်စေကြကုန်၏။

ထို့နောက် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများသည်-

“ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်ကို က-ခြင်း သီ-ခြင်း တီးမှုတ်ခြင်းတို့ဖြင့်၎င်း, ပန်း,နံ့သာတို့ဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုကြ, အလေးပြုကြ, မြတ်နိုးကြ, ပူဇော်ကြလျက် မြို့၏အပြင် တောင်ဖက်လမ်းဖြင့် မြို့၏အပြင် တောင်အရပ်သို့ ဆောင်ယူကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို မြို့၏ တောင်ဖက်၌ပင် မီးသင်္ဂြိုဟ်ကြကုန့်စို့”-

ဟု တိုင်ပင် ဆုံးဖြတ်ကြကုန်၏။

ထို့နောက် အကြီးအမှူး (အားကောင်းမောင်းသန်) မလ္လမင်း ရှစ်ဦးတို့သည် ဦးခေါင်းဆေးကြ၍ အသစ်စက်စက် အဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်ကြကုန်လျက် “မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ငါတို့ ချီမကုန်အံ့”ဟု ရည်ရွယ်ကာ တပြိုင်နက် ချီမကြသည်တွင် ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ကြွစေခြင်းငှါပင် မတတ်နိုင်ပဲ ရှိကြကုန်၏။ ထိုအခါ ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများသည် အခြားမထေရ်ကြီးများ ထင်ရှားရှိကြသော်လည်း အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဏ် ရှိသည့်အရာဝယ် ဧတဒဂ်ရပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူရကား “ဤအရှင်အနုရုဒ္ဓါသည် ငါတို့အား ထင်ရှားအောင် ဖြေကြားတော်မူနိုင်လိမ့်မည်”ဟု ယုံကြည်ချက်ပြင်းစွာ ရှိကြလျက် အရှင်အနုရုဒ္ဓါ မထေရ်မြတ်ကို-

“အရှင်အနုရုဒ္ဓါဘုရား.. ဤအကြီးအမှူး မလ္လမင်းရှစ်ဦးတို့သည် ဦးခေါင်းဆေးကြ၍ အသစ်စက်စက် အဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်ကြကုန်လျက် ‘မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ငါတို့ ချီမကုန်အံ့’ဟု ရည်ရွယ်ကာ တပြိုင်နက် ချီမကြသော်လည်း ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ကြွစေခြင်းငှါပင် မတတ်နိုင်ပဲရှိ ကြပါသည်၊ အရှင်အနုရုဒ္ဓါဘုရား.. အကြောင်းအထောက်အပံ့ကား အဘယ်ပါနည်း”-

ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ မထေရ်မြတ်က “ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့ .. သင်တို့၏အလိုကား တမျိုး,

နတ်တို့၏အလိုကား တမျိုး ဖြစ်၍နေ၏”ဟု မိန့်တော်မူလေလျှင် မလ္လမင်းတို့သည် “အရှင်အနုရုဒ္ဓါဘုရား.. နတ်တို့၏အလိုကား အဘယ်သို့ပါနည်း”ဟု မေးလျှောက်ကြလေကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ် သည် မလ္လမင်းတို့ကို-

“ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. သင်တို့၏အလိုကား ‘ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို က-ခြင်း သီချင်း တီးမှုတ်ခြင်းဖြင့်၎င်း, ပန်း,နံ့သာတို့ဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုကြ, အလေးပြုကြ, မြတ်နိုးကြ, ပူဇော်ကြလျက် မြို့၏အပြင် တောင်ဖက်လမ်းဖြင့် မြို့၏အပြင် တောင်အရပ်သို့ ဆောင်ယူကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မြို့၏တောင်ဖက်၌ပင် မီးသင်္ဂြိုဟ်ကြကုန်အံ့’ဟု ဤသို့ဖြစ်၏။

ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. နတ်တို့၏အလိုကား ‘ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို နတ်တို့၏ က-ခြင်း သီချင်း တီးမှုတ်ခြင်းတို့ဖြင့်၎င်း, နတ်ပန်း,နံ့သာတို့ဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုကြ, အလေးပြုကြ, မြတ်နိုးကြ, ပူဇော်ကြလျက် မြို့၏အပြင် မြောက်ဖက်လမ်းဖြင့် မြို့၏မြောက်အရပ်သို့ ဆောင်ယူကြပြီးလျှင် မြောက်ဖက်တံခါးမှ မြို့တွင်းသို့ သွင်းကြလျက် မြို့လယ်လမ်းအတိုင်း ပင့်ဆောင် ကြကာ အရှေ့တံခါးမှထွက်၍ မြို၏အရှေ့အရပ် မလ္လမင်းများ၏ ^*မကုဋဗန္ဓန-မည်သော စေတီဌာန၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ကြကုန်အံ့’ဟု ဤသို့ဖြစ်၏”-

ဟု မိန့်တော်မူလေ၏။ မလ္လမင်းတို့သည်လည်း “အရှင်ဘုရား.. နတ်တို့၏ အလိုအတိုင်းပင် ဖြစ်ပါစေလော့”ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

* မလ္လမင်းများ အဘိသိက်ခံသောအခါ မကိုဋ်ဆောင်ခြင်း စသည်ဖြင့် တန်းဆာဆင်ရာဖြစ်သော မင်းကွန်း = ဗိုလ်တဲကို ရိုသေလေးစားရာဌာန ဖြစ်သောကြောင့် မကုဋဗန္ဓနစေတီဟု ခေါ်ဆိုအပ်လေသည်။

ထိုစဉ်အခါ မလ္လမင်းတို့၏ ကုသိနာရုံပြည်ဝယ် အိမ်ဝင်းခြံစပ်နှင့် အညစ်အကြေးစွန့်ရာ တံမြက်ချေးစွန့်ရာ အရပ်များပါမကျန် မန္ဒာရဝနတ်ပန်း (=ထင်ရှားပန်း)တို့ဖြင့် ဒူးဆစ်မြုပ်လောက်အောင် ဖြန့်ခင်းထားလျက် ရှိပေ၏။

ထိုအခါ နတ်တို့သည်၎င်း, ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းတို့သည်၎င်း နတ်,လူတို့၏ က-ခြင်း သီခြင်း တီးမှုတ်ခြင်းတို့ဖြင့်၎င်း, ပန်း,နံ့သာတို့ဖြင့်၎င်း အရိုအသေပြုကြ, အလေးပြုကြ, မြတ်နိုးကြ, ပူဇော်ကြလျက် မြို့၏အပြင် မြောက်ဖက်လမ်းဖြင့် မြို့၏ မြောက်အရပ်သို့ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ဆောင်ယူကြပြီးလျှင် မြောက်ဖက်တံခါးမှ မြို့တွင်းသို့ သွင်းကြလျက် မြို့လယ်လမ်းအတိုင်း ခမ်းနားစွာ ပင့်ဆောင်ကြလေကုန်၏။

ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို ဗန္ဓုလစစ်သူကြီးကတော် မလ္လိကာက မဟာလတာတန်းဆာဖြင့် ပူဇော်ခြင်း

ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မြို့လယ်လမ်းအတိုင်း ပင့်ဆောင်အပ်သည်ရှိသော် ဗန္ဓုလစစ်သူကြီးကတော် မလ္လိကာသည် “မြတ်စွာဘုရား ၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို ပင့်ဆောင်လာကြပြီတဲ့”ဟူသော သတင်းစကားကို ကြားသိရ၍ မိမိ၏အရှင်လင် ဗန္ဓုလစစ်သူကြီး ကွယ်လွန်သည့်အချိန်မှစ၍ မဝတ်မဆင် မသုံးစွဲပဲ သိမ်းဆည်း၍ထားအပ်သော (ဝိသာခါ၏ အဆင်တန်းဆာနှင့် အလားတူဖြစ်သည့်) မဟာလတာတန်းဆာကို သိမ်းဆည်းရာမှ ထုတ်ဆောင်စေပြီးလျှင် “ဤတန်းဆာဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ငါပူဇော်ပေအံ့”ဟု ကြံရွယ်ကာ မြူမှုန်များကို ပွတ်သုတ်စေ၍ နံ့သာရေဖြင့် ဆေးကြောပြီးလျှင် မိမိ၏ အိမ်တံခါးဝက အသင့်ရပ်တည် စောင့်မျှော်နေလေ၏။

ထိုမဟာလတာ တန်းဆာကား (၁) ဝိသာခါ၏အထံ (၂) မလ္လိကာ၏အထံ (၃) ဒေဝဒါနိယ-မည်သော ခိုးသူ၏အိမ် = ဤသုံးဌာနတို့၌သာလျှင် ရှိ၏ဟူသတတ်။ ။ထိုမဟာလတာ တန်းဆာကိုပင် ယခုခေတ်အခါ၌ မလ္လိကာတန်းဆာဟု ခေါ်၏။

မလ္လိကာစစ်သူကြီးကတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော် မိမိအိမ်တံခါးဝသို့ ရောက်လတ်သည်ရှိသော် “အမောင်မင်းများတို့.. မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ခေတ္တခဏ ချထားကြပါဦး”ဟု တောင်းပန်ပြောဆို၍ ထို မဟာလတာတန်းဆာကို မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ် ကိုယ်တော်၌ စွပ်လိုက် ဝတ်လိုက်လေ၏။ ဦးခေါင်းတော်မှစ၍ စွပ်အပ် ဝတ်အပ်သော ထိုမဟာလတာ တန်းဆာသည် ခြေဖဝါးတော်အပြင်သို့ တိုင်ရောက်လေသည်။ ရွှေရောင်အဆင်း ဝါဝင်းသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ် ကိုယ်တော်သည် ရတနာခုနှစ်ပါး ခြယ်စီအပ်သော မဟာလတာ တန်းဆာဖြင့် တန်းဆာဆင်အပ်ရကား အလွန်ပင် တင့်တယ်လှပေ၏။

ထိုတင့်တယ်ပုံကို မြင်ရ၍ မလ္လိကာသည် သဒ္ဓါကြည်ညိုစိတ် တရိပ်ရိပ်ဖြစ်ရှိလျက် “မြတ်စွာဘုရား.. သံသရာဝဋ်၌ ကျင်လည်ရသမျှ ကာလပတ်လုံး တပည့်တော်မအဖို့ရာ အသီးအခြား တန်းဆာဆင်ရခြင်း ကိစ္စဟူ၍ မဖြစ်ရပါလို၊ တပည့်တော်မ၏ ဖြစ်လေရာရာ သံသရာဘဝ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အမြဲတစေ တန်းဆာ ဆင်ပြီး ဝတ်ပြီးကဲ့သို့သာလျှင် ဖြစ်ရပါလို၏”ဟု ဆုတောင်းပတ္ထနာမှုကို ပြုလေ၏။ မလ္လိကာသည် နောက်အခါ၌ စုတိပြတ်ကြွေ သေလွန်ပြီးနောက် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ ဆုတောင်းပြည့်ဝသော နတ်သမီး ဖြစ်လေသည်။ ထိုအကြောင်းအရာ အကျယ်ကို (ဝိမာနဝတ္ထု ဋ္ဌ၊ စာမျက်နှာ ၁၅ဝ-မှစ၍) ၁-ဣတ္ထိဝိမာန၊ ၃-ပရိစ္ဆတ္တက၀ဂ်၊ ၈-မလ္လိကာဝိမာနဝတ္ထုအဖွင့် အဋ္ဌကထာ၌ ကြည့်ရှုမှတ်ယူရာ၏။

ထို့နောက်မှ မလ္လမင်းများသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ရုပ်ကလာပ်တော်ကို မဟာလတာ တန်းဆာနှင့်တကွ ချီမ-ကြ၍ အရှေ့တံခါးမှ ထုတ်ဆောင်ကြပြီးလျှင် မြို့၏ အရှေ့မျက်နှာ မလ္လမင်းများ၏ မကုဋဗန္ဓန-မည်သော စေတီဌာန၌ မြတ်စွာဘုရားရှင် ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ချထားကြကုန်၏။

ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်၌ ဆောင်ရွက်ကြပုံ

ထိုအခါ မလ္လမင်းတို့သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အရှင်အာနန္ဒာဘုရား.. တပည့်တော်များသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်၌ အဘယ်သို့ ဆောင်ရွက်ကြရပါမည်နည်း”ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ “ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်၌ စီမံဆောင်ရွက်သကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်၌ စီမံဆောင်ရွက်အပ်ပေ၏”ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က ပြန်ကြားမိန့်ဆိုတော်မူလေလျှင် မလ္လမင်းတို့သည် တဖန်ဆက်၍ “အရှင်အာနန္ဒာဘုရား.. စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်၌ အဘယ်သို့ စီမံဆောင်ရွက်ကြပါကုန်သနည်း”ဟု မေးမြန်း လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မလ္လမင်းတို့ကို-

“ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်ကို အသစ်စက်စက်အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ရကုန်၏၊ အသစ်စက်စက်အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ပြီးလျှင် ဝါဂွမ်းနုဖြင့် ရစ်ပတ်ရပြန်ကုန်၏။ ဝါဂွမ်းနုဖြင့် ရစ်ပတ်ပြီးလျှင် တဖန် အသစ်စက်စက်အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ရပြန်ကုန်၏။ ဤနည်းအတိုင်း အဝတ်စုံငါးရာတို့ဖြင့် စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်ကို ရစ်ပတ်ပြီးလျှင် ဆီနှင့်တကွသော (=ဆီထည့်ထားသော) ရွှေတလား (=ရွှေခေါင်း)၌ ထည့်၍ အခြားရွှေတလားဖုံး (=ရွှေခေါင်းဖုံး)ဖြင့် ဖုံးအုပ်ပြီးသော် နံ့သာမျိုးစုံတို့ကို ထင်းပုံပြု၍ စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ရကုန်၏။ လမ်းမလေးခု (=လမ်းလေးခွ) ဆုံရာ၌ စကြဝတေးမင်း၏ သရီရဓာတ်များကို စေတီတည်ထားရကုန်၏။ ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. ဤဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်၌ စီမံဆောင်ရွက်ရကုန်၏။

ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. စကြဝတေးမင်း၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်၌ စီမံဆောင်ရွက်ရသကဲ့သို့ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်၌ စီမံဆောင်ရွက်အပ်ပေ၏။ လမ်းမလေးခု (=လမ်းလေးခွ) ဆုံရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ်တော်များကို စေတီတော် တည်ထားအပ်ပေ၏။ ထိုစေတီ၌ အကြင်သူတို့သည် ပန်းကိုဖြစ်စေ နံ့သာကိုဖြစ်စေ နံ့သာမှုန့်ကိုဖြစ်စေ တင်လှူမူလည်း တင်လှူကုန်ငြားအံ့၊ ရှိခိုးမူလည်း ရှိခိုးကုန်ငြားအံ့၊ စိတ်ဖြင့်မူလည်း သဒ္ဓါရွှန်းစို ကြည်ညိုကုန်ငြားအံ့၊ ထိုသူတို့၏ ထိုအပြုအမူများသည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွါးချမ်းသာအလို့ငှါ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်”-

ဟု (အောက်၌) မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည့်အတိုင်း ပြန်ကြား မိန့်ဆိုတော်မူလေ၏။

ထိုအခါ ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများသည် “အချင်းတို့.. ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မလ္လမင်းတို့၏ ဝါဂွမ်းနုများကို စုခဲ့ကြကုန်လော့”ဟု မင်းချင်းယောက်ျားတို့ကို အမိန့်ပေးစကား ပြောကြားကြလေကုန်၏။

ထို့နောက် မလ္လမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို အရှင်အာနန္ဒာ ပြန်ကြား မိန့်ဆိုတော်မူသည့်အတိုင်း အသစ်စက်စက်အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ပြီးလျှင် ဝါဂွမ်းနုဖြင့် ရစ်ပတ်ကြကုန်၏။ ဝါဂွမ်းနုဖြင့် ရစ်ပတ်ပြီးလျှင် အသစ်စက်စက်အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ပြန်ကုန်၏။ ဤနည်းအတိုင်း အဝတ်စုံငါးရာတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်ကို ရစ်ပတ်ကြပြီးလျှင် ဆီနှင့်တကွသော (=ဆီထည့်ထားသော) ရွှေတလား (=ရွှေခေါင်း)၌ ထည့်သွင်းကြ၍ ရွှေတလားဖုံး (=ရွှေခေါင်းဖုံး)ဖြင့် ဖုံးအုပ်ပြီးသော် နံ့သာမျိုးစုံတို့ကို ထင်းပုံပြု၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ထိုထင်းပုံထက်၌ တင်ထားကြလေ၏။

မဟာကဿပမထေရ်ဝတ္ထု

ထိုစဉ်အခါ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်မြတ်သည် ပါဝါပြည်တွင်း၌ ဆွမ်းခံ လှည့်လည်တော်မူပြီးသော် “ကုသိနာရုံပြည်သို့ သွားပေအံ့”ဟု ကြံစည် ဆင်ခြင်တော်မူကာ ရဟန်းငါးရာတို့နှင့် အတူတကွ ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ကြွလာတော်မူလျက် ရှိ၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ခရီးမမှ ဖဲခဲ့၍ တခုသောသစ်ပင်ရင်း၌ ရဟန်းတို့နှင့် အတူတကွ ထိုင်နေတော်မူလေ၏။

ဤ၌ နေ့သန့်ရန် ထိုင်နေခြင်းမဟုတ်၊ အပန်းဖြေရန် ထိုင်နေခြင်းဖြစ်သည်ကို အထူး မှတ်ယူရာ၏၊ ချဲ့ဦးအံ့- မထေရ်မြတ်၏ ပရိသတ်ရဟန်း အားလုံးပင် ဘုန်းကြီးသူ ချမ်းသာစွာ ကြီးပွါးခဲ့ရသူများ ဖြစ်ကြလေသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် မွန်းတည့်ရှိန်ရှိန် နေ့အချိန်၌ လောလောပူသည့် ကျောက်ဖျာအတူ အလွန်ပူပြင်းလှသော မြေအပြင်ဝယ် ခြေလျင် ကြွလာကြရကုန်သဖြင့် အလွန်လျှင် ပင်ပန်းလျက် ရှိကြကုန်၏။

အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်မြတ်သည် ထိုရဟန်းတို့ အလွန်ပင်ပန်းကြသည်ကို မြင်တော်မူ၍ “ရဟန်းတို့သည် ပင်ပန်းကြလှ၏၊ သွားရမည့် ခရီးသည်လည်း အဝေးကြီးမဟုတ်တော့ချေ၊ အတန်ငယ် အပန်းဖြေ အပူအအိုက်ကို ငြိမ်းအေးစေပြီး ညနေချမ်းအချိန်ကျမှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ အရောက်သွားကာ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ဖူးမြော်တော့မည်”ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ခရီးမမှ ဖဲခဲ့၍ တခုသော သစ်ပင်ရင်း၌ သင်္ကန်းကြီးကို ခင်းပြီးလျှင် ရေဗူးမှရေဖြင့် လက်ခြေတို့ကို ဆွတ်ဖျန်းအေးချမ်းစေပြီး ခေတ္တအပန်းဖြေ နားနေတော်မူလေသည်။ ပရိသတ် ရဟန်းတို့သည်လည်း သစ်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေကြကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံး ကျင့်သုံးကြလျက် အချို့က ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ပြောကြားကြကာ ထိုင်နေလျက် ရှိကြကုန်၏။

ထိုအချိန်၌ တက္ကတွန်းတယောက်သည် ကုသိနာရုံပြည်မှ မန္ဒာရဝနတ်ပန်းပွင့်ကြီးတခုကို အရိုးငှါးတပ်ပြီးလျှင် ထီးကဲ့သို့ ဆောင်းမိုးယူဆောင်ကာ ပါဝါပြည်ဖက်သို့ လာလျက်ရှိ၏။ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ထိုတက္ကတွန်းလာနေသည်ကို အဝေးမှပင် မြင်တော်မူ၍-

“တက္ကတွန်း၏ လက်အတွင်း၌ ဤမန္ဒာရဝနတ်ပန်းပွင့်ကြီးကို လင်းလင်းထင်ထင် မြင်၍နေရ၏၊ ဤမန္ဒာရဝနတ်ပန်း မည်သည်ကို လူ့ပြည်ခရီး၌ အခါခပ်သိမ်း မြင်ရသည်မဟုတ်ချေ၊ စင်စစ်သော်ကား တန်ခိုးရှင်တဦးဦး တန်ခိုးအစီအရင်ပြုသော အခါမျိုး, ဘုရားအလောင်းတော်များ မယ်တော်ဝမ်းသို့ သက်သောအခါမျိုး (=ပဋိသန္ဓေ နေသောအခါမျိုး) စသည်တို့၌သာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်မြဲ ဖြစ်လေသည်။ ယနေ့ကား- တန်ခိုးရှင် တဦးတယောက်မျှ တန်ခိုးအစီအရင်ကို ပြုအပ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ငါ၏ဆရာ မြတ်စွာဘုရားသည် မယ်တော်ဝမ်းသို့ သက်တော်မူသည်လည်း မဟုတ်၊ မယ်တော်ဝမ်းမှ ဖွားမြောက်တော်မူသည်လည်း မဟုတ်၊ ယနေ့ ထိုငါ့ဆရာ မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတရွှေဉာဏ်ကို ရတော်မူခြင်းလည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူခြင်း, ယမိုက်ပြာဋိဟာ ပြတော်မူခြင်း, တာဝတိံသာနတ်ပြည်မှ သက်ဆင်းတော်မူခြင်း, အာယုသင်္ခါရကို လွှတ်တော်မူခြင်းများလည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ငါ၏ဆရာ မြတ်စွာဘုရားသည် အသက်အရွယ်တော် ကြီးရင့်ခဲ့လေပြီ၊ ဧကန်ပင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီ ဖြစ်လိမ့်မည်”–

ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးနောက် “ထိုတက္ကတွန်းကို မေးဦးမှပဲ”ဟု စိတ်တော်ဖြစ်ရှိကာ “အကယ်၍ ထိုင်နေရင်းကပင် မေးခဲ့လျှင် ဆရာဘုရားအပေါ်၌ မရိုသေမှုပြုရာ ရောက်ချေတော့မည်”ဟု စဉ်းစားတော်မူမိ၍ နေရာမှထကာ တည်နေရင်းအရပ်မှ

အနည်းငယ်ဖဲလတ်၍ ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းသည် ပတ္တမြားဦးခက်ကို ဆင်ရွက် ခြုံရုံသည့်အလား မြတ်စွာဘုရားရှင် လဲလှယ်ပေးအပ်သည့် မိုးတိမ်ညိုအဆင်းရှိသော ပံသုကူသင်္ကန်းကို မှီရုံတော်မူ၍ လက်သည်းဆယ်ပွင့်ဖြင့် တင့်တယ်တောက်ပသော လက်အုပ်ကို ဦးထိပ်ထက် တင်ထားပြီးလျှင် ဘုရားရှင်၌ပြုအပ်သော ရိုသေခြင်းဖြင့် တက္ကတွန်းဖက်သို့ မျက်နှာတော်မူကာ “ငါ့ရှင်.. ငါတို့ဆရာ မြတ်စွာဘုရားကို သင် သိပါသလော”ဟု မေးတော်မူလေ၏။

(ဤ၌- “အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခြင်းကို သိလျက်နှင့် မေးသလော၊ မသိသည်ဖြစ်၍ မေးသလော”ဟု မေးမြန်းဖွယ်ရှိ၏။ ဤအမေးအတွက် မသိ၍ မေးသည်ဟု ယူဆသည့်ဖက်မှ အကြောင်းတင်ပြချက်ကို အဋ္ဌကထာဆရာတော်တို့ လက်ခံတော်မမူကြချေ။ အဋ္ဌကထာဆရာတော်များ လက်ခံတော်မူသည့် အကြောင်းပြ ဖြေဆိုချက်မှာ-

“ဤအရာ၌ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်ကို မသိရန်အကြောင်း အလျှင်းပင် မရှိချေ၊ စကြဝဠာတိုက်တသောင်း တသိမ့်သိမ့် တုန်လှုပ်ခြင်းစသော နိမိတ်ကြီးများဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခြင်းကား အလွန်ထင်ရှားလှပေ၏။

စင်စစ် အကြောင်းမှန်သော်ကား အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်၏ ပရိသတ်တွင် အချို့သော ရဟန်းတို့က မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ကြဘူး၍ အချို့သော ရဟန်းတို့ကမူ မဖူးမြော်ကြဘူးချေ၊ ထိုရဟန်းတို့အနက် ရှေးက ဖူးမြော်ကြဘူးသော ရဟန်းတို့ကလည်း (ဖူးမြော်ဘူး၍ပင်) ဖူးမြော်ချင်ကြကုန်၏၊ ရှေးက မဖူးမြော်ကြဘူးသော ရဟန်းတို့ကလည်း (မဖူးမြော်ကြဘူးသောကြောင့်ပင်) ဖူးမြော်ချင်ကြကုန်၏။

ယခုမမေး၍ ဘုရားပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်ကို ကြိုတင်၍ မသိကြလျှင် ရှေးက မဖူးမြော်ကြဘူးသော ရဟန်းတို့သည် အလွန့်အလွန် ဖူးမြော်လိုကြသောကြောင့် ကုသိနာရုံပြည်သို့ရောက်လျှင် “မြတ်စွာဘုရားရှင် အဘယ်မှာနည်း”ဟု မေးကြလိမ့်မည်၊ ယင်းသို့မေး၍ “မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီ”ဟူသော သတင်းစကားကို ကြားသိကြရသော် ဆောက်တည်နိုင်ကြလိမ့်မည် မဟုတ်၊ သင်္ကန်းသပိတ်တို့ကို စွန့်ပစ် ကြကာ သင်္ကန်းတထည်တည်း ရှိကြ၍၎င်း, မကောင်းသဖြင့် ဝတ်ရုံကြ၍၎င်း ရင်ပတ်တို့ကို ထုနှက်ကြကာ သည်းစွာ ငိုကြွေးကြလိမ့်မည်။

ထိုသို့ ငိုကြွေးရာ၌ မြင်ကြသူ လူအပေါင်းတို့သည် “အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်နှင့် အတူတကွ ရောက်ကြသော ပံသုကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်၌က မိန်းမများပမာ သည်းစွာ ငိုကြွေးကြကုန်ဘိ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ငါတို့ကို အဘယ်မှာလျှင် သက်သာစေနိုင်ကြလိမ့်မည်နည်း = မသက်သာစေနိုင်ကြမည်သာတည်း”ဟု ဧကန်ပင် ငါ၏အပေါ်၌ အပြစ်ပြကာ ပြောဆိုကြလိမ့်မည်။ ယခု ဤနေရာကား လူသူလေးပါး တိတ်ဆိတ်သော တောကြီးဖြစ်သည်၊ ဤတောကြီးထဲ၌ ဟုတ်ဟုတ်ညားညား = လျော်စွာတော်စွာ (=ထိုရဟန်းတို့ စိတ်ရှိသလို ငိုကြွေးကြကုန်သော် ငါ့အပေါ်၌ အပြစ်ကျဖွယ်မရှိချေ။ အလျှင်လက်ဦး ကြိုတင်၍ သတင်းစကားကို ကြားသိရလျှင် စိုးရိမ်မှု = သောကတရားသည်လည်း ခေါင်းပါးနိုင်၏”ဟု ဆင်ခြင်တော်မူမိကာ အတူတကွ လိုက်ပါလာသော ရဟန်းတို့၏သန္တာန်၌ သတိတရား ဖြစ်ပွါးစေခြင်းငှါ သိတော်မူလျက်ပင် မေးမြန်းတော်မူ၏”ဟူ၍ ဖြစ်သည်)။

ထိုသို့ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်မြတ်က မေးမြန်းတော်မူလိုက်သောအခါ တက္ကတွန်းသည် “ငါ့ရှင်.. အိမ်း.. သိပါ၏။ ရဟန်းဂေါတမ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်မှာ ယနေ့ ခုနစ်ရက်ရှိခဲ့ပြီ၊ ထိုပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာအရပ်မှ ဤမန္ဒာရဝနတ်ပန်းကို ငါယူလာခဲ့ပါသည်”ဟု ပြန်ကြားပြောဆိုလေ၏။

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်၏ နောက်ပါရဟန်း ငါးရာတို့တွင် ရာဂမကင်းသေးသော အချို့ရဟန်းတို့သည် “ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခဲ့လေပြီတကား၊ သတ္တလောက၏ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောကမှ ကွယ်ခြင်းမလှ ကွယ်ပျောက်တော်မူခဲ့လေပြီတကား”ဟု ပြောဆိုကြကာ လက်မောင်းတို့ကို မြှောက်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏၊ ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျသကဲ့သို့ လဲကျကုန်၏၊ ရှေးရှုလူးလှိမ့် ထိုထိုဤဤ လူးလှိမ့်ကြကုန်၏။

ကာမရာဂကင်းပြီးသော ရဟန်းတို့သည်ကား “ပြုပြင်ရသော သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲသောသဘော ရှိကုန်၏၊ ဤပြုပြင်ရသော

သင်္ခါရတရားတည်း၌ ထိုမြဲမှုသဘောကို အဘယ်မှာ ရနိုင်ပါအံ့နည်း = မရနိုင်သည်သာတည်း”ဟု အောက်မေ့ ဆင်ခြင်ကြလျက် သည်းခံနိုင်ကုန်၏။

သုဘဒ်တောထွက်ရဟန်းကြီး

ထိုစဉ်အခါ သုဘဒ္ဒမည်သော တောထွက်ရဟန်းကြီးသည် ထိုရဟန်းငါးရာပရိသတ်၌ ပါဝင်လျက်ရှိ၏။ ရဟန်းတော်များ ထောက်တည်ရာမရ ငိုကြွေးကြသောအခါ ထိုသုဘဒ်တောထွက်ရဟန်းကြီးသည် ရဟန်းတို့ကို-

“ငါ့ရှင်တို့.. တန်ကြလော့၊ မစိုးရိမ် မပူဆွေး မငိုကြွေးကြလင့်၊ ယခုအခါ ငါတို့သည် ထိုရဟန်းကြီးမှ ကောင်းကောင်းကြီး လွတ်မြောက်ကြကုန်ပြီ၊ ထိုရဟန်းကြီးသည် ငါတို့ကို ‘ဤအရာသည် သင်တို့အဖို့ အပ်စပ်၏၊ ဤအရာသည် သင်တို့အဖို့ မအပ်စပ်’ဟု ချုတ်ချယ်ခဲ့၏။ ယခုအခါ၌ကား ငါတို့သည် အလိုရှိအပ်သောအရာကို ပြုကြရကုန်တော့အံ့၊ အလိုမရှိအပ်သောအရာကို မပြုလုပ်ပဲ နေနိုင်ကြရကုန်တော့အံ့”-

ဟု ရိုင်းပြရင့်သီးသော စကားကို ပြောလေ၏။

သုဘဒ်တောထွက်ရဟန်းကြီးအကြောင်း

(ဤအရာ၌- “သုဘဒ်ရဟန်းကြီးသည် အဘယ့်ကြောင့် ဤသို့ ရိုင်းပြရင့်သီးသော စကားကို ပြောကြားဘိသနည်း”ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ “မြတ်စွာဘုရားရှင်အပေါ်၌ ရန်ငြိုး = အာဃာတ ထားရှိသောကြောင့် ဤသို့ ရိုင်းပြရင့်သီးသော စကားကို ပြောကြားဘိ၏” ဤကား အဖြေအကျဉ်းတည်း။

ချဲ့ဦးအံ့- တချိန်က လူဖြစ်စဉ်ဝယ် ဆေတ္တာသည်ဖြစ်ခဲ့ဘူးသော ထိုသုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီးသည် သာယာသောစကား, ဆန်းကြယ်သော အတတ်ရှိ၍ မိမိတို့ဆရာအတတ်ဖြစ်သော ဆတ္တာသည်အမှု၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာကြသည့်

သားသာမဏေငယ် နှစ်ပါးနှင့် အတူတကွ အာတုမမြို့၌ နေထိုင်ဆဲရှိလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရဟန်းတော်ပေါင်း (၁၂၅ဝ) တထောင်နှစ်ရာငါးကျိပ်တို့နှင့် အတူတကွ ကုသိနာရုံပြည်မှ အာတုမမြို့သို့ ကြွလာတော်မူသည်တွင် ထိုသုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီးသည် ဘုရားရှင်ကြွလာကြောင်း သတင်းစကား ကြားသိရ၍ “မြတ်စွာဘုရား အာတုမမြို့သို့ရောက်လျှင် ယာဂုအလှူဒါနကြီးကို ပေးလှူအံ့”ဟု ကြံစည်ကာ သားသာမဏေငယ် နှစ်ပါးတို့ကို “ချစ်သားတို့.. မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတော်ပေါင်း (၁၂၅၀) တထောင်နှစ်ရာငါးကျိပ်တို့နှင့် အတူတကွ အာတုမမြို့သို့ ကြွလာတော်မူနေသတဲ့၊ ချစ်သားတို့.. သွားကြကုန်လော့၊ သင်ဓုန်းအိတ်ကို ယူဆောင်ကြ၍ ခွက်ဖြင့်၎င်း, အိတ်ဖြင့်၎င်း အိမ်တိုင်းအိမ်တိုင်း လှည့်လည်ကုန်လော့၊ ဆား, ဆီ, ဆန်, ခဲဖွယ်များကို ရသမျှ စုရုံး ဆောင်ယူခဲ့ကြကုန်လော့၊ မြတ်စွာဘုရား ရောက်ရှိတော်မူလာလျှင် ယာဂုအလှူဒါနကြီး ပေးလှူကုန်အံ့”ဟု ပြောဆို စေလွှတ်လိုက်လေသည်။

သားသာမဏေငယ်တို့သည် ဖခင်တောထွက်ရဟန်းကြီး ပြောဆိုတိုင်း ပြုလုပ်ကြလေကုန်၏။ မြို့သူမြို့သား လူအများတို့သည် အသံသာယာ, ပညာဆန်းကြယ်သော ထိုသာမဏေငယ် နှစ်ပါးတို့ကို တွေ့မြင်ကြရ၍ ဆံမုတ်ဆိတ်ကို ပယ်ရိတ်ပြုပြင်လိုကြသူ မပြုပြင်လိုကြသူ အားလုံးတို့သည်ပင် အပြုအပြင်ခိုင်းကြလေသည်။ ပြုပြင်ပြီးသောအခါ “ချစ်သားတို့.. အဘယ်အရာဝတ္ထုကို ယူကြမည်နည်း”ဟု လူများက မေးကြလေသော် ထိုသာမဏေငယ် နှစ်ပါးတို့သည် “ငါတို့အဖို့ရာ အခြား တစုံတရာသော ဝတ္ထုကိုမျှ အလိုမရှိပါ။ စင်စစ်သော်ကား ငါတို့ဖခင် ရဟန်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူသောအခါ ယာဂုအလှူ ပေးလှူလိုပါသည်”ဟု ပြောဆိုကြလေ၏။

ထိုစကားကို ကြားရ၍ လူတို့သည် တန်ရာတန်ကြေးကို မရေတွက်ကြပဲ ထိုသာမဏေငယ်များ ဆောင်ယူနိုင်ကြသလောက် အားလုံးကို ပေးကြသည့်ပြင် သာမဏေငယ်များ မသယ်ယူနိုင်သည့် ဆန်, ဆီ, ဆား, ခဲဖွယ်များကိုလည်း မိမိတို့အိမ်မှ အစေအပါး လူများကို လိုက်ပါပို့စေကြကုန်၏။

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားရှင် အာတုမမြို့သို့ရောက်၍ ကောက်ရိုးအုံကျောင်းသို့ ဝင်တော်မူလေလျှင် သုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီးသည် ညနေချမ်းအခါ ရွာတံခါးသို့ သွားရောက်၍ လူများကို “ဒကာတို့.. ငါသည် သင်တို့ထံမှ အခြားတစုံတရာကိုမျှ မတောင့်တပါ။ သားငယ်များ ယူဆောင်လာသည့် ဆန်, ဆီ, ဆား, ခဲဖွယ်များသည်ပင် သံဃာတော်အတွက် လောက်လောက်ငင ရှိပါသည်။ ဒကာတို့ကား ငါ့အား လက်အမှု အကူအညီကိုသာ ပေးကြပါလော့”ဟု ပြောဆိုခေါ်ငင်ခဲ့၍ “ဤဝတ္ထု ဤဝတ္ထုများကိုလည်း ယူခဲ့ကြလော့”ဟု ခပ်သိမ်းသော အိုး, ခွက်, ယောက်မ, ခုံလောက်-စသော အဆောက်အဦများကို ယူခဲ့စေပြီးလျှင် မိမိ၏ ကျောင်းတိုက်အတွင်း၌ ခုံလောက်တို့ကို တည်ထားစေကာ သင်္ကန်းအညိုတထည်ကို ဝတ်၍ အခြား သင်္ကန်းအညိုတထည်ကို ရုံကာ “ဤအမှုကို ပြုကြလော့၊ ဤအမှုကို ပြုကြလော့”ဟု တညဉ့်လုံးလုံး ကိုယ်တိုင်ကြပ်မ စီမံလျက် အသပြာတသိန်းတန် စွန့်လွှတ်ကာ ထပ်ထပ်သောယာဂု (=ဘောဇ္ဇယာဂု)နှင့် ပျားမုံ့ဆုပ်တို့ကို များစွာ စီမံစေလေ၏။ (ဘောဇ္ဇယာဂု = ထပ်ထပ်သော ယာဂုဟူသည်မှာ- ရှေးဦးစွာ ဝါး၍စားပြီးမှ သောက်အပ်သော ယာဂုအပြစ်မျိုး ဖြစ်သည်၊ ထိုယာဂု၌ ထောပတ်, ပျား, တင်လဲ, ငါး, အမဲ, ပန်းပွင့်ရည်, သစ်သီးရည်-စသည် ခဲဖွယ်မျိုးစုံကို ထည့်သွင်း ကျိုချက်အပ်လေသည်၊

မြူးထူးပျော်ရွှင်လိုသူတို့အဖို့ရာ ခေါင်းလိမ်းဆီပြစ်ကဲ့သို့ ဦးခေါင်းကိုလည်း လိမ်းကျံနိုင်၍ မွေးကြိုင်သော ရနံ့ရှိလေသည်)။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် စောစောထ၍ ကိုယ်လက်သုတ်သင်မှု ပြုတော်မူပြီးလျှင် ရဟန်းအပေါင်း ခြံရံလျက် ဆွမ်းခံ လှည့်လည်တော်မူရန် အာတုမမြို့သို့ရှေးရှု ကြွချီတော်မူလာလေ၏။ လူအပေါင်းတို့သည် သုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီးအား “မြတ်စွာဘုရားရှင် ဆွမ်းခံကြွဝင်တော်မူလာ၏။ အရှင်ဘုရားသည် အဘယ်သူ့အတွက် ယာဂုကို စီရင်အပ်ပါသနည်း”ဟု ပြောကြားကြလေ၏။

သုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီးသည် မိမိဝတ်ရုံမြဲတိုင်းသော သင်္ကန်းညိုကြီးများဖြင့်ပင် လက်တဖက်က ယောက်မ, ယောက်ချိုများကို စွဲကိုင်ကာ ဗြဟ္မာထိုင်ထိုင်လျက် (=လက်ျားဒူးဝန်းကို မြေ၌ချထားကာ ထိုင်လျက်) မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် “ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရား.. ရှင်ပင်ဘုရားသည် တပည့်တော်၏ ဘောဇ္ဇယာဂုဆွမ်းကို အလှူခံတော်မူပါဘုရား”ဟု လျှောက်ထား ပင့်ဖိတ်လေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် (ဝိနည်းမဟာဝါ၊ ၆-ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက ပိဋကတ်မြန်မာပြန်၊ မျက်နှာ ၃၅၂-၌ လာရှိသောအတိုင်း) အကြောင်းအရာကို မေးမြန်း ကြားသိတော်မူ၍ ထိုတောထွက်ရဟန်းကို အကြောင်းပေါင်းများစွာတို့ဖြင့် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချတော်မူပြီးလျှင် ထိုအကြောင်းဝတ္ထု၌ (၁) အကပ္ပိယသမာဒါန သိက္ခာပုဒ် (=မအပ်စပ်သောအရာ၌ ဆောက်တည်စေသော ရဟန်း ပြုလုပ်စေသော ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်စေ-ဟု ပညတ်သော သိက္ခာပုဒ်)နှင့် (၂) ခုရဘဏ္ဍပရိဟရဏသိက္ခာပုဒ် (=သင်ဓုန်းအိတ်ကို ဆောင်ယူသော ဆေတ္တာသည်ဖြစ်ဘူးသော ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်စေ-ဟု

ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်) ဤသိက္ခာပုဒ် နှစ်ပါးတို့ကို ပညတ်တော်မူပြီးလျှင်-

“ရဟန်းတို့.. ကမ္ဘာကုဋေပေါင်း များစွာသော ကာလတို့ပတ်လုံး အစာအာဟာရ ဘောဇဉ်ကို ရှာမှီးကုန်လျက်သာ သင်ချစ်သားတို့သည် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေခဲ့ကြကုန်ပြီ၊ ဤယခု သုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီး လှူဒါန်းသည့် ယာဂုဆွမ်းကား ချစ်သားတို့အဖို့ရာ လုံးဝမအပ်စပ်သည့် မတရားသဖြင့်ဖြစ်သော ဘောဇဉ်ဖြစ်ချေသည်၊ ဤဘောဇဉ်ကို စားသုံးသူတို့အဖို့ရာ ကိုယ်အဖြစ် ထောင်ပေါင်းများစွာ အပါယ်လေးပါးတို့၌ ဖြစ်ကြရလိမ့်မည်၊ ချစ်သားတို့.. ဖယ်ရှားကြလော့ မခံယူကြကုန်လင့်”-

ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ဆွမ်းခံရွာသို့ရှေးရှု ကြွသွားတော်မူလေ၏၊ ရဟန်းတပါးကမျှ ထိုသုဘဒ် တောထွက်ရဟန်းကြီး၏ ယာဂုဆွမ်း အနည်းငယ်မျှကိုပင်သော်လည်း မခံယူအပ်တော့ချေ။

သို့ရကား သုဘဒ်ရဟန်းကြီးသည် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ရှိကာ “ဤရဟန်းကြီးသည် အလုံးစုံကို ငါသိ၏”ဟု ပြောဆိုလှည့်လည်၏၊ အကယ်၍ မခံယူလိုလျှင် တဦးတယောက်ကို စေလွှတ်၍ ပြောကြားသင့်၏၊ ဤယခု ကျိုပြီး ချက်ပြီးသော အစာအာဟာရမည်သည် အကြာဆုံးခံလှမှ ခုနစ်ရက်မျှသာ ခံနိုင်လေရာ ထားနိုင်လေရာ၏၊ ဤယခု ကျိုပြီးချက်ပြီးသော အစာအာဟာရသည် အစိမ်းလိုက် ထားရှိလျှင် ငါ့အဖို့ရာ တသက်ပတ်လုံး စားသောက်နိုင်လေရာ၏။ ယခုမူ ထိုအလုံးစုံကို ရဟန်းကြီးသည် ဖျက်ဆီးအပ်လေပြီ၊ ဤရဟန်းကြီးသည် ငါ့အပေါ်မှာ အကျိုးမဲ့ကို လိုလားသူ = ရန်သူ ဖြစ်ချေသည်”ဟု ကြံစည် အောက်မေ့ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင်အပေါ်၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့၍ “ဤရဟန်းကြီးကား မြင့်မြတ်သော သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ရဟန်းပြုသည့် အထက်တန်းစား ပုဂ္ဂိုလ်တပါးဖြစ်သည်၊

တစုံတရာ ငါပြောလျှင် ငါ့ကိုသာ ခြိမ်းခြောက်ပေလိမ့်မည်”ဟု ကြံစည် တွေးတောပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင် သက်တော်ထင်ရှား ရှိစဉ်ကာလ၌ တစုံတရာမျှ မပြောဆိုဝံ့ခဲ့ချေ။

ထိုသုဘဒ်ရဟန်းကြီးသည် ယနေ့သော်ကား “မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီ” ဟူသော သတင်းစကားကို ကြားရ၍ သက်သာရာရသကဲ့သို့ ဖြစ်ရှိကာ လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်လျက် ဤကဲ့သို့ ပြောဆိုလေသည်။

အရှင်မဟာကဿပ၏ စိတ်အကြံတော်

အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ထိုသုဘဒ်ရဟန်းကြီး၏ ရင့်သီးရိုင်းပြသော စကားကို ကြားရလေလျှင် နှလုံးသား၌ ရိုက်ပုတ်လိုက်သကဲ့သို့၎င်း, ဦးထိပ်ထက်၌ စက်မိုးကြိုး ကျရောက်သကဲ့သို့၎င်း အောက်မေ့တော်မူလေ၏။ မထေရ်မြတ်၏ စိတ်သန္တာန်ဝယ် “ဩ.. မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်မှာ ခုနစ်ရက်မျှသာ ရှိသေးသည်။ ယနေ့ပင်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေရောင်အဆင်း ဝါဝင်းသော သရီရဓာတ် ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကြီး အထင်အရှား ရှိနေပေသေးသည်။ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး ပင်ပန်းဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ တည်ထောင်အပ်သည့် သာသနာတော်မြတ်ကြီး၌ သို့ကလောက်စဉ် လျင်မြန်စွာ ရဟန်းယုတ်တည်းဟူသော အမှိုက်သရိုက် ဆူးငြောင့်ခလုတ်များ ထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်ဘိ၏၊ ဤရဟန်းယုတ်ကြီးကား မဟန့်တားသဖြင့် ကြီးပွါး၍များ လာခဲ့လျှင် သူကဲ့သို့ပင် အခြားတပါးသော ရဟန်းယုတ် အပင်းအသင်း အဖော်အပေါင်းတို့ကို ရရှိ၍ သာသနာတော်ကို ဆုတ်နစ်စေနိုင်သည်”ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကာ ဓမ္မသံဝေဂ = တရားသံဝေ ကြီးစွာဖြစ်လေ၏။

ထို့နောက် မထေရ်မြတ်၏ သန္တာန်ဝယ် ဤဆိုလတ္တံ့သောအတိုင်း ဓမ္မသံဂါယနာ တင်ဖို့ရန် အကြံအစည်များ ဆက်လက်ဖြစ်ပွါးလာလေသည်၊ ဖြစ်ပွါးပုံမှာ-

“အကယ်၍ ငါသည် ဤသက်ကြားတောထွက် ရဟန်းအိုကြီးကို ဤအရပ်၌ပင် ပုဆိုးကြမ်းကိုဝတ်စေကာ ပြာဖြင့်ကြဲဖျန်း၍ နှင်ထုတ်လိုက်မည်ဆိုပါက များစွာသော လူအပေါင်းတို့သည် ‘ရဟန်းဂေါတမ၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ် ထင်ရှားရှိနေစဉ်ပင် သူ၏တပည့်များ အငြင်းပွါးကုန်ကြပြီ’ဟု ငါတို့အပေါ်၌ အပြစ်တင်ပြ ပြောဆိုကြလိမ့်မည်။ ငါကား အောင့်အည်း သည်းခံဦးမည်။

မှန်၏- မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်များသည် မကုံးမသီအပ်သေးသည့် ပန်းပုံကြီးသဖွယ် ဖြစ်ရှိနေပေသေးသည်၊ ထိုတရားပန်းပုံကြီးဝယ် လေတိုက်ခတ်အပ်သည့် မကုံးမသီရသေးသော ပန်းများသည် ကစဉ့်ကလျား လွင့်ပါး သွားနိုင်ကုန်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ဤသုဘဒ်ရဟန်းကြီးကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ယုတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် အချိန်အခါ လွန်၍ လွန်၍ သွားခဲ့လျှင် ဝိနည်းပိဋကတော်၌ သိက္ခာပုဒ် တခုစ နှစ်ခုစ ပျောက်ပျက်ကုန်လိမ့်မည်၊ သုတ္တန်ပိဋကတော်၌ အမေးအဖြေ တခုစ နှစ်ခုစ ပျောက်ပျက်ကုန်လိမ့်မည်၊ အဘိဓမ္မာပိဋကတော်၌ ကာမာဝစရတရား, ရူပါဝစရတရား, အရူပါဝစရတရား, လောကုတ္တရာတရား တည်းဟူသော တရားထူးများ တပါးစ နှစ်ပါးစ ပျောက်ပျက်ကုန်ကြလိမ့်မည်။ ဤနည်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သာသနာတော်၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သည့် သုတ်, ဝိနည်း, အဘိဓမ္မာ ပိဋကတ်တော်များ ပျောက်ပျက်ကုန်လျှင် လောကဥပမာအားဖြင့် သစ်ပင်၌ စိုးအုပ်မှီတွယ်နေသော မြေဘုတ်ဘီလူးသည် ထိုသစ်ပင်၏ အကိုင်းအခက်များ ပျောက်ပျက်လျှင် ပင်စည်ကိုမှီ၍ နေနိုင်သေး၏၊ ပင်စည်ပျောက်ပျက်လျှင်

အမြစ်ကိုမှီတွယ်၍ နေနိုင်သေး၏၊ အမြစ်ပျောက်ပျက်လျှင်ကား လုံးဝ မှီရာမရှိတော့သကဲ့သို့ ထို့အတူ ငါတို့သည်လည်း မှီရာကင်းမဲ့သူများ ဖြစ်ကြရပေတော့မည်။ (တနည်း- ဖခင်ဖြစ်သော မြေဘုတ်ဘီလူးသည် မိမိ၏ သားငယ်ဖြစ်သော မြေဘုတ်ဘီလူးအား ကိုယ်ပျောက်ဆေးမြစ် တခုခုကို ပေးအပ်ထားလေရာ ထိုကိုယ်ပျောက်ဆေးမြစ် သတိလစ်၍ဖြစ်စေ, အလုအယက်ခံရ၍ဖြစ်စေ ပျောက်ပျက်သော မြေဘုတ်ဘီလူးငယ်သည် ထောက်ရာတည်ရာ မရနိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ပိဋကတ်တော်များ ပျောက်ပျက်၍ သွားကုန်လျှင် ငါတို့သည်လည်း ထောက်ရာတည်ရာမရ ဖြစ်ကြရပေတော့မည်)။ သို့ရကား ငါတို့သည် ဓမ္မဝိနယသံဂါယနာကို တင်ကြမည်၊ ဤသို့ သံဂါယနာတင်လျှင် ပန်းသီကြိုးဖြင့် ကောင်းစွာသီကုံးအပ်သည့် ပန်းများပမာ ဤဓမ္မဝိနယ သာသနာသည် မတုန်မလှုပ် မယိမ်းမယိုင် ကြံ့ခိုင်ပေလိမ့်မည်။

ဤသို့ ဓမ္မဝိနယသံဂါယနာ တင်ရန်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အား သုံးဂါဝုတ်သို့တိုင်တိုင် ကြွရောက်ကာ ခရီးဦးကြိုဆိုမှု ပြုတော်မူခဲ့လေသည်၊ အဆုံးအမ ဩဝါဒသုံးခန်းဖြင့် ရဟန်းပဉ္စင်းအဖြစ်ကို ပေးတော်မူခဲ့လေသည်၊ ကိုယ်တော်မြတ်မှ ဝတ်ရုံနေဆဲသင်္ကန်းကို ခွါတော်မူ၍ ငါ၏ကိုယ်၌ ဝတ်ရုံနေဆဲသင်္ကန်းနှင့် သက်န်းချင်းလဲလှယ်မှု ပြုတော်မူခဲ့လေသည်။ ကောင်းကင်၌ လက်တော်ကို လှုပ်ပြ၍ စန္ဒူပမအကျင့်ပဋိပတ်ကို ဟောတော်မူရာမှာလည်း ငါ့ကို ကိုယ်တော့်မျက်မှောက် သက်သေပြုကာ ဟောကြားတော်မူခဲ့ လေသည်၊ ငါ့အား သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် အလုံးစုံသော သာသနအမွေကို အပ်နှင်းတော်မူခဲ့လေသည် (ကဿပသံယုတ်လာ ဩဝါဒသုံးသုတ်ကို ရည်ညွှန်းသည်)။ ငါသို့စင် ဘုရားရှင်သား ရဟန်းတပါး ထင်ရှား ရှိနေစဉ် ဤသူယုတ်မာသည် သာသနာ၌ ကြီးပွါးခြင်းကို

မရစေလင့်။ အဓမ္မ = မတရား မထွန်းကားသေးမီ, တရား = ဓမ္မကို မတားမြစ်အပ်သေးမီ, အဝိနယ = ဘုရားရှင်အဆုံးအမ မဟုတ်သောအရာများ မထွန်းကားသေးမီ, ဝိနယ= ဘုရားရှင်အဆုံးအမ တရားတော်များ မတားမြစ်အပ်သေးမီ, အဓမ္မဝါဒီ = မတရားပြောကြားသူတို့ အားမရှိသေးမီ, ဓမ္မဝါဒီ = တရားသည်ကို ပြောကြားသူတို့ အားမနွဲ့ကြသေးမီ, အဝိနယဝါဒီ = ဘုရားရှင်အဆုံးအမ မဟုတ်သောအရာများ ပြောကြားသူတို့ အားမရှိကြသေးမီ, ဝိနယဝါဒီ = ဘုရားရှင်အဆုံးအမ တရားတော်ကို ပြောဆိုဟောကြားလေ့ရှိသူတို့ အားမနွဲ့ကြသေးမီ ငါသည် သုတ်, အဘိဓမ္မာ, ဝိနည်း တရားတော်များကို သံဂါယနာတင်ပေအံ့၊ ထိုသို့ သံဂါယနာ တင်သည်ရှိသော် ရဟန်းတို့သည် မိမိတို့ စွမ်းနိုင်သလောက် တတ်နိုင်သလောက် ဉာဏ်ငုံနိုင်သလောက် သင်ယူကြ၍ အပ်, မအပ် = ဝိနည်းတရားစကား ပြောကြား ဆွေးနွေးကြလိမ့်မည်၊ ထိုအခါ ဤသူယုတ်မာသည် မိမိအလိုလိုပင် အနှိပ်ခံရခြင်းသို့ ရောက်ရှိကာ ဦးခေါင်းတဖန် ထောင်ဝံတော့လိမ့်မည် မဟုတ်သည့်ပြင် ဘုရားရှင် သာသနာတော်သည်လည်း ပြည့်စုံစည်ပင် ဝပြောခြင်းသို့ ရောက်ပေလိမ့်မည်”-

ဤကဲ့သို့ ဓမ္မသံဂါယနာတင်ရန် အကြံအစည်များ ဆက်လက် ဖြစ်ပွါးလာလေသည်။

မထေရ်မြတ်သည် “ငါ့သန္တာန်ဝယ် ဤသို့သော စိတ်အကြံ ဖြစ်ရှိသည်”ဟူ၍ ရဟန်းတပါးအားမျှ အခြား မည်သူတဦးတယောက်အားမျှ မိန့်ကြားတော်မမူပဲ ထိုစိုးရိမ်ပူဆွေး ငိုကြွေးကြသော ရဟန်းအပေါင်းကို ဤဆိုလတ္တံ့သောအတိုင်း သက်သာရာရအောင် တရားစကား ဟောကြားတော်မူလေသည်။ ဟောကြားတော်မူပုံမှာ-

“ငါရှင်တို့.. တန်ကြလော့၊ မစိုးရိမ် မပူဆွေး မငိုကြွေးကြကုန်လင့်၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သောသူ အားလုံးတို့နှင့်

ရှင်ကွဲ ကွဲကွာခြင်း = နာနာဘာဝ, သေကွဲ ကွဲကွာခြင်း = ဝိနာဘာဝ, ဘဝခြားလျက် ကွဲကွာခြင်း = အညထာဘာဝကို ရှေးမဆွကပင် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်ခဲ့ပြီ မဟုတ်လော။ ငါ့ရှင်တို့.. ‘ဤအရာ၌ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း, ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်း, ပြုပြင်ပေးရခြင်း သဘောရှိ၍ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိသော တရားကို ‘မပျက်စီးပါစေလင့်’ဟု လိုလားတောင့်တချက်အတိုင်း အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း၊ ဤသို့ ရနိုင်ရန်အကြောင်း မရှိ’ဟု ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားရှင် ကြိုတင်၍ ဟောတော်မူဘူးသည် မဟုတ်ပါလော”-

ဟု သက်သာရာရအောင် တရားစကား ဟောကြားတော်မူလေသည်။

ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ကြခြင်း

ထိုစဉ်အခါ အကြီးအမှူး (အားကောင်းမောင်းသန်) မလ္လမင်း လေးဦးတို့သည် ဦးခေါင်းဆေးကြ၍ အသစ်စက်စက် အဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်ကြကုန်လျက် “မြတ်စွာဘုရား၏ နံ့သာထင်းပုံကို ငါတို့ မီးတိုက်ကုန်အံ့”ဟု ရည်ရွယ်ကာ မီးတိုက်ကြသည်ရှိသော် မီးစွဲလောင်စေခြင်းငှါ မည်သည့်နည်းဖြင့်မျှ မတတ်နိုင်ပဲ ရှိကြကုန်၏။

(ဤ၌။ ။စန္ဒကူး နံ့သာထင်းပုံကား သံတောင် တရာ့နှစ်ဆယ် အမြင့်ရှိ၏၊ မလ္လမင်းတို့သည် လေးယောက်မီးရှို့၍ မတောက်လေလျှင် ရှစ်ယောက်, ဆယ့်ခြောက်ယောက်, သုံးဆယ့်နှစ်ယောက် တိုး၍ တိုး၍ မီးတောက်လောင်စေရန် အစုံအစုံသော မီးရှူးတိုင်ကြီးများကို ၀ဲယာ ကိုင်ယူကြကာ ထန်းရွက်ယပ်ဝန်းတို့ဖြင့် ယပ်ကြ သားရေဖားဖိုတို့ဖြင့် ဖိုကျင်ထိုးကြ မီးတောက်လောင်ရန် အနည်းနည်း ပြုလုပ်ကြသော်လည်း မည်သည့်နည်းဖြင့်မျှ မီးစွဲလောင်စေခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ပဲ ရှိကြကုန်၏။

ချဲ့ဦးအံ့- အသီတိမဟာသာဝက မထေရ်မြတ်ကြီးတို့၌ အထူးကြည်ညိုကြ၍ ထိုမထေရ်မြတ်တို့၏ အလုပ်အကျွေး ဒကာရင်းချာ အိမ်ထောင်ပေါင်း ရှစ်သောင်းတို့သည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရှိကြလေသည်၊ ထိုနတ်တို့ အနက် အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်မြတ်၌ အထူးကြည်ညို၍

နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြသော နတ်တို့သည် ထိုအစည်းအဝေး၌ “ငါတို့၏ ဆွမ်းခံကိုယ်တော်ကြီး အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်မြတ်သည် အဘယ်မှာနည်း”ဟု ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ကြသည်တွင် ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ခရီးအကြား ကြွလာတော်မူနေသော မထေရ်မြတ်ကြီးကို မြင်ကြ၍ “ငါတို့၏ ဆွမ်းခံကိုယ်တော်ကြီး အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ရှိခိုးတော်မမူရသေးမီ ဤနံ့သာထင်းပုံကြီး မီးမစွဲလောင်ပါစေသား”ဟု အဓိဋ္ဌာန်မှု ပြုကြသောကြောင့် မီးမစွဲလောင်ပဲ ရှိရလေသည်)။

ထိုအခါ မလ္လမင်းတို့သည် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်ကို မီးမစွဲလောင်ခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးလျှောက်ကြသဖြင့် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်က “ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. နတ်တို့၏ အလိုကား တမျိုးဖြစ်နေ၏”ဟု မိန့်တော်မူလေလျှင် မလ္လမင်းတို့သည် “အရှင်ဘုရား.. နတ်တို့၏ အလိုကား အဘယ်သို့ပါနည်း”ဟု မေးလျှောက်ကြပြန်၏။ ထိုအခါ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် မလ္လမင်းတို့ကို-

“ဝါသေဋ္ဌနွယ်ဖွား မလ္လမင်းများတို့.. ‘အရှင်မဟာကဿပသည် ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ငါးရာမျှသော ရဟန်းသံဃာများနှင့်အတူ ကြွလာတော်မူလျက် ရှိ၏၊ အရှင်မဟာကဿပသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ဦးခိုက်၍ ရှိမခိုးရသေးမီ မြတ်စွာဘုရား၏ နံ့သာထင်းပုံသည် မီးမတောက်လောင်စေသတည်း’ဟု နတ်တို့၏ အလိုသည် ဖြစ်လျက်ရှိ၏”-

ဟု မိန့်တော်မူလေသော် မလ္လမင်းတို့သည် “အရှင်ဘုရား.. နတ်တို့၏ အလိုအတိုင်း သာ ဖြစ်ပါစေလော့”ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

လူအပေါင်းသည် ထိုအကြောင်းကို ကြားသိကြရ၍ “အို အချင်းတို့.. မဟာကဿပ အမည်တော်ရှိသော ရဟန်းတော်သည် ရဟန်းငါးရာတို့နှင့် အတူတကွ ‘မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးအံ့’ဟု လာနေသတဲ့၊ ထိုမဟာကဿပ ရဟန်းတော် မရောက်လာသေးလျှင် စန္ဒကူးနံ့သာထင်းပုံသည် မီးတောက်လိမ့်မည်

မဟုတ်ဘူးတဲ့၊ အချင်းတို့.. ထိုမဟာကဿပ ရဟန်းတော်သည် အသားမည်းလေသလာ, အသားဖြူဖြူလော, အရပ်တော် ရှည်ရှည်လော, အရပ်တော် တိုတိုလော, အဘယ်သို့သော အဆင်းအရောင် ပုံပန်းသဏ္ဌာန် ရှိလေသနည်း။ အချင်းတို့.. ဤသို့သဘောရှိသော ရဟန်းတော်တပါး ထင်ရှားရှိနေပါလျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခြင်းမည်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေမည်နည်း”ဟု ကြံစည်ကြ၍ အချို့က နံ့သာ,ပန်း-စသည် လက်စွဲကြလျက် ခရီးရင်ဆိုင် သွားကြလေ၏။ အချို့ကမူ လမ်းခရီးများကို အဆန်းတကြယ် မွမ်းမံပြင်ဆင်ကြလျက် ကြွလာမည့်လမ်းကို မျှော်မှန်း ရပ်တည်လျက် နေကြကုန်၏။

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်သည် ကုသိနာရုံပြည် မလ္လမင်းတို့၏ မကုဋဗန္ဓန-မည်သော စေတီဌာန၌ စန္ဒကူးနံ့သာထင်းပုံသို့ ကြွရောက် ချဉ်းကပ်ပြီးနောက် သင်္ကန်းကို ပခုံးတဖက်၌ လက်ကန်တော့တင်ကာ လက်အုပ်ချီပြီးလျှင် စန္ဒကူးနံ့သာထင်းပုံကို လက်ျာရစ် သုံးပတ်လှည့်လည်ကာ ဆင်ခြင်တော်မူလတ်သည်တွင် “ဤအရပ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဦးခေါင်းတော်ရှိ၏၊ ဤအရပ်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရှိ၏”ဟု ကောင်းစွာ ပိုင်းပိုင်းခြားခြား သိတော်မူ၍ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်၏ ခြေရင်း၌ ရပ်တည်ပြီးလျှင် အဘိညာဏ်၏ အခြေပါဒကဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကို ၀င်စား၍ ထိုဈာန်မှထပြီးနောက် “အကန့်တထောင်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည့် စက်လက္ခဏာပါရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံတို့သည် ဝါဂွမ်းစိုင် အထပ်အလွှာများနှင့်တကွ ပုဆိုးအစုံငါးရာတို့ကို၎င်း, ရွှေတလား = ရွှေခေါင်းကို၎င်း, စန္ဒကူးနံ့သာ ထင်းပုံကို၎င်း နှစ်ဖြာခွဲကာ ငါ၏ ဦးထိပ်ထက်၌ တည်လာပါစေကုန်သတည်း”ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူလိုက်လေ၏။

အဓိဋ္ဌာန်စိတ်နှင့် တပြိုင်နက်ပင် ပုဆိုးအစုံ ငါးရာတို့ကို နှစ်ဖြာခွဲလျက် တိမ်တိုက်ကြားမှ လပြည့်ဝန်းကြီး ပေါ်ထွန်းလာသည့်ပမာ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံတို့သည် ထွက်ပြူ၍လာလေကုန်၏။ မထေရ်မြတ်သည် ပွင့်သစ်စ ကြာနီပန်းအသွေး

နီတွေးသော မိမိလက်တို့ကို ဖြန့်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေရောင်အဆင်း ဝါဝင်းသော ခြေတော်အစုံတို့ကို ဖမျက်တော်တိုင် မြဲစွာဆုပ်ကိုင်၍ မိမိ၏ဦးခေါင်း ဦးထိပ်ဖျားဝယ် တင်ထားမြတ်နိုး ရှိခိုးတော်မူလေ၏။

လူများအပေါင်းသည် အံ့ဖွယ်သရဲကို မြင်ကြရ၍ တပြိုင်နက်တည်းပင် သည်းစွ ဟစ်အော် ကောင်းကြီး ကြွေးကြော်ကြ၍ နံ့သာပန်း-စသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကာ မိမိအလိုရှိတိုင်းပင် ရှိခိုးဦးညွှတ်ကြလေ၏။ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်နှင့် အတူတကွ လိုက်ပါလာကြသော ရဟန်းငါးရာတို့သည်လည်း သင်္ကန်းကို ပခုံးတဖက်၌ လက်ကန်တော့ တင်ကြကာ လက်အုပ်ချီပြီးလျှင် နံ့သာထင်းပုံကို လက်ျာရစ် သုံးပတ်လှည့်ပြီး၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ဦးခိုက်ရှိခိုးကြလေ၏။

ဤသို့လျှင် အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်မြတ်သည်၎င်း, လူများအပေါင်းသည်၎င်း, ရဟန်းငါးရာတို့သည်၎င်း မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို အလိုရှိတိုင်း ဦးခိုက်ရှိခိုးပြီးကြလေလျှင် တဖန် အဓိဋ္ဌာန်ဖွယ်ကိစ္စ မရှိ၊ ပကတိ အဓိဋ္ဌာန်ချက်ဖြင့်ပင် မထေရ်မြတ်၏ လက်တော်မှ လွတ်လျှင်ပင် ချိပ်ရည်အသွေး နီတွေးသော အဆင်းရှိသည့် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံတို့သည် စန္ဒကူးထင်းတုံး အစရှိသည်တို့တွင် တစုံတခုကိုမျှ မလှုပ်ရှားစေပဲ ရွှေတလား = ရွှေခေါင်းတော်အတွင်း တည်မြဲတိုင်းသော မူလနေရာ၌ တဖန်ပြန်၍ တည်လေကုန်၏။ မှန်၏- မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်အစုံကို ရွှေတလား = ရွှေခေါင်းတော်မှ ထွက်သောအခါ ရွှေတလား = ရွှေခေါင်းတော် အတွင်းသို့ ပြန်ဝင်သော အခါများ၌ ဝါမျှင်တခုမျှ, အမြိတ်အဆာ ချည်မျှင်တပင်မျှ, ဆီကြည်တပေါက်မျှ, စန္ဒကူးနံ့သာ ထင်းတုံးတတုံးမျှ မူလတည်နေရာဌာနမှ လှုပ်ရှားသောမည်သည် မရှိ၊ အလုံးစုံသည်ပင် မူလ တည်နေမြဲဌာန၌ တည်နေကြသည်ချည်း ဖြစ်ပေ၏။

လဝန်း နေဝန်းတို့ ပေါ်ထွန်းထွက်ပြုပြီးနောက် ထိုလဝန်း နေဝန်း အတ္ထတောင်စွယ်သို့ ဝင်ကွယ်ကြသည့်အလား

မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ခြေတော်တို့ ရွှေတလား = ရွှေခေါင်းတော်အတွင်းသို့ ဝင်ကွယ်ကြသောအခါ လူများအပေါင်းသည် သည်းထန်စွာ ငိုကြွေးကြလေ၏။ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသော အခါကထက် သာလွန်စွာ သနားစဖွယ် ဖြစ်လေတော့၏။

အရှင်မဟာကဿပ မထေရ်နှင့် ထိုရဟန်းငါးရာတို့ အလိုရှိသမျှ ရှိခိုးပြီးလတ်သော် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်တည်ရာ စန္ဒကူးနံ့သာ ထင်းပုံသည် လူ့ပြည်လူသား တဦးတယောက်ကမျှ မီးမရှို့ရပဲ နတ်တို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ တပြိုင်နက်တည်း မီးတောက်လောင်လေတော့၏။ (ယင်းကိုပင် တေဇောဓာတ်မီး လောင်ကျွမ်းသည်ဟု ခေါ်ဆို၏)။

တေဇောဓာတ်မီး လောင်ကျွမ်းသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဥတုဇရုပ်ကလာပ်တော်မှ အရေပါး, အရေထူ, အသား, အကြော, အစေးတို့၏ ပြာများ မှိုင်းများ မထင်မရှိပဲ သရီရဓာတ်တော်တို့သည်သာလျှင် ကြွင်းကျန်ရစ်ကုန်၏။ လောကဥပမာအားဖြင့် မီးတောက်လောင်သော ထောပတ်ဆီတို့၏ ပြာများ မှိုင်းများ မထင်သကဲ့သို့တည်း။ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို ရစ်ပတ်၍ထားသော ပုဆိုးအစုံ ငါးရာတို့တွင်လည်း အတွင်းအကျဆုံးပုဆိုးနှင့် အပြင်အကျဆုံးပုဆိုး ဤနှစ်ထည်တို့ကိုသာလျှင် မီးမလောင်ပဲ ရှိကုန်၏။

သရီရဓာတ်တော်များအကြောင်း

(ဤအရာ၌ ဗုဒ္ဓဝင်စာဖတ် ပရိသတ်တို့ အထူးမှတ်ရန်ကို ပြဆိုဦးအံ့- သက်တော်ရှည် မြတ်စွာဘုရားများ၏ သရီရဓာတ်တော်၏ ဖရိုဖရဲ တဆူစီမကွဲပဲ ရွှေခဲရွှေတုံးကြီးပမာ တဆူတည်းသာ ကြွင်းကျန်ရစ်ကုန်၏။ အကျွန်ုပ်တို့၏ အစိန္တေယျ သုံးလောကထွတ်ထား မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သက်တော်တိုတောင်းသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူသည့်အတွက် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မမူမီကပင် “ငါဘုရားသည် မကြာမြင့်မီ တည်၍ ပရိနိဗ္ဗာန် စံရမည်ဖြစ်သည်၊ ငါဘုရား၏ သာသနာသည် အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာသို့ မပြန့်နှံ့သေးချေ၊ သို့ရကား ငါဘုရားပင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံယူလင့်ကစား ငါဘုရား၏ မုံညင်းစေ့ခန့်မျှသော ဓာတ်တော်ကိုပင်လည်း ပင့်ဆောင်ကြကာ မိမိ မိမိတို့၏ နေရာ၌

စေတီတော် တည်ထား၍ လူများအပေါင်းသည် နတ်ရွာသုဂတိသို့ လားရောက်ကြစေသတည်း”ဟု ရည်ရွယ်တော်မူကာ သရီရဓာတ်တော်များ အဆူဆူကွဲပြားရန် အဓိဋ္ဌာန်တော်မူခဲ့လေသည်။

ဤ၌ ၁-အစိတ်စိတ် မကွဲပြားသော = အဝိပ္ပကိဏ္ဏဓာတ်တော်, ၂-အစိတ်စိတ် အဆူဆူ ကွဲပြားသော = ဝိပ္ပကိဏ္ဏဓာတ်တော်ဟူ၍ ဓာတ်တော် ၂-မျိုးပြားလေသည်။

ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ၁-စွယ်တော်လေးဆူ, ညှပ်ရိုးတော်နှစ်ဆူ, နဖူးသင်းကျစ်တော် ဓာတ်တဆူ = ဤခုနစ်ဆူသော ဓာတ်တော်တို့မှာ သက်တော်ရှိစဉ် မူလပုံအသွင်အတိုင်း အစိတ်စိတ် မကွဲပြားပဲ တည်ရှိရစ်သည့် အဝိပ္ပကိဏ္ဏဓာတ်တော်များ ဖြစ်လေသည်။

၂-ထိုမှကြွင်းသော အရိုးတော်စသည်မှ ဖြစ်ပွါးသော ဓာတ်တော်များမှာ အစိတ်စိတ် အဆူဆူ ကွဲပြားသည့် ဝိပ္ပကိဏ္ဏဓာတ်တော်များ ဖြစ်လေသည်။ ထိုဓာတ်တော်များမှာ အချင့်အတွက် ပမာဏအားဖြင့် ၁၆-ပြည်သား (=တတင်းသား)ခန့် ကြွင်းကျန်ရစ်လေသည်။

ထိုဓာတ်တော်တို့အနက် (၁) အငယ်ဆုံး ဓာတ်တော်များမှာ မုံညင်းစေ့ခန့် ပမာဏရှိ၍ မုလေးပန်း (=မြတ်လေးပန်း)ငုံနှင့် အဆင်းတူကြလျက် အချင့်ပမာဏအားဖြင့် ၆-ပြည်သားခန့် ကြွင်းကျန်ရစ်ကြလေသည်။ (၂) အလတ်စား ဓာတ်တော်များမှာ ဆန်ကျိုးခန့် ပမာဏရှိ၍ ပုလဲအဆင်းနှင့် အဆင်းတူကြလျက် အချင့်ပမာဏအားဖြင့် ၅-ပြည်သားခန့် ကြွင်းကျန်ရစ်ကြလေသည်။ (၃) အကြီးစား ဓာတ်တော်များမှာ ပဲနောက်စေ့ခန့် ပမာဏရှိ၍ ရွှေအဆင်းနှင့် အဆင်းတူကြလျက် အချင့်ပမာဏအားဖြင့် ၅-ပြည်သားခန့် ကြွင်းကျန်ရစ်ကြလေသည်။ ။ဤအကြောင်းအရာများကား သုတ်မဟာဝါအဋ္ဌကထာ နင့် ဗုဒ္ဓဝင်ပါဠိတော် မျက်နှာ ၃၈၄၊ ဓာတုဘာဇနီယာခန်း၌ လာရှိသည်)။

ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော်ကို တေဇောဓာတ်မီး လောင်ကျွမ်းပြီးလတ်သော် ကောင်းကင်မှ မောင်းဖျားခန့် သလုံးမြင်းခေါင်းခန့် ထန်းလုံးခန့်မျှသော ရေအယဉ်ကြီးများ နတ်တို့အာနုဘော်ကြောင့် ကျရောက်ကြကာ စန္ဒကူးနံ့သာထင်းပုံကို ငြိမ်းစေကြလေ၏။ ပတ်ဝန်းကျင်၌ တည်ရှိသော အင်ကြင်းပင်တို့၏ ပင်စည်အကြား သစ်ခွအကြားတို့မှလည်း ရေပန်းကြီးများ ဖျာထွက်၍

စန္ဒကူးနံ့သာ ထင်းပုံကို ငြိမ်းစေကြလေ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဥတုဇ ရုပ်ကလာပ်တော် တင်ထားရာ စန္ဒကူးနံ့သာ ထင်းပုံကြီးကား အလွန်ကြီးမား၏၊ သံတောင် တရာ့နှစ်ဆယ်ခန့် မြင့်၏။ သို့ရကား နံ့သာထင်းပုံ၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှလည်း မြေအပြင်ကို ဖောက်ခွဲကာ ထွန်တုံးဦးခန့် ပမာဏရှိသော ရေလုံးကြီးများ ပန်းတက်ကာ နံ့သာထင်းပုံကို ငြိမ်းစေကြလေ၏။ ကုသိနာရုံပြည်သား မလ္လမင်းများသည်လည်း ရွှေအိုး ငွေအိုးများ အပြည့်ထည့်၍ ယူဆောင်လာသော နံ့သာမျိုးစုံရေဖြင့် သွန်းလောင်းကြကာ အသွားရှစ်ချောင်းရှိသော ရွှေထွန်ခြစ် ငွေထွန်ခြစ်တို့ဖြင့် မွှေနှောက်ကြဲဖြန့်ကြ၍ စန္ဒကူးနံ့သာထင်းပုံကို ငြိမ်းစေကြကုန်၏။ ။ဤအရာ၌ အထူးအံ့ဖွယ်ကောင်းသော အချက်မှာ- နံ့သာထင်းပုံကို တေဇောဓာတ်မီး လောင်ကျွမ်းနေစဉ် ပတ်ဝန်းကျင်တည်ရှိသော အင်ကြင်းပင်တို့၏ အခက်ကြား အခွကြား အရွက်ကြားတို့မှ မီးလျှံများ တဖွားဖွား တက်ကြသော်လည်း အရွက်, အခက်, အပွင့်များ မီးလောင်သည်ဟူ၍ မရှိကြ၊ ပိုးရွခြပုန်းများ မျောက်များသည်လည်း မီးလျှံများ အကြားမှပင် အနေမပျက် လှည့်လည်ကျက်စား သွားလာကြလေသည်။

Utterings That Arouse Religious Urgency

[Although in a separate chapter, this is a continuation of the retelling of DN 16.]

When the Buddha passed away, there occurred simultaneously a great earthquake, so terrible as to cause the body hair to rise and gooseflesh to appear on the skin. Rumblings of celestial big drums reverberated in the sky. When the Buddha passed away, at the moment of his passing away, Brahma Sahampati uttered this verse:

Sabbe va nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṁ, yattha etādiso Satthā, loke appaṭipuggalo, Tathāgato balapatto Sambuddho parinibbuto.

In this transient world even such an incomparable person as the Self-Awakened Realised One, the teacher of humans, Devas and Brahmas, endowed with Ten Powers, has to pass away. All beings in this world, when the time of death is due, must lay down this body, which is a composite of mental and physical phenomena.

When the Buddha passed away, at the moment of his passing away, Sakka, the Lord of the Devas, uttered this verse:

Anicca vata saṅkhārā, uppādavaya dhammino, upajjhitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho

Impermanent indeed are all conditioned things, they are in the nature of arising and dissolution; having arisen, they cease to be, the realization of Nibbāna on their utter cessation is blissful peace.

When the Buddha passed away, at the moment of his passing away, Ven. Anuruddhā uttered this verse:

Nāhu assāsa-passāso, ṭhita cittassa tādino, anejo santim-ārabbha, yaṁ kālam-akarī Muni.

Friend monastics! The Great Sage, Lord of the Three Worlds, free of craving for existence, has ended his span of life, intent on the peace of Nibbāna. No more breathing in or out is there.

Asallīnena cittena, [1083] vedānaṁ ajjhavāsayi, pajjo tasseva Nibbānaṁ, vimokkho cetaso ahu.

Of him who was steadfast. Against the storm of worldly conditions, friends, our teacher endured the physical pain with fortitude. Like the extinction of a flame when the fuel is exhausted, his mind has attained total liberation from all bonds.

When the Buddha passed away, at the moment of his passing away, Ven. Ānanda uttered this verse which aroused spiritual urgency:

Tadāsi ya bhiṁsanakaṁ, tad-āsi lomahaṁ sanaṁ, sabhā kāra va rūpete, Sambuddhe parinibbate.

At the moment of the passing away of our teacher, endowed with glorious qualities, there was a terrifying earthquake. Then at that moment, there occurred the hair-raising, goose flesh causing earthquake of sixfold intensity.

When the Buddha passed away, those monastics who had not been able to abandon attachment and anger, i.e., the Stream-enterers and the Once-returners wailed with their arms upraised; they flung themselves down, rolled in all directions, all the while lamenting: “All too soon has the Fortunate One realized Parinibbāna! All too soon has the Gracious One realized Parinibbāna! All too soon has the possessor of the Eye of Wisdom vanished from the world!”

But those monastics who had abandoned attachment and anger, i.e., the Non-returners, bore the event with fortitude in the keen contemplation that “all conditioned things are impermanent by nature, and hence, how would it be possible to find any permanence in this conditioned nature?”

Then Ven. Anuruddha said to the monastics: “Enough, friends, do not grieve, nor weep. Has not the Fortunate One previously expounded to you that it is the very nature of things most near and dear to us that we must part with them somehow, even while we are living, or when death divides us, or when we are on different planes of existence? Friends, in this matter, how could one expect anything that has the nature of arising, of appearing, of being conditioned, and of dissolution, not to disintegrate? It is not possible for anyone to wish so. Friends, the Devas are reproachful, saying, if even venerable ones cannot bear with it, how could they give comfort to others?”

At these words of Ven. Anuruddha, Ven. Ānanda asked: “But Ven. Anuruddha, according to your observation, what is the state of mind that is present in the Devas and Brahmas?”

“Friend Ānanda, the Devas who remain in the sky are standing there as if there was firm ground to stand on, having transformed the sky into firm ground by their divine power, and are wailing with dishevelled hair, their arms upraised, they fling themselves down, rolling on the fancied ground in all directions, all the while lamenting: ‘All too soon has the Fortunate One realized Parinibbāna! All too soon has the Gracious One realized Parinibbāna! All too soon has the Visionary vanished from the world!’

“Friend Ānanda, the Devas who remain on the earth are standing on the ground [1084] transforming the natural earth into supportable ground for their bodies of subtle corporeality, and are wailing with dishevelled hair, their arms upraised, they fling themselves down, rolling on the ground in all directions, all the while lamenting: “All too soon has the Fortunate One realized Parinibbāna! All too soon has the Gracious One realized Parinibbāna! All too soon has the Visionary vanished from the world!

But those Devas who are free from sensual attachment bear the event with fortitude, contemplating that ‘all conditioned things are impermanent by nature, and hence how would it be possible to find any permanence in this conditioned nature?’ ”

Then Ven. Anuruddha and Ven. Ānanda spent the rest of the small hours of the night in Dhamma discourse. They discussed the omnipresence of death: “Friend, death has no shame even to snatch away such a great unrivalled teacher of the three worlds. How should any common beings expect any shame from death? He would take away anyone without shame.” Thus they were talking Dhamma and soon it was dawn.

Then Ven. Anuruddha said to Ven. Ānanda: “Go, friend Ānanda, enter Kusinārā and tell the Malla princes: “Vāseṭṭhas, the Fortunate One has passed away. Do now what you deem fitting.” – “Very well, venerable sir,” Ānanda assented and he went into Kusinārā accompanied by a monastic.

At that time the Malla princes were engaged in a meeting at the Council Hall, discussing the details needed in connection with honouring the Buddha who had passed away, such as flowers and incense to be arranged, seating places for the Saṅgha, offerings of food, etc. Then Ven. Ānanda went to the Council Hall and said to them: “Vāseṭṭhas, the Fortunate One has passed away. Do now as you deem fitting.”

On hearing the news from Ven. Ānanda, the Malla princes, their sons and daughters, their daughter-in-laws, and their wives were grief-stricken, and sick at heart, and wailed, their hair dishevelled, their arms upraised; they flung themselves down rolling on the floor in all directions, all the while lamenting: “All too soon has the Fortunate One realized Parinibbāna! All too soon has the Gracious One realized Parinibbāna! All too soon has the Visionary vanished from the world!”

Last Rites for the Remains of the Buddha

Then the Malla princes of Kusinārā ordered their men to gather flowers, perfumes and all kinds of musical instruments in Kusinārā. Then they went to the Sāla grove where the body of the Buddha was, bringing flowers, perfumes and all kinds of musical instruments, as well as 500 sets of long cloth. And there they passed the day in song and dance by way of venerating, honouring, revering and paying homage to the remains of the Buddha. Flowers and perfumes were placed at suitable locations, canopies of cloth were made, and pavilions set up with long cloth. Then the Malla princes of Kusinārā decided that it was rather late for that day to cremate the remains of the Buddha. “We shall perform the cremation tomorrow,” they all agreed.

Then the second day was also passed in song and dance, by way of venerating, honouring, revering and paying homage to the remains of the Buddha, where flowers and perfumes were placed in suitable locations, canopies of cloth were made, and new pavilions set up with long cloth. In the same manner the third day, the fourth day, the fifth day and the sixth day were also spent.

Then on the seventh day, the Malla princes of Kusinārā conferred among themselves and decided thus: “We shall cremate the remains of the Fortunate One at the south of the town, to which place we shall carry the body by the southern road and perform the ceremony with song and dance, flowers and perfumes, thereby venerating, honouring, revering and paying homage to the remains of the Fortunate One.”

Thereupon, eight most senior Malla princes of robust build, after washing their heads and [1085] donning new clothes, thinking: “We shall now lift up the body of the Fortunate One,” exerted in unison to lift up the body of the Buddha, but the body did not budge.

Then the Malla princes of Kusinārā, being confident that Ven. Anuruddha as the foremost monastic in the power of divine eye should be able to explain it, asked him: “Ven. Anuruddha, these eight most senior Malla princes, after washing their heads and donning new clothes, thinking: ‘We shall lift up the body of the Fortunate One,’ exerted in unison to lift up the body of the Fortunate One, but the body did not budge. What is the reason, what is the cause of this?”

“Vāseṭṭhas, it is because you are working with a different intention from the Devas.”

“What, Ven. Anuruddha, is the will of the Devas?”

“Vāseṭṭhas, your intention is this: ‘We shall cremate the remains of the Fortunate One at the south of the town, where we shall carry the body by the southern road and perform the ceremony with song and dance, flowers and perfumes, thereby venerating, honouring, revering, and paying homage to the remains of the Fortunate One.’

The intention of the Devas however is this: ‘We shall cremate the remains of the Fortunate One at the east of the town near the Makuṭabandhana Shrine of the Malla princes, where we shall carry it first northwards by the northern road, hence via the North Gate into the town, then to the East Gate by the middle road, to the Makuṭabandhana Shrine, and perform the ceremony with song and dance, flowers and perfumes, thereby venerating, honouring, revering and paying homage to the remains of the Fortunate One.’ ”

“Venerable sir, let it be according to the wish of the Devas.”

At that time, Kusinārā, the home town of Malla princes, was thickly strewn with celestial Mandārava flowers everywhere, even including fence borders and rubbish heaps.

Then the Devas and the Malla princes of Kusinārā carried the remains of the Buddha northwards by the northern road; thence via the North Gate into the town, thence to the centre of the town by the middle road, venerating, honouring, revering and paying homage to the remains of the Buddha all along the route by both celestial and human dance and song, flowers and perfumes.

Mallikā, Widow of General Bandhula

While the remains of the Buddha was thus being paid homage to in the town, along the middle road, Mallikā, the widow of General Bandhula, on hearing the news, awaited in front of her house with her famous Great Creeper (Mahā-latā) gown which she had not garbed herself with since the death of her husband. She had it cleaned and washed in perfumed water to decorate the body of the Buddha with it as her unique way of honouring the memory of the Buddha.

The Great Creeper gown was a rare kind of dress which only three outstanding persons owned, viz., Visākhā, Mallikā and a robber called Devadāniyā. This dress is referred to as the Mallikā dress these days.

As the procession carrying the remains of the Buddha reached her door, Mallikā requested the people in the procession: “Princes, put down the body of the Fortunate One for a while here!” And when they complied with her request, she placed the Great Creeper gown around the body of the Buddha. It fitted well with the body from head to foot. The golden-hued body was then resplendent with the bejewelled dress wrought with the seven kinds of gems.

Mallikā was throbbing with joy at the glorious sight of the Buddha’s body being garbed in her bejewelled dress. “Fortunate One, may I, in all future existences in Saṁsāra, be blessed with a completely garbed person without the need to garb myself,” thus did she make her wish on that occasions. After she died, she was reborn in the Tāvatiṁsa Realm and her wish was fulfilled, see the commentary on the Story about Mallikā’s Heavenly Mansion (Mallikā-vimāna-vatthu, Vv 36). [1086]

Thereafter, the Malla princes carried the body of the Buddha with the Great Creeper gown and proceeded to the East Gate. They put it down at the Makuṭabandhana Shrine of the Malla princes to the east of the town.

The Funeral Rites

Then the Malla princes asked Ven. Ānanda: “Venerable sir, in what manner should the body of the Realised One be properly handled?” – “Vāseṭṭhas, it should be treated in the same way as is done to the remains of a Universal Monarch.” – “Venerable sir, what is the procedure in the case of treating the remains of a Universal Monarch?”

“Vāseṭṭhas, the body of a Universal Monarch is wrapped up in new cloth. Over that wrapping, there should be a wrapping of carded cotton wool. Over the cotton wool wrapping, there should be another layer of wrapping with new cloth. In this way the body of a Universal Monarch is wrapped up in 500 pairs of pieces of cloth. Then it is placed in an oil vat wrought with gold, and covered with a lid wrought with gold. Then it is placed upon a funeral pyre, which is built of various kinds of scented wood and then cremated. The relics, after the cremation, are then enshrined at the junction of the four highways. Vāseṭṭhas, this is the procedure in treating the remains of a Universal Monarch.

Vāseṭṭhas, in the same way as the procedure is followed with regard to the relics of a Universal Monarch, so also should the procedure be followed with regard to the relics of the Fortunate One. A relic shrine (stūpa) to the honour of the Fortunate One should be erected at the junction of the four highways. People will visit the shrine and make offerings of flowers or incense or fragrant powder, or pay homage, or will reflect on the Buddha’s attributes. And, for such deeds of devotion, these people will enjoy benefit and happiness for a long time.”

These instructions were the Fortunate One’s instructions, as has been described above.

Then the Malla princes of Kusinārā ordered their men to collect cotton wool from the storehouses of the Malla princes. Then they treated the body of the Buddha as instructed by Ven. Ānanda. They wrapped it up in new cloth. Over that wrapping they made a cotton wool wrapping, and over that they again wrapped it up with new cloth. In this way the body of the Buddha was wrapped up in 500 pairs of pieces of cloth. Then they placed it in an oil vat wrought with gold, and covered it with a lid wrought with gold. A funeral pyre with various kinds of scented wood was built, on which they placed the embalmed body.

Ven. Mahā Kassapa

When the funeral ceremony of the Buddha was thus taking place in Kusinārā, Ven. Mahā Kassapa had finished the alms round in the city of Pāvā. And, with his mind set on going to Kusinārā, he was on his way from Pāvā to Kusinārā, accompanied by 500 monastics. On his way, he left the road and sat underneath a tree together with his company of monastics.

He sat there, not to pass the day, as of routine, but to take a rest. Here is the explanation: All the companion monastics had been brought up in an easy way. So when they travelled on foot under the scorching heat of noon, they were tired out. Ven. Mahā Kassapa saw how tired his followers were. The journey was not long ahead. There was time for rest and they would proceed in the cool of the evening and see the Buddha. That was what was in the mind of Ven. Mahā Kassapa. He sat at the foot of a tree, had his double robe spread on the ground, and cooled his limbs with the water from his water-container. Some of the companion monastics were meditating while others were discussing the glories of the Three Treasures.

At that time a wandering ascetic was approaching them on the road from Kusinārā heading for Pāvā. He was holding a celestial Mandārava flower above his head with a stick as the prop of the umbrella. [1087]

Ven. Mahā Kassapa noticed the celestial Mandārava flower held in the ascetic’s hand. He knew that this flower is not seen on earth at all times and that it appears on earth only on such rare occasions as when some person of great power carries out an exercise in his psychic power, or when a Bodhisatta takes conception in his mother’s womb. “But,” he reflected, “this is not the day when some powerful person is carrying out an exercise in his psychic power, nor is it the day the Bodhisatta takes conception, nor the day he is being born, nor the day he attains Awakening, nor the day he delivers the Dhamma Wheel discourse, nor the day he displays the twin miracle, nor the day he descends from the Tāvatiṁsa Realm, nor the day he relinquishes the life-maintaining mental process, hence, this must be the day he has passed away.”

Ven. Mahā Kassapa wanted to verify his deduction and asked the wandering ascetic. But if he were to mention about the Buddha in his sitting posture it might be lacking in respect, so he thought, and therefore he rose up and moving a few steps away from where he was sitting, he covered his head with the dark-brown robe made from dust heap rags which the Buddha had offered him in exchange, just as the Chaddanta white elephant would cover his head with a ruby-studded ornamental headdress, and putting his ten fingers, with their lustre aglow, together in the raised hands atop his forehead, he stood facing the wandering ascetic and asked him: “Friend, do you know our teacher?”

Herein, it might be asked: “Did Ven. Mahā Kassapa know the demise of the Buddha or did he not?” The commentaries reject the idea that he did not know. The reasons for assuming that he knew are given by the commentators thus: There was no reason to believe that Ven. Mahā Kassapa did not know the demise of the Buddha since the great earthquake that took place in all the 10,000 world-element could not go unnoticed by him.

The reason why he asked the wandering ascetic was this: “Some monastics who were with him had seen the Buddha in person while others had not. Those who had seen the Buddha wanted to see him again just because they had seen him before; those who had never seen the Buddha also wanted to see him because they had not seen him before.

If someone did not break the news of the demise of the Buddha before they arrived at Kusinārā, on their arrival there, only to find the Fortunate One had already gone, they would not be able to contain their grief and they would weep and wail and made a wretched spectacle of themselves, throwing away their upper garments, or donning the robes improperly, or beating their breasts. People seeing them would say: “The company of monastics that came with Ven. Mahā Kassapa, all rag-wearers, are crying like women. If they cannot restrain themselves, how could they be able to give comfort to us?” And so I shall have to bear the blame for them. This is a remote place here. If, on hearing the bad news, these monastics should cry, and cry as much as they like, the blame will not fall on me, for no other follower of the Buddha is here to see them. If these monastics are to receive the sad news early they would not get the shock on arrival at Kusinārā and suffer grief.”

On being asked by Ven. Mahā Kassapa, the wandering ascetic replied: “Yes, friend, I know of him. It is seven days now since the ascetic Gotama passed away. As a matter of fact, I have brought this celestial Mandārava flower from the place of his demise.”

Thereupon, some of the monastics who were with Ven. Mahā Kassapa, and had not abandoned attachment, wailed with their arms upraised; they flung themselves down rolling in all directions, all the while lamenting: “All too soon has the Fortunate One realized Parinibbāna! All too soon has the Gracious One realized Parinibbāna! All too soon has the Visionary vanished from the world!”

But, those among them who were free from sensual attachment bore the news with fortitude, contemplating that: “All conditioned things are impermanent by nature, and hence [1088] how could it be possible to find any permanence in this conditioned nature?”

Subhadda, the Elderly Monastic

Now, at that time there was an elderly monastic named Subhadda among Ven. Mahā Kassapa’s 500 monastics. He had became a monastic only late in his life. When the other monastics were crying and wailing helplessly, he said these ugly words to them: “Enough, friends. Do not grieve. Do not lament. Only now we are all well-liberated from that great ascetic (samaṇa). He had been hard upon us, always saying: ‘This is proper for you; that is not proper for you.’ Now we are free to do what we like, and equally free not to do what we do not like.”

“Why did Monastic Subhadda say those horrendous words?” it might be asked. The answer: “Because he bore a grudge against the Buddha.”

Now to relate the story: Subhadda was a barber by profession before he became a monastic. He had two sons, both trainee barbers, living together with him in the town of Ātuma, who were gifted with pleasant speech and well-known as skilful barbers. Once, when the Buddha went to Ātuma from Kusinārā with a company of 1,250 monastics, he received the news of the happy event and, intending to offer a great offering of rice gruel, he said to his two trainee sons: “Sons, the Fortunate One is coming to Ātuma with 1,250 monastics. Go now, sons, carry your barber’s tools with you, and collect in vessels or in bags from every house in the town whatever provisions, such as rice, oil, salt, and other edibles, being offered. Let us prepare rice gruel with those things and offer gruel to the Fortunate One.”

Ven. Subhadda’s two trainee sons obeyed the instruction of their father. Thanks to their melodious speech and the skill in their profession, the townspeople sponsored them in their trade. Even those who did not actually need a hair cut or a hair-do submitted themselves to them. After the job was done they asked the trainee barbers: “Sons, what would you like as fees?” They would reply: “We are planning to offer rice gruel when the Fortunate One comes to our town. So we want only the necessary ingredients to make rice gruel.”

And the people were generous in their gifts to the novices. They did not even consider those gifts of rice, oil, salt and other edibles as fees. The provisions collected were of such an abundance that they could not carry them home. Instead, the supporters had to help to carry them.

Then with the arrival of the Buddha in Ātuma and his entering the straw-thatched monastery, the monk Subhadda went to the village gate in the evening and announced to the townspeople: “Disciples, I do not want any other thing but utensils to cook rice gruel from the provisions which my young sons have collected. I also would like you to lend a hand in the preparation of the rice gruel.” Then, after making ready the cooking place, he personally supervised the operations, with the dark-brown loin cloth and the dark-brown upper robe on. He prepared a special kind of gruel worth 100,000 which was to be in solid form and had to be first eaten and then drunk. The gruel contained ghee, honey, molasses, fish, meat, nectar, fruit juices, etc. It smelt like hair pomade and was also suitable to be used as such. Besides this rich rice gruel, he also prepared honey-cakes.

The Buddha, rising early, and having finished cleaning himself, went to the town of Ātuma, accompanied by a big following of monastics, for alms round. The people informed Ven. Subhadda: “The Fortunate One is now on the alms round. For whom is the rice-gruel being prepared?”

Ven. Subhadda, in his usual garb of dark-brown robes, sat in the Brahma sitting posture, with his right knee-top placed on the ground and holding a ladle and a big spoon in one hand, paid homage to the Buddha and said: “May the Fortunate One accept my thick gruel as a food offering.”

The Buddha inquired after how the food had been made, what ingredients were used, etc. as described in the Chapter about Medicines (Bhesajjakkhandhaka, Vin Mv 6) and being told of the facts, he reprimanded Ven. Subhadda on a number of counts. The Buddha then laid down fresh [1089] Vinaya rules: 1) Taking upon oneself improper activity which is liable to a wrong-doing (dukkaṭa) offence (akappiya-samādāna); and 2) keeping up the outfit of a barber by one who had been a barber, which is also liable to a wrong-doing offence (khura-baṇḍa-pariharaṇa).

He also enjoined the monastics from accepting Ven. Subhadda’s rice gruel in these words: “Monastics, you have spent millions and millions of aeons in search of food. The food now offered by Subhadda is improper for monastics. If you take this food, you will suffer in the four lower worlds for thousands of existences. Monastics, move away. Do not accept the food.” After saying so, the Buddha proceeded to the alms collecting area of the town. None of the monastics accepted any of the thick gruel that Ven. Subhadda offered.

Ven. Subhadda was greatly disappointed: “This ascetic (samaṇa) goes about declaring: ‘I am omniscient.’ If he could not accept my offering, he ought to have sent someone to say so. My food is totally spoilt and wasted. Cooked food cannot last seven days. If it were not yet cooked the provisions could have lasted for my whole life. This ascetic has ruined me. He is inimical and antagonistic towards me.” Thus thought Ven. Subhadda, and he bore a grudge against the Buddha. But he knew that: “This ascetic Gotama comes from the Sakyans, a superior social class. If I were to say anything, I could only face oppression,” and so he did not murmur while the Buddha was alive. Now he heard the news that the Buddha was no more, and he felt at ease and was greatly pleased, hence his vulgar remarks.

Ven. Mahā Kassapa’s Plan

On hearing the wild remarks uttered by Ven. Subhadda, Ven. Mahā Kassapa was very concerned. It was as though his heart had been dealt a blow, or as though he was struck by thunder on the head. “Alas, barely seven days have passed since the teacher passed away. His golden-hued body is still in existence. How soon has such a bad monastic, the scum of the religion, a thorn to the Saṅgha, arisen to threaten the existence of the teaching that the Fortunate One has so painfully set up. If such a monastic were to be left unchecked the number of his kind would grow to the detriment of the teaching.” Thus a spiritual urgency occurred to Ven. Mahā Kassapa.

Then the idea of convening a Council to recite and approve the doctrine was conceived by him, through the thoughts described as follows: “If I were to expel, on the spot, this old monastic, who is a late entrant to the Saṅgha, deriding him and sprinkling his body with ash, the people would say: ‘Even when the remains of the ascetic Gotama are still in existence, his disciples are already in disharmony.’ I must, therefore, hold my patience.

For the teachings of the Fortunate One are at present like a big heap of flowers not strung into garlands. Just as a lose heap of flowers could very well be blown away in all directions by the winds as time passes on, monastics of Subhadda’s sort would work havoc to the Discipline Collection (Vinaya-piṭaka) by one or two rescissions at first, the Discourse Collection (Sutta-piṭaka) would be diminished by revocation, at first by one or two dialogues; the Abstract Collection (Abhidhamma-piṭaka) would suffer by the omission of one or two of the ultimate things out of the existing doctrines, such as things pertaining to the sensuous sphere, things pertaining to the form realm, things pertaining to the formless realm, and things supermundane. In this manner, the disappearance of the teaching would come about, Collection by Collection, in turn. If the teaching rooted in the Discourses, the Discipline and the Abstract Collections were to disappear, the world would have nothing to stand on; where the branches of a tree are cut off, the guardian spirit of that tree can dwell in the stem of the tree; if the stem is destroyed the spirit can dwell in the roots; but if the roots are destroyed then the spirit will be rendered homeless. If the Three Baskets (Tipiṭaka) were to disappear, there would be nothing that the followers of the Buddha could point out as their religion. [1090]

Or, to take another simile: The father Yakkha has entrusted his Yakkha son with a charm that can make its holder invisible. If the Yakkha son loses this charm through forgetfulness or by being robbed of it, then he would be totally helpless. Similarly, if the Collections were to be lost then we all are lost. Therefore, we shall convene a Council and recite the Discourses and the Discipline. By doing so, we would be putting the teaching in proper order that would withstand assault just as flowers are carefully strung into garlands.

The Fortunate One had come to Kusinārā after travelling three miles to enable me to pay my last respects to him. He admitted me into the Saṅgha after three chapters of admonition. He gave me the robes he was wearing, in exchange for the robes I was wearing. When he discoursed on the practice with the similes of the moon, he referred to me by way of example. In these three events, he showed his intention of leaving the custodianship of his teaching to me (see SN 16.6-8).

So long as a true son of the Fortunate One such as myself is living, let this wicked man not grow in influence in this teaching. Before depravity gets a footing, before depravity mars the true Dhamma, before new fangled rules gain ground, before spurious regulations obstruct the Vinaya, before miscreants hold sway, before upholders of righteousness are on the wane, before those people who misrepresent the Fortunate One become a strong force, before the faithful exponents of the Fortunate One’s teaching are on the wane, I shall see to it that a Council is convened to recite and unanimously approve the Discipline, the Discourse and the Abstract Collections. When such a Council is convened, monastics will learn the teaching as much as they are capable of, and discuss the Discipline with the matters that are proper and improper. When such a session is held, this wicked old monastic will know where he stands and will be duly chastised and he will never be able to show his face. And, above all, the Buddha’s teaching will become well-defined and it will prosper.”

These thoughts occurred to Ven. Mahā Kassapa. However, he did not confide his plan to any other monastics or to any other person. He simply consoled the lamenting monastics by his discourse on the doctrine thus: “Enough, friends, do not grieve. Do not weep. Has not the Fortunate One previously expounded to you that it is in the very nature of things that regarding those most near and dear to us that we must part with them some day, even while we are living, or when death divides us, or when we are on different planes of existence? Friends, in this matter, how could one expect anything that has the nature of arising, of appearing, of being conditioned, and of dissolution, not to disintegrate? It is not possible for anyone to wish so.”

The Mallas Cremate the Body of the Buddha

Then four of the most senior Malla princes of robust physique washed their heads, donned themselves in new clothes, and intending to set fire to the funeral pyre of the Buddha, ignited it; but, try as they would, the pyre did not catch fire at all. Herein, the pyre of fragrant woods was 120 cubits high, when four strong men failed to ignite it, eight were engaged in it and when eight failed too, sixteen, and again 32 men were put to the task. All means to help ignite it were also employed, such as fanning and even blowing with the smith’s bellows, but all in vain. This may be explained like this: The 80 great disciples of the Buddha had great followings devoted to them, when these people, numbering 80,000 passed away they were reborn in the Deva realms. Among these Devas, the Devas who had particular devotion to Ven. Mahā Kassapa when they were lay supporters of the monastic, saw the critical situation that their esteemed monastic was still on the way from Pāvā to Kusinārā. So they made their wish that this funeral pyre be not lighted until he arrived on the scene. It was due to their will that no amount of human effort could ignite the funeral pyre.

Then the Malla princes asked Ven. Anuruddha for the reason the funeral pyre remained unburnt. He replied to them: “The Devas wish it otherwise.”

“Venerable sir, what is the wish of the Devas?” [1091]

“Vāseṭṭhas, Ven. Mahā Kassapa is now on his way from Pāvā to Kusinārā in the company of 500 monastics. The Devas have willed that, until he has paid homage at the Fortunate One’s feet, the funeral pyre of scented woods will remain unburnt.”

“Venerable sir, let the wish of the Devas prevail,” replied the Malla princes.

When the people heard that Ven. Mahā Kassapa was coming to pay homage at the feet of the Buddha, and that the funeral pyre of scented woods would not catch fire until he had done so, they were agog with excitement. “Friends, is that Ven. Mahā Kassapa dark complexioned or fair complexioned? Is he tall or short? How does he look? Friends, how could that be, that there lives such a great monastic, when the Fortunate One’s passing away has taken place?” Some of them took perfumes and flowers and went out to meet Ven. Mahā Kassapa while others prepared the roadway he was coming along and stood there waiting.

Then Ven. Mahā Kassapa arrived and went to the funeral pyre of scented woods at the Makuṭabandhana Shrine of the Malla princes in Kusinārā. He wore a folded robe on one shoulder, with joined palms raised to his forehead, and he walked around the funeral pyre keeping it on his right for three rounds. By his special powers he reflected on the embalmed body of the Buddha and knew for certain which end of the body was the Buddha’s feet. And standing at the end where the Buddha’s feet lay, he entered upon the fourth absorption (jhāna) which is the prelude or basis of special apperception and, rising from that absorption, he made the solemn wish: “May the Fortunate One’s feet, marked with 1,000 spokes at the wheels, push through the golden casket together with the multilayered wrappings of cotton-wool and 500 pairs of pieces of cloth, and come out to lie on my head.”

As soon as his solemn wish was made, the Buddha’s feet pushed through the 500 layers of cloth and cotton-wool wrappings like the full moon appearing from the clouds. Ven. Mahā Kassapa spread out his palms of pinkish red, like the new bloom lotus, and holding the golden hued feet of the Buddha firmly in his hands up to the ankles, placed the pair of feet on his head, thus paying homage in a most touching manner.

Witnessing the miraculous scene, the people raised a thunderous applause and made their offerings of perfumes, flowers and other things and paid their homage at the feet of the Buddha to their hearts’ content. The 500 monastics who accompanied Ven. Mahā Kassapa also wore folded robes on one shoulder and with their joined palms raised to their forehead, walked around the funeral pyre of scented wood keeping it on their right for three rounds, and paid homage at the feet of the Buddha.

After Ven. Mahā Kassapa, the people and the 500 monastics had paid homage at the Buddha’s feet as much as they liked, at the instant Ven. Mahā Kassapa let go the Buddha’s feet, the lac-coloured feet of the Buddha returned to their former place inside the casket, without any further wishing by Ven. Mahā Kassapa. As the feet disappeared into the golden casket, not a piece of scented wood was bestirred. As a matter of fact, as when the Buddha’s feet came out of the golden casket and as they re-entered it, nothing was disturbed, not a strand of cotton-wool, not a fibre of the cloth, not a droplet of oil, not a piece of scented firewood was caused to stir itself. When once the feet were inside the golden casket again, everything was perfectly intact.

But when the Buddha’s feet disappeared from view like the setting of the sun or the moon beyond the western mountain, the people wailed. They presented an even more pitiable sight than they did at the passing away of the Buddha.

After Ven. Mahā Kassapa and his 500 monastics had paid their last respects, the funeral pyre of scented wood burnt by itself, all at the same time without human effort but by the power of celestial beings; this is called the combustion by the element of heat (tejo).

Of the body of the Buddha that had burnt itself, the outer, thinner layer of the skin, the inner, thicker layer of the skin, flesh, sinews and sticky substances did not remain in the form of ash or soot; what remained was only the relics that were formed out of the body. It is just like the case of burning clear butter which leaves no ash or soot. Of the five [1092] hundred pieces of cloth that were wrapped round the body of the Buddha only the innermost and the outermost remained intact.

Notes on the Relics of the Buddha

Relics of the Buddhas that appear in the aeons when human lifespans are very long, by tens of thousands of years are of one solid mass of golden colour. Our Gotama Buddha appeared in the period when human lifespan was short, 100 years. The Buddha reflected thus before passing away: “My teaching has not spread to all directions at the time of my passing away. Let people from various places procure the relics from my body which may be as tiny as a mustard seed, enshrine them and make them a place of pilgrimage, and thus acquire merit leading to the good destination.” With that compassionate thought, he willed that the relics of his body be split up into many pieces.

In this matter, relics of the Buddha are of two broad classes: the relics that do not break up into many, and those that break up into many. Of the two classes, seven items belong to the first category: the four canines, the two collar bones, the frontal bone of the head. The remaining relics belong to the second category. About a basketful of the latter remained, of these: 1) The smallest are of the size of mustard seed, having the shape of the red jasmine buds, and a total collection of about six measures (aḷhaka); ¹ 2) the medium size relics are of the size of broken rice, look like pearls, and have a total collection of about five measures; 3) the big-size relics are of the size of a grain of green gram, having a golden colour and a total collection of about five measures; see the commentaries on the Long Discourse about the Emancipation (Mahā-parinibbāna-sutta, DN 16) and the Chronicles of the Buddhas (Buddha-vaṁsa).

¹ Aḷhaka: An uncertain measure applied to grain.

After the spontaneous combustion of the Buddha’s body by the element of heat had occurred, there came down from the sky, through the agency of Devas, huge columns of water, ranging in diameter from the thickness of a man’s arms, to that of a man’s calf, and to that of a palm tree, that quelled the fire arisen in the funeral pyre of scented wood. Fountains of water also sprang from the boughs of the Sāla trees. To cope with the size of the pyre which was 120 cubits high, thick columns of water with a diameter of a plough shaft sprang up from the ground on all sides of the pyre. The Malla princes of Kusinārā brought scented water in gold and silver pots and sprinkled it on the pyre. Then they combed the ashes with ploughs fitted with eight golden and silver ploughshares each, to scatter and cool the ashes. A particularly wonderful phenomenon here is that although the flames were rising fiercely through the boughs, branches and foliage of the Sāla trees around the funeral pyre, not a leaf or a blossom was burnt. Insects living in the Sāla trees were going about their own way, quite unharmed.

Last Rites for the Remains of the Buddha

After the funeral pyre had been quelled of the fire, the Mallas assembled at the Council Hall to prepare for a grand ceremony. They pounded into a cosmetic paint, four ingredients: the rhododendrons, the saffron, cloves and leaves of gum trees which they applied to various parts of the hall. Then they strew flowers, such as the primrose, the red jasmine, white durra grass, the saffron and parched grain. They made a canopy and decorated it with gold and silver spangles and hung fragrant things, flowers and precious jewels all about the Council Hall.

Then they made a ceremonial roadway from the Council Hall to the Makuṭabandhara Shrine with half a wall of matting and long cloth on either side of the route, along it they put up canopies which were studded with gold and silver spangles. Fragrant things, flowers and precious jewels were also hung about. Fresh bamboo poles, looking like solid pieces of emerald, were set up along the route with five coloured flags fluttering in the breeze, vying with the fluttering paper streamers. The route was made smooth and clean. Banana plants, water pots filled with water, and oil lamps in their stands were set up at regular intervals. Then they put the gold casket, which contained the relics of the Buddha, on the royal elephant fitted with bejewelled ornaments.

The reader can visualize the ceremonial route which stretched between the Council Hall, which was in the town of Kusinārā, and [1093] the funeral site at the Makuṭabandhana Shrine, which lay to the east of the town.

The Malla princes, in a ceremonial procession with song and dance, led the royal elephant bearing the golden casket containing the relics of the Buddha into Kusinārā town, making offerings of flowers and incense in front of the relics. In the town, in the council hall, they had erected a high platform, called the Sarabha, which was supported by sculpted figure of a lion and was a platform decorated with the seven kinds of jewels. There they placed the Buddha’s relics, above which, the white ceremonial parasol was set up.

Around the Council Hall, where the relics were placed in state, the security of the place was arranged in great elaboration. Around the Council Hall, there was stationed an army of elephants standing close to one another. Outside this ring of elephants, there was a cavalry with horses standing close to one another. And outside the ring of cavalry, there was an army of chariots standing close to one another. Outside the ring of chariots, infantry men stood guard in a ring, in close formation. Outside the ring of infantry, there was an army of archers in close formation. And outside the ring of archers, there was an army of lancers in close formation. Thus the security guard extended to a league on all sides which took on the appearance of one huge network of chain mail. For seven days the funeral celebrations were held in all gaiety.

The Malla princes staged these celebrations only a fortnight after the demise of the Buddha because, during the previous fortnight, they were busily engaged in attending to the Saṅgha’s needs regarding their lodging and meals. Now they thought: “Now we shall celebrate the great occasion in gay festivities that are connected with spiritual urgency for seven whole days. During these days of jollity we must make sure that the Buddha’s relics are safe against any thief, and so we shall mount guard over the relics to the best of our ability,” hence the elaborate security arrangements.

Distribution of the Relics

King Ajātasattu of Magadha heard that the Buddha had passed away in Kusinārā. The news reached him in the following manner: First the ministers of King Ajātasattu heard the news of the passing away of the Buddha and they said among themselves: “Even such a great person as the Buddha has passed away. Nothing in the world can make him alive again. Among worldlings, our king is unrivalled in the matter of devotion to the Buddha. If he were to learn this news in the normal course, he is sure to die of a broken heart. So it behoves us to see that he does not die of this news.” After conferring among themselves, they made ready three golden troughs filled with a concoction of the four nutriments of sesame oil, honey, butter and molasses.

Then they said to King Ajātasattu: “Your majesty, we had had a bad dream. To avert the evil consequences of the bad dream, we would advise your majesty to wear two layers of white cloth and lie in the trough immersed in the four nutriments, with only the nose above the concoction.”

The king believed the loyalty of his ministers and said: “Nobles, let it be as you say,” and putting on two layers of white cloth, he lay immersed in the concoction in the trough, with only his nose exposed.

Then an official, discarding the official garb and in plain clothes, with dishevelled hair, with his face directed towards Kusinārā where the demise of the Buddha had taken place, with joined palms raised, addressed King Ajātasattu: “Your majesty, no one can escape death. The preserver of our lives, our shrine, the fertile field to sow our merit, the person worthy of sprinkling with ceremonial water on the occasion of the king’s consecration and enthronement, the teacher of Devas and humans, has now passed away at Kusinārā!”

As soon as he heard this news, King Ajātasattu fainted. His body was so heated with sorrow that the concoction in which he lay immersed simmered. Thereupon, the officials removed the king from the trough and put him into a second trough filled with the concoction of four nutriments. Then King Ajātasattu regained his consciousness and asked: [1094] “What did you say, my nobles?”

“Your majesty, the Fortunate One has passed away.” And King Ajātasattu fainted again. The concoction in the trough simmered with the body heat of the king. Then the officials removed the king from the trough and placed him into a third trough filled with the concoction of the four nutriments. When King Ajātasattu regained consciousness, he again asked what was said to him. The news was repeated to him, and he fainted again. Then the officials took him out of the trough, bathed him in scented water, and poured pots of cool clear water over his head.

When King Ajātasattu regained consciousness, again he stood up and throwing down his dishevelled dark hair on his broad back, beat his chest in desperation and holding firmly his golden-hued chest with his lac-coloured fingers as if to check its breaking asunder, wailed helplessly and ran out along the high road like a lunatic.

Then King Ajātasattu, accompanied by a big company of embellished court dancers, left the town and went to the monastery in Jīvaka’s Mango Grove. There, gazing at the place where the Buddha used to deliver discourses, he lamented: “The Fortunate One, the omniscient Buddha! Have you not discoursed to me on the doctrine? Have you not removed the darts of sorrow from our hearts with your discourses? We are one of your disciples who go to you for refuge, who are established in the three refuges. But now you do not speak a word to me!

Venerable sir! In previous times, about this hour, I had had the good news of the Fortunate One and his big company of monastics having gone to the various places in this southern island continent. But now, I have only the bad news of your demise!”

Thus, he went on lamenting the passing away of the Buddha, recalling the glory of the Buddha in 60 verses. He then bethought to himself: “Lamenting alone will get me nowhere. There is the more serious business of procuring the relics of the Buddha.”

This is a more complete account of King Ajātasattu’s reaction on hearing the news of the passing away of the Fortunate One.

Then King Ajātasattu of Magadha sent an envoy to the Malla princes of Kusinārā, saying: “Malla princes of Kusinārā! The Fortunate One was of the ruling class; I too am of the ruling class. Therefore I am entitled to a share of the relics of the Fortunate One. I too shall build a relic shrine (stūpa) where the Fortunate One’s relics will be held and honoured.”

After sending an envoy, King Ajātasattu thought: “It would be well and good if the Malla princes comply with our demand. But in case they should refuse, we will get relics by force.” Accordingly, he marched to Kusinārā at the head of an array of the four wings of the armed forces: elephants, horses, chariots and foot soldiers.

Similar actions of sending envoys were taken by: the Licchavī princes of Vesālī; the Sakyans of Kapilavatthu; King Buli of Allakappa; and the Koḷiyan princes, natives of Rāmagāma.

Further, they also thought: “It would be well and good if the Malla princes comply with our demand. But in case they should refuse, we will get the relics by force.” Accordingly, they marched towards Kusinārā at the head of an array of the four wings of the armed forces: elephants, horses, chariots and foot soldiers.

The Brahmin of Veṭṭhadīpa heard that the Buddha had passed away at Kusinārā. He also sent an envoy to the Malla prices of Kusinārā saying: “Malla princes of Kusinārā, the Fortunate One was of the ruling class. I am of the Brahmin class, therefore, I am entitled to a share of the relics of the Fortunate One. I too shall build a shrine (stūpa) where the Fortunate One’s relics will be held and honoured.” Besides sending an envoy, the Brahmin also went to Kusinārā with his followers.

The Malla princes of Pāvā, like King Ajātasattu, sent an envoy to Kusinārā demanding their share of the relics. They also marched towards Kusinārā in full battle array of the [1095] four wings of the armed forces.

Of the seven rival claimants mentioned above, Pāvā was the closest to Kusinārā, a mere three quarters of a league distance. Yet they arrived last because they were engaged in more elaborate ceremonial arrangements.

The seven rival claimants sent their respective envoys and at the same time surrounded the town of Kusinārā, declaring that if their demands were not met they would wage war.

The reply by the Malla princes of Kusinārā was this: “We did not ask, by messenger, for the Fortunate One to come to our place, nor personally did we go to the Fortunate One. As a matter of fact, the Fortunate One came here on his own accord and informed his arrival to us. Naturally, you will not part with whatever treasure that arises within your domain. In the world of Devas and all sentient beings there is no treasure as noble as the Buddha. We have the greatest of treasures that has come to us. So we cannot, by any means, share it with you. You had been nourished by your royal mothers, and so have we. You are brave men, and so are we. If you would choose war, then so be it.” Thus there was a vainglorious attitude on both sides. Tension was great.

Should there be a war, the Mallas of Kusinārā were bound to win because the Devas that came to pay homage to the relics of the Buddha took the correct view that the relics were the legitimate property of the Kusinārā Malla princes.

Doṇa the Brahmin Distributes the Relics

When Doṇa, the Brahmin, learnt the tense situation between the seven disputants, he thought: “These princes are doing dishonour to the place where the Fortunate One passed away. This is most improper as no one is going to benefit from war. I will pacify them all.” So he went to the scene, stood on a small mound and uttered a series of verses extolling the glory of the Buddha. His verses are known as A Panegyric to the Buddha by Doṇa (Doṇa-gajjita). It describes the Buddha’s endowment of root causes, of results or fruits of merit, and of being a benefactor to all beings, known as the three endearments.

The story of how Brahmin Doṇa got the ability to versify such a weighty panegyric should be noted here. On a certain occasion, when the Buddha was travelling from Ukkaṭṭha to Setabya, he left his footprint with the solemn wish: “May this footprint of mine remain intact until Brahmin Doṇa has viewed it,” and then he rested underneath a tree.

When Brahmin Doṇa came along on the way and saw the footprint he knew for certain: “This is the footprint of the greatest person among all beings, including Devas.” Then he traced the track of the Buddha and met him resting under the tree. The Buddha gave a discourse to him and Brahmin Doṇa became devoted to the Buddha, hence his ability to sing in praise of the Buddha at such length.

Although the Brahmin’s verses were as lengthy as two recitals, since the disputing princes were squabbling, they did not hear the first half at all. It was only when the second half was nearly over that they recognized the voice. “Well, this is our teacher’s voice! Friends, this is the voice of our teacher, isn’t it?” Then all the tumult died down out of respect for Brahmin Doṇa, for in all Jambudīpa in those days almost all youths of good families had been pupils of Brahmin Doṇa. Very few of them would not know him as a teacher.

When Brahmin Doṇa knew that the princes were now paying attention to him he said to them: “Sirs, listen to one word of mine, our Fortunate One was an upholder of forbearance. It would not be proper to make war over the matter of sharing the relics of him who was of such noble nature. Sirs, let us all be united and in harmonious agreement to divide the relics into eight parts. There are the multitudes devoted to the Buddha. Let there be shrines to [1096] his honour, everywhere across the land.”

The squabbling princes assented. “Brahmin master,” they said, “in that case, divide fairly the relics of the Fortunate One into eight parts.” – “Very well, sirs,” Brahmin Doṇa agreed and caused the golden casket of relics to be opened. On seeing the golden-hued relics lying motionless inside the casket, all the princes lamented: “The All-Knowing Fortunate One! In previous times we used to see the resplendent sight of the Fortunate One with the golden complexion, marked with the 32 marks of the Great Man, emitting the six-hued radiance, and embellished by the 80 lesser marks of the Buddha. But now we are seeing only the golden relics that remind one of the Fortunate One. What a misfortune for us!”

When Brahmin Doṇa saw the princes in their grief and knew they would not notice him, he snatched the right canine tooth and hid it in his head gear. When the princes were in their stable senses, he took eight equal measures of the relics in a basket and distributed them, each sharing two measures (aḷhaka), for the whole amount of the relics was sixteen measures.

Even while Brahmin Doṇa was distributing the relics, Sakka was watching. “Where is the right canine tooth of the Buddha now, that of the Fortunate One, the expounder of the four truths that expelled all doubts in the minds of Devas and humans? Who has got it?” He scanned the scene and he saw the right canine tooth hidden in the head-gear of Brahmin Doṇa. He thought: “This canine tooth of the Buddha is such a cherished relic, I shall acquire it. And so he took it, it was a case of the robber being robbed. He took it from Brahmin Doṇa and placed it reverentially in a golden chalice and took it to the Tāvatiṁsa Realm where he enshrined it in the Cūḷāmaṇi Shrine.

After distributing the relics to the eight claimants, Brahmin Doṇa felt with his hand to reassure himself about the hidden relic in his head-gear but it was no longer there. But since he had stolen it himself, he dared not ask anybody about it. If he were to claim his share now, the princes would say: “Master, you distributed the relics yourself. Why did you not think of yourself to get a share for yourself?” So he consoled himself with the thought: “The basket-measure used in dividing up the relics has become sacrosanct. I shall be content with obtaining it. I shall put up a shrine enshrining it.”

So he said to the princes: “Sirs, let me keep the measure basket used in dividing the relics. I shall erect a shrine in its honour.” The princes agreed and so Brahmin Doṇa got the measure basket used in the division of the relics.

The Moriyan princes of Pippalivana also heard that the Buddha had passed away, and they also, like King Ajātasattu, sent an envoy to Kusinārā to demand their share of the relics and also marched to Kusinārā in full array of battle, with the four wings of their armed forces, but they reached there late.

The Malla princes of Kusinārā said to them: “There is no share of the Buddha’s relics remaining. All the claimants have divided the relics among themselves. Take the charred pieces of firewood from the site of the cremation.” And the Moriyan princes had to take away the charred pieces of firewood from the site of the cremation.

Building Relic Shrines in Reverence

1. King Ajātasattu of Magadha built a relic shrine (stūpa) at Rājagaha where he enshrined the relics of the Buddha in reverence.

2. The Licchavī princes of Vesālī built a relic shrine at Vesālī where they enshrined the relics of the Buddha in reverence.

3. The Sakyan princes of Kapilavatthu built a relic shrine at Kapilavatthu where they enshrined the relics of the Buddha in reverence. [1097]

4. The Buli princes of Allakappa built a relic shrine at Allakappa where they enshrined the relics of the Buddha in reverence.

5. The Koliyan princes of Rāma village built a relic shrine at Rāma village where they enshrined the relics of the Buddha in reverence.

6. The Brahmin of Veṭṭhadīpa built a relic shrine in his Veṭṭhadīpa country and enshrined the relics of the Buddha in reverence.

7. The Malla princes of Pāvā built a relic shrine at Pāvā and enshrined the relics of the Buddha in reverence.

8. The Malla princes of Kusinārā built a relic shrine at Kusinārā and enshrined the relics of the Fortunate One in reverence.

9. Brahmin Doṇa built a shrine and enshrined the measure basket in reverence.

10. The Moriyan princes of Pippalivana built a shrine and enshrined the charred pieces of firewood from the site of cremation in reverence.

Thus there were eight shrines of the Buddha-relics, with the ninth one, a shrine of the measuring-basket, and the tenth a shrine of charcoal, altogether making ten shrines.

King Ajātasattu’s Shrine

Of the above ten shrines, we shall relate the events connected with the building of King Ajātasattu’s shrine as told in the commentary and sub-commentary on the Long Discourse about the Emancipation (Mahā-parinibbāna-sutta, DN 16).

King Ajātasattu carried home his share of the relics in great ceremony. He prepared the 25 league stretch of the journey between Kusinārā and Rājagaha, a grand route of 5,000 metres wide, which was levelled. He made elaborate arrangements similar to what the Malla princes did with their passage route for the relics between the Makuṭabandhana Shrine and the Council Hall. Besides doing honour to the relics in various ways, he arranged for the opening of stalls at various places all along the route for the crowds. The golden casket of relics was placed in a golden coffin which was carried in all pomp and honour, escorted by a big army of lancers.

Before the relics arrived in Rājagaha, King Ajātasattu ordered the people to assemble in a gathering 500 kilometres wide. The festivities, which started in Kusinārā, continued all along the route under the escort of his big army. Wherever golden-coloured flower trees were in bloom, he placed the relics in the ring, surrounded by the army of lancers and made ceremonial offerings, which lasted for as long as the golden flowers were in bloom. Then the procession moved on from there. At every length of the ceremonial carriage, as it proceeded along, the procession halted to hold festivities and to make offerings, which lasted for seven days. The procession thus moved on at leisurely pace so that it lasted seven years, seven months and seven days to get to Rājagaha.

Believers in wrong views raised an outcry that King Ajātasattu held funeral ceremonies on the passing away of ascetic Gotama against the wishes of the people and that these festivities caused neglect of work by the people who had to suffer hardships. In denouncing thus the 86,000 holders of wrong views were motivated by malevolent thoughts about the Three Treasures, as a result of which, they were reborn in the four lower worlds.

The Arahats then reviewed the situation. The prolonged festivities over the carriage of the relics was causing transgressions against the Three Treasures amongst the people, which was indeed undesirable. So they thought of seeking the co-operation of the Devas to speed up the King’s procession to Rājagaha. They requested Sakka, the Lord of the Devas: “Sakka, think of some way to speed up the carriage of the relics to Rājagaha.”

Sakka replied: “Venerable sir, there is no worldling who is as devoted to the Three Treasures as King Ajātasattu. He will not take my advice. But I can use other means. One possible way is to assume myself a terrifying appearance as Māra is wont to do, to cause terrible sounds to possess people, to cause people to sneeze, to cause people to lose appetite, which are also [1098] Māra’s pet devices. When I use these means, the venerable ones should say to King Ajātasattu: “King, the prolonged festivities over the carriage of the relics has angered the Devas. Speed up the procession to Rājagaha.” On your advice only would King Ajātasattu speed up his procession.” Sakka did his part as suggested, causing terror among the people.

The Arahats then went to King Ajātasattu and said: “Great King, the prolonged festivities over the carriage of the relics has angered the Devas. Speed up the procession to Rājagaha.” King Ajātasattu replied: “Venerable sirs, I cannot fully satisfy myself in honouring the relics yet. However, I will follow your advice.” And so he ordered his men to speed up the carriage of the relics to Rājagaha. This order was given on the day when seven years and seven months had elapsed on the way to Rājagaha. Now in the next seven days the procession reached its destination.

King Ajātasattu erected a shrine in Rājagaha in honour of the relics which had arrived. Other kings and Brahmins who received their share of the relics or the measuring basket or charred firewood also put up shrines in honour of the relics, according to their means, in their own cities. These facts are recorded under the title: “The Honouring of the Relics by Raising Shrines,” which states: “King Ajātasattu of Magadha raised a shrine in Rājagaha in honour of the relics of the Buddha,” which was recited at the Second and Third Councils.