နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ (၃) — မလ္လတိုင်းနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်

စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်ဝတ္ထု

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဘောဂမြို့၌ အလိုရှိသမျှ နေတော်မူပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြကုန်စို့၊ ပါဝါပြည်သို့ သွားကြကုန်စို့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူချက်ကို ဝန်ခံစကား ပြန်ကြား လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရဟန်းများစွာ ခြံရံလျက် ပါဝါပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ထိုပါဝါပြည်ဝယ် စုန္ဒမည်သော ရွှေပန်းထိမ်သည်သား လှူဒါန်း ဆောက်လုပ်အပ်သော သရက်ဥယျာဉ်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူ၏။

(ဤ၌။ ။စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားကား လွန်စွာ ကြွယ်ဝချမ်းသာသော သူကြွယ်တဦး ဖြစ်သည်။ ထိုစုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ပဌမအကြိမ် ဖူးမြော်ရစဉ်ကပင် တရားတော်ကို နာယူရ၍ သောတာပန်အရိယာ ဖြစ်ပြီးလျှင် မိမိပိုင် သရက်ပင်စဉ် ဥယျာဉ်အတွင်း၌ ကျောင်းတိုက်ကြီး တည်ဆောက်ကာ လှူဒါန်းခဲ့လေသည်။ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသရက်ဥယျာဉ် ကျောင်းတိုက်၌ နောက်ဆုံး သီတင်းသုံး နေတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်)။

ကျောင်းတိုက်ဒါယကာ စုန္ဒ ရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် မြတ်စွာ ဘုရားရှင် ကြွရောက်တော်မူလာ၍ မိမိ၏ သရက်ဥယျာဉ်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံး နေထိုင်တော်မူကြောင်း သတင်းစကား ကြားသိလေလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ထံတော်မှောက်သို့ သွားရောက်ဝပ်လျှိုး ရှိခိုးဝတ်ပြုကာ အပြစ်လွတ်ရာအရပ်၌ ထိုင်နေလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည်လည်း ကျောင်းတိုက်ဒါယကာ စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားကို တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေလျက် တရားကို ဆောက်တည်စေကာ တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန်ရွှင်လန်းစေတော်မူ၏။ တရားနာပြီးသောအခါ စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို “မြတ်စွာ ဘုရား.. ရှင်တော်ဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာနှင့်တကွ နက်ဖြန် ကောင်းမှုကုသိုလ်အလို့ငှါ တပည့်တော်၏ဆွမ်းကို လက်ခံတော်မူပါ”ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူသဖြင့် စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သား၏ လျှောက်ထား ပင့်ဖိတ်ချက်ကို လက်ခံတော်မူ၏။

စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ခံတော်မူသည်ကို သိ၍ နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးလျက် အရိုအသေ ပြုပြီးလျှင် ဖဲခွါသွားခဲ့၍ ထိုညဉ့်လွန်မြောက်ပြီးနောက် မိမိနေအိမ်၌ မွန်မြတ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို၎င်း “သူကရမဒ္ဒဝ”ဟု ခေါ်သည့် မကြီးလွန်း မငယ်လွန်း အလယ်အလတ်ဖြစ်သော တောဝက်၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အသားများကို၎င်း* ကောင်းစွာ ချက်ပြုတ်စီရင်စေပြီးလျှင် “မြတ်စွာဘုရား.. ဆွမ်းဘုဉ်းပေးချိန် တန်ပါပြီ၊ ဆွမ်းပြင်၍ ပြီးပါပြီ”ဟု ဆွမ်းဘုဉ်းပေးရန် အချိန်တန်ကြောင်း မြတ်စွာဘုရားအား ကြားလျှောက်စေလေ၏။

(ဤ၌။ ။*နွားနို့ အရသာငါးမျိုး ကျိုချက်ပြုတ်နည်း အစီအရင်ဖြင့် ကောင်းစွာ စီရင်အပ်သော နူးညံ့သောထမင်းကို သူကရမဒ္ဒဝဟု ဧကေဆရာတို့က ဆိုကြကြောင်းနှင့် ရသာယန အစီအရင်ဖြင့် ကောင်းစွာ စီရင်ထားသော စားဖွယ်တမျိုးကို သူကရမဒ္ဒဝ-ဟု ခေါ်ဆိုသည်၊ ထိုစားဖွယ်အထူးကို စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် “မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူခြင်း မဖြစ်လေရာ”ဟု

ကြံစည်အောက်မေ့ကာ စီရင်အပ်၏ဟူ၍ ကေစိဆရာတို့က ဆိုကြကြောင်း အဋ္ဌကထာ၌ ဖော်ပြထား၏)။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် နံနက်အချိန်၌ သင်္ကန်းကို ပြင်ဝတ်တော်မူ၍ သပိတ်,သင်္ကန်းကို ယူဆောင်တော်မူလျက် ရဟန်းသံဃာနှင့်အတူ စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သား၏ နေအိမ်သို့ ကြွရောက်၍ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။

ထိုသို့ ထိုင်နေတော်မူပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားသည် စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားကို “စုန္ဒ.. သင်စီရင်ထားသည့် နူးညံ့သော တောဝက်သားဖြင့် ငါဘုရားကို လုပ်ကျွေးလော့၊ သင်စီရင်ထားသည့် အခြား ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်များဖြင့် ရဟန်းသံဃာကို လုပ်ကျွေးလော့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။

စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု လျှောက်ထားဝန်ခံ၍ မြတ်စွာဘုရားရှင် အမိန့်အတိုင်း မိမိစီရင်ထားသည့် နူးညံ့သော တောဝက်သားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ပြုစုလုပ်ကျွေးလေ၏၊ မိမိစီရင်ထားသည့် အခြား ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်များဖြင့် ရဟန်းသံဃာကို ပြုစုလုပ်ကျွေးလေ၏။

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးတော်မူပြီးလျှင်ပင် စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားကို “စုန္ဒ.. သင်၏ ကြွင်းကျန်သော နူးညံ့သော တောဝက်သားကို တွင်း၌ မြှုပ်လိုက်လော့၊ စုန္ဒ.. မြတ်စွာဘုရားကိုထား၍ နတ်, မာရ်နတ်, ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော နတ်လောက(နှင့်) သမဏဗြာဟ္မဏ, မင်းများ, လူများနှင့် တကွသော ဤလူ့လောကဝယ် ထိုနူးညံ့သော တောဝက်သားကို စားလျှင် ကောင်းစွာ အစာကြေအံ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါဘုရား မမြင်မတွေ့ရချေ”ဟု ရဲရဲတောက်စကား မိန့်ကြားတော်မူလေ၏။

စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားသည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု လျှောက်ထားဝန်ခံ၍

မြတ်စွာဘုရားရှင် အမိန့်အတိုင်း ထိုကြွင်းကျန်သော နူးညံ့သော တောဝက်သားကို တွင်း၌ မြှုပ်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်၍ ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးဦးညွတ်ကာ အပြစ်လွတ်ရာအရပ်၌ ထိုင်နေလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် စုဒ္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သားကို တရားစကား ဟောကြား ညွှန်ပြတော်မူကာ နေရာမှထ၍ ကြွသွားတော်မူလေ၏။

ထို့နောက် စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သား၏ ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူပြီးသောအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကိုယ်တော်မှာ ကြမ်းတမ်းသော အနာရောဂါ ကပ်ရောက်လျက် သေလောက်အောင် ပြင်းထန်သော ဝမ်းသွေးသွန်သည့် ရောဂါဝေဒနာများ ဖြစ်ပွါးလာကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ထိုဝေဒနာတို့ကို သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက် ပင်ပန်းသည်ဟု မရေတွက်ပဲ သည်းခံတော်မူ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြစို့၊ ကုသိနာရုံပြည်သို့ သွားရောက်ကြကုန်စို့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို လျှောက်ထားဝန်ခံလေ၏။

(ဤ၌။ ။စုန္ဒရွှေပန်းထိမ်သည်သား၏ ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားမှာ ဝမ်းသွေးသွန်သော ရောဂါ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်ကား ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသောအခါ၌ ဝမ်းသွေးသွန်သော ရောဂါဖြစ်သည်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ထိုဆွမ်းကို မဘုဉ်းပေးရမီ ထိုဝမ်းသွေးသွန်သည့် ရောဂါ ဖြစ်ပွါးခဲ့လျှင် ယခု အခြေအနေထက်ပင် မသွားနိုင် မလာနိုင်အောင် အလွန့်အလွန် ရောဂါဝေဒနာ ကြမ်းတမ်းလေရာ၏၊ ယခုမူ ထိုပြေပြစ်နူးညံ့သော စုန္ဒ၏ တောဝက်သားဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူရသောကြောင့် သက်သာတန်သလောက် သက်သာစွာ ရောဂါဝေဒနာ ဖြစ်ပွါးလေသည်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ကုသိနာရုံပြည်သို့ ရောက်အောင် ခြေလျင် ကြွတော်မူနိုင်လေသည်)။

သောက်ရေ ဆောင်စေတော်မူခြင်း

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် လမ်းခရီးမှဖဲ၍ တခုသောသစ်ပင်ရင်းသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရား၏ ဒုကုဋ် (=၂ထပ်)သင်္ကန်းကြီးကို လေးထပ်ခေါက်၍ ခင်းပေးလော့၊ ချစ်သား အာနန္ဒာ.. ငါဘုရား ပင်ပန်းလာပြီ၊ ထိုင်ဦးအံ့”-

ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု လျှောက်ထား ဝန်ခံ၍ ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကြီးကို လေးထပ်ခေါက်၍ ခင်းပေးလေ၏။ ထိုခင်းပြီးသော နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူပြီးသောအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်နှင့် အရှင်အာနန္ဒာတို့ အပြန်အလှန် မိန့်ဆိုလျှောက်ထားတော်မူကြသည်မှာ-

(ဗုဒ္ဓ) ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သောက်ရေကို ဆောင်ချေ = ခပ်ချေလော့၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရားသည် ရေသောက်တော်မူလို၏၊ ငါဘုရား ရေသောက်အံ့။ (၁)

(အရှင်အာနန္ဒာ) မြတ်စွာဘုရား.. လှည်းအစီးငါးရာတို့ ယခုပင် ချောင်းကို ဖြတ်ကူးသွားကြပါသည်၊ ထိုသို့ လှည်းများ ဖြတ်ကူးထားသောကြောင့် ထိုအနည်းငယ်သော ချောင်းရေသည် ချောက်ချားနောက်ကျုလျက် စီးနေပါ၏၊ မြတ်စွာဘုရား.. ကကုဓာမြစ်သည် မဝေးလှတော့ပါ၊ ထိုမြစ်သည် ကြည်လင်သော ရေရှိပါ၏၊ ချိုမြိန်သောရေ အေးမြသောရေ ညွန်ကင်းသောရေ ရှိပါ၏၊ ဆိပ်ကမ်းလည်းသာယာ မွေ့လျော်ဖွယ်ရာလည်း ရှိပါ၏၊ ဤကကုဓာမြစ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေကိုလည်း သောက်တော်မူရပါလိမ့်မည်၊ ကိုယ်တော်ကိုလည်း အေးမြအောင် ပြုတော်မူရပါလိမ့်မည်။

(ဗုဒ္ဓ) ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သောက်ရေကို ဆောင်ချေ = ခပ်ချေလော့၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရားသည် ရေသောက်တော်မူလို၏။ ငါဘုရား ရေသောက်အံ့။ (၂)

(အရှင်အာနန္ဒာ) မြတ်စွာဘုရား.. လှည်းအစီးငါးရာတို့ ယခုပင် ချောင်းကို ဖြတ်ကူးသွားကြပါသည်။ ထိုသို့ လှည်းများ ဖြတ်ကူးထားသောကြောင့် ထိုအနည်းငယ်သော ချောင်းရေသည် ချောက်ချားနောက်ကျုလျက် စီးနေပါ၏။ မြတ်စွာဘုရား.. ကကုဓာမြစ်သည် မဝေးလှတော့ပါ၊ ထိုမြစ်သည် ကြည်လင်သောရေ ရှိပါ၏၊ ချိုမြိန်သောရေ အေးမြသောရေ ညွန်ကင်းသောရေ ရှိပါ၏၊ ဆိပ်ကမ်းလည်းသာယာ မွေ့လျော်ဖွယ်ရာလည်း ရှိပါ၏၊ ဤကကုဓာမြစ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေကိုလည်း သောက်တော်မူရပါလိမ့်မည်၊ ကိုယ်တော်ကိုလည်း အေးမြအောင် ပြုတော်မူရပါလိမ့်မည်။

(ဗုဒ္ဓ) ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သောက်ရေကို ဆောင်ချေ = ခပ်ချေလော့၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရားသည် ရေသိပ်လှပြီ (=ရေသောက်တော်မူလိုလှပြီ)၊ ငါဘုရား ရေသောက်အံ့။ (၃)

ဤသို့ သုံးကြိမ်တိုင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က သောက်တော်ရေ အလိုရှိကြောင်း မိန့်မြွက်တော်မူလေလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု လျှောက်ထားဝန်ခံ၍ သပိတ်ကို ယူဆောင်ကာ ထိုချောင်းငယ်ရှိရာသို့ သွားရောက်လေ၏။ ထိုအခါ လှည်းများ ဖြတ်ကူးထားသောကြောင့် ချောက်ချား နောက်ကျုလျက် စီးနေသော ထိုချောင်းရေအနည်းငယ်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် ချဉ်းကပ်ရောက်ရှိလျှင်ပင် အံ့ဩဖွယ်ရာ ကြည်လင်သန့်ရှင်း နောက်ကျုခြင်းကင်းလျက် စီးလေ၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်-

“အိုး.. မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးအာနုဘော် ကြီးမြတ်တော်မူခြင်းသည် အံ့ဖွယ်ရှိပါပေစွာ့၊ မဖြစ်ဘူးမြဲ ဖြစ်ပါပေစွာ့၊ လှည်းများ ဖြတ်ကူးထားသောကြောင့် ချောက်ချား နောက်ကျုလျက် စီးနေသော ဤချောင်းရေ အနည်းငယ်သည် ငါ ချဉ်းကပ်ရောက်ရှိလျှင်ပင် ကြည်လင်သန့်ရှင်း နောက်ကျုခြင်းကင်းလျက် စီးလေဘိ၏”-

ဟု အံ့ဩစိတ်ဝင် ဆင်ခြင်စဉ်းစားပြီးလျှင် သပိတ်ဖြင့် သောက်ရေကို ခပ်ယူကာ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ဤသို့ လျှောက်ထားလေ၏-

“မြတ်စွာဘုရား.. ရှင်တော်ဘုရား၏ တန်ခိုးအာနုဘော် ကြီးမြတ်တော်မူခြင်းသည် အံ့ဖွယ်ရှိပါပေစွာ့၊ မဖြစ်ဘူးမြဲ ဖြစ်ပါပေစွာ့၊ မြတ်စွာဘုရား.. ယခုပင် လှည်းများ ဖြတ်ကူးထားသောကြောင့် ချောက်ချား နောက်ကျုလျက် စီးနေသော ထိုချောင်းရေ အနည်းငယ်သည် အကျွန်ုပ် ချဉ်းကပ်ရောက်ရှိလျှင်ပင် ကြည်လင် သန့်ရှင်း နောက်ကျုခြင်းကင်းလျက် စီးဆင်းနေပါသည်။ ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် သောက်ရေကို သုံးဆောင်တော်မူပါလော့၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် သောက်ရေကို သုံးဆောင်တော်မူပါလော့”-

ဟု လျှောက်ထားကာ မြတ်စွာဘုရားရှင်အား သောက်တော်ရေကို ဆက်ကပ်လေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် သောက်ရေကို သုံးဆောင်တော်မူလေ၏။

ဝဋ်တော် ၁၂-ပါးအကြောင်း

(ဤအရာ၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ “ဝဋ်တော် ၁၂-ပါးအကြောင်း”ကို အကျဉ်းအားဖြင့် ကြားညှပ်၍ ဖော်ပြဦးအံ့-

(၁) ပဌမဝဋ်တော်။ ။မြတ်ဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် မုနာဠိ-မည်သော သေသောက်ကြူးဖြစ်၍ သုရဘိ-အမည်တော်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရှင်မြတ်ကို “ဤသူကား လူသူလေးပါး ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ ကာမလိုက်စား မွေ့လျော်ပျော်ပါး၍ တရားမရှိ ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ဘိ၏”ဟု စွပ်စွဲစကား ပြောမှားတော်မူခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံကြောင့် ငရဲ၌ နှစ်ပေါင်းများစွာ ဒုက္ခဝေဒနာကို ခံစားခဲ့ရပြီး ဤယခု နောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝ

ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ လူသူအများ အထင်မှားအောင် သုန္ဒရီပရိဗိုဇ်မ၏ စွပ်စွဲခြင်းကို ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား ပဌမဝဋ်တော်တည်း။

(၂) ဒုတိယဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် သဗ္ဗာဘိဘူ-အမည်တော်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရှင်မြတ်၏ နန္ဒ-မည်သော တပည့်သာဝက ဖြစ်ခဲ့၍ ထိုသဗ္ဗာဘိဘူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရှင်မြတ်ကို “သီလမရှိ သူယုတ်မာသာ ဖြစ်ဘိ၏”ဟု စွပ်စွဲစကား ပြောမှားခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကြောင့် အနှစ်တသောင်းကြာ ငရဲ၌ ဒုက္ခဝေဒနာကို ခံစံခဲ့ရပြီး လူဖြစ်သော ဘဝများစွာတို့၌လည်း လူသူလေးပါးတို့၏ မဟုတ်မတရား စွပ်စွဲသည်ကို ခံခဲ့ရ၍ ဤယခု နောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ပရိသတ်ဗိုလ်ပုံအလယ်၌ စိဉ္စမာန် မိန်းမယုတ်၏ မဟုတ်မတရား စွပ်စွဲခြင်းကို ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား ဒုတိယဝဋ်တော်တည်း။

(၃) တတိယဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် လူအများ လေးစားကော်ရော် ပူဇော်အပ်သော ဗေဒင်သုံးရပ် ကမ်းဆုံးခပ်အောင် တတ်မြောက်သူ ပုဏ္ဏားပါမောက္ခဆရာကြီးဖြစ်၍ တပည့်လုလင် ငါးရာတို့ကို မဟာဝုန်တော၌ ဗေဒင်ကျမ်းများကို သင်ကြားပို့ချ ပြသနေစဉ် အဘိညာဉ်တန်ခိုးရှင် ဘီမ-မည်သော ရသေ့သူမြတ် ထိုအရပ်သို့ ကြွရောက်လာသည်ကို မြင်ရ၍ (ကြည်ညိုရမည့်အစား နှလုံးသွင်း မှားယွင်းကာ) “ဤရသေ့ကား ကာမစည်းစိမ်ကို ခံစားသူ ရသေ့စဉ်းလဲဖြစ်သည်”ဟု စွပ်စွဲစကား တပည့်တို့ကို ပြောကြားလေရာ ထိုတပည့် ငါးရာတို့သည်လည်း ဆရာကြီးစကားကို အားရဝမ်းသာ လက်ခံကြကာ မြို့ရွာအတွင်း ဆွမ်းခံကြွနေသော ထိုဘီမရှင်ရသေ့ကို “ဤရသေ့ကား ကာမစည်းစိမ်ကို ခံစားသူ ရသေ့စဉ်းလဲဖြစ်သည်”ဟု အိမ်တိုင်း အိမ်တိုင်းရှိ လူများအား ပြောကြားကြလေသည်။

ထိုအကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ထိုတပည့် ငါးရာတို့သည် နောက်ဆုံးဘဝ ဘုရားရှင် လက်ထက်တော်အခါ တပည့်ရဟန်းငါးရာ ဖြစ်လာကြကာ သုန္ဒရီပရိဗိုဇ်မ (တိတ္ထိတို့သတ်၍) သေခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် လူအများ၏ မဟုတ်မတရား စွပ်စွဲကဲ့ရဲခြင်းကို ခံရလေသည်။ သာဝကတို့ကို အစွပ်စွဲခံရခြင်းသည်လည်း ကိုယ်တော်မြတ်ကို အစွပ်စွဲခံရသည်သာ မည်လေသည်။ ဤကား တတိယဝဋ်တော်တည်း။

(၄) စတုတ္ထဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုဘဝဝယ် မိကွဲဖတူဖြစ်သော ညီငယ်ကို ဥစ္စာကို လိုချင်တပ်မက်သောကြောင့် သတ်ဖြတ်၍ တောင်ချောက်ကြား၌ ပစ်ချရုံမျှမက ကျောက်တုံးဖြင့် တဖန်ထပ်၍ ဖိညှပ်ကြိတ်ချေမှု ပြုခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် နောက်ဆုံးပစ္ဆိမဘဝ ဘုရားဖြစ်တော်မူသော အခါဝယ် ရှင်ဒေဝဒတ် ကျောက်မောင်းဆင်၍ ပစ်ချသည်ကို ခံရ၍ ခြေမတော်ကို ကျောက်ချပ် ကျောက်လွှာ စင်ထွက်လာကာ သွေးစိမ်းတည်အောင် အထိအခိုက် ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား စတုတ္ထဝဋ်တော်တည်း။

(၅) ပဉ္စမဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် အမြော်အမြင် အဆင်အခြင်နည်းပါး ကစားလေလွင့် မသင့်စနိုး သူငယ်ဆိုး (လမ်းသူရဲ)ဖြစ်၍ လမ်းခရီးမဝယ် မြူးထူးပျော်ပါး ကစားနေစဉ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရှင်မြတ်တပါးကို မြင်ရလျှင် (ကြည်ညိုရမည့်အစား နှလုံးသွင်းလွဲမှားကာ) လမ်းခရီး၌ရှိသည့် ကျောက်ခဲများကို ကောက်ယူကာ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရှင်မြတ်ကို ပစ်ခတ် ပြစ်မှားလေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် နောက်ဆုံး ပစ္ဆိမဘဝ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ကိုယ်တော်မြတ်ကို အသေသတ်ဖို့ရန် ရှင်ဒေဝဒတ်က လူသတ်လေးသမားများ စေလွှတ်သည်ကို ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား ပဉ္စမဝဋ်တော်တည်း။

(၆) ဆဋ္ဌဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် ဆင်ထိန်းယောက်ျား ဖြစ်ခဲ့၍ ဆွမ်းခံကြွဝင်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အရှင်မြတ်တပါးကို ဆင်ဖြင့် နင်းသတ်တော့မည့်ဟန် အဖန်ဖန် ခြောက်လှန့်ခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ဝယ် အရက်များစွာသောက်၍ အကြမ်းစိတ် အရိုင်းစိတ် ပေါက်နေသော နာဠာဂိရိဆင်က ကိုယ်တော်မြတ်ကို နင်းသတ်ရန် ရှေးရှု ချဉ်းကပ်လာသည်ကို ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား ဆဋ္ဌဝဋ်တော်တည်း။

(၇) သတ္တမဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် ပြည့်ရှင်မင်းဖြစ်၍ မင်းမာန်တက်ကာ

(ဒုစရိုက်မှုကို မစဉ်းစားပဲ) ယောက်ျားတယောက်ကို ကိုယ်တိုင်ပင် လှံဖြင့်ထိုးဆွ သတ်ဖြတ်ခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ငရဲ၌ အနှစ်များစွာ ကျက်ခဲ့ရပြီးလျှင် ဤနောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝ၌ (ရှင်ဒေဝဒတ် ကျောက်မောင်းဆင်၍ ချသောအခါ ကျောက်လွှာ ကျောက်ချပ် ခြေမတော်၌ ထိခိုက်၍ သွေးစိမ်းတည်သော အနာရောဂါကို ကုစားရန်အတွက်) ဆရာဇီဝက ခြေမတော်ကို ဓားဖြင့်ခွဲသည်ကို ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား သတ္တမဝဋ်တော်တည်း။

(၈) အဋ္ဌမ၀ဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် တခုသော တံငါရွာ၌ တံငါသားငယ်ဖြစ်၍ မိမိဆွေမျိုး တံငါတို့က ငါးတို့ကို ရက်ရက်စက်စက် သတ်ဖြတ်ကြသည်ကို မြင်ရသောအခါ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ရှိခဲ့လေသည်၊ (ကိုယ်တိုင် သတ်သည်မဟုတ်)။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဤနောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ဦးခေါင်းကိုက်ရောဂါ မကြာခဏ ဖြစ်သည်ကို ခံတော်မူရလေသည်။ (ရှေးအခါက ငါးတို့ကို ရက်ရက်စက်စက် သတ်ခဲ့ကြသော ဆွေမျိုး တံငါတို့သည်ကား ယခုအခါ သာကီဝင်မင်းများ ဖြစ်လာကြ၍ ဝိဋဋူဘ၏ ဥပစ္ဆေဒက အသတ်အဖြတ် ခံကြရလေသည်။)။ ဤကား အဋ္ဌမဝဋ်တော်တည်း။

(၉) နဝမဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် ဖုဿမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ တပည့်သာဝက ရဟန်းတော်တို့ကို “သင်တို့သည် မုယောကို ခဲကြ, စားကြလော့၊ သလေးဆွမ်းတို့ကို မစားကြကုန်လင့်”ဟု ရေရွတ်စကား ပြောမှားခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဤနောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘ၀ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏား လျှောက်ထား ပင့်ဖိတ်ချက်အရ ဝါကပ်တော်မူစဉ် ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး မုယောမှုန့်ကိုသာ ဘုဉ်းပေး သုံးဆောင်တော်မူရလေသည်။ ဤကား နဝမဝဋ်တော်တည်း။

(၁၀) ဒသမဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် လက်ဝှေ့သမား ဖြစ်တော်မူ၍ အခြား လက်ဝှေ့သမားတဦးကို ခါးရိုးကျိုးအောင် ရိုက်ချို ထိုးသတ်ခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဤနောက်ဆုံး ပစ္ဆိမဘဝ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ခါးတော် ညောင်းညာ နာကျင်ကိုက်ခဲခြင်း ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံတော်မူရလေသည်။ ဤကား ဒသမဝဋ်တော်တည်း။

(၁၁) ဧကာဒသမဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် တခုသောဘဝဝယ် ဆေးဆရာဖြစ်ခဲ့၍ ဆေးဖိုးဝါးခ မပေးလိုသော သူဌေးသားတယောက်ကို ဝမ်းလားဆေး တိုက်ကျွေးခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဤနောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝ ဘုရားဖြစ်တော်မူ၍ ယခု ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူခါနီးအခါ သွေးဝမ်းသွန်သည့် ရောဂါဝေဒနာ ကိုယ်တော်မြတ်မှာ စွဲကပ်လာရလေသည်။ ဤကား ဧကာဒသမဝဋ်တော်တည်း။

(၁၂) ဒွါဒသမဝဋ်တော်။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အလောင်းတော်ဖြစ်စဉ် ကဿပမြတ်စွာဘုရား လက်ထက်တော်၌ ဇောတိပါလမည်သော ပုဏ္ဏားလုလင်ဖြစ်ခဲ့၍ ကဿပမြတ်စွာဘုရားကို “ဤဦးပြည်း ရဟန်းအဖို့ရာ သဗ္ဗညုတရွှေဉာဏ်တော်သည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ သဗ္ဗညုတ ရွှေဉာဏ်တော် ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ ရခဲသော တရားဖြစ်သည်”ဟု နှုတ်ဖြင့် ပြစ်မှား ပြောကြားခဲ့လေသည်။

ထိုမကောင်းမှု အကုသိုလ်ကံ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဤနောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝဝယ် တောထွက်၍ ဘုရားဖြစ်ရန် ဒုက္ကရစရိယာ ကျင့်တော်မူသောအခါ အခြားတပါးသော ဘုရားအလောင်းတို့မှာ ရက်,လ အနည်းငယ်သာ ထိုက်သည်အလျောက် ကျင့်ကြရသော်လည်း ဤအကျွန်ုပ်တို့၏ မြတ်စွာဘုရားရှင် အလောင်းတော်မှာမူ ဖော်ပြရာပါ ဝစီဝိပါက် ဝဋ်တော်လိုက်မှုကြောင့် ခြောက်နှစ်ကြာအောင် ဒုက္ကရစရိယာကို ကျင့်တော်မူရလေသည်။ ဤကား ဒွါဒသမဝဋ်တော်တည်း။ ။ဤဝဋ်တော် ၁၂-ပါးအကြောင်းကို ခုဒ္ဒကနိကာယ် ထေရာပဒါနပါဠိ ၃၉-အဝဋဖလဝဂ္ဂ၊ ၁၀-ပုဗ္ဗကမ္မပိလောတိက ဗုဒ္ဓအပဒါန၊ စာမျက်နှာ ခု-၃၊ ၃၄၆-၌ မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တော်တိုင်ပင် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်)။

ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသား ဝတ္ထု

ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားရှင် သောက်တော်ရေ သုံးဆောင်ပြီး သစ်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေတော်မူစဉ်အခါ ကာလာမ-အနွယ်ဖြစ်သည့် အာဠာရဂိုဏ်းဆရာကြီး၏ တပည့်ဖြစ်သူ ပုက္ကုသမည်သော မလ္လမင်းသားသည် ကုသိနာရုံမှ ပါဝါပြည်သို့ ခရီးသွားဆဲဖြစ်၏။ ထိုပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် တခုသောသစ်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေတော်မူသည်ကို မြင်လတ်၍ မြတ်စွာဘုရားရှင် ထံတော်မှောက်သို့ သွားရောက်ရှိခိုးကာ အပြစ်လွတ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေပြီးသော် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို-

“မြတ်စွာဘုရား.. အံ့ဖွယ်ရှိပါပေစွာ့၊ မြတ်စွာဘုရား.. မဖြစ်ဘူးမြဲ ဖြစ်ပါပေစွာ့၊ ရဟန်းတို့သည် ငြိမ်သက်သော သမာပတ်ဖြင့် နေတော်မူကြပါပေစွာ့တကား။

မြတ်စွာဘုရား.. ရှေး၌ ဖြစ်ဘူးသည်မှာ- ကာလာမအနွယ်ဖြစ်သည့် အာဠာရဂိုဏ်းဆရာကြီးသည် ခရီးသွားစဉ် လမ်းမမှဖဲ၍ လမ်း၏အနီး တခုသောသစ်ပင်ရင်း၌ နေ့သန့်စင်ရန် ထိုင်နေပါ၏။ မြတ်စွာဘုရား.. ထိုအခါ ငါးရာမျှသော လှည်းတို့သည် ကာလာမအနွယ်ဖြစ်သည့် အာဠာရ- ဂိုဏ်းဆရာကြီးအနီး၌ ကပ်လျက် ကပ်လျက် ဖြတ်သန်းသွားကြပါသည်။

မြတ်စွာဘုရား.. ထိုအခါ ယောက်ျားတယောက်သည် ထိုလှည်းငါးရာ၏ နောက်မှ နောက်မှ လိုက်ပါလာလတ်သော် ကာလာမအနွယ်ဖြစ်သော အာဠာရဂိုဏ်းဆရာကြီးထံသို့ ချဉ်းကပ်ပြီးလျှင်-

(ဒါယကာ)

အရှင်ဘုရား.. ဤအနားမှ ဖြတ်သန်းသွားသော လှည်းအစီးငါးရာတို့ကို မြင်တော်မူလိုက်ပါ သလာ။

(အာဠာရ)

ဒါယကာ.. ငါမမြင်လိုက်ပေ။

(ဒါယကာ)

အရှင်ဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) ထိုလှည်းများ၏ အသံကို ကြားလိုက်ပါ၏လော။

(အာဠာရ)

ဒါယကာ.. အသံကိုလည်း ငါ မကြားလိုက်ပေ။

(ဒါယကာ)

အရှင်ဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) ထိုအချိန်၌ အရှင်ဘုရားသည် အိပ်ပျော်နေပါသလော။

(အာဠာရ)

ဒါယကာ.. အိပ်ပျော်နေသည်လည်း မဟုတ်ပေ။

(ဒါယကာ)

အရှင်ဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) ထိုအချိန်၌ အရှင်ဘုရားသည် စိတ်သညာရှိနေပါ၏လော။

(အာဠာရ)

ဒါယကာ.. ထိုအချိန်၌ ငါသည် စိတ်သညာလည်း ရှိနေပေ၏။

(ဒါယကာ)

အရှင်ဘုရား.. အရှင်ဘုရားသည် အနီး၌ ကပ်လျက် ကပ်လျက် ဖြတ်သန်းသွားကြသော လှည်းအစီးငါးရာတို့ကို စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မြင်လည်း မမြင်လိုက်ရ, အသံကိုလည်း မကြားလိုက်ရဟု ဆိုတော်မူ၏။ သို့သော်လည်း အရှင်ဘုရား၏ ဒုကုဋ်သင်္ကန်း၌ မြူမှုန်တွေ အလိမ်း အလိမ်း ကပ်နေသည် မဟုတ်ပါလော။

(အာဠာရ)

ဒါယကာ.. အိမ်း ဟုတ်ပေ၏။

မြတ်စွာဘုရား.. ထိုကဲ့သို့ အာဠာရဂိုဏ်းဆရာကြီးနှင့် ဒါယကာတို့ အပြန်အလှန် မေး,ဖြေစကား ပြောကြားကြပြီးသောအခါ ထိုယောက်ျားသည်-

“အိုး.. အံ့ဖွယ်ရှိပါပေစွာ့၊ အိုး.. မဖြစ်ဘူးမြဲ ဖြစ်ပါပေစွာ့၊ ရဟန်းတို့သည် ငြိမ်သက်သော သမာပတ်ဖြင့် နေတော်မူကြပါပေစွာ့၊ ဤအာဠာရဆရာကြီးသည် မိမိအနီး၌ ကပ်လျက် ကပ်လျက် ဖြတ်သန်းသွားကြသော လှည်းအစီးငါးရာတို့ကို စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မြင်လည်း မမြင်လိုက်ပဲ ရှိတုံဘိ၏၊ အသံကိုလည်း မကြားလိုက်ပဲ ရှိတုံဘိ၏”-

ဟု ဆင်ခြင်စဉ်းစားလျက် ကာလာမအနွယ်ဖြစ်သော အာဠာရ ဂိုဏ်းဆရာကြီးအပေါ်၌ လွန်ကဲသော ကြည်ညိုခြင်းကို လျှောက်ကြားပြီးလျှင် ဖဲခွါ၍သွားပါသည်”-

ဟု လျှောက်ထားလေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားကို “ပုက္ကုသ.. ယခု ငါဘုရား မေးမြန်းမည့်စကားကို သင် မည်သို့မှတ်ထင် သဘောကျသနည်း၊ (၁) တဦးသောသူသည် အနီး၌ ကပ်လျက် ကပ်လျက် ဖြတ်သန်းသွားကြသော လှည်းအစီးငါးရာတို့ကို စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မြင်လည်း မမြင်ရာ၊ အသံကိုလည်း မကြားရာ။ (၂) အခြားတဦးသော သူသည်ကား စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မိုးရွာ၍ တချုန်းချုန်း မိုးခြိမ်းစဉ် လျှပ်စစ်များပြက်၍ မိုးကြိုးပစ်စဉ် မြင်လည်း မမြင်ရာ၊ အသံကိုလည်း မကြားရာ။ ထိုသူနှစ်ဦးတို့တွင် အဘယ်သူ၏အမှုသည် ပြုရန်လည်း သာလွန်၍ ခဲယဉ်းသနည်း၊ ဖြစ်ရန်လည်း သာလွန်၍ ခဲယဉ်းသနည်း”ဟု မေးမြန်းတော်မူလေလျှင် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို “မြတ်စွာဘုရား.. လှည်းအစီး ငါးရာဖြစ်စေ, ခြောက်ရာဖြစ်စေ, ခုနစ်ရာ ။ပ။ ရှစ်ရာ, ကိုးရာ, တထောင်ဖြစ်စေ, လှည်းအစီး တသိန်းပင်ဖြစ်စေ အဘယ်ပြုနိုင်အံ့နည်း၊ = အနီး၌ကပ်လျက် ဖြတ်သန်းသွားကြသော ထိုလှည်းများကို မမြင်ပဲ မကြားပဲ နေနိုင်သူ၏ အမှုသည် ခဲယဉ်းသည်ဟု မဆိုသာပါ။ စင်စစ်သော်ကား မိုးရွာ၍ တချုန်းချုန်း မိုးခြိမ်းစဉ် လျှပ်စစ်များပြက်၍ မိုးကြိုးပစ်စဉ် စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မြင်လည်းမမြင်ပဲ အသံကိုလည်း မကြားပဲ နေနိုင်သူ၏ အမှုသည်သာလျှင် ပြုဖို့ရန်လည်း သာလွန်၍ ခဲယဉ်းလှပါ၏၊ ဖြစ်ရန်လည်း သာလွန်၍ ခဲယဉ်းလှပါ၏”ဟု ပြန်ကြား လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားကို-

“ပုက္ကုသ.. အခါတပါး၌ ငါဘုရားသည် အာတုမမြို့ ကောက်ရိုးတဲကျောင်းဝယ် သီတင်းသုံးနေလျက်ရှိ၏။ ထိုအခါ

မိုးရွာ၍ တချုန်းချုန်း မိုးခြိမ်းစဉ် လျှပ်စစ်များပြက်၍ မိုးကြိုးပစ်သောကြောင့် ကောက်ရိုးတဲကျောင်း၏ အနီး၌ နွားလားလေးကောင်နှင့် လယ်သမားညီနောင် နှစ်ယောက်တို့သည် သေကြလေကုန်၏။

ပုက္ကုသ.. ထိုအခါ များစွာသော လူအပေါင်းသည် အာတုမမြို့မှ ထွက်လာကြ၍ ထိုနွားလားလေးကောင်နှင့် လယ်သမားညီနောင် နှစ်ယောက်တို့ သေနေရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်သွားရောက်ကြ၏။ ပုက္ကုသ.. ထိုအခါ ငါဘုရားသည် ကောက်ရိုးတဲကျောင်းမှ ထွက်၍ ထိုတဲကျောင်း၏အနီး ဟင်းလင်းအပြင် လွင်တီးခေါင်၌ စင်္ကြံသွားလျက် နေ၏။ ပုက္ကုသ.. ထိုအခါ ထိုများစွာသော လူအပေါင်းထည်းမှ ယောက်ျားတယောက်သည် ငါဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ငါဘုရားကို ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးပြီးသော် အပြစ်လွတ်ရာအရပ်၌ ရပ်တည်နေ၏။ ပုက္ကုသ.. ထိုအခါ ငါဘုရားနှင့် ထိုယောက်ျားတို့ အပြန်အလှန် မေး, ဖြေ ပြောကြားကြသည်မှာ-

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. ဤလူများအပေါင်းသည် အဘယ့်ကြောင့် စုဝေးနေသနည်း။

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. မိုးရွာ၍ တချုန်းချုန်း မိုးခြိမ်းစဉ် လျှပ်စစ်များပြက်၍ မိုးကြိုးပစ်သောကြောင့် နွားလားလေးကောင်နှင့် လယ်သမား ညီနောင်နှစ်ယောက်တို့ သေဆုံးသွားကြပါသည်၊ ဤအကြောင်းကြောင့် လူများအပေါင်း စုဝေးနေကြပါ၏-

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. အရှင်ဘုရားသည်ကား အဘယ်အရပ်မှာ ရှိနေပါသနည်း။

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. ငါဘုရားသည် ဤအရပ်၌ပင် ရှိနေပေ၏။

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) မြင်တော်မူလိုက်ပါ၏လော။

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. ငါဘုရားသည် မမြင်လိုက်ပေ။

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) အသံကိုကော ကြားတော်မူလိုက်ပါ၏လော။

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. အသံကိုလည်း ငါဘုရား မကြားလိုက်ပေ။

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) ထိုအချိန်၌ ရှင်တော်ဘုရားသည် အိပ်ပျော်နေပါသလော။

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. ငါ အိပ်ပျော်နေသည်လည်း မဟုတ်ပေ။

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. အသို့နည်း (=ဘယ့်နှယ်လဲ) ထိုအချိန်၌ ရှင်တော်ဘုရားသည် စိတ်သညာ ရှိနေပါ၏လော။

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. ထိုအချိန်၌ ငါဘုရားသည် စိတ်သညာလည်း ရှိနေပေ၏။

(ဒါယကာ)

မြတ်စွာဘုရား.. ရှင်တော်ဘုရားသည် မိုးရွာ၍ တချန်းချန်း မိုးခြိမ်းစဉ် လျှပ်စစ်များပြက်၍ မိုးကြိုးပစ်စဉ် စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မြင်လည်း မြင်တော်မမူလိုက်ပဲ အသံကိုလည်း ကြားတော်မမူလိုက်ပဲ ရှိပါသလော။

(ဗုဒ္ဓ)

ဒါယကာ.. အိမ်း ဟုတ်ပေ၏။

ပုက္ကုသ.. ထိုကဲ့သို့ ငါဘုရားနှင့် ထိုဒါယကာတို့ အပြန်အလှန် မေး,ဖြေစကား ပြောကြားကြပြီးသောအခါ ထိုဒါယကာသည်-

“အိုး.. အံ့ဖွယ်ရှိပါပေစွာ့၊ အိုး.. မဖြစ်ဘူးမြဲ ဖြစ်ပါပေစွာ့၊ ရဟန်းတို့သည် ငြိမ်သက်သော သမာပတ်ဖြင့် နေတော်မူကြပေစွာ့။ ဤမြတ်စွာဘုရားရှင်သည် မိုးရွာ၍ တချုန်းချုန်း မိုးခြိမ်းစဉ် လျှပ်စစ်များပြက်၍ မိုးကြိုးပစ်စဉ် စိတ်သညာရှိ၍ နိုးကြားနေပါလျက် မြင်လည်း မမြင်လိုက်ပဲ ရှိတုံ၏၊ အသံကိုလည်း မကြားလိုက်ပဲ ရှိတုံ၏”–

ဟု ဆင်ခြင်စဉ်းစားလျက် ငါဘုရားအပေါ်၌ လွန်ကဲသော ကြည်ညိုခြင်းကို လျှောက်ကြားပြီးလျှင် ငါဘုရားကို ရှိခိုး၍ အရိုအသေပြုလျက် ဖဲခွါသွားလေသည်”-

ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသား၏ ထူးခြားသော သဒ္ဓါ, စေတနာ

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူလတ်သော် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို-

“မြတ်စွာဘုရား.. အကျွန်ုပ်သည် ကာလာမအနွယ်ဖြစ်သော အာဠာရဂိုဏ်းဆရာကြီးအပေါ်၌ ကြည်ညိုနေသော သဒ္ဓါတရားကို လေပြင်းမုန်တိုင်း၌မူလည်း တစုံတခုကို လွှင့်ဘိသကဲ့သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်ပါ၏။ ရေစီးသန်သော မြစ်၌မူလည်း တစုံတခုကို မျှောဘိသကဲ့သို့ မျှောပစ်လိုက်ပါ၏။

မြတ်စွာဘုရား.. အလွန် နှစ်သက်ဖွယ် ရှိပါပေစွာ့၊ မြတ်စွာဘုရား.. အလွန် နှစ်သက်ဖွယ် ရှိပါပေစွာ့၊ မြတ်စွာဘုရား.. လောကဥပမာအားဖြင့် မှောက်၍ထားအပ်သော ဝတ္ထုကို လှန်လိုက်သကဲ့သို၎င်း, ဖုံးအုပ်ထားသော အရာဝတ္ထုကို ဖွင့်လှစ်လိုက်သကဲ့သို့၎င်း, မျက်စိလည် လမ်းမှားသောသူအား လမ်းမှန်ကို ပြောကြားလိုက်သကဲ့သို့၎င်း ‘မျက်စိအမြင်ရှိသော သူတို့သည် အဆင်းအမျိုးမျိုးတို့ကို မြင်ကြပေလိမ့်မည်’ဟု အမိုက်မှောင်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ထွန်းညှိထားသကဲ့သို့၎င်း ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်အား များစွာသောအကြောင်းဖြင့်

တရားတော်ကို ထင်ရှားစွာ ဟောပြတော်မူအပ်ပါပေပြီ။ မြတ်စွာဘုရား.. အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို၎င်း, တရားတော်ကို၎င်း, ရဟန်းသံဃာတော်ကို၎င်း ကိုးကွယ်လည်းလျောင်း ပုန်းအောင်းရာဟူ၍ သိမှတ်ဆည်းကပ်ပါ၏။ ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို ယနေ့ကစ၍ အသက်ရှည်သမျှ ကာလပတ်လုံး သရဏဂုံတည်သူ ဥပါသကာဟူ၍ မှတ်ယူတော်မူပါလော့”-

ဟု လျှောက်ထားကာ သရဏဂုံ ခံယူလေ၏။

ထို့နောက် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် မင်းချင်းယောက်ျားတယောက်ကို ခေါ်၍ “အမောင်.. ငါ၏ ရွှေအဆင်းရှိသော မင်္ဂလာပွဲထိုင် အဝတ်ချော (ဝတ်လဲတော်) အစုံကို ဆောင်ယူခဲ့လော့”ဟု စေခိုင်းကာ ထို မင်းချင်းယောက်ျား ယူဆောင်၍ ရောက်ရှိလာသောအခါ ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် “မြတ်စွာဘုရား.. ရွှေအဆင်းရှိသော မင်္ဂလာပွဲထိုင် အဝတ်ချောအစုံကို ရှင်တော်ဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို သနားသမှု အကြောင်းပြု၍ ကရုဏာရှေးရှူ အလှူခံတော်မူပါ”ဟု လျှောက်ထားပြီးလျှင် ရွှေအဆင်းရှိသော ထိုမင်္ဂလာပွဲထိုင် အဝတ်ချောအစုံကို မြတ်စွာဘုရားအား ဆက်ကပ်လေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်က “ပုက္ကုသ.. ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဝတ်တထည်ကို ငါဘုရားအား လှူလော့၊ ကျန်သော အဝတ်တထည်ကို အာနန္ဒာအား လှူလော့”ဟု မိန့်တော်မူသဖြင့် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူချက်အတိုင်း တထည်ကို မြတ်စွာဘုရားအား လှူ၍ ကျန်တထည်ကို အရှင်အာနန္ဒာအား လှူဒါန်းလေ၏။

(ဤ၌- “အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ထိုပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသား လှူဒါန်းသော အဝတ်တထည်ကို အလှူခံတော်မူသလော”ဟု မေးလျှင် “အလှူခံတော်မူ၏”ဟု ဖြေရာ၏။ “အဘယ့်ကြောင့် အလှူခံတော်မူသနည်း၊ အလုပ်အကျွေးရာထူးကို လက်ခံစဉ်က (ယူလေးသွယ် ပယ်လေးတန်) ဆုရှစ်တန်တွင် မြတ်စွာဘုရားအား လှူဒါန်းအပ်သည့်

သင်္ကန်း-စသည်ကို မိမိအား မပေးရန် ဆုတခုအနေဖြင့် ယူခဲ့သည် မဟုတ်လော” ဟူငြားအံ့၊ အဖြေကား-

(၁) အလုပ်အကျွေး ဥပဋ္ဌာကကိစ္စ အထွတ်အထိပ် အပြီးအဆုံးသို့ ရောက်ပြီဖြစ်သောကြောင့် အလှူခံတော်မူသည်။ ချဲ့ဦးအံ့- အရှင်အာနန္ဒာသည် အလုပ်အကျွေးရာထူးကို လက်ခံစဉ်က ဤသို့သော မြတ်စွာဘုရားအား လှူဒါန်းအပ်သည့် သင်္ကန်း-စသော လာဘ်ကို မိမိအား မပေးရန် ပယ်စွန့်သော ဆုတခုအနေဖြင့် ယူခဲ့ပြီးမှ ထိုအလုပ်အကျွေး ဥပဋ္ဌာကရာထူးကို လက်ခံခဲ့သည် မှန်သော်လည်း အရှင်အာနန္ဒာ၏ အဖို့ရာ ထိုအလုပ်အကျွေး ဥပဋ္ဌာကကိစ္စကား အပြီးအဆုံး အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့လေပြီ။ ထို့ကြောင့် အလှူခံတော်မူ၏။

(၂) ထို့ပြင်လည်း အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် “အရှင်အာနန္ဒာကား မြတ်စွာဘုရားကို နှစ်သက်အားရ ကျေနပ်လောက်အောင် ပြုစုနိုင်သည်မထင်၊ ၂၅-နှစ်ကြာ အရိပ်ပမာ ပြုစုခဲ့ပါလျက် ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရားအထံတော်မှ တစုံတစုကိုမျှ မရအပ်ချေ”ဟု ပြောဆိုကုန်လေရာ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ အလွဲလွဲအမှားမှား ပြောကြားရန်အခွင့်ကို ပယ်ဖြတ်လိုသောကြောင့်လည်း အလှူခံတော်မူ၏။

(၃) တနည်းကား- “အာနန္ဒာသည် ထိုအဝတ်ထည်ကို ခံယူပြီးလျှင်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် ဝတ်ရုံ သုံးဆောင်လိမ့်မည်မဟုတ်၊ ငါဘုရားအားသာလျှင် ပူဇော်မှုကို ပြုပေလိမ့်မည်။ စင်စစ်သော်ကား ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည် အာနန္ဒာမထေရ်အား ပူဇော်လျှင် သံဃာတော်ကိုလည်း ပူဇော်အပ်သည် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်၊ ဤနည်းဖြင့် ထိုပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသား အဖို့ရာ ကြီးစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု အစုကြီး ဖြစ်ပေလိမ့်မည်”ဟု မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဆင်ခြင် သိမြင်တော်မူသောကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား တထည်ကို လှူစေတော်မူသည်။ အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် အလှူခံတော်မူသည်။ ။ဤကား အထူးမှတ်ရန်တည်း)။

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားကို တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေလျက် တရားကို ဆောက်တည်စေကာ တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန်ရွှင်လန်းစေတော်မူ၏။ ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသားသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားရှင်က တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေအပ်လျက်

တရားကို ဆောက်တည်အပ်စေကာ တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန် ရွှင်လန်းစေအပ်ပြီးရကား နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုး အရိုအသေပြုပြီးလျှင် ဖဲခွါသွားလေ၏။

ထို့နောက် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ပုက္ကုသ-မလ္လမင်းသား ဖဲသွား၍ မကြာမြင့်မီပင် ရွှေအဆင်းရှိသော အဝတ်ချောအစုံကို မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကိုယ်တော်၌ ဆက်ကပ် တင်လွှမ်းပေးလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ပြိုးပြိုးပြက် တောက်ပသော ပကတိကိုယ်တော်၌ ဆက်ကပ် တင်လွှမ်းလိုက်သောအခါ ထိုအဝတ်အစုံသည် အရောင်အဝါ ကင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သွားလေ၏။ ဤအကြောင်းကို အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က တအံ့တဩ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို လျှောက်ထားသောအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို-

“အာနန္ဒာ.. ဤစကားသည် မှန်ပေ၏၊ အာနန္ဒာ.. ဤစကားသည် မှန်ပေ၏၊ နှစ်ပါးသော အခါတို့၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် အလွန်လျှင် စင်ကြယ်၏။ အရေအဆင်းတော်သည် အလွန်လျှင် ပြိုးပြိုးပြက် တောက်ပ၏။ နှစ်ပါးသောအခါတို့ ဟူသည်မှာ-

အာနန္ဒာ.. ၁-မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရတော်မူသော အခါနှင့် ၂-ခန္ဓာအကြွင်းမရှိ ငြိမ်းခြင်းသဘော = အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူသော ညဉ့်အခါတို့ ဖြစ်သည်။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဤနှစ်ပါးသော အခါ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် အလွန်လျှင် စင်ကြယ်၏၊ အရေအဆင်းတော်သည် အလွန်လျှင် ပြိုးပြိုးပြက် တောက်ပ၏။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ယနေ့ ညဉ့်သန်းလွဲ = ပစ္ဆိမယံ၌ ကုသိနာရုံပြည် မြို့ဝင်ခါနီး လမ်းကွေ့ မလ္လမင်းတို့၏ အင်ကြင်းဥယျာဉ်ဝယ် အင်ကြင်းပင်အစုံတို့၏ အကြား၌

မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံခြင်းသည် ဖြစ်လိမ့်မည်”-

ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် “အာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြစို့၊ ကကုဓာမြစ်သို့ သွားကြကုန်စို့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံလျှောက်ထားလေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော ရဟန်းသံဃာနှင့်တကွ ကကုဓာမြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၍ ထိုမြစ်၌ သက်ဆင်းလျက် ရေချိုးတော်မူ သောက်တော်မူပြီးနောက် တဖန် ပြန်တက်ပြီးလျှင် ထိုမြစ်ကမ်းအနီးရှိ သရက်တောသို့ ချဉ်းကပ်တော်မူ၍ (ထိုအချိန်၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ရေသနုပ်တော်ကို ညှစ်ကာ ကျန်ရစ်သဖြင့် ကိုယ်တော်၏အနီး၌ တည်ရှိသော အရှင်စုန္ဒမထေရ်ကို) “ချစ်သားစုန္ဒ.. ငါဘုရား၏ ဒုကုဋ်သင်္ကန်း (၂-ထပ်သင်္ကန်း)ကြီးကို လေးထပ်ခေါက်၍ ခင်းပေးလော့၊ ချစ်သားစုန္ဒ.. ငါဘုရား ပင်ပန်း၏၊ လျောင်းစက်ဦးအံ့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရှင်စုန္ဒမထေရ်သည်လည်း “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံစကား လျှောက်ထားပြီးလျှင် ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကြီးကို လေးထပ်ခေါက်၍ ခင်းပေးလေ၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ျာခြေပေါ်၌ လက်ဝဲခြေတော်ကို စဉ်းငယ်လွန်ကာ တင်ထား၍ သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက် (မည်သည့်အချိန်၌ ထမည်ဟု) ဥဋ္ဌာနသညာကို နှလုံးသွင်း ပိုင်းခြားလျက် လက်ျာနံတောင်းဖြင့် မြတ်သော လျောင်းစက်ခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ အရှင်စုန္ဒသည်ကား ထိုအရပ်၌ပင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မျက်မှောက်တော်၌ ထိုင်နေလေ၏။

ဆွမ်းနှစ်မျိုး အကျိုးတူညီကြောင်း

ဤမျှသောအချိန်ဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏အနီး ထံတော်မှောက်သို့ ရောက်ရှိလာလေပြီ၊ ထိုအခါ

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင် အာနန္ဒာမထေရ်ကို ဤသို့ အမှာစကား မိန့်ကြားတော်မူလေ၏-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. တစုံတယောက်သောသူသည် ‘အချင်းစုန္ဒ.. သင်၏ဆွမ်းကို နောက်ဆုံး ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန် ပြုတော်မူရ၏။ ထို့ကြောင့် သင့်အဖို့ရာ လာဘ်မကောင်းလေစွာ့၊ အရမတော်လေစွာ့’ဟု ပြောဆိုလျက် ရွှေပန်းထိမ်သည်၏သား စုန္ဒ၏ နှလုံးမသာခြင်းကို ဖြစ်စေသော်မူ ဖြစ်စေပေလိမ့်မည်။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ထိုသို့ ဖြစ်စေခဲ့လျှင် သင်ချစ်သားတို့သည် စုန္ဒ၏ နှလုံးမသာခြင်းကို ဤသို့ ဖြေဖျောက်ကြရမည်-

‘ဒကာစုန္ဒ.. သင်၏ဆွမ်းကို နောက်ဆုံး ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန် ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သင့်အဖို့ရာ လာဘ်ကောင်းလေစွာ့၊ အရတော်လေစွာ့၊ ဒကာစုန္ဒ.. မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ဤစကားကို ငါတို့ ကြားနာလိုက်ရ ခံယူလိုက်ရ၏။ အဘယ်သို့ ခံယူလိုက်ရသနည်းဟူမူ-

‘အခြားဆွမ်းတို့ထက် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမားကုန်လျက် အချင်းချင်း တူမျှ၍ အကျိုးဝိပါက် တူမျှကုန်သော ဤဆွမ်းနှစ်မျိုးတို့သည် ရှိကုန်၏။ အဘယ်နှစ်မျိုးတို့နည်းဟူမူ- (၁) အကြင်ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရတော်မူ၏၊ ဤဆွမ်းလည်းတမျိုး, (၂) အကြင်ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ခန္ဓာကြွင်းမရှိသော ငြိမ်းခြင်းသဘော = အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူ၏၊ ဤဆွမ်းလည်းတမျိုး = အခြားဆွမ်းတို့ထက် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမားကုန်လျက် အချင်းချင်းတူမျှ၍ အကျိုးဝိပါက် တူမျှကုန်သော ဆွမ်းနှစ်မျိုးတို့ဟူသည် ဤဆွမ်းတို့ပင်တည်း’-

ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ဤစကားကို ငါတို့ ကြားနာလိုက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ရွှေပန်းထိမ်သည်သား ဒကာစုန္ဒသည် အသက်ရှည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆည်းပူးရပေပြီ၊ အဆင်းလှခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆည်းပူးရပေပြီ၊ ချမ်းသာခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆည်းပူးရပေပြီ၊ အခြံအရံများခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆည်းပူးရပေပြီ၊ နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို ဆည်းပူးရပေပြီ၊ အကြီးအကဲ ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆည်းပူးရပေပြီ’-

ဟု ဟောကြား၍ ရွှေပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒ၏ နှလုံးမသာခြင်းကို ဖြေဖျောက်ကြရမည်”–

ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဤအကြောင်းအရာကို သိတော်မူ၍ ထိုအခိုက်ဝယ် ဤဥဒါနဂါထာကို ကျူးရင့်တော်မူ၏-

ဒဒတော ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ၊

သံယမတော ဝေရံ န စီယတိ။

ကုသလော စ ဇဟာတိ ပါပကံ၊

ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ သ နိဗ္ဗုတော။

ဒဒတော = သဒ္ဓါကြည်ဖြူ ပေးလှူသောသူ၏ (အဖို့ရာ)။ ပုညံ = ဖြုစင်လှစွာ ကောင်းမှုတရားသည်သာ။ ပဝဍ္ဎတိ = တနေ့တခြား တိုးပွါးစည်ပင်၏။ သံယမတော = ကိုယ်နှုတ်နှလုံး စောင့်သုံးထိန်းချုပ်သူ၏ (အဖို့ရာ)။ ဝေရံ = ပါဏာတိပါတ စသည်ထွေပြား ရန်ငါးပါးသည်။ န စီယတိ = သီလတန်ခိုး ပယ်နှိမ်ချိုးသဖြင့် မတိုးမပွါးနိုင်။ ကုသလော စ = ဝိပဿနာ ဉာဏ်ပညာအစ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တိုင်အောင်သော ပညာဉာဏ်နှင့် လောက်ငကုံလုံ ပြည့်စုံသောသူသည်ကား။ ပါပကံ = ယုတ်မာညစ်ဆိုး ကိလေသာမျိုးကို။

ဇဟာတိ = အမြစ်မကျန် ပယ်လှန်စွန့်ပစ်၏။ သ-သော = ထိုဒါန, သီလ, သမထ, ပညာ = ဤလေးဖြာနှင့် ကောင်းစွာလောက်လုံ ပြည့်စုံသောသူသည်။ ရာဂဒေါသမောဟက္ခယာ = ရာဂ, ဒေါသ, မောဟခပင်း အကြွင်းမဲ့ ကုန်ခြင်းကြောင့်။ နိဗ္ဗုတော = ကိလေသာဇာတ်သိမ်း၍ ငြိမ်းအေးရလေပြီ။

(ဤ၌။ ။သုဇာတာလှူသောဆွမ်း (=နို့ဃနာဆွမ်း)နှင့် စုန္ဒလှူသော တောဝက်ပျိုသားဆွမ်း = ဤဆွမ်းနှစ်မျိုးကို အကျိုးပေး တူညီသောအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူရာဝယ် ဤသို့ မေးဖွယ်ရှိ၏-

“မြတ်စွာဘုရားသည် သုဇာတာလှူသော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေး၍ ထိုနေ့မှာပင် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူသော အချိန်မှာ မြတ်စွာဘုရား၌ ရာဂ, ဒေါသ, မောဟ မကင်းသေးချေ။ ယခု စုန္ဒလှူသော ဆွမ်းကိုကား ရာဂ, ဒေါသ, မောဟ ကင်းပြီးသောအချိန်၌ ဘုဉ်းပေးတော်မူအပ်လေသည်၊ ထိုဆွမ်းနှစ်မျိုးတို့သည် အဘယ့်ကြောင့် အကျိုးပေးချင်း တူမျှကြကုန်သနည်း”ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။

အဖြေကား- (က) ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ် တူမျှသောကြောင့်၎င်း, (ခ) သမာပတ်ကို ၀င်စားနိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ် တူမျှသောကြောင့်၎င်း, (ဂ) နောက်အချိန်ဝယ် အောက်မေ့ပုံချင်း တူမျှသောကြောင့်၎င်း ဆွမ်းနှစ်မျိုးတို့ အကျိုးပေးပုံချင်း တူမျှကြလေသည်။ (ဤ၌ ဆွမ်းနှစ်မျိုးကို အဦးမူသဖြင့် ဆွမ်းအလှူဒါန နှစ်မျိုးကို ဆိုသည်ဟု အထူးမှတ်ယူရာ၏)။

(က) ချဲ့ဦးအံ့- မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် သုဇာတာလှူသော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေး၍ သဥပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလေသည်၊ = ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူလေသည်။ စုန္ဒလှူသော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေး၍ အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလေသည်။ သုဇာတာလှူသော ပဏီတဆွမ်းကို မှီဝဲသုံးဆောင်ရသဖြင့် ထိုဆွမ်းမှ အာဟာရ ပစ္စည်းအထောက်အပံ့ ရရှိကာ မြတ်စွာဘုရားရှင် သန္တာန်တော်၌ ပဏီတရုပ်တို့ ဖြစ်လေသည်။ ထိုပဏီတရုပ်တို့ကို မှီရာရရှိသောကြောင့် ကိုယ်တော်မြတ်သန္တာန်၌ဖြစ်သည့် ဝိပဿနာစိတ္တုပ္ပါဒ် မဂ်စိတ္တုပ္ပါဒ် ဖိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ်တော် တည်းဟူသော

ဓမ္မကာယသည် အလွယ်ဖြင့်သာလျှင် ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်နိုင်၏ = ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံရ၏။ စုန္ဒလှူသော ပဏီတဆွမ်းကို မှီဝဲသုံးဆောင်ရသဖြင့် ထို့အတူပင် ဘောဇနသပ္ပါယ ပြီးမြောက် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အလွယ်ဖြင့်ပင်လျှင် ခန္ဓာတို့ကို ပယ်စွန့်နိုင်၏ = ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံရ၏။ သို့ရကား ကိလေသာကို ပယ်စွန့်ခြင်း = ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်, ခန္ဓာကို ပယ်စွန့်ခြင်း = ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန် = ဤပရိနိဗ္ဗာန်နှစ်ပါးတို့ အလွယ်တကူဖြင့် ပြီးမြောက်ကြောင်း အနေအားဖြင့် ဆွမ်းနှစ်ပါးတို့ တူညီကြသောကြောင့် အကျိုးပေးပုံချင်း တူမျှကြလေသည်။

(ခ) မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဘုရားဖြစ်မည့်နေ့၌ သုဇာတာလှူသော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်း အရေအတွက်ရှိသော ဒေဝသိကဝဠဉ္ဇနသမာပတ် (နေ့စဉ်ဝင်စားမြဲ သမာပတ်)တို့ကို ဝင်စားသုံးဆောင်တော်မူ၏။ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူမည့် နေ့၌လည်း ထို့အတူပင် စုန္ဒလှူသောဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်း အရေအတွက်ရှိသော ဒေဝသိကဝဠဉ္ဇနသမာပတ် (=နေ့စဉ် ဝင်စားသုံးဆောင်မြဲ သမာပတ်)တို့ကို ဝင်စား သုံးဆောင်တော်မူ၏။ ထိုဆွမ်းတို့ကို ဘုဉ်းပေးတော်မူရသောကြောင့် ထိုသမာပတ်တို့ကို ချမ်းသာလွယ်ကူစွာ ဝင်စားတော်မူနိုင်လေသည်။ သို့ရကား ထိုကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်း အရေအတွက်ရှိသော ဒေဝသိကဝဠဉ္ဇန သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားနိုင်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ် တူမျှသောကြောင့် ထိုဆွမ်းနှစ်မျိုးတို့ အကျိုးပေးပုံချင်း တူမျှကြလေသည်။

ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်းသော သမာပတ်တော်များ

ဤ၌ ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်း အရေအတွက်ရှိသော ဒေဝသိကဝဠဉ္ဇနသမာပတ် (=နေ့စဉ် ဝင်စားသုံးဆောင်မြဲ သမာပတ်)တို့ကို သံယုတ်ဋီကာ ပဌမအုပ် သဂါထာဝဂ္ဂသံယုတ္တဋီကာ ၆-ဗြဟ္မသံယုတ်၊ ၂-ဒုတိယဝဂ္ဂ၊ ၅-ပရိနိဗ္ဗာနသုတ်အဖွင့်၊ စာမျက်နှာ ၂၅၁-၂၅၂-တို့၌ လာသောအတိုင်း ဖော်ပြဦးအံ့-

ကေစိဝါဒအလို။ ။မြတ်စွာဘုရားသည် နေ့စဉ်နေ့စဉ် မဟာကရုဏာ သမာပတ်တော်ကို အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသန်းနှစ်သိန်း ဝင်စားတော်မူသည်။ အရဟတ္တဖိုလ် သမာပတ်တော်ကိုလည်း အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသန်းနှစ်သိန်းပင် ဝင်စားတော်မူသည်။ သို့ရကား ၂-ရပ်ပေါင်း

ဒေဝသိကဝဠဉ္ဇနသမာပတ် (နေ့စဉ် ဝင်စားသုံးဆောင်မြဲ သမာပတ်)ပေါင်း ကုဋေနှစ်သန်းလေးသိန်း ဖြစ်သည်။ ။(တနည်း) မြတ်စွာဘုရားတို့မှာ ဘဝင်စိတ်ဖြစ်ပွါးမှု အထုံသည် လျင်မြန်လှ၏၊ သမာပတ်တို့၌ လေ့လာနိုင်နင်းမှုကား အထွတ်အထိပ် ရောက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်း, သမာပတ်မှ ထခြင်းတို့မှာ စိတ္တက္ခဏ နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် အနည်းငယ်မျှဖြင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရူပါဝစရသမာပတ် ၅-ပါး, အရူပါဝစရသမာပတ် ၄-ပါး, အပ္ပမညာသမာပတ် ၁-ပါး, နိရောဓသမာပတ် ၁-ပါး, အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ် ၁-ပါး = ဤသို့အားဖြင့် သမာပတ် ၁၂-မျိုးတို့ကို နေ့စဉ်နေ့စဉ် တမျိုးတမျိုးလျှင် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်းကျစီ နံနက်အခါ၌ ဝင်စားတော်မူ၏၊ (ထို့ကြောင့် နံနက်အခါ၌ သမာပတ်ပေါင်း ကုဋေတသန်းနှစ်သိန်း ဖြစ်လေသည်)။ နေလွဲအခါ၌လည်း ထို့အတူပင် ဝင်စားတော်မူရကား နှစ်ရပ်ပေါင်းလျှင် ဒေဝသိကဝဠဉ္ဇနသမာပတ် (=နေ့စဉ် ဝင်စားသုံးဆောင်မြဲ သမာပတ်)တို့ ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်း ဖြစ်လေသည်။ ။ဤကား ကေစိဝါဒအလိုတည်း။

အပရေဝါဒအလို။ ။မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် နေ့စဉ်နေ့စဉ် အရဟတ္တဖလသမာပတ်ကို ၀င်စားတော်မူ၏။ ဖလသမာပတ်ကို ၀င်စားလိုလျှင် ရှေးဦးစွာ ဝိပဿနာ ရှုဆင်ခြင်ရမြဲ ဓမ္မတာဖြစ်သည်၊ (=ဝိပဿနာဝီထိရှေးဦးစွာဖြစ်ပြီးမှ ဖလသမာပတ္တိဝီထိ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်)။ ထိုသို့ ဝိပဿနာ ရှုဆင်ခြင်ရာဝယ် မြတ်စွာဘုရားရှင်မှာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အင်္ဂါဆယ့်နှစ်ပါးကို အဦးမူသဖြင့် ဝိပဿနာရှုတော်မူခြင်း အလေ့အလာ ရှိတော်မူသည်၊ (အောက် မဟာဗုဒ္ဓဝင် ဒုတိယတွဲ စာမျက်နှာ ၃၃၄-၆-ဘုရားဖြစ်ခန်း မဟာဝဇီရ ဝိပဿနာကို ပြန်လည် သတိပြုစေချင်သည်)။ သို့ဖြစ်ရကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဖလသမာပတ် (=အရဟတ္တဖိုလ် သမာပတ်)ကို ဝင်စားတော်မူလိုလျှင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အင်္ဂါဆယ့်နှစ်ရပ်တို့တွင် အနုလောမအားဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ဝိပဿနာရှုပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်း ဝင်စားတော်မူသည်၊ ထို့အတူ သင်္ခါရကို ဝိပဿနာရှုပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်း ဝင်စားတော်မူသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် ဝိညာဏ်ကို ဝိပဿနာရှု၍ အရဟတ္တဖလသမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်း၊ နာမ်ရုပ်ကို ဝိပဿနာရှု၍, သဠာယတနကို ဝိပဿနာရှု၍, ဖဿကို, ဝေဒနာကို, တဏှာကို, ဥပါဒါန်ကို, ဘဝကို, ဇာတိကို, ဇရာမရဏကို ဝိပဿနာရှု၍ အရဟတ္တဖလသမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း

ကုဋေတသိန်း ဝင်စားတော်မူသည်။ ပေါင်းလျှင် အနုလောမ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါ ဆယ့်နှစ်ရပ်ကို အဦးမူ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသန်းနှစ်သိန်း ဖြစ်လေသည်။

ထို့အတူပင် ပဋိလောမ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် သမာပတ်အားဖြင့် ဇရာမရဏကို ဝိပဿနာရှု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်း, ဤနည်းအားဖြင့် ဇာတိကို ဝိပဿနာရှု၍ ။ပ။ ဘဝကို, ဥပါဒါန်ကို, တဏှာကို, ဝေဒနာကို, ဖဿကို, သဠာယတနကို, နာမ်ရုပ်ကို, ဝိညာဏ်ကို, သင်္ခါရကို ဝိပဿနာရှု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်း, အဝိဇ္ဇာကို ဝိပဿနာရှု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသိန်း ဝင်စားတော်မူသည်။ ပေါင်းလျှင် ပဋိလောမ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အင်္ဂါဆယ့်နှစ်ရပ်ကို အဦးမူ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ် အကြိမ်ပေါင်း ကုဋေတသန်းနှစ်သိန်း ဖြစ်လေသည်။ နှစ်ရပ်ပေါင်းလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင် နေ့စဉ်နေ့စဉ် ဝင်စားတော်မူအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်ပေါင်းကား ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်း ဖြစ်လေသည်။ ။ဤကား အပရေဝါဒအလိုတည်း။

ဤ၌- “ဖော်ပြရာပါ ကုဋေပေါင်း နှစ်သန်းလေးသိန်းသော ဝဠဉ္ဇနသမာပတ်တို့ကို နေ့စဉ်နေ့စဉ်ပင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဝင်စားတော်မူအပ်ပါလျက် အဘယ့်ကြောင့် ဘုရားဖြစ်မည့်နေ့နှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူမည့် နေ့တို့၌ ဝင်စားအပ်သော ထိုသမာပတ်တို့ကို အထူးပြု၍ ဆိုရသနည်း”ဟု မေးခဲ့သော် “အခြားနေ့တို့၌ ရိုးရိုးတန်းတန်းပင် ထိုသမာပတ်တို့ကို ဝင်စားတော်မူသည်၊ ဘုရားဖြစ်မည့်နေ့နှင့် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူမည့် နေ့တို့၌ကား ထူးခြား၍ ရူပသတ္တက (=ရုပ်တရား၌ ခုနစ်ပါးသောအခြင်းအရာ), နာမသတ္တက (=နာမ်တရား၌ ခုနစ်ပါးသော အခြင်းအရာ) = ဤ၁၄-ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရောစပ်နှောက်မွှေ ချေပြီးမှ မဟာဝိပဿနာကို အဦးမူသဖြင့် ထိုသမာပတ်တို့ကို ဝင်စားတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်နေ့တို့၌ ဝင်စားအပ်သော ထိုသမာပတ်တို့ကို အထူးပြု၍ ဆိုရသည်”ဟု ဖြေဆိုရာ၏၊ ဤစာပိုဒ် စကားရပ်ကား သုတ်မဟာဝါဋီကာမှ။

(ဂ) ဆက်ဦးအံ့- သုဇာတာ သူဌေးကတော်သည် ဘုရားဖြစ်ပြီးသည့် နောက်အချိန်၌ “ငါ ဃနာနို့ဆွမ်း လှူခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညောင်ပင်စောင့် ရုက္ခစိုးနတ်မင်း မဟုတ်ဘူးတဲ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သူမြတ်ကား ဘုရားလောင်းတဲ့၊ ထိုဘုရားလောင်းသည် ငါလှူသော ထိုဃနာနို့ဆွမ်းကို

ဘုဉ်းပေး သုံးဆောင်တော်မူ၍ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီတဲ့။ ထိုမြတ်စွာဘုရားရှင် အဖို့ရာ သတ္တဌာန စံနေတော်မူစဉ် ၄၉-ရက်ပတ်လုံး ထိုငါလှူသော နို့ဃနာဆွမ်းဖြင့် မျှတတော်မူခြင်း ဖြစ်သတဲ့”ဟူသော သတင်းစကားကို ကြားသိလေသည်။ ဤသတင်းစကားကောင်းကို ကြားသိရ၍ “ငါ့အဖို့ရာ အရတော်လေစွာ့”ဟု အဖန်ဖန် အောက်မေ့သော သုဇာတာ သူဌေးကတော်၏ သန္တာန်ဝယ် အလွန်အားကြီးသော နှစ်သက်ခြင်း, ဝမ်းမြောက်ခြင်း = ပီတိ, သောမနဿတရားများ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွါးလေသည်။ ရွှေပန်းထိမ်သည်သား စုန္ဒ၏ သန္တာန်၌လည်း မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီး နောက်အချိန်၌ “ငါသည် နောက်ဆုံးဆွမ်းကို မြတ်စွာဘုရားအား လှူဒါန်းအပ်ပြီတဲ့၊ ငါ၏ဆွမ်းနှင့်စပ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားအပေါင်း၏ ဦးထိပ်သဖွယ်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ယူအပ်ပြီတဲ့၊ ငါ့ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူသတဲ့”ဟု သတင်းစကား ကြားသိရ၍ “ငါ့အဖို့ရာ အရတော်လေစွာ့”ဟု အဖန်ဖန် အောက်မေ့လတ်သည်တွင် အလွန်အားကြီးသော နှစ်သက်ခြင်း, ဝမ်းမြောက်ခြင်း = ပီတိ, သောမနဿတရားများ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွါးလေသည်။ ဤသို့ အလှူရှင်နှစ်ဦးတို့၏ အောက်မေ့ပုံချင်း တူမျှသောကြောင့်လည်း ဆွမ်းနှစ်မျိုးတို့ အကျိုးပေးပုံချင်း တူမျှကြလေသည်။ ဤကား အထူးမှတ်ဖွယ်တည်း)။

ကုသိနာရုံပြည်သို့ ရောက်ခြင်း

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြစို့၊ ဟိရညဝတီမြစ်၏ ဟိုမှာဖက်ကမ်း ကုသိနာရုံပြည် မြို့ဝင်ခါနီး လမ်းကွေ့ မလ္လမင်းတို့၏ အင်ကြင်းဥယျာဉ်သို့ သွားကြကုန်စို့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ရှင် မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံစကား လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် များစွာသော ရဟန်းသံဃာနှင့် အတူတကွ ဟိရညဝတီမြစ်၏ ဟိုမှာဖက်ကမ်း ကုသိနာရုံပြည် မြို့ဝင်ခါနီး လမ်းကွေ့ မလ္လမင်းတို့၏ အင်ကြင်းဥယျာဉ်သို့ ကြွရောက်ပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အာနန္ဒာ.. အင်ကြင်းပင်အစုံတို့၏ အကြား၌ မြောက်အရပ်သို့ ဦးခေါင်းပြုကာ

ညောင်စောင်းကို ခင်းလော့၊ အာနန္ဒာ.. ငါဘုရား ပင်ပန်းလှ၏၊ လျောင်းစက်အံ့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။

အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု လျှောက်ထား ဝန်ခံ၍ မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူချက်အတိုင်း အင်ကြင်းပင် အစုံတို့၏ အကြား၌ မြောက်အရပ်သို့ ဦးခေါင်းပြုကာ ညောင်စောင်းကို ခင်းလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည်လည်း လက်ျာခြေပေါ်၌ လက်ဝဲခြေကို စဉ်းငယ်လွန်ကာ တင်ထား၍ သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက် လက်ျာနံတောင်းဖြင့် မြတ်သော လျောင်းစက်ခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။

(ဤအရာဝယ် မှတ်ဖွယ်အထူးကို ပြဆိုဦးအံ့-

ဤယခု ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ကြွချီတော်မူရာဝယ် အခြံအရံ ရဟန်းသံဃာကား မရေမတွက်နိုင်အောင်ပင် များလှ၏။ ချဲ့ဦးအံ့- ဝေဠုဝရွာငယ်၌ ဝေဒနာကို ခွါတော်မူသောအခါမှ စ၍ “မကြာမြင့်မီ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူလိမ့်မည်”ဟု သတင်းကြားကြ၍ ထိုထိုအရပ်မှ လာရောက်ကြသော ရဟန်းတို့အနက် ရဟန်းတပါးမျှ အရပ်တပါးသို့ ဖဲသွားသောမည်သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ရဟန်းသံဃာကား မရေမတွက်နိုင်အောင်ပင် များလှ၏။

ကုသိနာရုံပြည် အင်ကြင်းဥယျာဉ်အတွင်းဝယ် ညောင်စောင်းခင်းမည့် နေရာ၏ ဦးခေါင်းဖက် = မြောက်ဖက်၌ အင်ကြင်းပင်တတန်း, ခြေရင်းဖက် = တောင်ဖက်၌ အင်ကြင်းပင်တတန်း ရှိ၏၊ ထိုအင်ကြင်းပင် နှစ်တန်းတွင်လည်း ခေါင်းရင်းဖက်က အင်ကြင်းပင်ပျိုတပင်, ခြေရင်းဖက်က အင်ကြင်းပင်ပျိုတပင် ရှိလေသည်၊ ၎င်းကို အင်ကြင်းပင်အစုံဟူ၍ ခေါ်ဆိုလေသည်။ တနည်း- အင်ကြင်းပင်အစုံဟူသည် အမြစ်ချင်း, ပင်စည်ချင်း, အကိုင်းအခက် အရွက်ချင်း အချင်းချင်း ဖွဲ့စပ်လျက်တည်သော အင်ကြင်းပင်အစုံတည်း။ ထိုဥယျာဉ်အတွင်း မင်းတို့၏ အိပ်ရာညောင်စောင်း ရှိလေသည်၊ ထိုညောင်စောင်းကိုပင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က အခင်းခိုင်း၍ အရှင်အာနန္ဒာကလည်း ခင်း၍ပေးလေသည်။

“အာနန္ဒာ.. ငါဘုရား ပင်ပန်းလှ၏၊ လျောင်းစက်အံ့”ဟူသော ဤစကားရပ်ဝယ် မြတ်စွာဘုရား၏ ပကတိကိုယ်တော်အားသည် ပကတိ ရိုးရိုးဆင် ကုဋေတထောင်အား ရှိ၏၊ ဆဒ္ဒန်ဆင် ဆယ်စီးအား ရှိ၏

မဇ္ဈိမပုရိသ ကုဋေတသောင်းအား ရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံသော အားအစွမ်းသည်ပင် စုန္ဒ၏ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးပြီးနောက် ဝမ်းသွေးသွန်သောရောဂါ ဖြစ်သည့်အချိန်ကစ၍ ပြာစစ် = ရေစစ်၌ လောင်းထည့်အပ်သော ရေကဲ့သို့ ကုန်ခန်းလေတော့သည်။ ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သည် သုံးဂါဝုတ်သာ ဝေးကွာ၏၊ ဤအတွင်းဝယ် အကြိမ်ပေါင်း ၂၅-ထောက် နားနေတော်မူကာ ကြိုးစား၍ ကြွတော်မူလာသော်လည်း နေဝင်ဆည်းဈာအချိန်ကျမှ ကုသိနာရုံပြည် အင်ကြင်းဥယျာဉ်သို့ ရောက်တော်မူလေသည်။ ဤသို့လျှင် ရောဂါသည် အလုံးစုံသော ကျန်းမာခြင်းကို နှိမ်နင်းလွှမ်းမိုး၍ တက်လာလေသည်။ ဤအကြောင်းကို ပြတော်မူသကဲ့သို့ “အာနန္ဒာ.. ငါဘုရား ပင်ပန်းလှ၏၊ လျောင်းစက်အံ့”ဟု တလောကလုံး ထိတ်လန့်ဖွယ်စကား မိန့်ကြားတော်မူ လေသည်။

မေးဖွယ်ရှိပြန်သည်မှာ- “အဘယ့်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဤသို့စင် ကြီးစွာသော လုံ့လဖြင့် ကုသိနာရုံသို့ ကြွတော်မူလာသနည်း၊ အခြားနေရာများ၌ ပရိနိဗ္ဗာန် မစံနိုင်ဘူးလော”ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ အဖြေကား- ပရိနိဗ္ဗာန် မစံနိုင်ရာအရပ်ဟူ၍ မရှိပါ၊ စင်စစ်သော်ကား အကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကုသိနာရုံပြည်သို့ ကြိုးစား၍ ကြွတော်မူလာလေသည်။

(၁) ချဲ့ဦးအံ့- ဤဆိုလတ္တံ့သော အကြောင်းသုံးပါးကို မြတ်စွာဘုရားရှင် သိမြင်တော်မူလေသည်၊ သိမြင်တော်မူပုံမှာ “ငါဘုရားသည် ကုသိနာရုံပြည်မှတပါး အခြားအရပ်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်စံခဲ့သော် မဟာသုဒဿန သုတ္တန်ကြီးကို ဟောဖို့ရန် အဋ္ဌုပ္ပတ် ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်။ ကုသိနာရုံပြည်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်စံမှသာလျှင် နတ်ပြည်၌သာ ခံစားသင့်သည့် ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ကို လူ့ပြည်၌ပင် ငါဘုရားအလောင်း ခံစားအပ်ခဲ့ပုံကို ဖော်ပြ သည့် မဟာသုဒဿနသုတ်ကို နှစ်ဘာဏဝါရ (သံဂါယနာတင်သောအခါ နှစ်ကြိမ် ရွတ်ဆိုရသည့်) အတိုင်းအရှည်ပမာဏရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့် ဟောကြားရလိမ့်မည်၊ ငါဘုရား၏အထံမှ ထိုမဟာသုဒဿန သုတ္တန်ကြီးကို ကြားနာကြရ၍ များစွာသော လူအပေါင်းတို့သည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုရကောင်းသည်ဟု အောက်မေ့ကြပေလိမ့်မည်”ဟု သိမြင်တော်မူလေသည်။ ဤကား အကြောင်းတပါး,-

(၂) ထို့ပြင်လည်း “ကုသိနာရုံပြည်မှတပါး အခြားဌာန၌ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်လျှင် ငါဘုရားကို သုဘဒ္ဒပရိဗိုဇ်သည် ဖူးမြော်ခွင့် ရလိမ့်မည်မဟုတ်၊ ထိုသုဘဒ္ဒပရိဗိုဇ်သည်လည်း ဗုဒ္ဓဝေနေယျသာ ဖြစ်သည်။

သာဝကဝေနေယျ မဟုတ်ချေ၊ သို့ရကား ထိုသုဘဒ္ဒပရိဗိုဇ်ကို သာဝကတို့သည် ဆုံးမချေချွတ်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ကုန်။ ကုသိနာရုံပြည်၌ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်လျှင်ကား ထိုသုဘဒ္ဒပရိဗိုဇ်သည် ငါဘုရားကို ဆည်းကပ်၍ ပြဿနာကို မေးလျှောက်လိမ့်မည်၊ အမေးပုစ္ဆာ ပြဿနာကို ဖြေဆိုသည့်အဆုံး၌လည်း သရဏဂုံတည်၍ ငါဘုရားအထံ၌ ရှင်ရဟန်းအဖြစ်ကို ရယူပြီးလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူလျက် ငါဘုရား အသက်ရှိစဉ်ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၍ ပစ္ဆိမသာဝက = နောက်ဆုံးတပည့် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်”ဟု သိမြင်တော်မူလေသည်။ ဤသည်လည်း အကြောင်းတပါး,-

(၃) ထို့ပြင်လည်း “ကုသိနာရုံပြည်မှတပါး တခြားဌာန၌ ငါဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ဝင်စံလျှင် ဓာတ်တော်များ ဝေဘန်ရာ၌ ခိုက်ရန်ကြီး ဖြစ်ရှိကာ သွေးချောင်းစီးအံ့ကဲ့သို့ ဖြစ်လိမ့်မည်။ ကုသိနာရုံပြည်၌ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်လျှင်ကား ဒေါဏပုဏ္ဏားသည် ထိုခိုက်ရန်မှုကို ငြိမ်းအေးစေ၍ ဓာတ်တော်များကို ဝေဘန်ပေးလိမ့်မည်”ဟု သိမြင်တော်မူလေသည်။ ဤသည်လည်း အကြောင်းတပါး-

ဖော်ပြရာပါ ဤအကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကဲ့သို့ ကြိုးစား၍ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ကြွလာတော်မူလေသည်။ ။ဤကား အဖြေတည်း)။

အင်ကြင်းပင်နှင့် နတ်တို့က ပူဇော်ကြခြင်း

ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာနညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်တော်မူသောအခါ အင်ကြင်းပင်အစုံတို့သည် အခါမဲ့ပွင့်သော ပန်းတို့ဖြင့် ပင်လုံးကျွတ် ပွင့်ကြလျက် ရှိကုန်၏။ ထိုအင်ကြင်းပင်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ပန်းပွင့်တို့ကို မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်သို့ မပြတ်မစဲ ကြဲဖြန့်ကြလေကုန်၏။

မန္ဒာရဝမည်သောနတ်ပန်း (=ထင်ရှားပန်း)တို့သည်လည်း ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်၏။ ထိုနတ်ပန်းတို့ကိုလည်း နတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်သို့ မပြတ်မစဲ ကြဲဖြန့်ကြလေကုန်၏။

နတ်၌ဖြစ်သော စန္ဒကူးနံ့သာမှုန့်တို့သည်လည်း ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်၏၊ ထိုစန္ဒကူးနံ့သာမှုန့်တို့ကိုလည်း နတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်သို့ မပြတ်မစဲ ကြဲဖြန့်ကြလေကုန်၏။

နတ်တူရိယာတို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ကောင်းကင်၌ တီးမှုတ်လျက် ရှိကုန်၏။ နတ်သီချင်းသံတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိကုန်၏။

အမြတ်ဆုံးသော ပူဇော်မှု

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အင်ကြင်းပင်အစုံတို့သည် အခါမဲ့၌ ပွင့်သောပန်းတို့ဖြင့် ပင်လုံးကျွတ် ပွင့်ကြလျက် ရှိကုန်၏။ ထိုအင်ကြင်းပင်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ပန်းပွင့်တို့ကို မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်သို့ မပြတ်မစဲ ကြဲဖြန့်ကြလေကုန်၏။

မန္ဒာရဝမည်သော နတ်ပန်း (=ထင်ရှားပန်း)တို့သည်လည်း ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်၏။ ထိုနတ်ပန်းတို့ကိုလည်း နတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်သို့ မပြတ်မစဲ ကြဲဖြန့်ကြလေကုန်၏။

နတ်၌ ဖြစ်သော စန္ဒကူးနံ့သာမှုန့်တို့သည်လည်း ကောင်းကင်မှ ကျလာကုန်၏။ ထိုစန္ဒကူးနံ့သာမှုန့်တို့ကိုလည်း နတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်သို့ မပြတ်မစဲ ကြဲဖြန့်ကြလေကုန်၏။

နတ်တူရိယာတို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ကောင်းကင်၌ တီးမှုတ်လျက် ရှိကုန်၏။

နတ်သီချင်းသံတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်သည့်အနေဖြင့် ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိကုန်၏။

ချစ်သား အာနန္ဒာ.. ဤမျှလောက် ပူဇော်မှုဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို အရိုအသေပြုသည် မမည်သေး၊ အလေးအမြတ်ပြုသည်, မြတ်နိုးသည်, ပူဇော်သည်, ပသသည် မမည်သေး။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ရဟန်းယောက်ျားဖြစ်စေ, ရဟန်းမိန်းမဖြစ်စေ, ဥပါသကာ ယောက်ျားဖြစ်စေ, ဥပါသိကာ မိန်းမဖြစ်စေ အမှတ်မထင် အကြင်သူသည် လောကုတ္တရာတရားနှင့် လျော်သောတရားကို ကျင့်လျက်နေ၏၊ လျော်သောအကျင့်ကို ကျင့်လျက်နေ၏၊ တရားနှင့်လျော်စွာ ကျင့်လျက်နေ၏၊ ထိုသူသည် အမြတ်ဆုံးသော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို အရိုအသေပြုသည်မည်၏၊ အလေးပြုသည်, မြတ်နိုးသည်, ပူဇော်သည်, ပသသည် မည်၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သို့ရကား ဤသာသနာတော်၌ လောကုတ္တရာတရားနှင့် လျော်သောတရားကို ကျင့်လျက် နေကုန်အံ့၊ လျော်သောအကျင့်ကို ကျင့်လျက် နေကုန်အံ့၊ တရားနှင့်လျော်စွာ ကျင့်လျက် နေကုန်အံ့ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းလျက် သင်တို့ ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် အားထုတ်ရမည်”-

ဟု မိန့်တော်မူ၏။

(ဤ၌။ ။အင်ကြင်းပင်တို့က မြတ်စွာဘုရားကို ပူဇော်ကြရာဝယ် ဘုမ္မစိုးနတ်တို့က ထိုအင်ကြင်းပင် အကိုင်းအခက်တို့ကို လှုပ်ချ၍ ပူဇော်ကြသည်ဟု မှတ်ယူရာ၏။

မန္ဒာရဝ နတ်ပန်းတို့ဟူသည် နန္ဒာရေကန်၌ဖြစ်သော ပန်းတို့တည်း။ ထိုနတ်ပန်းတို့သည် အရွက်ပမာဏမှာ သစ်ရွက်ထီးခန့်ပမာဏ ရှိကြလျက် ပြည်တောင်းကြီးခန့်ပမာဏ ဝတ်ဆံဝတ်မှုန်ကို ယူကြကုန်၏။ မန္ဒာရဝနတ်ပန်းကိုသာ မဟုတ်ကုန်သေး၊ ပင်လယ်ကသစ်ပန်း အစရှိသော အခြား နတ်ပန်းတို့သည်လည်း ရွှေပန်းတောင်းများအပြည့် စကြဝဠာအနားရေး၌ တည်ကြသော နတ်များ, တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ တည်ကြသော နတ်များ, ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ တည်ကြသော ဗြဟ္မာများက

ပစ်ချပူဇော်အပ်ကြသဖြင့် ကောင်းကင်မှ မပြတ်မစဲ တသဲသဲကျလျက် ရှိကုန်၏။

နတ်၌ဖြစ်သော စန္ဒကူးမှုန့်တို့ ကျလာသည်ကို ဆိုခြင်းမှာ မှတ်နိုင်ရုံ ဥပလက္ခဏနည်းပြမျှသာ ဖြစ်သည်၊ စင်စစ်ကား နတ်စန္ဒကူးမှုန့်များသာ မဟုတ်ကုန်သေး၊ နဂါးပြည် ဂဠုန်ပြည် လူ့ပြည်၌ဖြစ်သော စန္ဒကူးမှုန့်များ အခြားအခြားသော အကျော် စမ္ပာ နံ့သာနီစသော အလုံးစုံသော နတ်နံ့သာမှုန့်များ ဆေးဒန်းမြင်းသိလာမှုန့် မျက်စဉ်းဓာတ်ကျောက်မှုန့် ရွှေမှုန့် ငွေမှုန့်များ အလုံးစုံသော နတ်နံ့သာ အထုံအခိုးများသည်လည်း ရွှေကြုတ်ငွေကြုတ် စသည်အပြည့် ဖော်ပြရာပါ နတ်ဗြဟ္မာတို့က ပစ်ချ ပူဇော်အပ်ကြသဖြင့် ကောင်းကင်မှ မပြတ်မစဲ ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်ထက်၌ တသဲသဲကျလျက် ရှိကုန်၏။

နတ်တူရိယာတို့ဖြင့် ပူဇော်ခန်း၌လည်း စကြဝဠာ တိုက်တသောင်း၌ ရှိကြသည့် နတ်, နဂါး, ဂဠုန်, လူတို့၏ အလုံးစုံသော တူရိယာမျိုးများကို ဤစကြဝဠာတိုက်၌ စုပေါင်းကြကာ ကောင်းကင်၌ တီးမှုတ်ကြ၏ဟု မှတ်ယူရာ၏။

Cunda, the Goldsmith’s Son

Then after staying at the town of Bhoga for as long as he wished, the Buddha said to Ven. Ānanda: “Come, Ānanda, let us go to Pāvā.” – “Very well, venerable sir,” said Ven. Ānanda. And the Buddha, accompanied by his large following of monastics, went to Pāvā where he dwelled in the Mango Grove monastery donated by Cunda, the goldsmith’s son.

Cunda, the goldsmith’s son, was a very rich man. From his earlier meeting with [1049] the Buddha, he had benefited from his discourse and become a Stream-enterer. He built a big monastery in his Mango Grove and donated it to the Buddha. This was the last time the Buddha resided at the monastery.

When Cunda, the goldsmith’s son, heard the news that the Buddha had arrived and was staying at his Mango Grove monastery, he approached him, made obeisance to him, and sat in a suitable place. The Buddha pointed out to Cunda, the benefits of the doctrine, exhorted him to set himself up in the practice of the Dhamma, and gladdened him in the practice. After listening to his discourse, Cunda said to the Buddha: “Venerable sir, may it please the Fortunate One to accept my offering of food for tomorrow together with the company of monastics.” The Buddha signified his acceptance by remaining silent.

Cunda, knowing that the Buddha had accepted his request, rose from his seat, paid respects to him and left respectfully. The next day, he had choice foods of hard and soft kinds prepared at his home, including tender pork (sūkara maddava), meat of a wild pig that was neither too old nor too young. “Venerable sir, it is time to proceed. The food-offering is ready,” he announced to the Buddha.

Herein, the Pāḷi word for tender pork (sūkara maddava), is interpreted by some teachers as soft rice boiled with fine-tasting cow’s milk, while others also say that it means a special food prepared with some delicious and highly nutritive concoction called an elixir (rasāyana). They say that Cunda had this special meal prepared for the Buddha in the belief that it would not cause the passing away of the Buddha.

Then in the morning, the Buddha, taking his alms bowl and robes, went to the house of Cunda, accompanied by the monastics, and sat on the seat prepared for him. Being thus seated, the Buddha said to Cunda, the goldsmith’s son: “Cunda, you may serve me the tender pork prepared by you; and you may serve the other food prepared by you to the company of monastics.”

“Very well, venerable sir,” answered Cunda, and accordingly served the personally prepared tender pork to the Buddha, and the other personally prepared food to the Saṅgha.

After finishing the meal, the Buddha said to Cunda: “Cunda, bury the remaining tender pork in a pit. I see no one else, besides me, in all the celestial world of Devas, Māras and Brahmas, or in this human world of ascetics and Brahmins, rulers and men who, should he perchance to eat it, could digest it properly.” This the Buddha declared categorically.

“Very well, venerable sir,” said Cunda and accordingly buried the remaining tender pork in a pit. Then he approached the Buddha, made obeisance to him, and sat in a suitable place. And the Buddha taught Cunda a discourse on the doctrine. Then the Buddha rose from his seat and departed.

Thereafter, subsequent to the meal offered by Cunda, the Buddha became afflicted with a severe illness, an acute form of dysentery with discharge of blood, causing great pain near unto death but he bore the pain with mindfulness and clear comprehension, without perturbation. Then he said to Ānanda: “Come, Ānanda, let us go to Kusinārā.” “Very well, venerable sir,” said Ven. Ānanda.

It should be noted here that the dysentery came upon the Buddha not on account of Cunda’s food offering. It is meant here that the affliction came merely subsequent to the meal but not because of it. As a matter of fact, Cunda’s specially prepared meal strengthened the Buddha. If not for Cunda’s highly nourishing food, the Buddha would not be able to withstand the onslaught of the severe illness. Thanks to Cunda’s tender pork meal, the Buddha found the strength to journey to Kusinārā on foot. [1050]

Drinking Water

Then the Buddha left the road and went to the foot of a tree. There, he said to Ven. Ānanda: “Ānanda, fold my double robe fourfold and place it on the ground. Ānanda, I am weary. I shall sit down for a while.”

“Very well, venerable sir,” Ven. Ānanda assented, and he placed on the ground the double robe folded fourfold. The Buddha sat on the seat thus prepared and said: “Ānanda, go and get some drinking water. Ānanda, I am thirsty. I want to have a drink of water.” Ven. Ānanda said: “Venerable sir, 500 carts have just now crossed the stream. The shallow water is disturbed and is turbid. Venerable sir, the river Kakudhā is not far off. There the water is clear, sweet, cool and free from muddiness. The river bank is also pleasant and inviting. The Fortunate One may take his drink of water at the river Kakudhā and also may cool his limbs there.”

“Ānanda, go and get some drinking water. Ānanda, I am thirsty. I want to have a drink of water.” Ven. Ānanda again said: “Venerable sir, 500 carts have just crossed the stream. The shallow water is disturbed and is turbid. Venerable sir, the river Kakudhā is not far off. There the water is clear, sweet, cool and free from muddiness. The river bank is also pleasant and inviting. The Fortunate One may take his drink of water at the river Kakudhā, and also may cool his limbs there.”

“Ānanda, go and get some drinking water. Ānanda, I am thirsty. I want to have a drink of water.” After being commanded thrice by the Buddha, Ven. Ānanda assented: “Very well, venerable sir,” and taking the alms bowl, went to the little stream. Then the shallow water which was turbid after having been disturbed by the caravan, became mysteriously clear, pure and free from muddiness. Thereupon, Ven. Ānanda thought to himself: “Wonderful indeed, and marvellous indeed, is the great power of the Realised One! This shallow stream which was turbid due to the crossing of the caravan is, on my arrival, flowing clear, pure and free from muddiness.”

With these thoughts of wonderment, Ven. Ānanda took the drinking water in the alms bowl, went back to the Buddha, and said: “Wonderful indeed, venerable sir, marvellous indeed, venerable sir, is the great power of the Realised One! That shallow stream which was turbid due to the crossing of the caravan just now, on my arrival there, was flowing clear, pure and free from muddiness. Now let the Fortunate One drink the water. Let the Fortunate One drink the water.” And the Buddha drank the water.

The Twelve Debts of the Buddha ¹

¹ [See Apadāna 39.10, and its commentary, the Charming and Pure People (Visuddha-jana-vilāsiṇī).]

In this connection it would seem appropriate to mention briefly the twelve counts of recompense which might be considered as twelve debts the Buddha had to meet in Saṁsāra:

1. The first recompense: In his former existence, the Bodhisatta was a drunkard named Munāḷi. He accosted a Paccekabuddha named Surabhi with a wild accusation: “This man is an immoral person who indulges in sense pleasures in private.” For that evil verbal action, he was reborn in the realm of continuous suffering in Niraya. And in the last existence as the Buddha, he was publicly accused by Sundarī, the wandering female ascetic, as being luscious and having had an affair with her.

2. The second recompense: In a former existence, the Bodhisatta was a disciple, named Nanda, to a Paccekabuddha named Sabbābhibhū. He accused his teacher of being a person of loose character. [1051] On account of that evil verbal action, he had to suffer for 100,000 years in the Niraya realm. When he was reborn as a human being, many times he was unjustly accused of wrongdoing. In the last existence as the Buddha, he was publicly accused by Ciñcā Māṇavikā ² as a wanton person who had caused her pregnancy.

² [Also known as Ciñcāmāṇavikā, or simply, Ciñcā.]

3. The third recompense: The Bodhisatta was once a learned Brahmin teacher, who was well versed in the three Vedas, and a person of great esteem. While he was teaching the Vedas in the Great Wood to 500 pupils, they saw, in the sky, a holy recluse named Bhīma coming to the forest by means of psychic powers. Instead of being inspired, the Bodhisatta told his 500 pupils that the recluse was a sensuous hypocrite. The pupils, believed in what the teacher had said, spread the teacher’s view of the holy recluse while the recluse was going alms collecting. These 500 pupils were reborn as monastic disciples of the Buddha. Due to their slander against Bhīma, as the 500 pupils of the Brahmin teacher in their former life, they were falsely accused of murdering Sundarī, the wandering female ascetic, who was actually the victim of the ascetics. It should be noted that an accusation against the disciples of the Buddha amounted to an accusation against the Buddha himself.

4. The fourth recompense: In a previous existence, the Bodhisatta murdered his half brother on account of covetousness. He threw the younger brother into a ravine and then crushed him with a boulder. For that evil deed, the Buddha, in his last existence, became the victim of Devadatta’s plot against his life. But, since a Buddha is not liable to get killed, he suffered from being cut by a rock splinter, which was as a result of a huge boulder being dropped from the hillside by Devadatta. His big toe was internally bruised by the rock splinter.

5. The fifth recompense: In one of his former existences, the Bodhisatta was a scamp and when he met a Paccekabuddha on the way, he gave vent to frolicsome tendencies and threw stones at the Paccekabuddha. For that evil deed, the Buddha once came under attack by a band of archers sent by Devadatta who meant to kill him.

6. The sixth recompense: When the Bodhisatta was a mahout, he threatened a Paccekabuddha, who was on his alms collection, with his elephant, as if to trample on him. On account of that misdeed, the Buddha was once threatened with a drunken elephant named Nāḷāgiri in Rājagaha which was sent by Devadatta to trample on him.

7. The seventh recompense: In one of his former existences, the Bodhisatta was a monarch. Out of kingly conceit, he executed a prisoner personally, without considering the consequences, by piercing him with a spear. That evil deed brought him down to the realm of continuous suffering for a great many years. In his last existence, the Buddha had to undergo treatment on his big toe being cut open by Jīvaka, the celebrated physician, to heal it when it was hit by a splinter caused by Devadatta’s wicked scheme.

8. The eighth recompense: In a former existence, the Bodhisatta was born into a fisherman’s family. He used to take delight in witnessing his relatives hurting and killing the fish, although he did not do the killing himself. As the result of that evil thought, in his last existence as the Buddha, he often suffered from headaches. As for his relatives of that existence, they were reborn as Sakyans who were massacred by Viṭaṭūbha. [1052]

9. The ninth recompense: When the Bodhisatta was born as a human being during the time of Buddha Phussa’s teaching, he railed the male monastic disciples of the Buddha saying: “You may eat only barley, but not rice.” That vituperation had the consequence that in his last existence, the Buddha had to live on barley meal for the whole of the Rains Retreat (Vassa) period at the Verañjā Brahmin village where he stayed at the invitation of Brahmin Verañja.

10. The tenth recompense: Once the Bodhisatta was born as a professional boxer, and one time he broke the back of his combatant. As a consequence of that evil deed, the Buddha, in his last existence, often suffered from back-ache.

11. The eleventh recompense: When the Bodhisatta was a physician in one of his former existences he purposely administered a drug causing loose bowels to a rich man’s son who grudged him his fee. On account of that evil deed, the Buddha, in his last existence, was afflicted with severe dysentery with discharge of blood, prior to his passing away.

12. The twelfth recompense: The Bodhisatta was once born as a Brahmin named Jotipāla. He made blasphemous remarks about Buddha Kassapa saying: “How is it possible that this shaveling is Perfectly Awakened? Perfect Awakening is a most rare thing.” That blasphemy had the consequence of delaying Awakening for him. Other Bodhisattas attained Awakening in a matter of days or months, whereas Gotama, the Bodhisatta, had to go through six painful years in his quest for the truth.

These twelve consequences of the past blunders of the Bodhisatta were related by the Buddha himself in the Connection with Previous Deeds in the Traditions about the Buddha (Pubba-kamma-pilotika-buddha-apādāna, Ap 39.10).

Pukkusa, the Malla Prince

While the Buddha was sitting at the foot of the tree after having a drink of water, Pukkusa, a Malla Prince, who was a disciple of Āḷāra Kālāma, was on his journey from Kusinārā to Pāvā. Seeing the Buddha sitting at the foot of a tree, Pukkusa of the Mallas approached him, made obeisance to him, and sat in a suitable place.

Then he addressed the Buddha: “Wonderful it is, venerable sir, marvellous it is, venerable sir, how the recluses remain in their tranquil state! Venerable sir, as it happened in the past, Āḷāra Kālāma, while on a journey, left the road and sat down at the foot of a tree by the roadside to spend the day. At that time, 500 carts passed by, very close to him.

Venerable sir, a man who was following behind the 500 carts went towards Āḷāra Kālāma and asked: ‘Sir, did you see 500 carts pass by?’

Āḷāra said: ‘Friend, I did not see them.’

‘Sir, how is it then? Did you hear the noise of those carts?’

‘Friend, I did not hear the noise either.’

‘Sir, how is it then? Were you asleep then?’

‘Friend, I was not asleep either.’

‘Sir, how is it then? Were you quite conscious then?’

‘Yes, friend, I was quite conscious.’

‘Sir, you say you did not see nor hear the 500 carts that passed very close by you even though you were conscious and awake. Yet your double robe [1053] is covered all over with dust, isn’t it?’

‘It is so, friend.’

Venerable sir, after having that dialogue with Āḷāra Kālāma that man thought thus: ‘Wonderful it is, marvellous it is, that the recluses remain in their tranquil state! This recluse Āḷāra, although conscious and awake, did not see nor hear the 500 carts that passed close by him!’ And saying how deeply he revered Āḷāra Kālāma, he went away.”

Thereupon the Buddha said to Pukkusa of the Mallas: “Pukkusa, what do you think of this? Someone, though conscious and awake, does not see nor hear the 500 carts that pass close by him. Another person, though conscious and awake, does not see nor hear a downpour of rain with rumbling thunder, lightning and crashing thunderbolts close by him. Now, of these two cases, which is the more difficult to achieve? Which is the more unlikely to happen?”

“Venerable sir,” replied Pukkusa, “to remain unseeing and unhearing of the passing of carts close by oneself, be it 500, 600, 700, 800, 900, 1,000, or even 100,000 carts, cannot be called difficult compared to the other case. Indeed, it is much more difficult to remain unseeing and unhearing the downpour of rain with rumbling thunder, lightning and crashing thunderbolts close by. It is more unlikely to happen.”

Then the Buddha said: “Pukkusa, at one time, I was living in a straw hut at the town of Āluma. During that time, there was a downpour of rain with rumbling thunder, lightning and crushing of thunderbolts. A thunderbolt struck near my hut killing four oxen and two cultivators who were brothers.

Then, Pukkusa, a large number of people came out from the town to see the place where the four oxen and two cultivators were killed. By that time, I had come out of the straw hut and was walking up and down in the open near the hut. A man from that crowd drew near me, and after paying respects to me, stood at a suitable distance. I asked that man: ‘Friend, why are there many people gathered?’

‘Venerable sir, four oxen and two cultivators were struck by a thunderbolt and killed while it rained heavily with rumbling thunder and lightning. These people have come to see the damage. But, venerable sir, where were you at that time?’

‘Friend, I have been here all the while.’

‘Venerable sir, how is it, then? Did you see what happened?’

‘Friend, I did not see it.’

‘Venerable sir, how is it then? Did you here that sound?’

‘Friend, I did not hear the sound either.’

‘Venerable sir, how is it then? Were you asleep?’

‘Friend, I was not asleep either.’

‘Venerable sir, how is it then? Were you conscious?’

‘Yes, friend, I was conscious.’

‘Venerable sir, is it that, though conscious and awake, you neither saw nor heard the heavy rain, rumbling thunder, lightning and crashing thunderbolts?’

‘That is so, friend.’

Pukkusa, at the end of the dialogue, the man thought: ‘Wonderful it is, marvellous it is that recluses or monastics remain in their tranquil state! The Fortunate One here, though conscious and awake, did not see nor hear the heavy rain, rumbling thunder, lightning and crashing thunderbolts!’ And saying how deeply he [1054] revered me, he made obeisance to me and went away.”

A Special Gift to the Buddha

After the Buddha had said these words, Pukkusa of the Mallas said to him: “Venerable sir, whatever high esteem I had for Āḷāra Kālāma, I now throw it away as if I would throw away rubbish in a strong wind, or let go as if I would cast some worthless thing down the rushing stream.

Venerable sir, excellent is the Dhamma! Venerable sir, excellent is the Dhamma! It is as if, venerable sir, that which has been turned over has been turned up, or as if that which has been hidden is revealed, or as if a lost traveller was told the way, or as if a lamp was lit in a dark place so that those with eyes may see visible objects, even so the Fortunate One has shown the Dhamma to me in various ways. Venerable sir, I take refuge in the Buddha, I take refuge in the Dhamma, I take refuge in the Saṅgha! May the Fortunate One regard me as a lay disciple, one who has taken refuge in the Three Treasures, from this day to the end of life.”

Then Pukkusa called a man and said to him: “Man, go and bring me the pair of fine golden-hued pieces of cloth that are reserved for ceremonial occasions.” And when the pair of lengths of fine golden-hued cloth were brought, Pukkusa, the Malla Prince, offered them to the Buddha, saying: “Venerable sir, may the Fortunate One, out of compassion for me, accept this pair of fine ceremonial lengths of cloth.” The Buddha said: “In that case, Pukkusa, present one to me and one to Ānanda.” And so Pukkusa presented one piece to the Buddha and the other piece to Ven. Ānanda.

In this connection, one might ask: “Did Ven. Ānanda accept Pukkusa’s gift?” And the answer is, yes he did. Then the inquirer might point out the previous agreement by Ven. Ānanda not to receive offerings originally made to the Buddha, which was the agreement to receive only four kinds of gifts and to refuse four kinds of gifts, made by him when he became the personal attendant to the Buddha.

The gift was accepted in this case as an exception was for these three reasons: Ven. Ānanda had, by this time, fulfilled his task as the Buddha’s personal attendant supremely well. This fact of his receiving the gift would stop others who might otherwise say that Ven. Ānanda had not served the Buddha well. So the Buddha did not favour him with any gift after 25 years of personal service. Ven. Ānanda understood that the Buddha let Pukkusa enjoy the benefit of making the gift to the Saṅgha, for giving to Ven. Ānanda amounted to giving to the Saṅgha. The Buddha also knew that Ven. Ānanda would not use the cloth himself but, instead, would present it to him.

Then the Buddha pointed out to Pukkusa the benefits of the doctrine, exhorted him to set himself up in the practice of the Dhamma, and gladdened him in the practice. After thus pointing out the benefits of the Dhamma, being exhorted to set himself up in the practice of the Dhamma, and being gladdened in the practice, Pukkusa rose from his seat and after paying respects to the Buddha, departed respectfully.

Not long after Pukkusa was gone, Ven. Ānanda placed the pair of fine golden-hued robes on the body of the Buddha. Once they were placed on the person of the Buddha, the pair of robes appeared to lose their splendour against the natural splendour of the Buddha’s person. Ven. Ānanda was awestruck. He exclaimed what he saw. Thereupon the Buddha explained to him thus: “Ānanda, what you say is true. Ānanda, what you say is true. There are two occasions when the natural colour of the Realised One becomes exceedingly clear and his complexion exceedingly bright.

These two occasions are: The night, Ānanda, when the Realised One attains Supreme Perfect Self-Awakening, and the night in which he passes away leaving no trace of the five aggregates, and realizes Complete Nibbāna. [1055] Ānanda, these are the two occasions on which the natural colour of the Realised One’s person becomes exceedingly clear and his complexion exceedingly bright.

Ānanda, today, in the last watch of the night, in the Sāla grove of the Malla princes where the road to Kusinārā turns, between the twin Sāla trees, the Realised One’s realization of Parinibbāna will take place.”

Then the Buddha said: “Come, Ānanda, let us go to the river Kakudhā.”

“Very well, venerable sir,” said Ven. Ānanda in assent.

Then the Buddha proceeded to the river Kakudhā accompanied by a large number of monastics. He entered the river, bathed in it, and drank its water. Back again on the river bank, he went to the mango grove by the river. Ven. Ānanda was then at the river bank drying the loin cloth in which the Buddha bathed. There, he said to Ven. Cunda: “Cunda, fold my double robe fourfold and place it on the ground. I am weary. I need to lie down.”

Ven. Cunda assented respectfully, and placed the folded double robe on the ground and the Buddha lay down on his right side in a noble posture, with his left foot above the right foot, placed slightly beyond it, with mindfulness and clear comprehension, and keeping in mind the time of arising. Ven. Cunda kept watch there, seated nearby.

The Merits of the Two Meals

When Ven. Ānanda returned to the Buddha, he made the following special remarks about the last meal: “Ānanda, it may happen that someone may cause unhappiness to Cunda, the goldsmith’s son, by saying: ‘Friend Cunda, the Fortunate One passed away after he had eaten his last meal provided by you. How unfortunate, what a loss to you.’

Should such a thing happen, Cunda should be solaced thus: ‘Honourable Cunda, the Fortunate One passed away after he had eaten his last meal provided by you. How fortunate, what a good gain for you. Honourable Cunda these are the words I heard from the mouth of the Fortunate One himself: “There are two offerings of food that surpass all other food offerings in their benefit, and whose merits compare well as between the two of them. The two offerings are: The food offered to the Realised One, after eating which the Realised One attains Supreme Perfect Self-Awakening, and the food offered to the Realised One, after eating which the Realised One passes away leaving no trace of the five aggregates, and realizes Complete Nibbāna. These two offerings of food surpass all other food offerings in their benefit, and whose merits compare well as between the two of them.” These are the words I heard from the mouth of the Fortunate One himself.’

That being so, the honourable Cunda, the goldsmith’s son has in store for him: The merit that will ensure him long life, the merit that will ensure him good looks, the merit that will ensure him well-being and happiness, the merit that will ensure him large following, the merit that leads to the Deva realm, and the merit that ensures him pre-eminence. Thus should Cunda the goldsmith’s son be solaced.”

Then the Buddha, comprehending the matter, uttered this exalted verse on the spur of the moment (udāna):

“In one who gives, merit grows. In one who is self-controlled, enmity cannot gather. One who has insight wisdom abandons evil. One who is endowed with generosity, morality, concentration and wisdom, having destroyed attachment, hatred and delusion, attains peace.”

Herein the equal merit in Sujātā’s milk rice at the Bodhi tree and Cunda’s tender pork might be a matter of controversy. One might ask: “At the time the Fortunate One ate Sujātā’s milk rice, he had not destroyed [1056] attachment, hatred and delusion whereas at the time he ate Cunda’s food-offering, he was free from attachment, hatred and delusion. Thus the state of purity was not equal, how could the merit in the offering be equal?”

The answer is this: the equal factors in both are:

1. Both the meals lead to Parinibbāna.

2. Both enable the Buddha to dwell in the attainment of absorption (jhāna).

3. Both led to the same mode of contemplation, by the two supporters.

Now to expand this:

1. After eating Sujāta’s milk rice, the Buddha extinguished the defilements and become a Buddha which is the Parinibbāna of the defilements (kilesa), the realization of Nibbāna with the five aggregates remaining.

After eating Cunda’s tender pork, the Buddha extinguished the re-arising of the five aggregates, which is the Parinibbāna of the aggregates (khandha), the realization of Nibbāna with no aggregates remaining.

Thanks to Sujāta’s milk rice, there arose in the Buddha’s physical system superior corporeality (paṇīta-rūpa). This gave strength to the mental system so that the Dhamma body, comprising the arising of insight, the arising of path, and the arising of fruition, was able to destroy the defilements without difficulty, thus leading to the Parinibbāna of the defilements.

Cunda’s food-offering, likewise provided proper sustenance to the Buddha and enabled him to renounce the five aggregates without difficulty, thus leading to the Parinibbāna of the aggregates.

2. On the day of the Awakening, the Buddha, after eating the milk rice offered by Sujātā, had the strength to dwell in the attainment of concentration comprising 24,000 billion absorptions which was to become his daily routine (devasika-vaḷañjana-samāpatti). After eating Cunda’s food offering, the Buddha was, in spite of his severe dysentery, also able to keep up the daily routine of dwelling in the attainment of concentration comprising 24,000 billion absorptions.

3. Sujātā offered her milk rice to the Bodhisatta thinking him to be the guardian spirit of the great tree, later to be called the Mahā Bodhi tree. But when she knew that it was the Buddha to whom she made her offering and that he become a Buddha after having her meal of milk rice and that the Buddha got sustenance for 49 days from her food-offering, she was intensely happy. “What a great fortune for me, what a great gain to me!” She contemplated repeatedly, thus increasing her meritorious thoughts of delightful satisfaction and joy. Similarly, when Cunda learnt that his food-offering was the Buddha’s last meal, after which, he realized Nibbāna with no aggregates remaining, he was overjoyed. “What a great fortune for me, what a great gain to me!” he contemplated repeatedly, in this way increasing his meritorious thoughts of delightful satisfaction and joy.

The 2.4 Million Billion Sustained Absorptions

As discussed in the sub-commentary to the Collection of the Thematic Discourses (Saṁyutta-nikāya) on the Discourse about the Emancipation (Parinibbāna-sutta, SN 6.15), according to some teachers (keci): The Buddha in his daily routine dwelled in the absorptions of great compassion (mahā-karuṇā) numbering 12,000 billion times, and the Arahat fruition (Arahatta-phala) absorptions numbering the same; thus dwelling in a total of 24,000 billion absorptions known as the attainments resorted to daily (devasika-vaḷañjana-samāpatti).

Another explanation: With the Buddhas, the return to the life-continuum thought-moment (bhavaṅga-citta) is very swift. Entering into and dwelling in a certain type of absorption as from one to another is an accomplished feat. To enter into absorption and to emerge from absorption, the Buddha needs just two or three thought-moments. That being so, it is routine for the Buddha to dwell in the five types of fine-material absorptions and the four types of non-material absorptions, the measureless attainments (appamaññā-samāpatti), the cessation attainment (nirodha-samāpatti) and [1057] the Arahat fruition attainment (Arahatta-phala-samāpatti), thus making a daily total of twelve types of attainment (samāpatti). One 1,000 billion times for each of these twelve attainments were entered into every morning, and the same number of absorptions repeated every afternoon, thus a daily routine of 24,000 billion absorptions took place every day. This is according to some teachers.

According to other (apare) teachers it was customary for the Buddha to dwell in the cessation attainment (nirodha-samāpatti) every day. Entering into the cessation attainment is to be preceeded by insight meditation. With the Buddhas, the subject of contemplation to develop insight-meditation leading to the cessation attainment is dependent origination (paṭicca-samuppāda). ³ This meditation procedure involves contemplating the twelve factors of dependent origination (paṭicca-samuppāda) in the forward order beginning from ignorance (avijjā), each for 1,000 billion times. Thus 12,000 billion times are devoted to the twelve factors of dependent origination or dependent origination (paṭicca-samuppāda). Then contemplating the same twelve factors in the reverse order involves another 12,000 billion times. The entering into the cessation attainment, with dependent origination (paṭicca-samuppāda) as the subject of contemplation, is therefore 12,000 billion times each for the forward and the reverse order of dependent origination, thereby taking up 24,000 billion times. This is what other teachers say.

³ Refer to chapter 16 on the great diamond insight (mahā-vajira-vipassanā).

Since the 24,000 billion times are devoted daily to the absorptions by the Buddha, what significance is there about these absorptions on the day of Awakening and on the day of passing away? The significance, as pointed out in the sub-commentary on the Collection of the Long Discourses (Dīgha-nikāya), is that on these particular days the absorptions are built up on a more rigorous mental discipline that requires contemplating the seven aspects of physical phenomena (rūpa-sattaka) and seven aspects of mental phenomena (nāma-sattaka) in the preliminary insight-meditation.

Kusinārā as the Buddha’s Last Repose

Then the Buddha said to Ven. Ānanda: “Come, Ānanda, let us go to the Sāla grove of the Malla princes where the road bends to Kusinārā town, on yonder bank of the river Hiraññavatī.”

“Very well, venerable sir,” Ven. Ānanda assented. Then the Buddha, accompanied by a large body of monastics, reached at last the Sāla grove of the Malla princes where the road bends to Kusinārā town on the further bank of the river Hiraññavatī. There, he said to Ven. Ānanda: “Ānanda, lay the couch with its head to the north between the twin Sāla trees. Ānanda, I am weary, and wish to lie down.”

“Very well, venerable sir,” said Ven. Ānanda, and laid the couch with its head to the north between the twin Sāla trees, And the Buddha lay down on his right side in a noble posture, with his left foot above the right foot, placed slightly beyond it, with mindfulness and clear comprehension.

On this journey from Pāvā to Kusinārā, a very large body of monastic disciples, almost beyond count, had gathered around the Buddha because from the time of the news of his imminent passing away had gone out of the small village of Veḷuva, all monastics living at various places, who had come to the Buddha, did not disperse.

In the Sāla grove of the Malla princes where the couch for the Buddha was laid, there were two fine rows of Sāla trees at the north, where the head of the couch was placed, and at the south. Amidst these two rows, there was a pair of Sāla trees at the opposite ends of the couch whose roots, branches and foliage were intertwined so that they were referred to as the twin Sāla trees. There was a couch used by the Malla princes in the Sāla grove and it was the couch that the Buddha commanded Ānanda to be laid for him, and which was duly complied with. [1058]

“Ānanda, I am weary, and wish to lie down.” The significance of these words may be considered in the light of the Buddha’s natural physical might, which was equal to the strength of 10 billion of ordinary elephants, equivalent to that of ten Chaddanta white elephants, or that of 100 billion average men. All that marvellous might drained down with the dysentery, like the water poured down into a funnel filter, after the Buddha had eaten Cunda’s food. The distance from Pāvā to Kusinārā was a mere three miles, or half of a league, ⁴ yet the Buddha had to make 25 pauses on his journey. At the end of the last leg of his journey, on entering the Sāla grove at sunset, he was overwhelmed by the ailments. Hence, his admission of uneasiness and need to lie down was an ominous signal to the world that he was as good as dead.

⁴ A league is variously taken as seven and half to twelve and half miles.

Here one might be tempted to ask: “Why did the Buddha take as much trouble to get to Kusinārā? Were not other places fit to be his last repose?” The answer is there was no place which was actually unfit for that great occasion. But there were three reasons for the Buddha in choosing this insignificant town of Kusinārā as the place of his last repose. He saw the following three eventualities and considered:

1. “If I were to pass away at any place other than Kusinārā, there would be no occasion for the Discourse about Mahā Sudassana (Mahā-sudassana-sutta, DN 17). This long discourse took two recitals (bhāṇavāra) at the council and revealed that even as a human being, when the Buddha was a Bodhisatta, one could enjoy divine glory on earth, it would find a fitting setting only at Kusinārā. The discourse would kindle the interest of the hearers to do good deeds.

2. If I were to pass away at some place other than Kusinārā, Subhadda, the wandering ascetic, would get no opportunity of meeting me. In which case it would be an utter loss for him. For he was fit to be awakened only by a Buddha and not by a Buddha’s disciple. That ascetic Subhadda would be there at Kusinārā, and would put intelligent questions, and at the end of the answers to his questions, he would embrace the doctrine, learn the method of practice for developing insight, and would become the last Arahat during my lifetime.

3. If I were to pass away elsewhere, there would be bloodshed over the scramble for the relics of the Realised One. In Kusinārā, Brahmin Doṇa would be able to prevent such a catastrophe and the distribution of the relics would be effected peacefully.

These were the three reasons why the Buddha took so much trouble to get to Kusinārā.

As the Buddha lay there on the couch, the twin Sāla trees burst forth into full bloom, though it was not the flowering season, and in adoration of the Buddha, rained down blossoms, continuously scattering them over his body.

Also, celestial Mandārava flowers fell from the sky, continuously scattering themselves over the body of the Buddha, signifying the adoration of the Buddha by the celestial beings; also celestial sandalwood powder fell from the sky, continuously scattering itself over the body of the Buddha, signifying the adoration of the Buddha by the celestial beings; and celestial music wafted in the sky, celestial melodies resounded in the air above, in adoration of the Buddha.

Then the Buddha said to Ven. Ānanda: “Ānanda, the twin Sāla trees burst forth into full bloom though it is not the flowering season, and in adoration of the Realised One, rain fell, continuously scattering them over the body of the Realised One.

Also, celestial Mandārava flowers fall from the sky, continuously scattering themselves over the body of the Realised One, signifying the adoration of the [1059] Realised One by the celestial beings; also celestial sandalwood powder falls from the sky, continuously scattering itself over the body of the Realised One, signifying the adoration of the Realised One by the celestial beings; and, celestial music wafts in the sky, celestial melodies resound in the air above, in adoration of the Realised One.

Ānanda, all these forms of adoration cannot be called sufficient acts of honour, esteem, reverence, adoration or worship of the Realised One. Ānanda, the male monastic or female monastic, or the male lay disciple, or the female lay disciple, who practices according to the doctrine leading to the supermundane, who conducts himself correctly in the practice, and who leads a righteous life, by such a follower of the Realised One only is the Realised One best honoured, esteemed, revered, adored, and worshipped.

Accordingly, Ānanda, train yourselves diligently with a firm resolve to practice according to the doctrine leading to the supermundane; conduct yourselves correctly in the practice, and lead a righteous life.”

Herein, the Sāla trees raining down their blossoms should be understood as acts of adoration by the guardian spirits of those trees by shaking the branches.

“Mandārava flowers bloom in the Nandā Lake in the Tāvatiṁsa Realm.” The leaf of the plant is about the size of an umbrella, and the pollen collects in each flower is as much as a basketful. Not only Mandārava flowers, but also other celestial flowers, such as the coral flower and other celestial flowers, were strewn down by the Devas who dwell around the regions at the walls of the Cakkavāḷa, Tāvatiṁsa and Brahma realms so that there was a continuous sprinkling of celestial flowers.

Likewise, “celestial sandalwood” here should be understood to represent various other kinds of scented wood not only from the Deva realm but from the realms of Nāgas, Garuḷas, and other foreign lands of the human world, as well as all kinds of exotic natural scents in various forms, such as gold dust, silver powders, minerals, rocks, etc. In short, all the sentient worlds, celestial as well as terrestrial, joined in sprinkling scented dust of all descriptions continuously onto the reclining Buddha at Kusinārā.

“Celestial music,” also represents a universal symphony played by musicians of all the sentient worlds extending throughout the 10,000 world-element, including Devas, Nāgas, Garuḷas and human beings that sounded in the sky of the world-element.

“Celestial melodies resounded in the air above.” Behind the statement lies a touching story. It concerns Varuṇa and Vāruṇā Devas who have exceedingly long lifespans. These Devas, on learning that the Deva who was the Bodhisatta was going to be reborn in the human world, started making a garland for presentation to the Bodhisatta on the day of his conception. Before they had finished making the garland they heard the news that the Bodhisatta was conceived in the human mother’s womb. So when other Devas asked them for whom the garland was being made, they said: “Our garland is not finished yet, so it has to be presented to the Bodhisatta on the day he is born.”

Again, when they learnt that the Bodhisatta was already born, the garland-making Devas said: “Well, we will present it to the Bodhisatta on the day of his renunciation.” When, after 29 years of life in the human world, the Bodhisatta renounced the world, the garland-makers heard the news and said: “We will present it to the Buddha on his day of Awakening.” Then after six years of the Bodhisatta’s great struggle and the news of his Awakening reached the garland-making Devas, they said: “We will present it to the Fortunate One on the day of the first discourse.” After 49 days dwelling in absorption at seven different places, when the first discourse was delivered at the Deer Park, the garland-making Devas [1060] said: “Well, we will present it to the Fortunate One on the day the Fortunate One displays the twin miracle.” When the news that the twin miracle had taken place reached the garland-makers, they thought of offering the garland when, after three months, the Buddha had descended from the Tāvatiṁsa Realm. And when the news of the Buddha’s descent from the Tāvatiṁsa Realm was received also, they thought of offering the garland on the day the Buddha relinquished his life-maintaining thought-process. But by that day the garland was still not finished, and so they said: “The garland is still not finished; we will honour the Fortunate One with it on the day of his passing away.”

Now that the latest news of the Buddha lying on his deathbed reached the garland-makers and that at the third watch of that very night the Buddha would be passing away, the Varuṇa Devas and Vāruṇā Devas exclaimed, quite bewildered: “How is that? Just today the Bodhisatta is known to be conceived in his mother’s womb; just today he is born; just today he has renounced earth and home; just today the Fortunate One has attained Awakening; just today he has delivered his first discourse; just today he has displayed the twin miracle; just today he has descended from the Tāvatiṁsa Realm; just today he has relinquished the life-maintaining thought-process, and just today he is about to pass away! Should he not have tarried till breakfast time the next day? It is just too soon, too early, for such a great personage who has fulfilled the ten perfections supremely and has become a Buddha to pass away now.”

Thus murmuring mournfully, the Varuṇa Devas and the Vāruṇā Devas came before the Buddha bringing with them the great garland, still unfinished, together with more flowers to go into its making. But they could not find any place in this world-element amidst the celestial crowds who had already gathered so that they were obliged to recede to the edge of the world-element, and had to keep the great garland hanging in the air above. Then those Devas ran about the rim of the world-element holding onto another’s hands or embracing one another, all the while contemplating the noble attributes of the Three Treasures, and singing devotional songs on the 32 marks of the great man, the six-hued aura of the Buddha, the ten perfections, the 550 existences of the Bodhisatta, and the fourteen knowledges of the Buddha; and singing the refrain at the end of each song: “The Fortunate One with such great following and fame! The Fortunate One with such great following and fame!” All these beautiful melodies were coming from these great Devas so that celestial music resounded in the air above.

Even while the Buddha was lying there, on the couch, he saw the great gathering of Devas and Brahmas which filled the entire world-element, from the earth’s surface to the brim of this world-element and from its brim to the Brahma world. On seeing the zeal with which they were honouring the Buddha, the Buddha said the above words to Ven. Ānanda. After mentioning the marvellous modes of worshipping the Buddha by the celestial beings of the 10,000 world-element, the Buddha pointed out that the material offerings (āmisa-pūjā) were not sufficient in themselves as the best way of doing honour to the Buddha, but that only by learning and practising the doctrine is the best honour done to the Buddha. In saying these words the Buddha also implied that since the very beginning when, having been endowed with the eight factors required of a full-fledged Bodhisatta as the ascetic Sumedha, he had aspired to Buddhahood at the feet of Buddha Dīpaṅkara, lying face downward in the mud, offering himself to be used by the Buddha and his company of 400,000 Arahats, all his fulfilling of the perfections over four immeasurable periods (asaṅkhyeyya) and 100,000 aeons, were not for the purpose of being honoured by the celestial world with these flowers, perfumes and music, but was solely for the purpose of being honoured by his disciples following his teaching, which is the best way of doing honour to him.

Herein, it might be asked: “It is usual for the Fortunate One to extol the offerings of as insignificant object such as a sesame flower, unless the offering is made with a consciousness of the Buddha’s attributes, then the benefit accruing from the offering would be infinite. Yet in this case of the Varuṇa Devas and Vāruṇā Devas why did the Fortunate One not welcome their offering of the great garland?”

The answer is that the Buddha had in mind the true interest of the vast multitudes, and also [1061] the perpetuation of the teaching. Here is the explanation: The doctrine lays down the three-fold training of morality (sīla), concentration (samādhi) and wisdom (paññā). If offering of material things were allowed too freely, then, in future, the disciples of the Buddha might neglect the practice of concentration and wisdom, they would neglect the practice of insight meditation; the male monastic disciples would preach the merits of offerings of flowers and fragrant things and offering other material things only. Offering of material things cannot maintain the teaching consisting essentially of the threefold training even for one breakfast period. Indeed, thousands of splendid monasteries or thousands of splendid relic shrines (stūpa) cannot maintain the teaching. These material donations merely lead only to mundane welfare.

It is the right practice of the Dhamma that truly counts as honouring the Buddha. The Buddha desires for honouring him by practising the Dhamma (Dhamma-pūjā). For, by right practice alone can the teaching be perpetuated. That was the reason why the Buddha extolled the practice of the Dhamma. ⁵

⁵ But this should not be seen as the negation of the merit of material offerings.

The practice leading to the four paths, four fruitions and Nibbāna, the ninefold supermundane Dhamma, is the highest mode of honouring the Buddha. This practice, in accordance with Dhamma (Dhammānudhamma-paṭipatta), begins with refuge in the Three Treasures and culminates in the highest development that marks the change of the worldling into the lineage of the noble ones (gotrabhū), the state of mental maturity, which is, so to speak, on the threshold of path-knowledge (magga-ñāṇa).

A monastic who indulges in the six kinds of disrespect (agārava), disobeys the rules of monastic conduct, and lives an improper life using the four requisites, which are acquired unlawfully and not according to the rules of Vinaya, is one who does not practice in accordance with the Dhamma. The monastic, who meticulously obeys every rule prescribed of monastic conduct, is one who practises in accordance with the Dhamma. These observations apply equally to female monastics.

As for lay disciples, he who is in the habit of breaking the five precepts, such as killing, which is also known as ‘the five animosities’ because non-observance of these precepts are inimical to one’s own true interest; and who indulges in the ten courses of evil action, is called one who does not practise according to the Dhamma. The lay disciple, who is well established in the Three Treasures, who observes the five precepts, the ten precepts, who keeps fasting-day precepts on four fasting days and the four days prior to them, who is in the habit of generously giving offerings of fragrant flowers to the Three Treasures, looking after his parents, and ministering to the needs of men of virtue, is called a lay disciple who practises in accordance with the Dhamma. These observations apply equally to female lay disciples.

Honouring the Buddha by honouring the Dhamma (Dhammānudhamma-paṭipatta) is also called spiritual worship (pūjā). This kind of doing honour to the Buddha alone contributes to the perpetuation of the teaching. So long as the four categories of the Buddha’s disciples, i.e., male monastics, female monastics, lay male-disciples and lay female-disciples, are doing honour in this way the teaching will shine forth like the full moon in the clear sky.

Ven. Upavāṇa

At that time, Ven. Upavāṇa was standing in front of the Buddha, fanning him. Then the Buddha said to Upavāṇa: “Move away, monastic, do not stand in front of me.” Ven. Upavāṇa obeyed without delay, dropped the palm-leaf fan there, and stood at a suitable distance.

Thereupon it occurred to Ven. Ānanda thus: “This Ven. Upavāṇa had for a long time during the first 20 years after the Fortunate One’s Awakening been a close attendant to the Fortunate One, and yet at this period of his passing away the Fortunate One caused him to move aside, saying: ‘Move away monastic, do not stand in front of me.’ What might be the reason for the Fortunate One in doing so?”

Therefore he asked the Buddha: [1062] “Venerable sir, Ven. Upavāṇa had for a long time been a close attendant on the Fortunate One, and yet at this period of the Fortunate One’s passing away, the Fortunate One caused him to move aside with the words: ‘Move away monastic, do not stand in front of me.’ What is the reason for the Fortunate One in doing so?”

Then the Buddha, wishing to clear away from Ānanda’s mind any idea of Ven. Upavāṇa being at fault and to make it clear that Ven. Upavāṇa was not at fault, explained to him thus: “Ānanda, with the exception of the Asaññasatta Brahmas and Brahmas of the formless realm, most of the Devas and Brahmas of the ten world-elements are gathered here at Kusinārā to see the Realised One. There is not, within twelve leagues in and around this Sāla grove, a single space about the breath of a tail hair of a mountain goat that remains unoccupied by powerful Devas.

Ānanda, the Devas are murmuring against Upavāṇa thus: ‘We have come from afar to see the Realised One. It is only rarely that the Arahat, Perfectly Self-Awakened Buddhas arise in the world. And tonight, in the third watch of the night, the Realised One is due to pass away. This powerful monastic standing in front of the Fortunate One is obstructing our view. Alas! We are going to miss the chance of seeing the Realised One at his last hour.’ This is the reason why I had asked monastic Upavāṇa to step aside.”

A note of explanation: Within the space close to the Buddha, Devas and Brahmas in their subtle corporeality in groups of ten each, occupied units of space which were a tail hair in breath. Beyond those groups of Devas are Brahmas, there were groups of Devas and Brahmas in groups of 20, each occupying a space of the same breath. And beyond those groups were similar arrangements of space occupancy with groups of 30, 40, 50 and 60 Devas and Brahmas. Even though tightly spaced, there was no Deva or Brahma who got in the way of another either bodily or in their costumes; no one needed to ask another to clear the way for him or for her.

Upavāṇa was a person of extra large size, about the size of an elephant calf. Moreover, he was wearing dust-rag robes (paṁsukūlika), which added to his bulk. So he was making an obstruction by standing in front of the Buddha, a genuine cause of complaint on the part of the Devas and Brahmas. It might be asked: “Did the Devas and Brahmas not have power to see through the monastic?” The answer is: “No, they did not have.” For although Devas and Brahmas can see through a worldling, they cannot see through an Arahat. Ven. Upavāṇa was not only an Arahat but a person of unique powers so that people could not come too close to him.

The cause and condition for the extraordinary powers of Ven. Upavāṇa even amongst the Arahats was that he had been a guardian spirit at the shrine set up in honour of Buddha Kassapa.

Ninety-one aeons before the advent of Buddha Gotama, Buddha Vipassī passed away leaving behind a single relic, a mass of golden hue. It is customary for the Buddhas, who appear during the human lifespan of thousands of years, to leave behind a single relic at their passing away, which is enshrined by the people. The people of those times built a shrine to house the relic. The shrine was of a league high, with golden coloured bricks measuring one cubit by half a cubit, two fingers’ breath thick. For cement they used crystal stone powder used for eye lotion mixed in sesame oil.

In the construction of the shrine, the Devas belonging to the terrestrial abodes raised a further league above the shrine built by human beings, which was further raised another league by the Devas of the celestial abodes. Above that height, the Uṇhavalāhakā Devas, the Abbhavalāhakā Devas, the Devas of the Catumahārājika realm and the Devas of the Tāvatiṁsa Realm added a league respectively to the structure so that altogether the shrine, in commemoration of Buddha Vipassī, that encased a single Buddha-relic, was seven leagues in height. [1063]

When people came to that shrine to make offerings of flowers and other things, the guardian spirit of the shrine took over the offerings and placed them suitably before the shrine even in the presence of the supporters.

At that time, in his previous existence, the elder Upavāṇa was born as a wealthy Brahmin. He went to the shrine to make an offering of a golden-hued piece of cloth, for a robe for the Buddha. The guardian spirit placed the cloth beautifully at the shrine which pleased the Brahmin supporter greatly and who uttered his wish that in future he be reborn as a guardian spirit to a Buddha-shrine of this kind. At his death, he was reborn in the Deva realm.

During the time the future Upavāṇa was being reborn, in turns, in the Deva realms and the human world, Buddha Kassapa had appeared in the world. When Buddha Kassapa passed away, the prevailing human lifespan being 20,000 years, only a single Buddha-relic remained. This relic was treasured in a shrine of one league in diameter and in height. The future Upavāṇa, at that time, became the guardian spirit of the shrine. After passing away from that life, he was born in the Deva realm again. At the time of Buddha Gotama, he was reborn into a noble family. He renounced the householder’s life, leaving behind his wife and children, and became an Arahat.

Thus, the cause and condition for Ven. Upavāṇa’s extraordinary powers even among Arahats, was that he had been a guardian spirit at the shrine erected in commemoration of Buddha Kassapa.

After the Buddha had thus explained to Ven. Ānanda that Ven. Upavāṇa was told to move aside in the crowd not because he was at fault but only to satisfy the Devas, Ven. Ānanda said to the Buddha: “Venerable sir, what is the Fortunate One’s assessment of the state of mind that is present in the Devas and Brahmas?” By this, Ven. Ānanda was enquiring how far the Devas and Brahmas were able to bear the grief at the impending Buddha’s decease.

The Buddha told Ven. Ānanda that the Devas and Brahmas were in a state of despondency thus: “Ānanda, the Devas, who choose to remain in the air and are standing there as if there was firm ground to stand on, having transformed the sky into firm ground by their divine power, are wailing with dishevelled hair, their arms upraised; they fling themselves down, rolling on the ground in all directions, all the while lamenting: ‘All too soon is the Fortunate One going to realize Parinibbāna! All too soon is the Gracious One going to realize Parinibbāna! All too soon is the Visionary going to vanish from the world!’

Ānanda, the Devas, who choose to remain on the earth and are standing on the ground transforming the natural earth into supportable ground for their bodies of subtle corporeality, are wailing with dishevelled hair, their arms upraised, they fling themselves down, rolling in all directions, all the while lamenting: ‘All too soon is the Fortunate One going to realize Parinibbāna! All too soon is the Gracious One going to realize Parinibbāna! All too soon is the Visionary going to vanish from the world!’

But those Devas, who are free from sensual attachment, can bear it with fortitude in the keen contemplation that all conditioned things are impermanent by nature. And hence, how would it be possible to find any permanence in this conditioned nature?”

The Devas’ bodies are composed of subtle corporeality. The texture of the natural earth cannot support them; if they were to stand on it, their bodies would seep into the earth like a lump of butter. On a certain occasion, a Brahma named Hatthaka went to the Buddha and as he tried to stand there, his body seeped into the earth. The Buddha had to remind him to transform his body into a gross kind of corporeality so as to be able to remain on solid ground. The same situation holds true with Devas. That was why the Devas, in this context, needed to transform the natural earth to suit their subtle corporeality so that it became possible for them to stand on it. [1064]

Four Places That Inspire Emotion

Then Ven. Ānanda said to the Buddha: “Venerable sir, it was customary for monastics who had ended the Rains Retreat period in various parts of the land to pay homage to the Fortunate One. We used to have the privilege of meeting and honouring these monastics whose presence inspired us. But, venerable sir, now that the Fortunate One will be no more, we shall not get the privilege of meeting these inspiring monastics.”

In the days of the Buddha, monastics went to see the Buddha twice a year, before the Rains Retreat period began and at the end of the Rains Retreat period. They went to the Buddha before going into Rains Retreat to learn the meditation method, and at the end of the Rains Retreat period to report to the Buddha their attainments such as the paths and fruitions.

In Sri Laṅkā also, as in the days of the Buddha, monastics used to assemble twice each year, before and after the Rains Retreat period. Monastics, on the shore on the Mahāgāma side, assembled at the Tissa monastery, which was donated by King Kākavaṇṇatissa while those on yonder shore assembled at Lohapāsāda Pinnacled Hall. Of those two groups, monastics on the yonder shore, at the beginning of the Rains Retreat period assembled at the Great Monastery (Mahā Vihāra), bringing with them brooms and garbage-collecting baskets, where they carried out maintenance works to the Great Shrine (Mahā-cetiya) such as, mending the masonry work, white-washing, etc. Before they dispersed to the various places of their choice to pass the Rains Retreat period, after having finished their cleaning up operations, they agreed to meet at the end of the Rains Retreat period at the Lohapāsāda Pinnacled Hall.

At the end of the Rains Retreat period, they assembled again at the Lohapāsāda Pinnacled Hall where the Five Collections (Nikāya) of the Buddha’s teachings were taught by the elders and recited by the students. Some monastics attended the Pāḷi text sessions while others attended the commentarial (aṭṭhakathā) sessions. Whenever the texts or the commentary were wrongly recited, the teachers would ask the student where and under which teacher he had learned it, and correct it. The same functions also took place, by monastics on the shore on the Mahāgāna side, at the Tissa monastery.

Here, Ven. Ānanda was referring to these biannual functions that were customary during the Buddha’s times. Ven. Ānanda was careful in the observance of religious and social duties towards fellow monastics. Whenever he saw an elder arrive, he would rise from his seat to welcome him. He would relieve the guest of the umbrella, alms bowl and double robe and offer a seat to the senior monastic. He would then sit down, make obeisance to the elder, and, finding a suitable lodging place for the visitor, he would clean it for occupation. Whenever he saw a monastic of senior standing arrive also, he would welcome him, ask about his needs and render every possible help to him. This was because Ven. Ānanda was always desirous of being a useful, helpful and respectful monastic to every other monastic. This was his usual way, and hence he expressed his concern about the matter in the above words.

The Buddha knew how Ven. Ānanda was feeling: “Ānanda is concerned about losing the usual privilege of seeing and knowing monastics who are inspiring. Now I shall point out to him those places where he can see such monastics easily by just staying there himself.”

He therefore said to him: “Ānanda, there are four places which are worthy of pilgrimage for persons with devotion to the Three Treasures which will inspire in them a spiritual urgency.

1. Ānanda, the Lumbinī Sāla grove is one such place. A person of devotion, visiting there, reflects: ‘This is the place where the Realised One was born,’ and this reflection will inspire in him a spiritual urgency; hence it is a place worthy of pilgrimage.

2. Ānanda, the Mahā Bodhi, the Great Awakening tree, is another such place. A person of devotion, visiting there reflects: ‘This is the place where the Realised One attained Supremely Perfect Awakening,’ and this reflection will inspire in him, a spiritual urgency; hence it is a place worthy of pilgrimage. [1065]

3. Ānanda, the Isipatana Deer Park is another such place. A person of devotion, visiting there, reflects: ‘This is the place where the Realised One set the Supreme Dhamma Wheel turning,’ and this reflection will inspire in him a spiritual urgency; hence it is a place worthy of pilgrimage.

4. Ānanda, Kusinārā is another such place. A person of devotion, visiting there, reflects: ‘This is the place where the Realised One realized Parinibbāna, having passed away without any attachment to the five aggregates,’ and this reflection will inspire in him a spiritual urgency; hence it is a place worthy of pilgrimage.

Ānanda, these are four places which are worthy of pilgrimage for persons with devotion to the Three Treasures which will inspire in them a spiritual urgency.

Ānanda, there will come to these four places male monastics, female monastics, male lay disciples and female lay disciples who are devoted to the Three Treasures, reflecting: 1) This sacred place of Lumbinī is the place where the Realised One was born; 2) this sacred place of Mahā Bodhi is the place where the Realised One attained Supremely Perfect Awakening; 3) this sacred place of the Isipatana Deer Park is the place where the Realised One set the Supreme Dhamma Wheel turning; and 4) this sacred place of Kusinārā is the place where the Realised One realized Parinibbāna, having passed away without any attchment to the five aggregates. Ānanda, all those pilgrims, if they should die with devotion in their hearts while on pilgrimage to these four sacred places or shrines, after the death and dissolution of the body, they will be bound for fortunate destinations. They will be reborn in the Deva realm.”