အဘိဓမ္မပိဋက

စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်တရားများကို ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတ (ကုသိုလ်လည်းမဟုတ် အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်) ဟူ၍ မာတိကာအမျိုးမျိုးဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဖော်ပြသော အဘိဓမ္မာ ပထမကျမ်း။

ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတု၊ သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသော ဓမ္မအခေါင်းအရာ (၁၈) ခုကို နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် အသီးသီး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဖော်ပြသော ဒုတိယကျမ်း။

ဓမ္မအမျိုးမျိုးကို ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတုများနှင့် သက်ဆိုင်ခြင်း/မသက်ဆိုင်ခြင်းအားဖြင့် မေးဖြေနည်းဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသော တတိယကျမ်း။

အခြားအဘိဓမ္မာကျမ်းများက ဓမ္မအနေဖြင့် ခွဲခြမ်းသည်နှင့်မတူဘဲ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အမျိုးအစားများကို ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် အဆင့်အလိုက် ခွဲခြားဖော်ပြသော စတုတ္ထကျမ်း။

တတိယသင်္ဂါယနာတော်တွင် အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်က စုစည်းရေးသားခဲ့ပြီး၊ ရှေးဗုဒ္ဓဘာသာ အုပ်စုအချို့၏ အယူအဆမှားများကို ငြင်းချေသော ပဉ္စမကျမ်း။

ဓမ္မအသုံးအနှုန်းများ၏ အနက်ကို အတွဲလိုက် မေးခွန်းများဖြင့် ရှင်းလင်းစေသော ဆဋ္ဌမကျမ်း၊ ‘ယမက’ ဆိုသည်မှာ အတွဲ/အစုံ ဟု အနက်ရသည်။

ဓမ္မအချင်းချင်း အကြောင်းအကျိုး ဆက်နွှယ်ပုံ (ပစ္စည်း) နည်းစနစ် (၂၄) မျိုးကို ဖွင့်ဆိုသော၊ အဘိဓမ္မာ ကျမ်းခုနစ်စောင်တွင် အကျယ်ဆုံးနှင့် အနက်ရှိုင်းဆုံးဟု မှတ်ယူကြသော သတ္တမကျမ်း။