နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ (၂) — ဝဇ္ဇီတိုင်း

အရိယသစ္စာလေးပါးကို ဟောကြားတော်မူခြင်း

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာကို “ချစ်သားအာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြစို့၊ ကောဋိရွာသို့ သွားကြကုန်အံ့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံစကား လျှောက်ထား၍ ရှေးနည်းအတူ ရဟန်းတို့ကို စည်းဝေးစေလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းအပေါင်းနှင့် အတူတကွ ကောဋိရွာသို့ ကြွရောက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုရွာ၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ ။(ဤ၌ မဟာပနာဒမင်း၏ ပြာသာဒ်စွန်း ကျရာဌာန၌ တည်သောရွာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရွာ၏အမည်မှာ ကောဋိရွာဟု တွင်လေသည်)။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရဟန်းတို့ကို ဤဆိုလတ္တံ့သောအတိုင်း အရိယသစ္စာလေးပါး တရားကို ဟောကြားတော်မူ၏-

“ရဟန်းတို့.. အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို လျော်ကန်စွာ မသိခြင်း ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်းကြောင့် ငါဘုရားသည်၎င်း သင်ချစ်သားတို့သည်၎င်း ရှည်လျားလှစွာ ဤသံသရာ ကာလပတ်လုံး ဘဝတခုမှ ဘဝတခုသို့ မရပ်မနား ပြေးသွားအပ်ခဲ့လေပြီ၊ ဘဝတခု၌ ထပ်ခါထပ်ခါ မရပ်မတည် ကျင်လည်ခဲ့အပ်လေပြီ။ အဘယ် လေးပါးတို့ကို မသိခြင်းကြောင့်နည်း ဟူမူကား-

ရဟန်းတို့.. ဆင်းရဲအမှန် (=ဒုက္ခအရိယသစ္စာ)ကို လျော်ကန်စွာ မသိခြင်း ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်းကြောင့် ငါဘုရားသည်၎င်း သင်ချစ်သားတို့သည်၎င်း ရှည်လျားလှစွာ ဤသံသရာ ကာလပတ်လုံး ပြေးသွားခဲ့ရလှလေပြီ၊ ကျင်လည်ခဲ့ရလှလေပြီ။ (၁)။ ရဟန်းတို့.. ဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်းအမှန် (=သမုဒ္ဒယအရိယသစ္စာ)ကို (ပ) (၂)။ ရဟန်းတို့.. ဆင်းရဲချုပ်ရာအမှန် (=နိရောဓ အရိယသစ္စာ)ကို (ပ) (၃)။ ရဟန်းတို့.. ဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ရောက်ကြောင်း လမ်းစဉ်အမှန် (=မဂ္ဂအရိယသစ္စာ)ကို လျော်ကန်စွာ မသိခြင်း ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်းကြောင့် ငါဘုရားသည်၎င်း သင်ချစ်သားတို့သည်၎င်း ရှည်လျားလှစွာ ဤသံသရာ ကာလပတ်လုံး ပြေးသွားခဲ့ရလှလေပြီ၊ ကျင်လည်ခဲ့ရလှလေပြီ။

ရဟန်းတို့.. ယခုအခါ ငါဘုရားသည် ထိုဆင်းရဲအမှန် (=ဒုက္ခအရိယသစ္စာ)ကို လျော်ကန်စွာ သိအပ်ပြီ၊ ထိုးထွင်း၍လည်း သိအပ်ပြီ။ ထိုဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်းအမှန် (=သမုဒယအရိယသစ္စာ)ကို ။ပ။ ထိုဆင်းရဲချုပ်ရာအမှန် (=နိရောဓ အရိယသစ္စာ)ကို ။ပ။ ထိုဆင်းရဲချုပ်ရာသို့ရောက်ကြောင်း လမ်းစဉ်အမှန် (=မဂ္ဂအရိယသစ္စာ)ကို လျော်ကန်စွာ သိအပ်ပြီ၊ ထိုးထွင်း၍လည်း သိအပ်ပြီ၊ ဘဝ၌ တပ်မက်တတ်သော ဘဝတဏှာကို အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် ဖြတ်အပ်လေပြီ၊ ငါဘုရား၏ သန္တာန်ဝယ် ဘဝသစ်သို့ ဆွဲဆောင်တတ်သည့် ကြိုးနှင့်တူစွာ ဘဝတဏှာသည် ကုန်ခဲ့လေပြီ၊ ယခုအခါ ငါဘုရားအဖို့ရာ တဖန်ဘဝအသစ်၌ ဖြစ်ခြင်းမရှိ တော့ပြီ”ဟု ဟောကြားတော်မူ၏။ ။(ဤ၌ မဂ်၏ ရှေးအဖို့ လောကီဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းကို ပါဠိလို အနုဗောဓသိ, မြန်မာလို လျော်ကန်စွာ သိခြင်းဟု ခေါ်၏။ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာကို ဖြိုခွဲဖျက်ဆီး ဖောက်ထွင်းပြီး သိခြင်းကို ပါဠိလို ပဋိဝေဓသိ, မြန်မာလို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဟု ခေါ်၏)။

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဤစကားကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ဤဆိုလတ္တံ့သော စကားကိုလည်း မိန့်တော်မူပြန်၏-

“စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ၊ ယထာဘူတံ အဒဿနာ။

သံသိတံ ဒီဃမဒ္ဓါနံ၊ တာသု တာသွေဝ ဇာတိသု။

ဘိက္ခဝေ = ရဟန်းတော်များ အို ချစ်သားတို့..။ စတုန္နံ = လေးပါးကုန်သော။ အရိယသစ္စာနံ = အရိယာအဖြစ်ကို စင်စစ်ပြုတတ်သည့် လေးရပ်သစ္စာ နက်နဲစွာတို့ကို။ ယထာဘူတံ = မဖောက်မပြန် အမှန်အတိုင်း။ အဒဿနာ = ဝိပဿနာဉာဏ် မဂ်ဉာဏ်တို့ဖြင့် ဝေဘန်ထိုးထွင်း မသိမမြင်ခြင်းကြောင့်။ ဒီဃမဒ္ဓါနံ = ရှည်လျားလှစွာ သံသရာကာလပတ်လုံး။ တာသု တာသွေဝ ဇာတိသု = ထိုထိုယုတ်မြတ် ဘဝဇာတ်တို့၌သာလျှင်။ သံသိတံ = မရပ်မတည် ကျင်လည်အပ်ခဲ့လှလေပြီ။

တာနိ ဧတာနိ ဒိဋ္ဌာနိ၊ ဘဝနေတ္တိ သမူဟတာ။

ဥစ္ဆိန္နံ မူလံ ဒုက္ခဿ၊ နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ။

ဘိက္ခဝေ = ရဟန်းတော်များ အို ချစ်သားတို့..။ မယာ = လူသုံးပါးတို့၏ဆရာ ဘုရားငါသည်။ တာနိ ဧတာနိ = ထိုလေးရပ်သစ္စာ နက်နဲစွာတို့ကို။ ဒိဋ္ဌာနိ = ကိစ္စလေးထောက် အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်ရောက်အောင် ပြီးမြောက်ကုန်စင် သိမြင်အပ်ကုန်ပြီ။ ဘဝနေတ္တိ = ဘဝလွန်ကြိုး တဏှာဆိုးကို။ သမူဟတာ = ကောင်းစွာပယ်ဖျောက် နုပ်နုပ်ဖြတ်တောက်အပ်လေပြီ။ ဒုက္ခဿ = စက်သံသာရ ၀ဋ်ဒုက္ခ၏။ မူလံ = ဖြစ်စေတုံလျှင်း အကြောင်းရင်း တဏှာလောဘကို။ ဥစ္ဆိန္နံ = အနုသယ အမြစ်မကျန် ပယ်လှန် ဖြတ်တောက်အပ်လေပြီ။ မေ = လူသုံးပါးတို့၏ဆရာ ဘုရားငါ၏ အဖို့ရာ။ ပုနဗ္ဘဝေါ = တဖန်ဘဝသစ်ဝယ် ဖြစ်ရခြင်း ပဋိသန္ဓေသည်။ နတ္ထိ = တစိုးတစိ မရှိတော့ပြီ” -

ဤတရားဂါထာကိုလည်း ဟောတော်မူပြန်၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ထိုကောဋိရွာ၌ နေတော်မူစဉ်လည်း ရှေးဖော်ပြရာပါအတိုင်း ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူရန် အချိန်နီးကပ်လာပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ရဟန်းတို့ကို ဆုံးမတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ဤဆိုလတ္တံ့သော တရားစကားကိုသာ ရဟန်းတို့အား အကြိမ်များစွာ ဟောကြားတော်မူ၏-

“ဤကား သီလတည်း၊ ဤကား သမာဓိတည်း၊ ဤကား ပညာတည်း။ သီလ၌တည်၍ ဖြစ်စေအပ်သော သမာဓိသည် များသော အကျိုး,အာနိသင်ရှိ၏၊ သမာဓိ၌တည်၍ ဖြစ်စေအပ်သော ပညာသည် များသောအကျိုး, အာနိသင်ရှိ၏။ ပညာ၌တည်၍ ဖြစ်စေအပ်သော စိတ်သည် ကာမာသဝ ဘဝါသဝ အဝိဇ္ဇာသဝ တည်းဟူသော အာသဝတရားတို့မှ အရိပ်အမြွက်မျှ မကျန်ရအောင် ကောင်းစွာပင်လျှင် လွတ်မြောက်၏”ဟု ဤတရားစကားကိုသာ ကြိမ်ဖန်များစွာ ဟောကြားတော်မူ၏။

နာတိကရွာသို့ ကြွတော်မူ၍ ဆုတ်နစ်ခြင်းသဘောမရှိ အထက်မဂ်လျှင် လားရာရှိသူတို့ကို ဟောတော်မူခြင်း

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ကောဋိရွာ၌ အလိုရှိသမျှ နေတော်မူပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြကုန်စို့၊ နာတိကရွာသို့ သွားရောက်ကြကုန်အံ့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံစကား လျှောက်ထား၍ ရှေးနည်းအတူ ရဟန်းတို့ကို စည်းဝေးစေလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းအပေါင်းနှင့် အတူတကွ နာတိကရွာသို့ ကြွရောက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုနာတိကရွာ အုတ်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ ။(ဤ၌ တဖက်ဆည်ကန်ကြီးတခုကို အမှီပြု၍ ဘကြီး, ဘထွေး (=ညီအစ်ကိုနှစ်ဦး)တို့၏ သားနှစ်ယောက်တို့ ဦးဆောင်တည်သော ရွာနှစ်ရွာတို့ ရှိကြ၏၊ ထိုရွာတို့ကို ဉာတိကရွာ = ဆွေမျိုးရွာဟု ဆိုလိုလျက် ဉ-အက္ခရာကို

န-အက္ခရာပြု၍ နာတိကရွာဟူ၍ ခေါ်ဆို၏။ ထိုနာတိကရွာ နှစ်ရွာရှိကြသည့်အနက် တရွာ၌ အုတ်ကျောင်းတော်ဝယ် ဘုရားရှင် သီတင်းသုံး နေထိုင်တော်မူသည်)။

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ထံတော်မှောက်သို့ သွားရောက် မေးမြန်းလျှောက်ထားသည်မှာ-

“မြတ်စွာဘုရား.. နာတိကရွာ၌ သာဠမည်သော ရဟန်းသည် စုတေသွားပါ၏၊ ထိုရဟန်း၏ လားရာ = ဂတိကား အဘယ်ပါနည်း၊ တမလွန်ဘဝကား အဘယ်ပါနည်း။

မြတ်စွာဘုရား.. နာတိကရွာ၌ နန္ဒာမည်သော ရဟန်းမိန်းမသည် စုတေသွားပါ၏၊ ထိုရဟန်းမိန်းမ၏ လားရာ = ဂတိကား အဘယ်ပါနည်း၊ တမလွန်ဘဝကား အဘယ် ပါနည်း။

မြတ်စွာဘုရား.. နာတိကရွာ၌ သုဒတ္တမည်သော ဥပါသကာသည် စုတေသွားပါ၏၊ ထိုဥပါသကာ၏ လားရာ = ဂတိကား အဘယ်ပါနည်း၊ တမလွန်ဘဝကား အဘယ်ပါနည်း။

မြတ်စွာဘုရား.. နာတိကရွာ၌ သုဇာတာမည်သော ဥပါသိကာမသည် စုတေသွားပါ၏။ ထိုဥပါသိကာမ၏ လားရာ = ဂတိကား အဘယ်ပါနည်း၊ တမလွန်ဘ၀ကား အဘယ်ပါနည်း။

မြတ်စွာဘုရား.. နာတိကရွာ၌ ကုက္ကုဋမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ ကာဠိမ္ဗမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ နိကဋမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ ကဋိဿဟမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ တုဋ္ဌမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ သန္တုဋ္ဌမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ ဘဒ္ဒမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ သုဘဒ္ဒမည်သော ဥပါသကာသည် စုတေသွားပါ၏။ ထိုဥပါသကာ၏

လားရာ = ဂတိကား အဘယ်ပါနည်း၊ တမလွန်ဘဝကား အဘယ်ပါနည်း”-

ဤကဲ့သို့ မေးမြန်း လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား အစဉ်အတိုင်း ဖြေကြားတော်မူသည်မှာ-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သာဠမည်သော ရဟန်းသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းသော ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သည့် အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိနှင့် အရဟတ္တဖိုလ်ပညာကို ယခုဘဝ၌ပင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုလျက် ရောက်၍နေသော ရဟန္တာပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. နန္ဒာမည်သော ရဟန်းမိန်းမသည် အောက်ကာမဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်း အဖို့ရှိသည့် ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ် ၅-မျိုးတို့ အကြွင်းမဲ့ ကုန်ခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဥပပတ်ပဋိသန္ဓေနေ၍ ထိုဘုံ၌သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလိမ့်မည့် ထိုဘုံမှ (အောက်ကာမဘုံသို့) ပြန်နစ်ခြင်း သဘောမရှိသော အနာဂါမ်အရိယာပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သုဒတ္တမည်သော ဥပါသကာသည် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သီလဗ္ဗတပရာမာသ တည်းဟူသော) သံယောဇဉ်အနှောင်အဖွဲ့ သုံးမျိုးတို့ အကြွင်းမဲ့ ကုန်သည့်ပြင် တပ်မက်ခြင်း = ရာဂ, အမျက်ထွက်ခြင်း = ဒေါသ, တွေဝေခြင်း = မောဟတို့ ခေါင်းပါးလှခြင်းကြောင့် ထိုလူ့ပြည်သို့ တကြိမ်သာ ပဋိသန္ဓေ အနေလာ၍ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုလိမ့်မည်ဖြစ်သော သကဒါဂါမ် အရိယာပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သုဇာတာမည်သော ဥပါသိကာမသည် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သီလဗ္ဗတပရာမာသ တည်းဟူသော) သံယောဇဉ်အနှောင်အဖွဲ့ သုံးမျိုးတို့

အကြွင်းမဲ့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အပါယ်သို့ ကျခြင်းသဘော အလျှင်းမရှိသော ကိန်းသေမြဲသော အထက်မဂ်သုံးပါးလျှင် နောက်ဆုံး လားရောက်ရာရှိသော သောတာပန် အရိယာပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ကုက္ကုဋမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ ကာဠိမ္ဗမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ နိကဋမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ ကဋိဿဟမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ တုဋ္ဌမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ သန္တုဋ္ဌမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ ဘဒ္ဒမည်သော ဥပါသကာသည် ။ပ။ သုဘဒ္ဒမည်သော ဥပါသကာသည် အောက်ကာမဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်း အဖို့ရှိသည့် ဩရမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ် ၅-မျိုးတို့ အကြွင်းမဲ့ကုန်ခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဥပပတ် ပဋိသန္ဓေနေ၍ ထိုဘုံ၌သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလိမ့်မည့် ထိုဘုံမှ အောက် ကာမဘုံသို့ ပြန်နစ်ခြင်း သဘောမရှိသော အနာဂါမ် အရိယာပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. နာတိကရွာမှ စုတေသွားကြသော ဥပါသကာ ငါးကျိပ်ကျော်တို့သည် အောက်ကာမဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်း အဖို့ရှိသည့် ဩရမ္ဘာဂိယ သံယောဇဉ် ၅-မျိုးတို့ အကြွင်းမဲ့ကုန်ခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဥပပတ် ပဋိသန္ဓေနေ၍ ထိုဘုံ၌သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလိမ့်မည့် အောက်ကာမဘုံသို့ ပြန်နစ်ခြင်းသဘောမရှိသော အနာဂါမ် အရိယာတို့ပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. နာတိကရွာမှ စုတေသွားကြသော ဥပါသကာ ကိုးကျိပ်ကျော်တို့သည် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သီလဗ္ဗတပရာမာသ တည်းဟူသော) သံယောဇဉ် အနှောင်အဖွဲ့ သုံးမျိုးတို့ အကြွင်းမဲ့ကုန်သည့်ပြင် တပ်မက်ခြင်း = ရာဂ, အမျက်ထွက်ခြင်း = ဒေါသ, တွေဝေခြင်း = မောဟတို့ ခေါင်းပါးလှခြင်းကြောင့် ဤလူ့ပြည်သို့

တကြိမ်သာ ပဋိသန္ဓေ အနေလာ၍ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုလိမ့်မည်ဖြစ်သော သကဒါဂါမ် အရိယာတို့ပေတည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. နာတိကရွာမှ စုတေသွားကြသော ဥပါသကာ ငါးရာကျော်တို့သည် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ, ဝိစိကိစ္ဆာ, သီလဗ္ဗတပရာမာသ တည်းဟူသော) သံယောဇဉ်အနှောင်အဖွဲ့ သုံးမျိုးတို့ အကြွင်းမဲ့ကုန်ခြင်းကြောင့် အပါယ်သို့ ကျခြင်းသဘော အလျှင်းမရှိသော ကိန်းသေမြဲသော အထက်မဂ်သုံးပါးလျှင် နောက်ဆုံး လားရာရှိသော သောတာပန် အရိယာတို့ပေတည်း။

ဓမ္မာဒါသ ဓမ္မပရိယာယ = ကြေးမုံတရားကို ဟောတော်မူခြင်း

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဤသေသွားသူ၏ လားရာ = ဂတိနှင့် တမလွန်ဘဝ အကြောင်းအရာကို ပြောကြားမှုသည် တရားနှင့် ပြည့်စုံသူတိုင်း ကိုယ်တိုင်ပင် ပြုလုပ်နိုင်သော အမှုဖြစ်၍ ဘုရားရှင်ကိုယ်တိုင် ဆောင်ရွက် ရလောက်အောင် ခက်ခဲသော အံ့ဖွယ်အထူးအဆန်း မဟုတ်၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. လူသေတိုင်း သေတိုင်းပင် မြတ်စွာဘုရားသို့ ချဉ်းကပ်၍ ဤအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းနေကြလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ပင်ပန်းစေရုံမျှသာ ဖြစ်ရာ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သို့ဖြစ်ရကား အကြင် ကြေးမုံတရားနှင့် ပြည့်စုံသော အရိယသာဝကသည် ပြောကြားလိုပါမူ “ငါသည် ငရဲဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏၊ တိရစ္ဆာန်ဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏၊ ပြိတ္တာဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏။ ကြီးပွါးချမ်းသာခြင်း ကင်းရာ ဒုက္ခ၏မှီခိုရာ ဖရိုဖရဲ ပြိုကွဲပျက်စီး၍ ကျရောက်ရာ အပါယဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏။ ငါသည် သောတာပန်ဖြစ်ပြီ၊ ပျက်စီးကျရောက်ခြင်းသဘော မရှိပြီ၊ ကိန်းသေမြဲသူ ဖြစ်လေပြီ၊ အထက်မဂ်သုံးပါးလျှင် နောက်ဆုံး လားရာရောက်ရာရှိသူ ဖြစ်လေပြီ”ဟု မိမိကိုယ်တိုင်ပင်

မိမိအကြောင်းကို ပြောကြားနိုင်ပေ၏။ ထိုကြေးမုံတရားမည်သော ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားပေအံ့၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ကြေးမုံတရားမည်သော ထိုဒေသနာကား အဘယ်နည်း-

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဤသာသနာတော်၌ အရိယသာဝက (=ငါဘုရား၏ တပည့်သား, တပည့်မ)သည်-

‘ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် အရဟံဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူပါပေ၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဂုဏ်, ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နဂုဏ်, သုဂတဂုဏ်, လောကဝိဒူဂုဏ်, အနုတ္တရောပုရိသဒမ္မသာရထိဂုဏ်, သတ္ထာဒေ၀မနုဿာနံဂုဏ်, ဗုဒ္ဓဂုဏ်, ဘဂဝဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူပါပေ၏’ဟု ဘုရားမြတ်စွာ ရတနာ၌ ကျေးဇူးဂုဏ်တို့ကို ဉာဏ်ဖြင့်သက်ဝင် တွေ့မြင်သိရှိကာ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ (၁)

‘မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားအပ်သော တရားတော်သည် အပြစ်ကင်းကွာ ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သဖြင့် သွာက္ခာတတာဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံပါပေ၏၊ မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးရနိုင်သဖြင့် သန္ဒိဋ္ဌိကဂုဏ်နှင့်လည်း ပြည့်စုံပါပေ၏၊ အခါမလင့် အကျိုးပေးတတ်သဖြင့် အကာလိကဂုဏ်နှင့်လည်း ပြည့်စုံပါပေ၏။ လာလှည့် ရှုလှည့် ကျင့်ကြံလှည့်ဟု ဖိတ်ခေါ်ကာပြထိုက်သဖြင့် ဧဟိပဿိကဂုဏ်နှင့်လည်း ပြည့်စုံပါပေ၏၊ မိမိကိုယ်ထဲ စိတ်ထဲ၌ ဆောင်ယူ သွင်းထားထိုက်သဖြင့် ဩပနေယျိကဂုဏ်နှင့်လည်း ပြည့်စုံပါပေ၏၊ အရိယာ ပညာရှိတို့သာ ကိုယ်စီကိုယ်င သိနိုင် ခံစားနိုင်သဖြင့် ပစ္စတ္တံဝေဒိတဗ္ဗဂုဏ်နှင့်လည်း ပြည့်စုံပါပေ၏’ဟု တရားရတနာ၌ ကျေးဇူးဂုဏ်ကို ဉာဏ်ဖြင့်သက်ဝင် တွေ့မြင်သိရှိကာ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ (၂)

‘မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သာဝက သံဃာတော်သည် အဓိသီလ, အဓိစိတ္တ, အဓိပညာ = သိက္ခာသုံးရပ် တည်းဟူသော အလွန်ကောင်းမြတ်သည့် ပဋိပတ်ဂုဏ်, အလွန်ဖြောင့်မတ်သည့် ပဋိပတ်ဂုဏ်, အလွန်သင့်မြတ်သည့် ပဋိပတ်ဂုဏ်, ရိုသေလေးစားအပ်သည့် ပဋိပတ်ဂုဏ် = ဤအကြောင်းဖြစ်သော ကျေးဇူးဂုဏ်လေးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် အစုံအားဖြင့် လေးစုံ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရှစ်ပါး အရေအတွက်ရှိသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သာဝက သံဃာတော်သည် အရပ်ဝေးမှ ဆောင်လာ၍သော်လည်း ပေးလှူပူဇော်ရန် ထိုက်တန်သောဂုဏ်, ဧည့်သည်တို့အတွက် စီမံထားသော ဝတ္ထုကိုသော်လည်း (ဧည့်သည်ကို ခေတ္တဆိုင်းထား၍) ပေးလှူပူဇော်ရန် ထိုက်တန်သောဂုဏ်, တမလွန်အတွက် ရည်မြော်သော အလှူကို ခံယူထိုက်သောဂုဏ်, လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးထိုက်သောဂုဏ်, သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ကောင်းမှုပြုရန် အမြတ်ဆုံးသော လယ်မြေသဖွယ်ဖြစ်သောဂုဏ် = ဤအကျိုးဂုဏ်ငါးပါးတို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံတော်မူပါပေ၏’ဟု သံဃာရတနာ၌ ကျေးဇူးဂုဏ်တို့ကို ဉာဏ်ဖြင့်သက်ဝင် တွေ့မြင်သိရှိကာ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ (၃)

တဏှာ၏ ကျွန်အဖြစ်မှ ကျွတ်လွတ်စေတတ်ကုန်သော, ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော, မှားယွင်းစွာ မသုံးသပ်အပ်ကုန်သော, သမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော, မကျိုး, မပေါက်, မကျား, မပြောက်ကုန်သော, အရိယာတို့ မြတ်နိုးအပ်သည့် သီလတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏။ (၄)

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အကြင် ဆိုအပ်ပြီးသည့် ကြေးမုံတရား ၄-ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အရိယသာဝကသည် ပြောကြားလိုပါမူ “ငါသည် ငရဲဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏၊ တိရစ္ဆာန်ဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏၊ ပြိတ္တာဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏၊

ကြီးပွါးချမ်းသာခြင်း ကင်းရာ, ဒုက္ခ၏မှီခိုရာ ဖရိုဖရဲ ပြိုကွဲပျက်စီး၍ ကျရောက်ရာ အပါယဂတိ ကုန်ပြီးသူဖြစ်၏၊ ငါသည် သောတာပန်ဖြစ်ပြီ၊ ပျက်စီးကျရောက်ခြင်းသဘော မရှိပြီ၊ ကိန်းသေမြဲသူ ဖြစ်လေပြီ၊ အထက်မဂ်သုံးပါးလျှင် နောက်ဆုံးလားရာ ရောက်ရာရှိသူ ဖြစ်လေပြီ”ဟု မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိအကြောင်းကို ပြောကြားနိုင်ပေ၏။ ကြေးမုံတရားမည်သော ထိုဒေသနာကား ဤသည်ပင်တည်း”–

ဟု မိန့်တော်မူ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ထိုနာတိကရွာ အုတ်ကျောင်းတော်၌ နေတော်မူစဉ်လည်း ရှေး ဖော်ပြရာပါအတိုင်း ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူရန် အချိန်နီးကပ်လာပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ရဟန်းတို့ကို ဆုံးမတော်မူလတ်သည်ရှိသော် ဤဆိုလတ္တံ့သော တရားစကားကိုသာ ရဟန်းတို့အား ကြိမ်ဖန်များစွာ ဟောကြားတော်မူ၏-

“ဤကား သီလတည်း၊ ဤကား သမာဓိတည်း၊ ဤကား ပညာတည်း။ သီလ၌တည်၍ ဖြစ်စေအပ်သော သမာဓိသည် များသော အကျိုး, အာနိသင်ရှိ၏၊ သမာဓိ၌တည်၍ ဖြစ်စေအပ်သော ပညာသည် များသောအကျိုး, အာနိသင်ရှိ၏။ ပညာ၌တည်၍ ဖြစ်စေအပ်သော စိတ်သည် ကာမာသဝ ဘဝါသဝ အဝိဇ္ဇာသဝ တည်းဟူသော အာသဝတရားတို့မှ အရိပ်အမြွက်မျှ မကျန်ရအောင် ကောင်းစွာပင်လျှင် လွတ်မြောက်၏”ဟု ဤတရားစကားကိုသာ ကြိမ်ဖန်များစွာ ဟောကြားတော်မူ၏။

ဝေသာလီပြည် အမ္ဗပါလီသရက်ဥယျာဉ်သို့ ကြွတော်မူခြင်း

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် နာတိကရွာ၌ အလိုရှိသမျှ နေတော်မူပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “အာနန္ဒာ.. လာ, သွားကြကုန်စို့၊ ဝေသာလီပြည်သို့ သွားရောက်ကြကုန်စို့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံစကား လျှောက်ထား၍ ရှေးနည်းအတူ ရဟန်းတို့ကို စည်းဝေးစေလ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော ရဟန်းအပေါင်းနှင့် အတူတကွ ဝေသာလီပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဝေသာလီပြည်ဝယ် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမ၏ သရက်ဥယျာဉ်အရာမ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။

ထိုအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်တော်ပါ ရဟန်းပေါင်း များစွာတို့အနက် ငါးရာမျှသော ရဟန်းတို့သည် အသက်အရွယ် နုနယ်သူများ ဖြစ်ကြသည့်ပြင် ရဟန်းပြု၍လည်း မကြာသေးသူများ ဖြစ်ကြ၏။ လုံ့လဝီရိယ လျော့ပါးသူများလည်း ဖြစ်ကြ၏။ မကြာမြင့်မီ အချိန်မှာပင် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ထံတော်မှောက်သို့ လာရောက်လိမ့်မည် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ လာရောက်လျှင် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမကို ကြည့်ရှုရာ၌ ထိုရဟန်းငယ်ငါးရာတို့ သတိထားနိုင်ကြစိမ့်သောငှါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့ကို ကြိုတင်၍ သတိပေးသောအနေဖြင့်-

“ရဟန်းတို့.. ရဟန်းသည် သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက် နေရာ၏၊ ဤကား သင်တို့အတွက် ငါဘုရားတို့၏ အဆုံးအမပေတည်း။

ရဟန်းတို့.. အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် သတိရှိရာသနည်း။ ရဟန်းတို့.. ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ပြင်းစွာအားထုတ်လျက် ဆင်ခြင်လျက် သတိရှိလျက် ရုပ်ကိုယ်၌ ရုပ်ကိုယ်ဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် လောက၌ဖြစ်တတ်သော လိုချင်တပ်မက်ခြင်းနှင့် နှလုံးမသာခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ နေ၏။ ပြင်းစွာအားထုတ်လျက် ဆင်ခြင်လျက် သတိရှိလျက် ခံစားမှု = ဝေဒနာတို့၌ ခံစားမှု = ဝေဒနာဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် (ပ)။ စိတ်၌ စိတ်ဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် (ပ)။ သဘောတရားတို့၌ သဘောတရားဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် လောက၌ဖြစ်တတ်သော လိုချင်တပ်မက်ခြင်းနှင့် နှလုံးမသာခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့.. ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် သတိရှိပေ၏။

ရဟန်းတို့.. အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် ဆင်ခြင်သနည်း။ ရဟန်းတို့.. ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ရှေ့သို့တက်ရာ၌ နောက်သို့ဆုတ်ရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ တူရူ (တည့်တည့်)ကြည့်ရာ တစောင်းကြည့်ရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏။ ကွေးရာ ဆန့်ရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ ဒုကုဋ်, သပိတ်, သင်္ကန်းကို ဆောင်ရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏၊ စားရာ, သောက်ရာ, ခဲရာ, လျက်ရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏။ ကျင်ကြီး,ကျင်ငယ် စွန့်ရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏။ သွားရာ, ရပ်ရာ, ထိုင်ရာ, အိပ်ရာ, နိုးရာ, ပြောရာ, ဆိတ်ဆိတ်နေရာ၌ ဆင်ခြင်လျက် ပြုလေ့ရှိ၏။ ရဟန်းတို့.. ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် ဆင်ခြင်လျက် နေရာ၏။

ရဟန်းတို့.. ရဟန်းသည် သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက် နေရာ၏၊ ဤကား သင်တို့အတွက် ငါဘုရားတို့၏ အဆုံးအမပေတည်း”-

ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဘုရားထံသို့ အမ္ဗပါလီ လာရောက်ဆည်းကပ်ခြင်း

အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဝေသာလီပြည်သို့ ဆိုက်ရောက်၍ မိမိ၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ နေတော်မူကြောင်းကို ကြားသိလေလျှင် အလွန့်အလွန် ကောင်းမွန်သော ယာဉ်တို့ကို က-စေ၍ ကောင်းမွန်သော ယာဉ်ကိုစီးလျက် အလွန့်အလွန် ကောင်းမွန်သော အရံယာဉ်တို့နှင့်တကွ ဝေသာလီပြည်မှ ထွက်ခဲ့၍ မိမိအရာမ် ဥယျာဉ်ဆီသို့ သွားလေ၏။ ယာဉ်ဖြင့် သွားသင့်သမျှသောအရပ်ကို ယာဉ်ဖြင့်သွား၍ ယာဉ်မှသက်ပြီးသော် ခြေလျင်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင်ထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် အပြစ်လွတ်ရာ တခုသောနေရာ၌ ထိုင်နေလေ၏။

ယင်းသို့ အပြစ်လွတ်ရာ တခုသောနေရာ၌ ထိုင်နေသော အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမကို မြတ်စွာဘုရားသည် တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေလျက်, တရားကို ဆောက်တည်စေကာ, တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန် ရွှင်လန်းစေတော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်က တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေလျက်, တရားကို ဆောက်တည်စေကာ, တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန် ရွှင်လန်းစေအပ်ပြီးသော အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို “မြတ်စွာဘုရား.. ရှင်တော်ဘုရားသည် ရဟန်းအပေါင်းနှင့်တကွ နက်ဖြန်အဖို့ တပည့်တော်မ၏ဆွမ်းကို လက်ခံတော်မူပါ”ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဆိတ်ဆိတ်နေသဖြင့် အမ္ဗပါလီ၏ ပင့်လျှောက်ချက်ကို လက်ခံတော်မူလေ၏။

ထိုအခါ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် မြတ်စွာဘုရား လက်ခံတော်မူသည်ကို သိ၍ နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးလျက် ဖဲခွါသွားလေ၏။

လိစ္ဆဝီမင်းတို့ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို အဖူးအမြော် လာရောက်ကြခြင်း

ဝေသာလီပြည်၌ နေကုန်သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ဝေသာလီပြည်သို့ ဆိုက်ရောက်၍ အမ္ဗပါလီ၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ နေတော်မူကြောင်းကို ကြားသိကြလေလျှင် အလွန့်အလွန် ကောင်းမွန်သော ယာဉ်တို့ကို က-စေကြ၍ ကောင်းမွန်သော ယာဉ်တို့ကို စီးကြလျက် အလွန့်အလွန် ကောင်းမွန်သော အရံယာဉ်တို့နှင့်တကွ ဝေသာလီပြည်မှ ထွက်ခဲ့ကြလေကုန်၏။

ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့အနက် အချို့သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ညိုသောအဝတ်, ညိုသော တန်းဆာ ရှိကြ၍ ညိုသော အဆင်းအရောင် ရှိကုန်၏။ အချို့သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ဝါသောအဝတ်, ဝါသော တန်းဆာ ရှိကြ၍ ဝါသော အဆင်းအရောင် ရှိကုန်၏။ အချို့သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် နီသောအဝတ်, နီသော တန်းဆာ ရှိကြ၍ နီသော အဆင်းအရောင် ရှိကုန်၏။

အချို့သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ဖြူသောအဝတ်, ဖြူသော တန်းဆာ ရှိကြ၍ ဖြူသော အဆင်းအရောင် ရှိကုန်၏။

(ဤ၌- လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ပကတိအဆင်းကား ညိုသည်မဟုတ်။ ညိုသော အဆင်းရှိသော နံ့သာပျောင်းကို လိမ်းကျံထားအပ်သောကြောင့် ထိုမင်းတို့၏ အဆင်းအရောင်သည် နီလာရောင်ထွက်ကာ ညို၍ နေကုန်၏။ ထိုမင်းတို့၏ ဝတ်စုံများမှာလည်း ညိုသော အဆင်းရှိသော ဝတ်စုံများသာ ဖြစ်သည့်အပြင် ညိုသော အဆင်းရှိသော ကျောက်မျက်ရတနာ ညိုသောပန်းတို့ဖြင့် ထိုမင်းတို့ကိုယ်မှာ တန်းဆာဆင်၍ ထားအပ်ပေ၏။ ထိုမင်းတို့၏ ရထားများမှာလည်း နီလာကျောက်တို့ဖြင့် ခြယ်စီအပ်၍ ညိုသော အဝတ်တို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်အပ်ကုန်သည့်ပြင် ညိုသောအလံတို့ကို တလူလူ လွှင့်ထူအပ်ကုန်လျက် ညိုသော ချပ်ဝတ်တန်းဆာ ဆင်ယင်အပ်သည့် မြင်းတို့ဖြင့် က-အပ်ကုန်၏။ ကြိမ်တို့မှာလည်း ညိုသောအဆင်း ရှိကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကျန်သော ဝါသောအဆင်း, နီသောအဆင်း, ဖြူသောအဆင်း ရှိရာတို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏)။

ထိုအခါ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် အသက်အရွယ် ငယ်ကုန် ငယ်ကုန်သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ရထားတို့ကို မိမိရထားနှင့် ဝင်ရိုး ဝင်ရိုးချင်း, ဘီး ဘီးချင်း, ထမ်းပိုး ထမ်းပိုးချင်း တိုက်ခိုက်စေ၏။ ထိုအခါ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမကို “ဟယ် အမ္ဗပါလီ.. မယ်မင်းသည် အသက်အရွယ် ငယ်ကုန် ငယ်ကုန်သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ရထားတို့ကို မယ်မင်း၏ ရထားနှင့် ဝင်ရိုး ဝင်ရိုးချင်း, ဘီး ဘီးချင်း, ထမ်းပိုး ထမ်းပိုးချင်း အဘယ့်ကြောင့် တိုက်ခိုက်စေဘိသနည်း”ဟု မေးမြန်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် လိစ္ဆဝီမင်းတို့ကို “အရှင့်သားတို့.. ရဟန်းအပေါင်းနှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို နက်ဖြန်ခါ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးရန် အကျွန်ုပ် ပင့်ဖိတ်အပ်ခဲ့ပြီ။ ထို့ကြောင့် တိုက်ခိုက်စေပါသည်”ဟု ပြန်ကြားပြောဆိုလေ၏။

ထိုအခါ လိစ္ဆဝီမင်းများက “ဟယ် အမ္ဗပါလီ.. ထိုဆွမ်းကို အသပြာတသိန်းဖြင့် ငါတို့အား ပေးပါလော့”ဟု တောင်းခံစကား ပြောကြားကြလေလျှင် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် “အရှင့်သားတို့.. စားကျေး = တိုင်းခရိုင်နှင့်တကွ

ဝေသာလီပြည်ကိုပင် အကျွန်ုပ်အား ပေးကြစေကာမူ ထိုဆွမ်းကို အကျွန်ုပ် မပေးနိုင်ပါ”ဟု ရဲရဲတောက်စကား ပြန်ကြားပြောဆိုလေ၏။ ထိုအခါ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် “ငါတို့ကို မိန်းမငယ်က နိုင်သွားလေပြီ အမောင်တို့..၊ ငါကို မိန်းမငယ်က နိုင်သွားလေပြီ အမောင်တို့..”ဟု ပြောဆိုကုန်လျက် လက်ဖျားကို ခါကြကုန်၏။

ထို့နောက် ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမ၏ သရက်ဥယျာဉ်ရှိရာသို့ ရထားတို့ကို မောင်းနှင်၍ သွားကြလေကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အစုလိုက် အငန်းလိုက် ခမ်းနားကြီးကျယ်စွာ လာနေကြသော ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့ကို အဝေးမှပင် မြင်တော်မူ၍ ရဟန်းတို့ကို-

“ရဟန်းတို့.. တာဝတိံသာနတ်တို့ကို မမြင်ဘူးသော ရဟန်းတို့သည် လိစ္ဆဝီမင်းပရိသတ်ကို ကြည့်ရှုကုန်လော့၊ လိစ္ဆဝီမင်းပရိသတ်ကို အဖန်ဖန် ကြည့်ရှုကုန်လော့၊ လိစ္ဆဝီမင်းပရိသတ်ကို တာဝတိံသာ နတ်ပရိသတ်နှင့် အတူထား၍ ကြည့်ရှုကုန်လော့”-

ဟု တိုက်တွန်းစကား မိန့်ကြားတော်မူလေ၏။

(ဤ၌ “လိစ္ဆဝီမင်းပရိသတ်ကို တာဝတိံသာ နတ်ပရိသတ်နှင့် အတူထား၍ ကြည့်ရှုကုန်လော့”ဟူသော ဤမိန့်ကြားတော်မူချက်သည် ရဟန်းတို့ကို သုဘနိမိတ်ဟု စွဲယူရန် တိုက်တွန်းခြင်း မဟုတ်ပါပေ၊ စင်စစ်သော်ကား “ဤလိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ဣဿရိယ မင်းစည်းစိမ်သည် နတ်စည်းစိမ်နှင့် တူလှပေ၏”ဟု (ဒါနကထာ, သီလကထာ, သဂ္ဂကထာ, ကာမာနံ အာဒီနဝကထာ တည်းဟူသော) အနုပုဒ္ဓိကထာ- တရားဒေသနာ ဟောစဉ်တွင် သဂ္ဂကထာကဲ့သို့သော တရားဒေသနာသာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုတရားနာ ရဟန်းတို့အနက် အချို့သော ရဟန်းတို့အဖို့ရာ ထိုစကားရပ်၌ သုဘနိမိတ်ဟု စွဲယူမှုလည်း ဖြစ်နိုင်လေရာ၏။ သို့ရကား ဤမိန့်ကြားတော်မူချက်၌-

“မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် သုတ္တန်ရာပေါင်း များစွာတို့ဖြင့် စက္ခု-စသည်တို့၏ ရူပါရုံ-စသည်တို့၌ သုဘနိမိတ်- စသည် စွဲယူမှုကို တားမြစ်တော်မူပါလျက် ဤအရာသို့ကျမှ အဘယ့်ကြောင့် ကြီးစွာသော လုံ့လဖြင့် သုဘနိမိတ်ဟု စွဲယူရန် တိုက်တွန်းတော်မူပါသနည်း”ဟု မေးရန်ရှိ၏။

အဖြေကား- “ရဟန်းတို့၏ အကျိုးစီးပွါးကို လိုလားတော်မူသောကြောင့်” တိုက်တွန်းတော်မူသည်။ ချဲ့ဦးအံ့- ထိုတရားနာရဟန်းပေါင်း များစွာတို့တွင် အချို့သောရဟန်းတို့သည် သမ္မာပဋိပတ်၌ ဆုတ်နစ်သော လုံ့လဝီရိယ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့အား ဣဿရိယ မင်းစည်းစိမ်ဖြင့် ဖြားယောင်း သွေးဆောင်တော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ “မမေ့မလျော့ ရဟန်းတရားကို ပွါးများကုန်သူတို့ အဖို့ရာ ဤသို့သော ဣဿရိယ မင်းစည်းစိမ်ကို အလွယ်တကူ ရနိုင်ပေ၏”ဟု ညွှန်ပြတော်မူကာ (အရှင်နန္ဒမထေရ်အား အကျိုးစီးပွါးကို လိုလားတော်မူသောကြောင့် နတ်ရွာစည်းစိမ်ကို ပြတော်မူခြင်းကဲ့သို့ပင်) ဤ၌လည်း ရဟန်းတရား ပွါးများကြိုးကုတ် အားထုတ်ကြစေရန် ဤကဲ့သို့ ဟောတော်မူသည်။

ထို့ပြင်လည်း “ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ စည်းစိမ်နှင့် ဆက်စပ်၍ ရဟန်းတို့အဖို့ရာ အနိစ္စလက္ခဏာ ထင်ရှားရန်လည်း” ထိုကဲ့သို့ ဟောတော်မူသည်။ ချဲ့ဦးအံ့- ထိုလိစ္ဆဝီမင်း အားလုံးတို့သည်ပင် နောက်အခါ မကြာမြင့်မီ အဇာတသတ်မင်း၏ တိုက်ဖျက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ ပျက်စီးသောအခါ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ မင်းအဖြစ် အသရေစည်းစိမ်ကို မြင်၍ တည်ကြသော ရဟန်းတို့သည် (ယခု ဒိဋ္ဌထင်ထင် တွေ့မြင်ရသော ရဟန်းတို့သည် ထိုသို့ပျက်စီးသောအခါ၌) “ထိုသို့သဘောရှိသော ကြီးကျယ်ခမ်းနားလှသည့် မင်းအဖြစ် အသရေ စည်းစိမ်ကြီး၏သော်မှလည်း ပျက်စီးခြင်းသည် ထင်လင်းဘိ၏”ဟု အောက်မေ့ကြကာ အနိစ္စလက္ခဏာကို ပွါးများကြ၍ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် လေးပါးတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြပေလိမ့်မည်။ သို့ရကား ထိုရဟန်းတို့အဖို့ရာ အနိစ္စလက္ခဏာ ထင်ရှားရန် ဤကဲ့သို့ ဟောတော်မူသည်။ ။ဤကား အဖြေတည်း)။

ထိုအခါ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ယာဉ်ဖြင့် သွားသင့်သမျှသောအရပ်ကို ယာဉ်ဖြင့်သွား၍ ယာဉ်မှ သက်ကြပြီးသော် ခြေလျင်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင် ထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်ကြ၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရှိခိုးကြပြီးလျှင် အပြစ်လွတ်ရာ တခုသောနေရာ၌ ထိုင်နေကြလေ၏။ ယင်းသို့ ထိုင်နေပြီးသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေလျက်, တရားကို ဆောက်တည်စေကာ, တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန် ရွှင်လန်းစေတော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်က တရားစကားဖြင့် အကျိုးစီးပွါးကို သိမြင်စေလျက်,

တရားကို ဆောက်တည်စေကာ, တရားကျင့်သုံးရန် ထက်သန် ရွှင်လန်းစေအပ်ပြီးသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို “မြတ်စွာဘုရား.. ရှင်တော်ဘုရားသည် ရဟန်းအပေါင်းနှင့်တကွ နက်ဖြန်အဖို့ တပည့်တော်တို့၏ဆွမ်းကို လက်ခံတော်မူပါဘုရား”ဟု လျှောက်ထားကြလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်က “လိစ္ဆဝီမင်းတို့.. နက်ဖြန်အဖို့ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမ၏ ဆွမ်းကို ငါဘုရား လက်ခံပြီးပြီ”ဟု မိန့်တော်မူလေလျှင် ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် “ငါတို့ကို မိန်းမငယ်က နိုင်သွားလေပြီ အမောင်တို့..၊ ငါတို့ကို မိန်းမငယ်က နိုင်သွားလေပြီ အမောင်တို့..”ဟု ပြောဆိုကုန်လျက် လက်ဖျားကို ခါကြကုန်၏။

ထို့နောက် လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို အလွန်နှစ်သက်၍ အနုမောဒနာ ပြုကြပြီးသော် နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးကုန်လျက် ဖဲသွားကြလေကုန်၏။

(ဤ၌- “လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမက မြတ်စွာဘုရား အမှူးပြုသော ရဟန်းသံဃာကို ပင့်ဖိတ်အပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း (အမ္ဗပါလီ ပြောဆိုချက်အရ) သိရှိကြပါလျက် အဘယ့်ကြောင့် ပင့်ဖိတ်ကြသနည်း”ဟု မေးမြန်းဖွယ်ရှိ၏။

အဖြေကား- (၁) အမ္ဗပါလီအပေါ်၌ မယုံကြည်ခြင်းကြောင့်၎င်း, (၂) ဒါယကာတို့ လိုက်နာကျင့်သုံးရမည့်ဝတ်ကို အဦးမူသောကြောင့်၎င်း ပင့်ဖိတ်ကြသည်။ ချဲ့ဦးအံ့- (၁) ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ သန္တာန်ဝယ် “ဤအမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် မိန်းမပေါ့ မိန်းမပျက် ဖြစ်ရကား မဖိတ်ကြားခဲ့ပါပဲလျက်လည်း ဖိတ်ကြားခဲ့သည်ဟု ပြောလေရာ၏”ဟု ကြံစည် စဉ်းစားမိကြလေသည်။ (၂) ထို့ပြင်လည်း တရားနာပြီး၍ ပြန်သွားအံ့သောအခါ၌ ပင့်ဖိတ်၍ သွားခြင်းမည်သည်လည်း လူဒါယကာတို့၏ ဓမ္မဝတ်တပါး ဖြစ်လေသည်။ သို့ရကား အမ္ဗပါလီအပေါ်၌ မယုံကြည်ခြင်း, ဒါယကာတို့၏ဝတ်ကို အဦးမူခြင်း = ဤအကြောင်းနှစ်ပါးကြောင့် ပင့်ဖိတ်ကြလေသည်)။

အမ္ဗပါလီ သရက်ဥယျာဉ်ကို လှူဒါန်းခြင်း

ထိုအခါ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် ထိုညဉ့်လွန်မြောက်ပြီးနောက် မိမိအရာမ်၌ မွန်မြတ်သော ခဲဖွယ် ဘောဇဉ်ကို စီမံစေပြီးလျှင် “မြတ်စွာဘုရား.. ဆွမ်းဘုဉ်းပေးချိန် တန်ပြီ၊ ဆွမ်းပြင်ပြီးပါပြီ”ဟု မြတ်စွာဘုရားရှင်အား အချိန်တန်ကြောင်း ကြားလျှောက်စေလေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် နံနက်အခါ၌ သင်္ကန်းကို ပြင်ဝတ်တော်မူ၍ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူတော်မူလျက် ရဟန်းအပေါင်းနှင့် အတူတကွ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမ၏ အိမ်သို့ (*) ကြွရောက်တော်မူ၍ ခင်းထားအပ်သောနေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။

(ဤ၌* (ခရားပွင့်အမှတ်ပြ) အမ္ဗပါလီ၏ အိမ်အရကို ဝေသာလီပြည် အတွင်းမှာရှိသည့် ၎င်း၏အိမ်ကို မယူပဲ သရက်ဥယျာဉ်အတွင်း တနေရာ၌ ဆောက်လုပ်ထားအပ်သည့် တည်းခိုအိမ်ကို ယူမှသာလျှင် ဝိနည်း မဟာဝဂ္ဂပါဠိ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓကလာ စကားရပ်နှင့်၎င်း, ဤသုတ်မဟာဝါပါဠိ ဤအခဏ်း ရှေ့နောက်စကားရပ်များနှင့်၎င်း ညီညွတ်ပေမည်။ မှန်၏- ဝိနည်းမဟာဝါ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက၌ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် မိမိ၏ အရာမ်ဥယျာဉ်အတွင်း တည်းခိုအိမ်၌ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်ကို ဆွမ်းဆက်ကပ်ပြီးနောက် မိမိပိုင် သရက်ဥယျာဉ်ကို ဗုဒ္ဓပမုခ ဘိက္ခုသံဃာအား လှူဒါန်းကြောင်း လာရှိသည့်ပြင် ဤသုတ်မဟာဝါ ဤအခဏ်း ဤစာပိုဒ်အစ၌ “မိမိပိုင် အရာမ်အတွင်း၌ ဆွမ်းခဲဖွယ် ဘောဇဉ်တို့ကို စီမံစေကြောင်း”နှင့် နောက်၌လည်း “ဣမာဟံ ဘန္တေ အာရာမံ ဗုဒ္ဓပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ ဒမ္မိ = မြတ်စွာဘုရား.. အကျွန်ုပ်သည် ဤအရာမ်ဥယျာဉ်ကို ဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာအား လှူပါ၏”ဟူ၍ ဣမ-ဟူသော ပါဠိသဒ္ဒါ, ဤ-ဟူသော မြန်မာသဒ္ဒါတို့ဖြင့် လျှောက်ထား လှူဒါန်းကြောင်း လာရှိသောကြောင့် ဤယခု အမ္ဗပါလီ ၏ အိမ်အရကို ဝေသာလီပြည် အတွင်းမှာရှိသည့် ၎င်း၏နေအိမ်ကို မယူပဲ သရက်ဥယျာဉ်အတွင်း တနေရာ၌ ဆောက်လုပ်ထားအပ်သည့် ၎င်းပိုင် တည်းခိုအိမ်ကို ယူသင့်ပေသည်)။

ထိုအခါ အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမသည် မြတ်စွာဘုရား အမှူးရှိသော ရဟန်းအပေါင်းကို မွန်မြတ်သော ဆွမ်းခဲဖွယ် ဘောဇဉ်တို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သာဟတ္ထိက သက္ကစ္စမြောက်

ဆက်ကပ်ပြီးနောက် လျောက်ပတ်သော နေရာ၌ ထိုင်ပြီးလျှင် “မြတ်စွာဘုရား.. အကျွန်ုပ်သည် ဤအရာမ်ဥယျာဉ်ကို ဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာအား လှူပါ၏”ဟု မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားလှူဒါန်းလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ထိုအရာမ်ဥယျာဉ်ကို အလှူခံတော်မူပြီးလျှင် အမ္ဗပါလီ ပြည့်တန်းဆာမကို တရားစကား ဟောကြားပြီးနောက် နေရာမှထ၍ ကြွသွားတော်မူ၏။

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဝေသာလီပြည် အမ္ဗပါလီ သရက်ဥယျာဉ်၌ နေတော်မူစဉ်လည်း ရှေးနည်းအတူပင် သီလ, သမာဓိ, ပညာ = သိက္ခာသုံးပါး တရားစကားကိုသာ ကြိမ်ဖန်များစွာ ဟောကြားတော်မူလေ၏။

ဝေဠုဝရွာ၌ နောက်ဆုံးဝါ ကပ်တော်မူခြင်း

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အမ္ဗပါလီ သရက်ဥယျာဉ်၌ အလိုရှိသမျှ နေတော်မူပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ရှေးနည်းအတူပင် ဝေဠုဝရွာသို့ သွားရောက်ရန် မိန့်ကြားတော်မူ၍ များစွာသော ရဟန်းအပေါင်းနှင့် အတူတကွ ဝေသာလီပြည်၏ အနီးမှာပင်ရှိသော ဝေဠုဝရွာငယ်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ထိုဝေဠုဝရွာငယ်၌ နေတော်မူစဉ် (နောက်ဆုံး လေးဆယ့်ငါးဝါမြောက် ဝါဆိုလပြည့်နေ့လောက်၌) ရဟန်းတို့ကို “ရဟန်းတို့.. သွားကြကုန်လော့၊ သင်တို့သည် ဝေသာလီပြည်၏ ပတ်ဝန်းကျင် မိတ်ဆွေအသိအကျွမ်း ရဟန်းများရှိရာ ကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်ကြကုန်လော့၊ ငါဘုရားမူကား ဤဝေဠုဝရွာငယ်၌ပင် ဝါကပ်ဆိုအံ့”ဟု မိန့်တော်မူလေ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု လျှောက်ထား ဝန်ခံကြ၍ ဝေသာလီပြည်၏ ပတ်ဝန်းကျင် မိတ်ဆွေအသိအကျွမ်း ရဟန်းများရှိရာ ထိုထိုကျောင်းတိုက်တို့၌ ဝါကပ်ကြကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုဝေဠုဝရွာငယ်၌ပင် ဝါကပ်တော်မူ၏။

(ဤ၌- ဝေဠုဝရွာငယ်မှာ ထိုရဟန်းများစွာ နေထိုင်လောက်အောင် ကျောင်းလည်းမရှိ၊ ဆွမ်းလည်း မျှတမည်မဟုတ်။ ဝေသာလီပြည်၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ကား ကျောင်းတို့လည်း အလွန်များသည့်ပြင် ဆွမ်းပစ္စည်းလည်း ရလွယ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ ဝါကပ်နေနိုင်ကြရန် ဤကဲ့သို့ “ဝေသာလီပြည်၏ ပတ်ဝန်းကျင် မိတ်ဆွေအသိအကျွမ်း ရဟန်းများရှိရာ ကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်ကြကုန်လော့”ဟု မိန့်တော်မူလေသည်။

ထိုသို့ဖြစ်လျှင် “ရဟန်းတို့.. သင်တို့အလိုရှိတိုင်း ချမ်းသာရာအရပ်သို့ သွားရောက်ကာ ဝါကပ်ကြကုန်လော့”ဟု အဘယ့်ကြောင့် လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် လွှတ်တော်မမူသနည်းဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။

အဖြေကား- ထိုရဟန်းတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသောကြောင့် လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် လွှတ်တော်မမူ။ ချဲ့ဦးအံ့- မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စိတ်သန္တာန်ဝယ် “ငါဘုရားသည် ဆယ်လမျှသာ တည်နေပြီးလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ဤရဟန်းများ အလွန်ဝေးသောအရပ်၌ သွားရောက် နေထိုင်ကြလျှင် ငါဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံသောအခါ၌ ဖူးမြော်နိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုရဟန်းတို့ စိတ်သန္တာန်ဝယ် ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော့မည် ဖြစ်တော်မူပါလျက် ငါတို့အား သတိပေးတော်မမူချေ။ အကယ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူမည်ကို ငါတို့ကြိုတင် သိရှိကြပါမူ ယခုလို ဝေးသောအရပ်၌ မနေမိကြကုန်လေရာ’ဟု နှလုံးမသာယာမှု ဖြစ်လေရာ၏။ ဝေသာလီပြည်၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ဝါကပ်နေထိုင်ကြလျှင်ကား တလတလလျှင် ရှစ်ကြိမ်ရှစ်ကြိမ်ကျ လာရောက်ကြ၍ တရားနာကြရသဖြင့် ဘုရားရှင်အဆုံးအမကို ရကြပေလိမ့်မည်”ဟု ကြံစည် ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်ရှိလေသည်။ သို့ရကား ထိုရဟန်းတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသောကြောင့် လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် (သွားလိုရာ သွားကြလော့)ဟု လွှတ်တော်မမူ)။

မြတ်စွာဘုရားအား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလောက်အောင် ကြမ်းတမ်းသောရောဂါ ကပ်လာခြင်း

ထို့နောက် ဝေဠုဝရွာငယ်၌ ဝါကပ်တော်မူပြီးလျှင်ပင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကိုယ်တော်၌ ကြမ်းတမ်းသောရောဂါ ကပ်ရောက်လျက် သေလောက်အောင် ပြင်းထန်သော ဝေဒနာသည်

ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရောဂါဝေဒနာကို သတိသမ္ပဇဉ် ကိုယ်တော်ယှဉ်လျက် ပင်ပန်းသည်ဟု မရေတွက်ပဲ သည်းခံတော်မူ၏။ ။(ဤ၌ ရောဂါဝေဒနာ၏ အနိစ္စသဘော ဒုက္ခသဘော အနတ္တသဘောကို ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားရှုမြင် ဆင်ခြင်တော်မူခြင်းဖြင့် ထိုရောဂါဝေဒနာကို သည်းခံတော်မူသည်)။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စိတ်သန္တာန်ဝယ် “ငါသည် အလုပ်အကျွေးကို အသိမပေးပဲ, ရဟန်းသံဃာကို မပန်ကြားပဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းငှါ မလျောက်ပတ်ချေ၊ ငါသည် ဤယခု စွဲကပ်သော ရောဂါဝေဒနာကို အရဟတ္တဖလသမာပတ်၏ အခြေခံ ရှေ့ပိုင်း ဝိပဿနာဝီရိယ, ဖလသမာပတ္တိ ဝီရိယဖြင့် ပယ်ခွါ တွန်းလှန်၍ အသက်ရှည်စေနိုင်သော သမာပတ်ကို ၀င်စားလျက် နေရမူ ကောင်းလေစွာ့”ဟု အကြံဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ကြံစည်တော်မူသည့်အတိုင်း ထိုစွဲကပ်သော ရောဂါဝေဒနာကို အခြေခံ ရှေ့ပိုင်း ဝိပဿနာဝီရိယ, ဖလသမာပတ္တိဝီရိယ = နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ပယ်ခွါတွန်းလှန်၍ အသက်ရှည်စေနိုင်သော သမာပတ်ကို ၀င်စားလျက် နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်၌ စွဲကပ်သော ထိုရောဂါသည် ငြိမ်းလေ၏။

(ဤ၌- ရုပ်ဇီဝိတ နာမ်ဇီဝိတ သန္တာန်အစဉ်ကိုလည်း ဇီဝိတသင်္ခါရ (ကံသည် ပြုပြင်အပ်သော ဇီဝိတ)ဟု ခေါ်၏။ ထိုဇီဝိတမည်သော ရုပ်သက် နာမ်သက်ကို ကာလဆက်စည် ရှည်စေနိုင်သော ဖလသမာပတ်ကိုလည်း ဇီဝိတသင်္ခါရဟု ခေါ်၏။ ထိုဇီဝိတသင်္ခါရကိုပင် အာယုသင်္ခါရဟူ၍လည်း ခေါ်၏။

ဤ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တသမာပတ်ကို (၁) မဂ္ဂါနန္တရ ဖလသမာပတ်, (၂) ဝဠဉ္ဇန ဖလသမာပတ်, (၃) အာယုသင်္ခါရ ဖလသမာပတ် (တနည်း) အာယုပါလက ဖလသမာပတ်ဟူ၍ = သုံးမျိုးခွဲခြား မှတ်သားသင့်၏။

ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် (၁) မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ အရဟတ္တမဂ္ဂဝီထိဝယ် အရဟတ္တမဂ်၏ အခြားမဲ့၌ (မဂ်ဇော၏ အခါမလင့် အကျိုးပေးခြင်း

တည်းဟူသော အကာလိက ဂုဏ်ကျေးဇူးသတ္တိကြောင့်)ဖြစ်သော ဖိုလ်သုံးကြိမ်ကို မဂ္ဂါနန္တရ ဖလသမာပတ်ဟူ၍ မှတ်ယူသင့်၏။ (၂) နောက်အခါ အလိုတော်ရှိသည့်အချိန်၌ အချိန်မရွေး ဝင်စားအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တဖလသမာပတ်ကို ဝဠဉ္ဇန ဖလသမာပတ်ဟူ၍ မှတ်ယူသင့်၏၊ (နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို အသုံးအစွဲပြုသော ဖလသမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်)။ ဤဝဠဉ္ဇနဖလသမာပတ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဒေသနာ ဟောတော်မူသော အခါ၌လည်း တရားနာပရိသတ်တို့ သာဓုအနုမောဒနာ ခေါ်ဆိုနေခိုက် အားလပ်သော အချိန်ကလေးမှာပင် စိတ္တိဿရိယဘုန်းတော်ရှင် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ဝင်စားတော်မူကာ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို သုံးစွဲခံစားတော်မူလေသည်။ အခြားတပါး အားလပ်ခွင့်ရသော အချိန်၌ကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။

(၃) ဤယခု ဝေဠုဝရွာငယ်၌ ဝါကပ်တော်မူပြီးနောက် အသက်ကို ဖြတ်တောက် ခြွေနိုင်လောက်အောင် ပြင်းထန်ကြမ်းတမ်းသော ရောဂါဝေဒနာ ကပ်ရောက်လာသောအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် မဟာဗောဓိပင်၌ ဘုရားဖြစ်တော်မူခါနီး အခါကကဲ့သို့ ရုပ်နာမ်ဓမ္မ သင်္ခါရတို့၏ အနိစ္စသဘော ဒုက္ခသဘော အနတ္တသဘောများကို ရူပသတ္တက နာမသတ္တက နည်းတို့ဖြင့် လက္ခဏယာဉ် သုံးချက်တင်၍ အခြေခံ ဝိပဿနာတရား ပွါးများတော်မူပြီးမှ အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်ကို ၀င်စားလုလတ်သော် “ဤမှနောက် ကဆုန်လပြည့်တိုင်အောင် ဆယ်လတို့ပတ်လုံး ဤရောဂါ ဝေဒနာတို့သည် မဖြစ်ပါစေကုန်သား”ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူပြီးမှ အရဟတ္တဖိုလ် သမာပတ်ကို ၀င်စားတော်မူလေသည်။ (ရူပသတ္တက နာမသတ္တက နည်းများအကြောင်းကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (ဒုတိယတွဲ ၂၅၃-၂၆၄)မှ ထုတ်နုတ်မှတ်သားကုန်ရာ၏)။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ် သမာပတ်၏ တန်ခိုးသတ္တိကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သန္တာန်တော်၌ ထိုသေလောက်သည့် ရောဂါဝေဒနာများ ဆယ်လတိုင်တိုင် မဖြစ်ပွါးတော့ပဲ ငြိမ်းစဲနေကြလေသည်။ သို့ဖြစ်ရကား ရူပသတ္တက နာမသတ္တကနည်းဖြင့် ပွါးများအပ်သော ဝိပဿနာကို အခြေခံပြု၍ ယခုကဲ့သို့ ဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ်ကို (အသက်ရှည်အောင် ပြုပြင်နိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့်) ဇီဝိတသင်္ခါရဖလသမာပတ် (တနည်း) အာယုပါလက ဖလသမာပတ် (တနည်း) အာယုသင်္ခါရ ဖလသမာပတ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။

ထိုဖလသမာပတ်သုံးမျိုးတို့တွင် (၁) မဂ္ဂါနန္တရ ဖလသမာပတ်နှင့် (၂) ဝဠဉ္ဇန ဖလသမာပတ် နှစ်ပါးတို့ကို အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့၌ ခဏိကဖလသမာပတ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသုံးနှုန်းကြသည်။ (၃) အမှတ်ပြ

ဖလသမာပတ်ကိုကား ဇီဝိတသင်္ခါရ (တနည်း) အာယုသင်္ခါရ ဖလသမာပတ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသုံးနှုန်းကြပါသည်။

ဤဝေဠုဝရွာငယ်၌ နောက်ဆုံး ဝါကပ်တော်မူပြီးနောက် အသက်တော်ကို ဖြတ်တောက်နိုင်လောက်အောင် ပေါ်ပေါက် ဖြစ်ပွါးလာသော ရောဂါဝေဒနာကို မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဖော်ပြရာပါ ဇီဝိတသင်္ခါရဖလသမာပတ် (တနည်း) အာယုသင်္ခါရဖလသမာပတ် - ( တနည်း ) အာယုပါလက အရဟတ္တဖိုလ် သမာပတ်ဖြင့် ဟန့်တား ပယ်ရှားတော်မူလေသည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုရောဂါဝေဒနာသည် ကဆုန်လပြည့်တိုင်ရောက်အောင် မပေါ်တော့ပဲ ငြိမ်းစဲသွားလေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

ဤ၌ “မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအခါမှ ရှေးကာလက ဖလသမာပတ်ကို မဝင်စားဘူးလား”ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ အဖြေကား- မဝင်စားသည်မဟုတ်၊ ဝင်စားတော်မူပါ၏၊ ထိုဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ်ကား ခဏိကသမာပတ်သာ ဖြစ်၏။ (ဝင်စားလိုသော ခဏမှာပင် ဝိပဿနာ သာမန် အခြေခံ၍ ဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်)။ ဆက်ဦးအံ့- ခဏိကဖလသမာပတ်သည် သမာပတ်၏ အတွင်း၌သာလျှင် ရောဂါဝေဒနာကို ပယ်ခွါတွန်းလှန်နိုင်၏။ မှော်ရှိသော ရေအိုင်အတွင်း၌ ကျောက်ခဲ အုတ်ခဲကို ပစ်ချလိုက်လျှင် ထိုကျောက်ခဲ အုတ်ခဲ ကျရောက်ချိန် ခဏလောက်သာ မှော်ရှဲ၍ ထိုကျောက်ခဲ အုတ်ခဲတို့ ရေထဲသို့ ကျရောက်သွားသောအခါ မှော်များသည် တဖန် လွှမ်းမိုးမြဲ လွှမ်းမိုးသကဲ့သို့ ထိုခဏိက ဖလသမာပတ်ကို ၀င်စားသောအခါမှာလည်း သမာပတ် ဝင်စားချိန်အတွင်း၌သာ ရောဂါဝေဒနာတို့ ခွါရှဲ၍ သမာပတ် မှထသောအခါ ရောဂါဝေဒနာများ တဖန်ပြန်၍ လွှမ်းမိုးမြဲ လွှမ်းမိုးလေသည်။

ယခု ဝေဠုဝရွာငယ်၌ အသက်တော်ကို ခြွေနိုင်လောက်သည့် ရောဂါဝေဒနာ စွဲရောက်သောအခါ ဝင်စားတော်မူအပ်သော ဖလသမာပတ်ကား ရူပသတ္တက နာမသတ္တက နည်းများဖြင့် ကြီးစွာသော မဟာဝိပဿနာကို အခြေခံ၍ ဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ် ဖြစ်လေသည်။ ထိုဖလသမာပတ်ဖြင့် ရောဂါဝေဒနာကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဖယ်ရှား ဟန့်တားထားနိုင်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့်- အားကောင်းသော ယောက်ျားသည် ရေကန်တွင်းသို့ သက်ဆင်း၍ လက်ခြေတို့ဖြင့် တအားကုန် ဖယ်ရှားအပ်သော မှော်အစုသည် အချိန် အလွန်ကြာမြင့်မှ ရေပြင်ကို တဖန်ပြန်၍ ဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ ဤအတူပင် ဖော်ပြရာပါ

မဟာဝိပဿနာ အခြေခံ၍ ဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ် (အာယုပါလက ဖလသမာပတ်)မှ ထသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာတော်မှာ ထိုသောက်သည့် ရောဂါဝေဒနာများ ဆယ်လအချိန် ကြာမြင့်စွာ ငြိမ်းစဲ၍ သွားလေသည်။

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ထိုသေလောက်သောရောဂါ စွဲကပ်သောနေ့၌ မဟာဗောဓိပလ္လင်ဝယ် ဘုရားဖြစ်ခါနီးတုန်းက မဟာဝိပဿနာကို ပွါးများတော်မူသကဲ့သို့ ရူပသတ္တက နာမသတ္တက နည်းတို့ဖြင့် မဟာဝိပဿနာကို ပွါးများ၍ ထိုမဟာဝိပဿနာဖြင့် ရောဂါဝေဒနာကို ခွါရှဲတော်မူပြီးလျှင် “ဆယ်လတို့တိုင်တိုင် ဤရောဂါဝေဒနာများ မဖြစ်ကြစေသား”ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူပြီးမှ အရဟတ္တ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူလေသည်။ ထိုဇီဝိတသင်္ခါရခေါ်သည့် အာယုပါလက ဖလသမာပတ်ဖြင့် ပယ်ခွါအပ်သော ရောဂါဝေဒနာတို့သည် ဆယ်လတိုင်တိုင် မဖြစ်ပွါးတော့ပဲ ငြိမ်းစဲ၍ နေလေကုန်၏)။

ထို့နောက် အနာရောဂါမှ ထမြောက်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် နာလန်ထ၍ မကြာမီ ကျောင်းမှ ထွက်တော်မူ၍ ကျောင်းအရိပ်တွင် ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် အထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်၍ ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးပြီးနောက် သင့်လျောက်ပတ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေပြီးသော် မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို-

“မြတ်စွာဘုရား.. အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ချမ်းသာတော်မူခြင်းကို တွေ့မြင်ရပါပြီ၊ မြတ်စွာဘုရား.. အကျွန်ုပ်သည် ရှင်တော်ဘုရား၏ ကျန်းမာတော်မူခြင်းကို တွေ့မြင်ရပါပြီ၊ မြတ်စွာဘုရား.. ယခု ဤသို့ တွေ့မြင်ရသော်လည်း ရှင်တော်ဘုရား မကျန်းမာခြင်းကြောင့် အကျွန်ုပ်၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် လေးလံ တောင့်တင်းနေသကဲ့သို့ ဖြစ်ပါသည်။ အကျွန်ုပ်၏အဖို့ရာ အရပ်မျက်နှာတို့လည်း မကွဲပြားပါကုန်၊ သတိပဋ္ဌာန် အစရှိသော တရားတို့သည်လည်း အကျွန်ုပ်၏ဉာဏ်၌ မထင်လင်းပါကုန်။

မြတ်စွာဘုရား.. ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ရှင်တော်ဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ တစုံတရာ

မှာထားချက်ကို မြွက်ကြားတော် မမူရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ရှင်တော်ဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလိမ့်မည် မဟုတ်ဟု အောက်မေ့နေသောကြောင့်သာ အကျွန်ုပ်၏အဖို့ရာ အနည်းငယ် သက်သာခွင့် ရရှိပါတော့သည်ဘုရား”-

ဟူ၍ လျှောက်ထားလေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ဤဆိုလတ္တံ့သောအတိုင်း ဖြေရှင်း ဟောကြားတော်မူ၏-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ရဟန်းသံဃာသည် ငါဘုရားထံမှ အဘယ်အရာကို မျှော်လင့်နေသေးသနည်း၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရားသည် အတွင်းအပြင်မထားပဲ တရားကို ဟောခဲ့ပြီ၊ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရား၏အဖို့ရာ တရားအရာတို့၌ ဆရာ့လက်ဆုပ် ပြုလုပ်ထားသော လျှို့ဝှက်ချက် မရှိချေ။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ‘ရဟန်းသံဃာကို ငါသာလျှင် သိမ်းယူထားအံ့’ ဟူ၍၎င်း ‘ရဟန်းသံဃာသည် ငါ့ကိုသာလျှင် အားကိုးရာရှိ၍ နေစေ’ ဟူ၍၎င်း အကြင်သူ့မှာ ဤကဲ့သို့ လိုလားခြင်း ရှိရာ၏၊ ထိုသူသည်သာလျှင် ရဟန်းသံဃာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ တစုံတရာ မှာထားချက်ကို မြွက်ဆိုရာ၏။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ငါဘုရားမှာမူကား ‘ရဟန်းသံဃာကို ငါသာလျှင် သိမ်းယူထားအံ့’ ဟူ၍၎င်း ‘ရဟန်းသံဃာသည် ငါ့ကိုသာ အားကိုးရာရှိ၍ နေစေ’ ဟူ၍၎င်း ဤသို့သော လိုလားချက်သည် လုံးဝမရှိချေ။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ထိုသို့ လိုလားချက် လုံးဝမရှိသော ငါဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ တစုံတရာ မှာထားချက်ကို အဘယ်မှာ မြွက်ဆိုတော့အံ့နည်း။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ယခုအခါ ငါဘုရားသည် အိုမင်း ကြီးရင့်လှလေပြီ၊ အရွယ်လွန်၍ အဆုံးပိုင်းသို့ ရောက်နေချေပြီ၊ ယခု ငါဘုရား၏အသက်မှာ အနှစ်ရှစ်ဆယ်ရှိနေပြီ၊

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. လှည်းအိုကြီးသည် ဖွဲ့စည်း တုပ်နှောင်ခြင်းဖြင့် တည်တံ့သကဲ့သို့ ဤအတူပင် ငါဘုရား၏ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း ဖွဲ့စည်း တုပ်နှောင်ခြင်းနှင့်တူသော အာယုပါလက ဖလသမာပတ်ဖြင့် တည်တံ့လျက်ရှိ၏။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အကြင်အခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော အာရုံနိမိတ်တို့ကို နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့်၎င်း, အချို့သော (လောကီ) ဝေဒနာတို့ ချုပ်ခြင်းကြောင့်၎င်း သင်္ခါရနိမိတ်ကို အာရုံမပြု (သင်္ခါရဆိတ်သည့် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ အာရုံပြု)သော အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိသို့ ရောက်၍နေ၏။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် သာလွန်၍ ချမ်းသာ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ထိုသို့ဖြစ်ရကား သင်ချစ်သားတို့သည် မိမိကိုယ်ကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ မိမိမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ မိမိသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေကြကုန်လော့၊ တရားကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ တရားမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ တရားသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေကြကုန်လော့။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အဘယ်သို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိကိုယ်ကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ မိမိမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ မိမိသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေသနည်း၊ တရားကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ တရားမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ တရားသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေသနည်းဟူမူ-

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ပြင်းစွာအားထုတ်လျက် ဆင်ခြင်လျက် သတိရှိလျက် ရုပ်ကိုယ်၌ ရုပ်ကိုယ်ဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် လောက၌ ဖြစ်တတ်သော လိုချင်တပ်မက်ခြင်းနှင့် နှလုံးမသာခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ နေ၏။ ပြင်းစွာအားထုတ်လျက် ဆင်ခြင်လျက် သတိရှိလျက် ခံစားမှု = ဝေဒနာတို့၌ ခံစားမှု = ဝေဒနာဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် (ပ)။ စိတ်၌ စိတ်ဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် (ပ)။ သဘောတရားတို့၌ သဘောတရားဟု

အဖန်ဖန်ရှုလျက် လောက၌ ဖြစ်တတ်သော လိုချင်တပ်မက်ခြင်းနှင့် နှလုံးမသာခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ နေ၏။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် မိမိကိုယ်ကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ မိမိမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ မိမိသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ တရားကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ တရားမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ တရားသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အကြင်ရဟန်းတို့သည် ယခုအခါ၌ဖြစ်စေ ငါဘုရား ကွယ်လွန်သောအခါ၌ဖြစ်စေ မိမိကိုယ်ကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ မိမိမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ မိမိသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍, တရားကိုသာ မှီခိုရာပြု၍ တရားမှတပါး ကိုးကွယ်ရာမရှိပဲ တရားသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ နေကြမည်ဆိုလျှင် ထိုအလုံးစုံသော ရဟန်းတို့သည် သိက္ခာသုံးပါး လိုလားကြသည့် ရဟန်းဟူသမျှတို့တွင် အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ် (=ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်)စင်စစ် ဖြစ်ကြပေလိမ့်မည်”–

ဟု အရဟတ္တဖိုလ် အထွတ်တပ်၍ ဓမ္မဒေသနာတရား ဖြေရှင်း ဟောကြားတော်မူ၏။

အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါး ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်း

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ဝေဠုဝရွာငယ်၌ နောက်ဆုံး ဝါဆိုတော်မူ၍ ဝါကျွတ်လတ်သော် ထိုရွာငယ်မှ ထွက်ကြွတော်မူကာ “သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားအံ့”ဟူ၍ ကြွလာတော်မူရင်း လမ်းစဉ်အတိုင်း ပြန်၍လာခဲ့ရာ အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ရောက်၍ ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်တော်မူလေ၏။ (ထိုနေ့ကား တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၈-ရက်နေ့လောက်ဖြစ်သည်)။

ထိုနေ့မှာပင် အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် မိမိ၏ အာယုသင်္ခါရ ခုနစ်ရက်သာ ကျန်ရှိတော့ကြောင်း ဆင်ခြင်သိရှိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်ထံ ခွင့်ပန်ပြီးလျှင် ခုနစ်ရက်ခရီးဖြင့် ဖွားတော်မူရာ

ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နယ် နာဠကရွာသို့ ကြွရောက်၍ မိမိဖွားတော်မူရာ တိုက်ခန်း၌ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့တွင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူသည်။ (အကြောင်းအရာ အကျယ်ကို သံဃရတနာအခဏ်းသို့ရောက်မှ ဖော်ပြပေအံ့)။

အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ဈာပနကိစ္စ ပြီးသောအခါ ညီတော် အရှင်စုန္ဒမထေရ် ဆောင်ယူခဲ့သော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ သက်န်း,သပိတ်-စသော ပရိဘောဂများ သာရီရိက ဓာတ်တော်များကို မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ စေတီတည်စေတော်မူပြီးနောက် သာဝတ္ထိပြည်မှ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူသည်။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်မထေရ် တန်ဆောင်မုန်း လကွယ်နေ့တွင် ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလေသည်။ (အကြောင်းအရာ အကျယ်ကို သံဃရတနာအခဏ်းသို့ရောက်မှ ဖော်ပြပေအံ့)။

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်၏ သာရီရိက ဓာတ်တော်များကို စေတီတည်ထားစေပြီးနောက် ခရီးဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူခဲ့ရာ အစဉ်သဖြင့် ဥက္ကစေလသို့ ရောက်တော်မူ၍ ထိုဥက္ကစေလမြို့ ဂင်္ဂါမြစ်ဆိပ်၌ အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါး ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းနှင့်စပ်သော တရားဒေသနာ (သံ၊ ၃၊ ၁၄၁-မျက်နှာ ဥက္ကစေလသုတ်)ကို ဟောတော်မူ၍ ထိုဥက္ကစေလမြို့မှ ထွက်ကြွတော်မူခဲ့ရာ အစဉ်သဖြင့် ဝေသာလီပြည်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူလေ၏။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် နံနက်အချိန် ဝေသာလီပြည်တွင်းသို့ ဆွမ်းခံ လှည့်လည်တော်မူ၍ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက် ဆွမ်းစားရာမှ ဖဲခွါခဲ့ပြီးသော် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ထိုင်စရာအခင်းကို ယူခဲ့လော့၊ နေ့သန့်စင်နေခြင်းငှါ စာပါလစေတီသို့ သွားရောက်ကြကုန်အံ့”ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ကြားတော်မူချက်ကို ဝန်ခံစကား လျှောက်ထား၍

ထိုင်စရာအခင်းကို ယူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ နောက်မှ နောက်မှ အစဉ်လိုက်လေ၏။

နိမိတ်အရိပ်အရောင် ပြတော်မူခြင်း

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် စာပါလစေတီသို့ ကြွရောက်၍ ပြင်ထားသောနေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားရှင်ကို ရှိခိုး၍ အပြစ်ကင်းလွတ် လျောက်ပတ်သော နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ထင်ရှားသော နိမိတ် အရိပ်အရောင်စကား မိန့်ကြားတော်မူသည်မှာ-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဝေသာလီပြည်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ဥဒေနစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏။ ဂေါတမကစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ သတ္တမ္ဗစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ဗဟုပုတ္တစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏။ သာရန္ဒဒစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ စာပါလစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အမှတ်မထင် အကြင် တစုံတယောက်သောသူသည် (ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အခြေခံ) = ဣဒ္ဓိပါဒ်တရား လေးပါးတို့ကို ပွါးများထား၏၊ လေ့ကျင့်ထား၏၊ ယာဉ်ကဲ့သို့ ပြုထား၏၊ တည်ရာကဲ့သို့ ပြုထား၏။ ဆောက်တည်ထား၏၊ ကောင်းစွာဆည်းပူး ကောင်းစွာ အားထုတ်ထား၏၊ ထိုသူသည် အလိုရှိခဲ့သော် အာယုကပ်ပတ်လုံးဖြစ်စေ အာယုကပ်ထက် ပိုလွန်၍ဖြစ်စေ တည်နေနိုင်ပေ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. မြတ်စွာဘုရားသည်ကား (ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အခြေခံ) = ဣဒ္ဓိပါဒ်တရား လေးပါးတို့ကို ပွါးများထားပြီးဖြစ်၏။ လေ့ကျင့်ထားပြီးဖြစ်၏၊ ယာဉ်ကဲ့သို့ ပြုထားပြီးဖြစ်၏။ တည်ရာကဲ့သို့ ပြုထားပြီးဖြစ်၏။ ဆောက်တည်ထားပြီး ဖြစ်၏၊ ကောင်းစွာ ဆည်းပူးထားပြီး

ကောင်းစွာ အားထုတ်ထားပြီး ဖြစ်၏။ ချစ်သား အာနန္ဒာ.. သို့ရကား ငါဘုရားသည် အလိုတော်ရှိခဲ့သော် အာယုကပ်ပတ်လုံးဖြစ်စေ အာယုကပ်ထက် ပိုလွန်၍ဖြစ်စေ တည်နေနိုင်ပေ၏”-

ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ထင်ရှားသော နိမိတ်အရိပ်အရောင်ကို ဤသို့ပင် ပြပါသော်လည်း အရှင်အာနန္ဒာသည်ကား သဘောပေါက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ချေ။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရား.. လူအများ၏ စီးပွါးချမ်းသာအလို့ငှါ နတ်လူတို့၏ အကျိုးစီးပွါးနှင့် ချမ်းသာအလို့ငှါ လောကကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူပါရန် ရှင်တော်ဘုရားသည် အာယုကပ်ပတ်လုံး တည်တော်မူပါလော့၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အာယုကပ်ပတ်လုံး တည်နေတော်မူပါလော့”ဟု မြတ်စွာဘုရားကို မတောင်းပန်မိချေ။ အခြားမာရ်နတ် အနှောက်အယှက် ခံရသော စိတ်ရှိသူကဲ့သို့ပင် အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း ဖြစ်၍နေလေ၏။

(ဤ၌။ ။ဥဒေနဘီလူး၏ နတ်ကွန်းနေရာ၌ ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းကို “ဥဒေနစေတီ”ဟု ခေါ်သည်။ ဂေါတမကစေတီ- စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတူပင်တည်း။

ဤ၌- “ကပ္ပံ ဝါ တိဋ္ဌေယျ ကပ္ပါဝသေသံ ဝါ = ( ) ကပ်ပတ်လုံးဖြစ်စေ, ( ) ကပ်ထက်ပိုလွန်၍ဖြစ်စေ နေနိုင်ပေ၏”ဟူသော စကားရပ်ဝယ် ကပ်အရကို အဋ္ဌကထာဆရာတော် ဋီကာဆရာတော်တို့က (အာယု)ကပ်ခေါ်သော ထိုခေတ်လူတို့၏ အသက်တမ်း = အနှစ်တရာကို တညီတညွတ်တည်း ယူတော်မူကြ၏။

မဟာသီဝမထေရ်သည်ကား “မြတ်စွာဘုရားတို့မှာ အရာမဟုတ်သည်၌ ကြုံးဝါးခြင်းမည်သည် မရှိ။ ထင်ရှားစေဦးအံ့- ဝေဠုဝရွာငယ်တုန်းက ဖြစ်ပေါ်သည့် သေလောက်သော ရောဂါဝေဒနာကို အာယုပါလက ဖလသမာပတ်ဖြင့် ဆယ်လတို့ပတ်လုံး ဟန့်တားပယ်ခွါသကဲ့သို့ ဤအတူ ထပ်ခါထပ်ခါ ထိုအာယုပါလက ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စား၍ ဆယ်လ ဆယ်လတို့ပတ်လုံး ထိုရောဂါဝေဒနာကို ဟန့်တားပယ်ခွါလျက် ဤဘဒ္ဒကပ်ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်နေနိုင်၏။ (ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ့်ကြောင့်

မတည်နေသနည်းဟူမူ)၊ ဥပါဒိန္နက ရုပ်ခန္ဓာကိုယ် သက်ရှိလူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်မည်သည်ကို ဆံဖြူခြင်း, သွားကြွေခြင်းစသော ဇရာတရားသည် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်အပ်၏၊ ဘုရားတို့သည်လည်း ဆံဖြူခြင်း, သွားကြွေခြင်း- စသည်သို့ မရောက်မီ လက်ရှိ သတ္တဝါတို့၏ အသက်တမ်း = အာယုကပ်ကို ငါးပုံပြု၍ စတုတ္ထအပုံပြည့်မြောက် ပဉ္စမအပုံသို့ရောက်လျှင်ပင် လူများအပေါင်း ချစ်ခင်ကြည်ညို လေးစားမြတ်နိုးအပ်သည့် အချိန်၌သာ ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံမြဲဓမ္မတာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင်လည်း ဗုဒ္ဓါနုဗုဒ္ဓ မဟာသာဝကကြီးများ ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူကြပြီးနောက် ကိုယ်တော်အထီးတည်းသော်၎င်း သို့မဟုတ် ရဟန်းငယ်, သာမဏေများ ခြံရံအပ် လျက်၎င်း မတင့်မတယ် တည်ရှိနေရစ်လေရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ‘ဩ.. ဘုရားရှင်တို့၏ ပရိသတ်ကား ဖြစ်မှဖြစ်ရလေ’ဟု လူသူလေးပါး ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချဖွယ်ရာ ဖြစ်လေရာ၏။ ထို့ကြောင့် တည်နေတော်မမူ”ဟူ၍ အခိုင်အမာ မိန့်ဆို၏။ ထိုသို့ပင် ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုမထေရ်၏ဝါဒကို မနှစ်သက်အပ်။ ကပ်အရ အာယုကပ် ဟူ၍သာလျှင် ရှေးပကိဏ္ဏကဒေသနာ အဋ္ဌကထာ၌ အခိုင်အမာ မိန့်ဆိုအပ်ကြောင်း အဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ပြအပ်လေသည်။ (ဒီ ဋ္ဌ ၂။ ၁၄၄-၁၄၅-မှ)။

ဤမဟာသီဝမထေရ်၏ ဝါဒကို သုတ်မဟာဝါဋီကာ ဆရာတော်မြတ်ကလည်း “ထိုမထေရ်၏ ဝါဒစကားရပ်ဝယ် ‘သက်ရှိလူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်မည်သည်ကို ဆံဖြူခြင်း, သွားကြွေခြင်း-စသော ဇရာတရားသည် လွှမ်းမိုး နှိပ်စက်အပ်၏’-စသော စကားရပ်ဖြင့်ပင် ဇရာတရားကို တန်ခိုးဣဒ္ဓိပါဒ်ဖြင့် မတားနိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် မရဏတရားကိုလည်း တန်ခိုးဣဒ္ဓိပါဒ်အစွမ်းဖြင့် မတားနိုင်ဟူသော အနက်အဓိပ္ပါယ် ရောက်နေသောကြောင့် ‘မြှားပစ်ရာတခြား မြှားကျရာတပါး’ကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော ထိုမထေရ်၏ဝါဒထက် အဋ္ဌကထာစကားသည်သာလျှင် ခိုင်မာလှ၏”ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်လေသည်။ (ဒီ ဋီ ၂၊ ၁၄၉-မျက်နှာမှ)။

ဤ၌- မဟာသီဝမထေရ်ကား ဘုရားအလောင်းတော်တို့၏ နောက်ဆုံး = ပစ္ဆိမဘဝ ပဋိသန္ဓေကျိုး ပေးလိုက်သောကံမှာ နှစ်ပေါင်းအသင်္ချေ အသက်ရှည်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်သော အစွမ်းသတ္တိ ရှိသည်ကိုသာ နှလုံးပိုက်တော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ အာယုပါလက ဖလသမာပတ်၏ အသက်ဘေးရန်ကို တွန်းလှန်ပယ်ခွါနိုင်ကြောင်း ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်လာသောကြောင့် “ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာပတ်လုံး တည်နေနိုင်၏”ဟု ဆိုတော်မူလေသည်။ ထိုသို့ပင် ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ ပဋိသန္ဓေကျိုး ပေးလိုက်သော ကံသည် နှစ်ပေါင်းအသင်္ချေ အသက်ရှည်မှုကို

ဖြစ်စေနိုင်သောကံပင် ဖြစ်လင့်ကစား လူတို့၏ အသက်တမ်းက နှစ်ပေါင်းအသင်္ချေ အသက်ရှည်သောကာလမျိုး (=အာယုကပ်မျိုးပဲဖြစ်မှ နှစ်ပေါင်းအသင်္ချေ အသက်ရှည်စေနိုင်လေသည်။ လူ၏အသက်တမ်း က အနှစ်တရာတမ်းမျိုး ဖြစ်နေလျှင် အာယုကပ်ကာလ အပိုင်းအခြားအရ အနှစ်တရာသာ အသက်ရှည်စေနိုင်လေသည်၊ မှန်၏- ကံသည် ကာလ, ဥပဓိ, ပယောဂ, ဂတိတို့၏ သမ္ပတ္တိ ဝိပတ္တိသို့လိုက်၍ အကျိုး ပေးလေသည်။ ထို့ကြောင့် ပကိဏ္ဏကဒေသနာ ရှေးအဋ္ဌကထာ၌ အာယုကပ်ကို ဖွင့်ပြ ကောက်ယူလေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသ, အရှင်မဟာဓမ္မပါလ-စသော အဋ္ဌကထာသစ်ဆရာတော်များ ဋီကာဆရာတော်များကလည်း အာယုကပ်ကိုသာ လက်ခံ ကောက်ယူတော်မူကြလေသည်။

မာရ်နတ်နှောက်ယှက်သော အခဏ်း၌ မှတ်ဖွယ်ကား- ဝိပလ္လာသတရား = ဖောက်ပြန်စွာ ဖြစ်တတ်သောတရား (၁၂)-ပါးရှိသည်၊ (၁၂)-ပါးဟူသည်မှာ-

အနိစ္စတရား၌ နိစ္စဟူ၍ဖြစ်သော ၁-သညာဝိပလ္လာသ, ၂-စိတ္တဝိပလ္လာသ, ၃-ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသဟူ၍ = သုံးပါး၊ ဒုက္ခတရား၌ သုခဟူ၍ဖြစ်သော ၁-သညာဝိပလ္လာသ, ၂-စိတ္တဝိပလ္လာသ, ၃-ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသဟူ၍ =သုံးပါး၊ အနတ္တတရား၌ အတ္တဟူ၍ဖြစ်သော ၁-သညာဝိပလ္လာသ, ၂-စိတ္တဝိပလ္လာသ, ၃-ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသဟူ၍ = သုံးပါး၊ အသုဘတရား၌ သုဘဟူ၍ဖြစ်သော ၁-သညာဝိပလ္လာသ, ၂-စိတ္တဝိပလ္လာသ, ၃-ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသဟူ၍=သုံးပါး၊ ဤသို့ ဝိပလ္လာသတရား (၁၂)-ပါးရှိသည်။

ထိုဝိပလ္လာသတရား (၁၂)-ပါးလုံး ကင်းရှင်း ပယ်ခွါပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏စိတ်ကို မာရ်နတ်သည် အနှောက်အယှက်မပေးနိုင်။ (ရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်ဝတ္ထုကို ပြန်၍စဉ်းစားရာ၏)။ ထိုဝိပလ္လာသတရား (၁၂)-ပါးလုံး မကင်းရှင်း မပယ်ခွါရသေးသော ပုထုဇန်ပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ထိုဝိပလ္လာသတရားတို့မှ အချို့အဝက်ကိုသာ ပယ်ပြီးဖြစ်၍ အချို့အဝက် ကျန်ရှိနေသေးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များ၏ စိတ်ကိုကား မာရ်နတ်သည် အနှောက်အယှက်ပေးနိုင်၏။

အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်မှာ ဖော်ပြရာပါ ဝိပလ္လာသ (၁၂)-ပါးတို့အနက် ဒုက္ခတရား၌ သုခဟူ၍ဖြစ်သော သညာဝိပလ္လာသနှင့် စိတ္တဝိပလ္လာသ ၂-ပါး, အသုဘတရား၌ သူဘဟူ၍ဖြစ်သော သညာဝိပလ္လာသနှင့် စိတ္တဝိပလ္လာသ ၂-ပါး = ဤလေးပါးသော ဝိပလ္လာသတရားတို့ကို

မပယ်ရှားရသေး၊ (ကျန်ဝိပလ္လာသတရား ရှစ်ပါးတို့ကိုသာ ပယ်ရှားအပ်ပြီးဖြစ်သည်)၊ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာ၏စိတ်ကို မာရ်နတ်သည် အနှောက်အယှက်ပေးနိုင်၏။

မာရ်နတ်သည် သတ္တဝါတို့၏ စိတ်အနှောက်အယှက်ကို ပြုလုပ်လိုသည်ရှိသော် အဘယ်သို့ ပြုလုပ်သနည်းဟူမူ အဖြေကား- ကြောက်မက်ဖွယ်သော အဆင်း = ရူပါရုံကိုမူလည်း ဖန်ဆင်း၍ ပြ၏၊ ကြောက်မက်ဖွယ်သော အသံ = သဒ္ဒါရုံကိုသော်မူလည်း ဖန်ဆင်း၍ ကြားစေ၏၊ ထိုအခါ ဝိပလ္လာသ မကင်းကြသေးသော သတ္တဝါတို့သည် မာရ်နတ် ဖန်ဆင်း၍ ပြအပ်သော ထိုအဆင်းရူပါရုံကို မြင်၍သော်၎င်း အသံသဒ္ဒါရုံကို ကြား၍သော်၎င်း သတိလွတ်ကာ ခံတွင်းဖွင့်ဟလျက် နေကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ ခံတွင်းမှ မာရ်နတ်သည် မိမိလက်ကိုသွင်း၍ နှလုံးသားကို ကြိတ်ချေသည့်အလား ဆုပ်ကိုင်၍ ထားလေသည်၊ ထိုအခါ ထိုသတ္တဝါတို့သည် သတိသညာ လွတ်ကင်းကြကာ မိန်းမောတွေဝေ နစ်မြော၍ နေကြလေသည်။ ဤနည်းဖြင့် သတ္တဝါ တို့၏စိတ်ကို အနှောက်အယှက် ပြုလေသည်။

အရှင်အာနန္ဒာ မထေရ်အားကား ထိုမာရ်နတ်သည် ခံတွင်းမှ လက်ကိုသွင်း၍ နှလုံးသားကို ကြိတ်ချေသည့်အလား ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်၊ စင်စစ်သော်ကား ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံကို ပြလေသည်၊ ထိုမာရ်နတ်ပြသော ကြောက်မက်ဖွယ်အာရုံကို မြင်ရ၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်ညွှန်ကြားသည့် စကားနိမိတ် အရိပ်အရောင်ကို မသိပဲ ရှိလေသည်)။

မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် နှစ်ကြိမ်မြောက်လည်း ။(ပ)။ သုံးကြိမ်မြောက်လည်း အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို-

“ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ဝေသာလီပြည်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ဥဒေနစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ဂေါတမကစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ သတ္တမ္ဗစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ဗဟုပုတ္တစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ သာရန္ဒဒစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ စာပါလစေတီသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. အမှတ်မထင် အကြင် တစုံတယောက်သောသူသည် (ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အခြေခံ) = ဣဒ္ဓိပါဒ်တရား လေးပါးတို့ကို ပွါးများထား၏၊ လေ့ကျင့်ထား၏၊ ယာဉ်ကဲ့သို့ ပြုထား၏၊ တည်ရာကဲ့သို့ ပြုထား၏။ ဆောက်တည်ထား၏၊ ကောင်းစွာဆည်းပူး ကောင်းစွာ အားထုတ်ထား၏၊ ထိုသူသည် အလိုရှိခဲ့သော် အာယုကပ်ပတ်လုံးဖြစ်စေ အာယုကပ်ထက် ပိုလွန်၍ဖြစ်စေ တည်နေနိုင်ပေ၏။

ချစ်သားအာနန္ဒာ.. မြတ်စွာဘုရားသည်ကား (ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အခြေခံ) = ဣဒ္ဓိပါဒ်တရား လေးပါးတို့ကို ပွါးများထားပြီးဖြစ်၏။ လေ့ကျင့်ထားပြီးဖြစ်၏၊ ယာဉ်ကဲ့သို့ ပြုထားပြီးဖြစ်၏။ တည်ရာကဲ့သို့ ပြုထားပြီးဖြစ်၏။ ဆောက်တည်ထားပြီး ဖြစ်၏၊ ကောင်းစွာ ဆည်းပူးထားပြီး ကောင်းစွာ အားထုတ်ထားပြီး ဖြစ်၏။ ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သို့ရကား ငါဘုရားသည် အလိုတော်ရှိခဲ့သော် အာယုကပ်ပတ်လုံးဖြစ်စေ အာယုကပ်ထက် ပိုလွန်၍ဖြစ်စေ တည်နေနိုင်ပေ၏”-

ဟု ထင်ရှားသော နိမိတ် အရိပ်အရောင်စကား မိန့်ကြားတော်မူလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်က ထင်ရှားသောနိမိတ် အရိပ်အရောင်ကို ဤသို့ပင် ပြပါသော်လည်း အရှင်အာနန္ဒာသည်ကား သဘောပေါက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ချေ။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရား.. လူအများ၏ စီးပွါးချမ်းသာအလို့ငှါ နတ်လူတို့၏ အကျိုးစီးပွါးနှင့် ချမ်းသာအလို့ငှါ လောကကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူပါရန် ရှင်တော်ဘုရားသည် အာယုကပ်ပတ်လုံး တည်တော်မူပါလော့၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်ကြားတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် အာယုကပ်ပတ်လုံး တည်နေတော်မူပါလော့”ဟု မြတ်စွာဘုရားကို မတောင်းပန်မိချေ၊ အခြား မာန်နတ်အနှောက်အယှက် ခံရသော စိတ်ရှိသူကဲ့သို့ပင် အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း ဖြစ်၍နေလေ၏။

(ဤ၌- “မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် မာရ်နတ် နှောက်ယှက်ထားသည်ကို သိတော်မူလျက်ပင် အဘယ့်ကြောင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူပါသနည်း”ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။

အဖြေကား- နောက်၌ “ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် အာယုကပ်ပတ်လုံး တည်တော်မူပါလော့”- စသည်ဖြင့် (မာရ်နတ် အနှောက်အယှက်လွတ်၍ သတိရလာသောအခါ) အရှင်အာနန္ဒာသည် တောင်းပန်လိမ့်ဦးမည်၊ ထိုသို့ တောင်းပန်သောအခါ “ချစ်သားအာနန္ဒာ.. ထိုသို့ မတောင်းပန်ခြင်းသည် သင်၏ အပြစ်သာလျှင် ဖြစ်ချေ၏။ သင်၏ ချို့ယွင်းချက်သာလျှင် ဖြစ်ချေ၏”- စသည်ဖြင့် အပြစ်တင် စကား မိန့်ကြားတော်မူကာ အရှင်အာနန္ဒာ၏ စိုးရိမ်သောကတရား ပါးအောင် ပြုတော်မူလိုသောကြောင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူလေသည်။ ဤကား အဖြေတည်း)။

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို “ချစ်သားအာနန္ဒာ.. သင် သွားလော့၊ ယခုအခါ၌ သွားရန်အချိန်ကို သင်သိ၏”ဟု မိန့်တော်မူလေ၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် “ကောင်းပါပြီ မြတ်စွာဘုရား..”ဟု မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မိန့်ကြားချက်ကို ဝန်ခံပြီးလျှင် နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားကို ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးလျက် မြတ်စွာဘုရားနှင့် မနီးမဝေး တခုသော သစ်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေလေ၏။

The Four Noble Truths

Then the Buddha said to Ven. Ānanda: “Come Ānanda, let us go to Koṭi village.” – “Very well, venerable sir,” Ven. Ānanda said, and then called the monastics. The Buddha, accompanied by a company of monastics, went to Koṭi village and dwelt there.

The village was called Koṭi because it was the place where the pinnacle from which King Mahāpanāda fell.

During that time, the Buddha discoursed to the monastics on the four noble truths thus: “Monastics, it is through not having proper understanding and penetrative knowledge of the four noble truths that I, as well as yourselves, have had to fare along the lengthy course of the round of existences in Saṁsāra, never stopping, but ever repeating, from one existence to the next. What are the four truths that are not understood?”

1. Monastics, it is through not having proper understanding and penetrative knowledge of the noble truth of suffering (dukkha-ariya-sacca) that I, as well as yourselves, have had to fare along the lengthy course of the round of existences, never [1015] stopping, but ever changing, from one existence to the next repeatedly.

2. Monastics, it is through not having proper understanding and penetrative knowledge of the noble truth of the origin of suffering (samudaya-ariya-sacca) that I, as well as yourselves, have had to fare along the lengthy course of the round of existences, never stopping, but ever changing, from one existence to the next repeatedly.

3. Monastics, it is through not having proper understanding and penetrative knowledge of the noble truth of the cessation of suffering (nirodha-ariya-sacca) that I, as well as yourselves, have had to fare along the lengthy course of the round of existences, never stopping, but ever changing, from one existence to the next repeatedly.

4. Monastics, it is through not having proper understanding and penetrative knowledge of the noble truth of the path to the cessation of suffering (magga-ariya-sacca) that I, as well as yourselves, have had to fare along the lengthy course of the round of existences, never stopping, but ever changing, from one existence to the next repeatedly.

Monastics, now I have properly understood the noble truth of suffering, I have penetrative knowledge of it; I have properly understood the noble truth of the origin of suffering, I have penetrative knowledge of it; I have properly understood the noble truth of the cessation of suffering, I have penetrative knowledge of it; I have properly understood the noble truth of the path to the cessation of suffering, I have penetrative knowledge of it. Craving for existence (bhava-taṇhā) has been completely uprooted, leaving no trace of it. The craving for existence in me, which is like a rope that drags one to renewed existence, has become extinct. Now, for me there will be no more rebirths.”

“Proper understanding,” means insight knowledge conforming to, and preceding path and fruition. It is mundane knowledge, and is called understanding (anubodhi).

“Penetrative knowledge,” means penetrative knowledge of the paths and fruitions itself that destroys the defilements. It is called penetration (paṭivedha).

After the Buddha had spoken the above words, he further said this in verses:

Catunnaṁ ariya-saccānaṁ, yathā-bhūtaṁ adassanā, saṁsitaṁ dīgham-addhānaṁ, tāsu tāsveva jātisu. Tāni etāni diṭṭhāni, bhava-netti samūhatā, ucchinnaṁ mūlaṁ dukkhassa, natthi dāni punabbhavo.

Passing from this existence to that, faring through the long course of Saṁsāra, is necessitated by a lack of understanding of the four noble truths as they really are. I have fully understood those four noble truths. Craving for existence, that rope which drags one to rebirth, has been cut off completely. The root of suffering (dukkha) has been thus eradicated. For me there will be no more rebirths.

While the Buddha was staying at that Koṭi village also, considering his approaching death, he discoursed to the monastics on the same theme: “Such is morality (sīla); such is concentration (samādhi) such is wisdom (paññā). Concentration that is developed through morality is highly efficacious and productive. Wisdom that is developed through concentration is highly efficacious and productive. The mind that is developed through wisdom is thoroughly liberated without any remnant from the moral taints or pollutants (āsava), namely the pollutant of sense-desire (kammāsava), the pollutant of craving for continued existence (bhavāsava) and the pollutant of ignorance of the four noble truths (avijjāsava).”

The Mirror of Wisdom

Then, after staying at Koṭi village for as long as he wished, the Buddha said to Ven. Ānanda: “Come, Ānanda, let us go to Nātika village.” – “Very well, sir,” said Ven. Ānanda, and he called the monastics for the journey. The Buddha went to Nātika village accompanied by many monastics and stayed in a brick building.

Herein, Nātika was a twin village founded by two cousin brothers [1016] who sited it near a reservoir. Thus the village got its name, the village of relatives (ñātika). In the Pāḷi word the ñ became corrupted into n, and hence the name Nātika. In that twin village there was a brick monastery which was the place of the Buddha’s sojourn.

During that time Ven. Ānanda approached the Buddha and asked these questions: “Venerable sir, in Nātika village, a monastic by the name of Sāḷha has passed away. What is his destination? What is his next existence?

Venerable sir, in this same Nātika village, a nun named Nandā has passed away. What is her destination? What is her next existence?

Venerable sir, in this same Nātika village, a devotee named Sudatta has passed away. What is his destination? What is his next existence?

Venerable sir, in this same Nātika village, a devotee named Sujātā has passed away. What is her destination? What is her next existence?

Venerable sir, in this same Nātika village, a devotee named Kukkuṭa … Kāḷimba … Nikaṭa … Kaṭissaha … Tuṭṭha … Santuṭṭha … Bhaddha … a devotee named Subhadda has passed away. What is his destination? What is his next existence?”

To these questions the Buddha answered them, one by one thus: “Ānanda, due to the extinction of the pollutants (āsava), Sāḷha the monastic had realized in this very life emancipation of mind (Arahatta-phala-samādhi) and emancipation through wisdom (Arahatta-phala-paññā) and he died an Arahat.

Ānanda, through the eradication of the five fetters that lead to rebirth in the sensuous sphere, the lower planes of existence, Nandā the female monastic has been reborn spontaneously in the Brahma realm. She died a Non-returner (Anāgāmi), with no possibility of returning from that Brahma existence and will realize Parinibbāna there.

Ānanda, through the eradication of the three fetters: wrong view of the five aggregates as a self (sakkāya-diṭṭhi), uncertainty and doubts (vicikicchā) and belief in religious practices outside of the noble path (sīlabbata-parāmāsa), and through the lessening of passion (rāga), hatred (dosa) and delusion (moha), Sudatta the devotee was a Once-returner (Sakadāgāmi). He will make an end of suffering (dukkha) after being reborn in the human world only once.

Ānanda, through the eradication of the three fetters: the wrong view of the five aggregates as a self, uncertainty, and belief in religious practices outside of the noble path, Sujātā the female devotee, was a Stream-enterer (Sotāpanna), who is not liable to fall into the four lower worlds of the downfall (apāya), destined for the fortunate existences, and is firmly set on the path of spiritual progress marked by the three higher paths.

Ānanda, the devotee named Kukkuṭa … Kāḷimba … Nikaṭa … Kaṭissaha … The devotee named Tuṭṭha … Santutta … Bhaddha … the devotee named Subhadda, through the eradication of the five fetters that lead to rebirth in the sensuous sphere, the lower planes of existence, has been reborn spontaneously in the Brahma realm. He died a Non-returner (Anāgāmi), with no possibility of returning from that Brahma existence and will realize Parinibbāna there.

Ānanda over 50 devotees from Nātika village who have died were Non-returners (Anāgāmi) by virtue of having eradicated the five fetters that lead to rebirth in the sensuous sphere, the lower planes of existence, destined for [1017] spontaneous rebirth in the Brahma realm, with no possibility of returning from that Brahma existence and they will realize Parinibbāna there.

Ānanda over 90 devotees of Nātika village who have died were Once-returners (Sakadāgāmi), who had eradicated the three fetters: Wrong view of the five aggregates as a self (sakkāya-diṭṭhi), uncertainty and doubts (vicikicchā), belief in religious practices outside of the noble path (sīlabbata-parāmāsa), and have lessened passion (rāga), hatred (dosa) and delusion (moha). They will make an end of suffering (dukkha) after being reborn in the human world only once.

Ānanda, over 500 devotees from Nātika village, who have died, were Stream-enterers through the eradication of the three fetters. They are not liable to fall into the lower worlds of the downfall (apāya), and were destined for fortunate existences, and are bound to attain the three higher paths.

Ānanda, this ability to tell about the destination of people is something which anyone endowed with knowledge of the Dhamma can have in respect of himself. It is not a mysterious art that belongs only to the Realised One. Ānanda, if the Realised One were to be approached and asked as to the destination of every person who has died, it would be quite bothersome for him.

As such, Ānanda, a noble (ariya) disciple, who possesses the mirror of wisdom can, if he wishes to, say of himself: “I shall never be reborn in the realm of continuous suffering in Niraya, nor in the animal world, nor in the realm of wretched spirits burning with thirst and hunger (peta), nor in any of the four lower worlds of the downfall (apāya), I am certain to be reborn only in the fortunate existences. I am bound to attain the three higher paths.” I shall expound this discourse on the mirror of wisdom. Ānanda, what is this mirror of wisdom?

1. Ānanda, in this teaching, the noble (ariya) disciple has unshakable confidence in the Fortunate One, being convinced that the Fortunate One is worthy of homage (Arahaṁ); he is Perfectly Self-Awakened (Sammā-sambuddha); he is possessed of perfect knowledge and good conduct (vijjā-caraṇa-sampanna); he speaks only what is beneficial and true (Gracious One); he knows all the three worlds (loka-vidū); he is incomparable in taming those who deserve to be tamed (anuttara-purisa-damma-sāratthi); he is the Awakened One, knowing and teaching the four noble truths (Buddha); and he is the Fortunate One (Bhagavā).

2. The noble (ariya) disciple has unshakable confidence in the Dhamma, being convinced that the Dhamma expounded by the Fortunate One is well expounded (svākkhāta); its truths are personally apperceivable (sandiṭṭhika); its practice yields fruit immediately (akālika); it can stand investigation (ehipassika); it is worthy of being perpetually borne in mind (opaneyyika); and it can be seen, realized and enjoyed by the wise, each according to his own capacity (paccattaṁ veditabbo viññūhi).

3. The noble (ariya) disciple has unshakable confidence in the Saṅgha, being convinced that the Saṅgha are endowed with the right practice (supaṭipanna), having the threefold training in morality, concentration and wisdom; they are endowed with straightforward uprightness (uju-paṭipanna); they are endowed with righteous conduct (ñāya-paṭipanna), and they are endowed with conduct which inspires awe and respect (sāmīci-paṭipanna). Thus conducting themselves well in these four ways, serving as four grounds for their worthiness, the Saṅgha, comprising eight individual types of four pairs is worthy of offerings, even those brought from afar; worthy of offerings specially prepared for guests; worthy of offerings made for the sake of acquiring great merit, worthy of receiving obeisance; they are the incomparably fertile soil for all to sow the seed of merit, thus they are worthy in these five ways. [1018]

4. The noble (ariya) disciple is endowed with the moral precepts (sīla) which tend to liberation from bondage to craving, which are extolled by the wise, which are not subject to misconception, which make for concentration, and which are unbroken, intact, unchequered, and unspotted, and which are cherished by the noble ones (ariya).

Ānanda, a noble (ariya) disciple who is endowed with the above four factors of the mirror of wisdom can, if he so desires, say of himself: I shall never be reborn in the realm of continuous suffering called Niraya; or in the animal world, or in the realm of wretched spirits burning with thirst and hunger (peta) or in any of the four lower worlds of the downfall (apāya); I am certain to be reborn only in the fortunate existences. I am bound to attain the three higher paths. This discourse is called The Mirror of Wisdom.”

While at the brick monastery at Nātika village as well, the Buddha, considering his approaching death, discoursed to the monastics on the same theme: “Such is morality (sīla); such is concentration (samādhi), such is wisdom (paññā). Concentration that is developed through morality is highly efficacious and productive. Wisdom that is developed through concentration is highly efficacious and productive. The mind that is developed through wisdom is thoroughly liberated without any remnant from the pollutants (āsava), namely the taint of sense-desire (kammāsava), the taint of craving for continued existence (bhavāsava), and the taint of ignorance of the four noble truths (avijjāsava).”

The Courtesan Ambapālī

Then after staying at Nātika village for as long as he wished, the Buddha said to Ven. Ānanda: “Come, Ānanda, let us go to Vesālī.” – “Very well venerable sir,” said Ven. Ānanda, and called upon the monastics for the journey. The Buddha, accompanied by many monastics, went to Vesālī and stayed at courtesan Ambapālī’s Mango Grove.

At that time, 500 of the monastics in the Buddha’s company were young men who had joined the Saṅgha recently and were weak in diligence. They would soon be seeing Ambapālī who would be coming to greet the Buddha. In order that the young monastics might not lose mindfulness on setting their eyes on the charming courtesan the Buddha prepared their minds by giving a discourse thus:

“Monastics, a monastic should dwell in mindfulness and clear comprehension. This is my exhortation to you. Monastics, how should a monastic remain mindful? Monastics, in this teaching, a monastic keeps his mind on the body with diligence, comprehension and mindfulness, steadfast by contemplating it as body, so as to keep away sense-desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind on feelings with diligence, comprehension and mindfulness, steadfastly contemplating it as feeling, so as to keep away sense-desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind on the mind steadfastly contemplating it as mind, so as to keep away sense-desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind on mind-objects (dhamma) steadfastly contemplating them as mind-objects so as to keep away sense-desire and distress that would otherwise arise in him. Monastics, this is how a monastic remains mindful.

Monastics, how does a monastic exercise clear comprehension? Monastics, in this teaching, a monastic exercises clear comprehension in moving forward or back; in looking straight ahead or sideways; in bending or stretching out; in wearing the double robe, or in carrying the alms bowl and robes; in eating, drinking, chewing, savouring food; in defecating and urinating; in walking, standing, sitting, falling asleep, waking, speaking, or in remaining silent. Monastics, this is how a monastic should exercise clear comprehension. Monastics, a monastic should dwell in mindfulness and clear comprehension. This is my exhortation to you.” [1019]

When Ambapālī the courtesan heard the news that the Buddha had arrived at Vesālī and was staying at her Mango Grove, she had the most excellent carriages harnessed for the great occasion to visit the Buddha, and mounting on the carriage and accompanied by other excellent vehicles, she left the city of Vesālī for her Mango Grove. After riding in the carriage for as far as it could properly go, she dismounted and approached the Buddha on foot. She made obeisance to him and sat in a suitable place.

To Ambapālī the courtesan who was seated at a suitable distance the Buddha pointed out the benefits of the doctrine, exhorted her to set herself up in the practice of the Dhamma, and gladdened her in the practice. After the Buddha had pointed out to her the benefits of the doctrine, exhorted her to gladden her in the practice, Ambapālī the courtesan said to the Buddha: “Venerable sir, may it please the Fortunate One to accept my offering of food for tomorrow, together with the company of monastics.” The Buddha accepted the invitation by way of his silence. Then, Ambapālī, knowing that the Buddha had accepted her invitation, rose from her place, made obeisance to him, and left respectfully.

The Licchavī Princes

When the Licchavī princes of Vesālī heard that the Buddha had arrived at Vesālī and was staying at the Mango Grove of Ambapālī, they ordered the most excellent carriages harnessed, and mounting these vehicles, they left the city, accompanied by other excellent carriages, which were kept in reserve.

Some of the Licchavī princes were garbed in dark blue uniform and, wearing dark blue ornaments, they took on a dark blue appearance. Some of them were garbed in yellow uniform, and wearing yellow ornaments, they took on a yellow appearance. Some of them were garbed in red uniform, and, wearing red ornaments, they took on a red appearance. Some of them were garbed in white uniform, and wearing white ornaments, they took on a white appearance.

Not only were the dark blue uniformed princes wearing dark blue ornaments, they painted themselves in unguents of dark blue colour. Furthermore, the chariots they rode in were also finished in dark blue, studded with dark blue gems, and harnessed by horses with embellishments of the same colour; even the whips and the flags fitted to the chariot were also of the same colour. The same applies to the remaining colour groups among the Licchavī princes.

Then Ambapālī, the courtesan let her carriage bump against the carriages of the young Licchavī princes, axle against axle, wheel against wheel and yoke against yoke. Thereupon, the Licchavī princes said to Ambapālī the courtesan: “Look, you Ambapālī, why do you let your carriage bump against the carriage of young Licchavī princes, axle against axle, wheel against wheel and yoke against yoke?”

“Princes! It is because I have invited the Fortunate One together with his company of monastics to a meal offering tomorrow.”

“Now then, Ambapālī, give us the privilege to offer this meal to the Fortunate One in exchange for 100,000!”

“Princes, even if you were to give me Vesālī together with its fief territories, I would not give up the privilege to offer this meal.”

At those brave words of Ambapālī, the Licchavī princes, fluttering their fingers in admiration, exclaimed: “Oh men, we have been outdone by this young woman! We have been outdone by this young woman!”

Then the Licchavī princes rode on to Ambapālī Mango Grove. The Buddha saw the splendid sight of the Licchavī princes trooped in various colours, and said to the monastics: “Monastics, let those monastics who have never seen the Tāvatiṁsa Devas [1020] look at the array of Licchavīs; let them look at them carefully; let them feast their eyes on the Licchavīs, as if the Licchavī groupings were the Tāvatiṁsa Devas.”

In this context, the Buddha said to the monastics: “Let them feast their eyes on the Licchavīs as if the Licchavī groupings were the Tāvatiṁsa Devas,” not in the sense of regarding the splendid sight as something to be cherished. It is said here to impress the monastics about human glory that is comparable to the glory of celestial beings. It is a way of inspiring some of the monastics as in the usual pattern of discourses, beginning with the benefits of giving (dāna-kathā), the benefits of observance of morality (sīla-kathā), including the fortunate existences in Deva realms (sagga-kathā) and culminating in the faults of sensual pleasures (kāmānaṁ ādīnavā kathā).

And yet the question remains: “Why does the Fortunate One urge the monastics to look at the Licchavīs, which might lead some monastics in the audience to think that sight is something good, something to be cherished?” In many of the Buddha’s discourses, the usual instruction is not to regard sense objects such as visual objects, as something beautiful (subha). “But how is it that here the same instruction is not given?”

The answer is this: the Buddha says so in the interest of the monastics. Here is the explanation. Some of the monastics, among the audience were not diligent in monastic practice. The Buddha wishes to show them that monastic practice can lead to the sort of human glory possessed by the Licchavīs. Compare this with the Buddha’s method of arousing the initial interest of Nanda in monastic practice by taking him to the Deva realms and showing the glory of Devas (Ud 3.2).

Further, the Licchavīs would in due course furnish a concrete example of the impermanence of things. For these Licchavīs, so high in their present state, comparable even to Tāvatiṁsa Devas, are bound to meet their ruin in the hands of King Ajātasattu. The monastics, who remember the greatness of the Licchavīs, will soon have occasion to see their downfall. Then these monastics will gain insight readily into the impermanence of sentient beings, leading to Awakening with the four discriminative knowledges (paṭisambhidā-ñāṇa). This is the second and more important reason for the Buddha’s urging the monastics to have a close look at the Licchavī princes.

Then the Licchavī princes rode in their carriages as far as their vehicles could go and then they alighted and walked towards the Buddha. They made obeisance to the Buddha and sat at a suitable distance. To the Licchavī princes thus seated, the Buddha pointed out the benefits of the Dhamma, exhorted them to set themselves up in the practice of the Dhamma, and gladdened them in the practice. After he had pointed out to them the benefits of the Dhamma, exhorted them to get established in the practice of the Dhamma, and gladdened them in the practice, the Licchavī princes said to him: “Venerable sir, may it please the Fortunate One to accept our offering of food for tomorrow together with the company of monastics.” Then the Buddha said to them: “Licchavī princes, I have already accepted the offering of food for tomorrow by Ambapālī the courtesan.” Thereupon the Licchavī princes, fluttering their fingers in admiration, exclaimed: “Oh men, we have been outdone by the young woman! We have been outdone by the young woman!”

Then the Licchavī princes expressed their appreciation and delight at the Buddha’s discourse, rose from their seats, made obeisance to him and left respectfully.

In this connection, it might be asked: “Since the Licchavī princes knew from Ambapālī that she had invited the Fortunate One and his company of monastics to the next day’s meal, why did they make the invitation to the Fortunate One?” The answer is: Because the Licchavīs did not believe Ambapālī’s word; and because they set a high value on the lay supporters’ obligations.

More explanations on this: The Licchavī princes did not take Ambapālī’s words at face value because they [1021] regarded her as a fallen woman; and secondly, it is customary for lay supporters to invite the Saṅgha to a food offering when they are going home after listening to a discourse.

Ambapālī Donates Her Mango Grove

Then, after the night had passed, Ambapālī, having had the choicest food and delicacies prepared in her Mango Grove, informed the Buddha by messengers who said: “Venerable sir, it is time to proceed. The food offering is ready.” Then in the morning, the Buddha arranged his robes, and taking his alms bowl and double robe, went to the house of Ambapālī, accompanied by his company of monastics, and sat at the place prepared for him.

In this context, Ambapālī’s house should be understood to mean the pleasure park of hers in the Mango Grove, and not her permanent residence in the city of Vesālī. This fact is clearly indicated by her words to the Buddha which say: “I give this grove in donation to the Buddha.” The Chapter about Medicines (Bhesajjakkhandhaka, Vin Mv 6) is also specific about this; it says: “Ambapālī the courtesan offered food to the Fortunate One and his company of monastics at her pleasure park in her grove, and donated her Mango Grove to the Saṅgha headed by the Fortunate One.”

Ambapālī attended on the monastics headed by the Buddha respectfully offering the choicest food and delicacies with her own hands. After the meal, she sat at a suitable distance and said to the Buddha: “Venerable sir, I give this pleasure park (ārāma) in donation to the Saṅgha headed by the Fortunate One.” The Buddha accepted the donation and after giving a discourse on the Dhamma to Ambapālī, he rose and departed.

While the Buddha was sojourning at the Mango Grove of Ambapālī in Vesālī, there too he repeatedly expounded the importance of morality, concentration and wisdom, the threefold monastic training.

The Buddha’s Last Rains Retreat

Then the Buddha, after staying at Ambapālī’s Mango Grove for as long as he wished, told Ven. Ānanda his wish to go to Veḷuva village in the vicinity of Vesālī and he proceeded there accompanied by a big company of monastics. During his stay at Veḷuva village the Buddha said to the monastics: “Monastics, enter upon the Rains Retreat (Vassa) in the vicinity of Vesālī at the monasteries of your friends and acquaintances. As for me, I am going to pass the Rains Retreat in this Veḷuva village.”

“Very well, venerable sir,” the monastics replied, and they entered into the Rains Retreat at the monasteries of friends and acquaintances in the vicinity of Vesālī. The Buddha himself entered the Rains Retreat at Veḷuva village.

The Buddha told the monastics to dwell during the Rains Retreat period in the various monasteries in the neighbourhood of Vesālī because Veḷuva village was too small to provide daily alms food to a great number of monastics whereas the many monasteries around Vesālī could collect alms food without difficulty.

The reason for the Buddha’s orders to the monastics to stay not far away from Vesālī was that he knew that he would enter Parinibbāna in the next ten months, so if the monastics were allowed to go and dwell at far away places, some of them might not be able to pay their last respects to him when he passed away, and they would feel very sorry for the lack of any hint from him about his oncoming demise. By staying around Vesālī, they could get the opportunity of listening to his discourses, eight times a month. So it was out of compassion for the monastics that the Buddha limited the area of Rains Retreat (Vassa) dwelling for the monastics to the neighbourhood of Vesālī. [1022]

A Severe Illness

After the Buddha had entered into the Rains Retreat (Vassa) period at Veḷuva village he was afflicted with a very severe illness that caused excessive pain near unto death. He bore the pain and neutralised it by remaining mindful with clear comprehension, having insight knowledge that reflected on the impermanence, suffering, and unsubstantiality of sensation. It now occurred to him: “It would not be proper for me to pass away in the attainment of Nibbāna without letting the attendant monastics know, without taking leave of the Saṅgha. It would be well for me to keep off this ailment by insight meditation (vipassanā-bhāvanā), the precursor to fruition-knowledge, and then by abiding in the life-maintaining and sustaining absorption in fruition-attainment (phala-samāpatti).” Accordingly, the Buddha kept off the ailment through insight meditation and by abiding in the life-maintaining fruition-attainment. Then the Buddha’s illness faded.

The continuous process of psycho-physical phenomena kept going by the force of productive deeds (kamma) is called life-maintaining effort (jīvita-saṅkhāra). The prolonging of this process of psycho-physical phenomena through fruition-attainment (phala-samāpatti) is also called life-maintaining effort (jīvita-saṅkhāra). This life-maintaining process or effort is also the life-sustaining process (āyu-saṅkhāra).

The Arahat fruition (phala-samāpatti) of the Buddha is of three kinds: The fruition attainment immediately following path attainment, the fruition attainment that can be resorted to, and life-maintaining attainment (āyu-saṅkhāra). Of those three:

1. The three impulsion thoughts that arise immediately consequent to the Buddha’s Arahat path (Arahatta-magga) thought process the path-impulsion thoughts having the character to fructify immediately (akālika), are called fruition-attainment immediately following path attainment (maggānantara-phala-samāpatti).

2. The sustained absorption that the Buddha may at any time later enter at will is called fruition attainment that can be resorted to (vaḷañjana-phala-samāpatti). This is the enjoyment of the peace of Nibbāna. The Buddha entered into this kind of absorption at any possible odd moments, even while the audience expressing appreciation by saying: Sādhu, sādhu, sādhu, during a discourse.

3. The insight meditation entered into by the Buddha at Veḷuva village as the preliminary effort to enter into the absorption of fruition-attainment (phala-samāpatti) is the same as the contemplation that the Bodhisatta had practised on the threshold of Awakening under the Mahā Bodhi tree. It consists in contemplating the three characteristics of physical and mental phenomena. Having first established himself in this insight-meditation, the Buddha made a solemn wish that he be free from any ailment for ten months up to the full moon of May (Vesākha). After that he entered upon fruition-attainment (phala-samāpatti). This absorption of fruition-attainment had the desired effect of quelling the severe illness and the freedom from all disease for ten whole months. Therefore this third type of fruition-attainment is called the life-maintaining attainment.

Details of the method of insight-meditation preceding this fruition-attainment called the material (rūpa-sattaka) and immaterial septad (nāma-sattaka) may be gathered from The Path of Purification (Visuddhi-magga, Chapter XX).

Of the above three kinds of fruition-attainment (phala-samāpatti), the first two, the fruition attainment immediately following path attainment, and the fruition attainment that can be resorted to are referred to as temporary (khaṇika) fruition-attainments (phala-samāpatti) in the commentaries and sub-commentaries while the third is called life process (jīvita-saṅkhāra) fruition-attainment (phala-samāpatti).

The distinction between the temporary (khaṇika) fruition-attainments and life process fruition-attainment should be noted. The temporary fruition-attainments are preceeded by the ordinary mode of entering into insight-meditation, whereas life process fruition-attainment is preceeded by a higher mode of insight-meditation called the immaterial septad (nāma-sattaka), which requires greater effort. These two types of insight meditation have, therefore, different effects on the fruition-attainment (phala-samāpatti) that immediately follow them. The former can put off ailment only while the absorption lasts, just like a stone falling on a moss covered surface of water can clear away the moss while the impact of the stone lasts, but will let the moss gather together on the spot later. The latter can put off ailment for a desired period, here for ten months, just like when a strong man were to descend into the lake, clear away the moss from the desired area so that the moss is kept away for some considerable time.

The Buddha came out of his monastery soon after his recovery, and sat in the shade of the monastery on the seat prepared for him. Then Ven. Ānanda approached him, [1023] paid his obeisance and, having sat at a suitable distance, said: “Venerable sir, I see the Fortunate One now at ease. I find the Fortunate One now in good health. But, venerable sir, although I now see the Fortunate One like this, when the Fortunate One was ill, I felt heavy and stiff in my body. I could hardly distinguish between the directions. I became befuddled, unable to comprehend things such as the methods of steadfast mindfulness. However, I got a little comfort from the thought that the Fortunate One would not pass away so long as he had not left any instructions concerning the Saṅgha.”

Thereupon the Buddha explained his position regarding the Saṅgha thus: “Ānanda, what more could the Saṅgha expect from me? For I have taught them without discrimination with an inner circle of disciples or an outer circle of disciples. Ānanda, in the matter of the teaching, I do not keep back anything as if it were some secret held in the closed fist of a mean teacher. Ānanda, if someone should desire that he alone should have sole control over the Saṅgha, or that the Saṅgha should rely on him alone, then it would be for such a person to leave any instructions concerning the Saṅgha. But Ānanda, I have no desire that I alone should have sole control over the Saṅgha, or that the Saṅgha should rely on me alone. Since I have no such desire, why should I leave any instruction concerning the Saṅgha?

Ānanda, I am now grown old, far gone in years, and have arrived at the last stage of life. I am turning 80 years of age. And just as an old worn-out cart is kept going only by additional efforts and care so my body is kept going by the additional effort of the life-maintaining fruition-attainment (phala-samāpatti). Ānanda, it is only when the Realised One remains abiding in the Arahat fruition-attainment, unconcerned with material objects through the cessation of some mundane sensations, and through ceasing to attend to any signs of conditioned phenomena, that the Realised One’s body is at greater ease.

Therefore, Ānanda, let yourselves be your own refuge; let yourselves, and not anyone else, be your refuge. Let the Dhamma be your firm ground, and let the Dhamma, and not anything else, be your refuge. Ānanda, how does a monastic make himself his own refuge, make himself and not anyone else, his refuge? How does he make the Dhamma his firm ground, and make the Dhamma, and not anything else, his refuge?

Ānanda, in this teaching, a monastic keeps his mind on the body with diligence, comprehension and mindfulness, steadfastly contemplating it as body, so as to keep away sense desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind on sensation with diligence, comprehension, and mindfulness, steadfastly contemplating it as sensation, so as to keep away sense desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind on the mind, so as to keep away sense desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind steadfastly contemplating it as mind, so as to keep away sense desires and distress that would otherwise arise in him. He keeps his mind on mind objects (dhamma), steadfastly contemplating them as mind objects so as to keep away sense desires and distress that would otherwise arise in him. Ānanda, thus a monastic makes himself his own mainstay, makes himself, and not anyone else, his refuge. Thus he makes the Dhamma his firm ground, and makes the Dhamma, and not anything else, his refuge.

Ānanda, those monastics who, either now or after I have passed away, make themselves their own refuge, make themselves, and not anyone else, their refuge; who make the Dhamma their firm ground, and make the Dhamma, and not anything else, their refuge, all such monastics are sure to attain to the highest state, to become Arahats, among all the monastics who cherish the threefold training.”

Thus did the Buddha conclude the discourse culminating in the highest attainment of the Arahat fruition (Arahatta-phala). [1024]

The Demise of the Two Chief Disciples

After spending the last Rains Retreat (Vassa) period at Veḷuva village, the Buddha left the village for Sāvatthī. Travelling by stages, he arrived at Sāvatthī and he stayed in the Jetavana monastery. It was about the eighth day of the lunar month of November (Kattikā).

On that day, Ven. Sāriputta, knowing that he had just seven days more to live, bade farewell to the Buddha and took a seven-day journey to his native village, Nālaka village in the province of Rājagaha. There in the brick house where he was born, Ven. Sāriputta passed away and entered Parinibbāna on the full moon day of November (Kattikā).

After the funeral rites were finished, Ven. Cunda, younger brother of Ven. Sāriputta, took Ven. Sāriputta’s alms bowl, robes, etc., together with the remains to Sāvatthī. These relics were enshrined under the Buddha’s instruction at Sāvatthī. Thereafter, the Buddha went to Rājagaha. When he was in Rājagaha, on the day of the new moon in November, Ven. Mahā Moggallāna entered Parinibbāna. The relics of Ven. Mahā Moggallāna were enshrined under the Buddha’s instructions at Rājagaha.

Details of these important events will be described in chapter 43 on the Saṅgha.

After that, the Buddha proceeded on his journey and, travelling by stages, arrived at Ukkacelā. There, at the landing place on the river Ganges, he gave a Discourse at Ukkacelā concerning the demise of the two chief disciples, (Ukkacela-sutta, SN 47.14).

Then, in the morning, he went into Vesālī on his alms round, and after his meal, leaving the eating place, he said to Ven. Ānanda: “Ānanda, bring the sitting mat, let us go to the Cāpāla shrine to spend the day there.”

“Very well, venerable sir,” said Ānanda, and taking a leather sheet seat, followed closely behind the Buddha.

The Buddha Hints about his Passing

Then the Buddha approached the Cāpāla shrine and sat on the seat spread out for him. Ven. Ānanda paid respects to him, and seated himself at a suitable distance. Then the Buddha said to Ven. Ānanda by way of clear hints: “Ānanda, whosoever has cultivated, practised, used as a vehicle, taken as his basis, kept up, mastered, and fully developed the four bases of psychic power (iddhi-pāda) could, if he so wished, live for the maximum lifespan or even beyond the maximum lifespan. Ānanda, the Realised One has cultivated, practised, used as a vehicle, taken as his basis, kept up, mastered, and fully developed the four bases of psychic power. Therefore, Ānanda, the Realised One could, if he so wished, live for the maximum lifespan.”

Although the Buddha thus gave clear hints, Ven. Ānanda failed to grasp them. And so it did not occur to him to entreat the Buddha in these terms: “May the Fortunate One, for the welfare of mankind, for the benefit, well-being and happiness of Devas and humans, out of compassion for the world, live for the maximum lifespan! May the one who speaks only what is true and beneficial live for the maximum lifespan!” Ven. Ānanda’s mind was like that of one possessed by Māra.

In this connection: The Udena shrine (cetiya) was a temple built on the site where the Yakkha Udena was traditionally propitiated. The other shrines at Vesālī likewise were traditional places of worship in respect of traditional deities. Regarding the term aeon (kappa) in this context: Kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā, is unanimously taken to mean lifespan (āyu-kappa) by the commentators and sub-commentators. [1025]

Only Ven. Mahāsīva took a different interpretation. According to him: “The Buddhas never make claims about their powers without some good cause. That being so, the Fortunate One could repeatedly resort to entering into the absorption of fruition-attainment (phala-samāpatti) and go on prolonging his life by ten-month periods up to the end of the present aeon which is marked by five Buddhas. Yet the Buddha did not choose to do so. Why not? The Buddha probably had thought thus: human beings with corporeality born of productive deeds are subject to decay. The Buddhas do not wish to present themselves with their decrepit bodies which naturally show after the four-fifths of the lifespan has passed. That is why it is customary for all Buddhas to pass away when they have attained four-fifths of the lifespan, when their physical appearance is still firm and inspiring for the devotees.

There is also another practical consideration: if a Buddha were to survive most of his great disciples and were surrounded by youthful monastics, the people would say: “Oh! What sort of disciples the Buddha has!” Thus, Ven. Mahāsīva maintained the practical considerations that Buddhas take into account in not exercising their power of living till the end of the aeon. However, Ven. Mahāsiva’s views were not accepted by the commentators, who take lifespan as the meaning of āyu-kappa on the authority of the commentary on the Collection of the Long Discourses (Dīgha-nikāya).

The view of Ven. Mahāsīva was also rejected by the sub-commentary on the Collection of the Long Discourses (Dīgha-nikāya), where it says: “Ven. Mahāsiva’s view contains a statement that human beings are subject to decay, which implies that decay cannot be postponed by psychic power. In that case, it also implies that death cannot be prevented by psychic power. Therefore, the argument is inherently unsound. Only the view taken by the commentary should be taken as the sound view, and not that of Ven. Mahāsīva.”

In this matter, Ven. Mahāsīva would appear to take only one point as primary consideration, and that is, that a Bodhisatta’s resultant-kamma, in his last existence, has the power to prolong life for an infinite period. And that view coupled with the authority of the Pāḷi text that the life-maintaining fruition-attainment (phala-samāpatti) of Buddhas can postpone fatal ailment, leads Ven. Mahāsīva to claim that if the Buddha so wishes, he might live on throughout the end of the present aeon.

Even though the resultant-kamma of a Bodhisatta in his last existence is supposed to prolong life for an infinite period, that infinite period can be literally true only if the prevailing lifespan is also an infinite period, but if the prevailing lifespan is 100 years, that so-called infinite period can last just 100 years. That is so because the power of productive deeds (kamma) has its effect limited by the extent of the prevailing times, physical basis of the person, effort taken, and the plane of existence. That is why the miscellaneous teaching (pakiṇṇaka-desanā) of the ancient commentary takes the meaning of āyu-kappa as the prevailing lifespan. This view has also been maintained by the new commentators, such as Ven. Buddhaghosa, Ven. Dhammapāla, etc.

As regards the expression: “Possessed by Māra,” the twelve kinds of distortions (vipallāsa) should be noted.

1. Impermanence (anicca) is held as permanence (nicca) through the illusion of perception; the illusion of thought; and through the illusion of views.

2. Pain (dukkha) is held as pleasure (sukha) through the illusion of perception; the illusion of thought; and the illusion of views.

3. Non-self (anatta) is held as self (atta) through the illusion of perception; the illusion of thought; and the illusion of views.

4. Loathsomeness (asubha) is held as lovely (subha) through the illusion of perception; the illusion of thought; and the illusion of views. [1026]

One who is free from all these illusions, and we can take Ven. Mahā Moggallāna as an example, cannot fall victim to Māra’s influence mentally, a worldling who has not rid of any of these illusions or a noble one (ariya) who has overcome some of these illusions but still has some remaining in him is liable to be possessed by Māra.

Ven. Ānanda still had these four illusions: The illusion of perception and the illusion of thought that made pain appear as pleasure; the illusion of perception and the illusion of thought that made the loathsome appear as lovely. Hence, he was targeted by Māra.

The way Māra possesses his victim is by frightening him out of his wits, either by creating a dreadful vision or a dreadful sound. When the victim is thus frightened, he loses consciousness, leaving his mouth agape. Māra then would insert his hand through the open mouth and take hold of the heart exerting pressure on it. The victim lies in a senseless state totally possessed by Māra.

In the case of Ven. Ānanda, Māra could not insert his hand through the mouth and oppress the heart. He merely presented some dreadful sense object before Ven. Ānanda, under the influence of which Ven. Ānanda could not think of the significance of the Buddha’s intimation.

For a second time the Buddha said to Ven. Ānanda … and for a third time the Buddha said to Ven. Ānanda: “Ānanda, pleasant is the city of Vesālī. And pleasant are the shrines of Udena, Gotamaka, Sattamba, Bahuputta, Sārandada and Cāpāla. Ānanda, whosoever has cultivated, practised, used as a vehicle, taken as his basis, kept up, mastered, and fully developed the four bases of psychic power (iddhi-pāda) could, if he so wished, live for the maximum lifespan or even beyond the maximum lifespan. Ānanda, the Realised One has cultivated, practised, used as a vehicle, taken as his basis, kept up, mastered, and fully developed the four bases of psychic power. Therefore, Ānanda, the Realised One could, if he so wished, live for the maximum lifespan.” Thus the Fortunate One gave clear hints.

Although the Buddha thus gave clear hints, Ven. Ānanda failed to grasp them. And so it did not occur to him to entreat the Buddha in these terms: “May the Fortunate One, for the welfare of mankind, for the benefit, well-being and happiness of Devas and humans, out of compassion for the world, live for the maximum lifespan! May the Fortunate One live for the maximum lifespan!” Ven. Ānanda’s mind was like that of one possessed by Māra.

Herein, it might be asked: “Why did the Fortunate One, knowing well that Ven. Ānanda was being possessed by Māra, repeat his words of intimation three times?”

The answer is this: The Buddha foresaw that later, when Māra had released Ven. Ānanda, he would then regain his senses. Ven. Ānanda would then entreat him to live the whole of the lifespan. In that event, he would have reason to blame Ven. Ānanda for his failure to make the request at the proper time and that this blaming would have the effect of attenuating Ven. Ānanda’s grief.

Then the Buddha said to Ven. Ānanda: “Go now, Ānanda. Now you know the time to go.” – “Very well, venerable sir,” said Ven. Ānanda, then arising from his seat, he made obeisance to the Buddha and went to sit at the foot of a tree, not far away from him.

Māra’s Request

Soon after Ven. Ānanda had left the Buddha’s presence, Māra, the Wicked One, approached him and, standing at a certain place, addressed him thus: “Venerable sir, let the Fortunate One realize Parinibbāna now, let the Fortunate One pass away! Venerable sir, it is time now for the Fortunate One to pass away. [1027]

Venerable sir, the Fortunate One had said this to me: ‘Wicked One, I shall not pass away so long as my disciples, the male monastics, are not yet well versed in the doctrine, not yet well disciplined in the threefold training, not yet sure of the righteousness of their conduct, not yet possessed of wide knowledge, not yet able to memorize the teaching, not yet able to practise according to the teaching leading to the supermundane, not yet able to take up the proper practice, not yet settled in their practice; not yet able to expound, to set forth, to show, to establish, to elucidate, to analyse, or to make evident their teacher’s doctrine that they have learnt; so long as they are not yet able to thoroughly refute on righteous grounds such other doctrines as may arise, and expound the wonderful teaching.’

Venerable sir, now that the Fortunate One’s disciples, the monastics, are well versed in the doctrine, are well disciplined in the threefold training, are sure of the righteousness of their conduct, are possessed of wide knowledge, are able to memorize the teaching, are able to practise according to the teaching leading to the supermundane, are able to take up the proper practice, are settled in their practice; are able to expound, to set forth, to show, to establish, to elucidate, to analyse, or to make evident their teacher’s doctrine that they have learnt; now they are able to thoroughly refute on righteous grounds such other doctrines as may arise, and expound the wonderful teaching. Venerable sir, let the Fortunate One realize Parinibbāna now, let the Fortunate One pass away! Venerable sir, it is time now for the Fortunate One to pass away.

Venerable sir, the Fortunate One had said this to me: ‘Wicked One, I shall not pass away so long as my female monastics … my male lay-disciples … my female lay-disciples are not yet well versed in the doctrine, not yet well disciplined in the threefold training, not yet sure of the righteousness of their conduct, not yet possessed of wide knowledge, not yet able to memorize the teaching, not yet able to practise according to the teaching leading to the supermundane, not yet able to take up the proper practice, not yet settled in their practice; not yet able to expound, to set forth, to show, to establish, to elucidate, to analyse, or to make evident their teacher’s doctrine that they have learnt; so long as they are not yet able to thoroughly refute on righteous grounds such other doctrines as may arise, and expound the wonderful teaching.’

Venerable sir, now that the Fortunate One’s female lay disciples are well versed in the doctrine, are well disciplined in the threefold training, are sure of the righteousness of their conduct, are possessed of wide knowledge, are able to memorize the teaching, are able to practise according to the teaching leading to the supermundane, are able to take up the proper practice, are settled in their practice; are able to expound, to set forth, to show, to establish, to elucidate, to analyse, or to make evident their teacher’s doctrine that they have learnt; now they are able to thoroughly refute on righteous grounds such other doctrines as may arise, and expound the wonderful teaching. Venerable sir, let the Fortunate One realize Parinibbāna now, let the Fortunate One pass away! Venerable sir, it is time now for the Fortunate One to pass away.

Venerable sir, the Fortunate One had said to me thus: ‘Wicked One, I shall not pass away so long as this teaching of mine, which is the practice of purity, is not yet sufficiently established among the disciples, not yet prosperous, widespread, or has not reached the multitudes, and become renowned, to the extent that it can be thoroughly made known by wise Devas and humans.’

Venerable sir, now that the Fortunate One’s teaching, which is the practice of purity, is sufficiently established among the disciples, is now prosperous, widespread, has reached the multitudes, and is renowned to the extent that it can be thoroughly [1028] made known by wise Devas and humans. Venerable sir, let the Fortunate One realize Parinibbāna now, let the Fortunate One pass away! Venerable sir, it is time now for the Fortunate One to pass away.”

This was the third time Māra requested the Buddha to pass away. The first time was during the eight weeks of Buddha’s sojourn in the vicinity of the Bodhi tree, after he had attained Perfect Self-Awakening. At that time he said to the Buddha: “Venerable sir, as the result of your fulfilling the perfections with the aim at Buddhahood, you have now become the Buddha. You have attained Perfect Self-Awakening. What benefit would be there from your wandering from town to town, village to village, teaching your doctrine for the welfare of the world of living beings? Venerable sir, let the Fortunate One realize Parinibbāna now …”

The second time Māra, having seen that the Buddha had assented to Brahma Sahampati’s request to preach the doctrine, approached him, when he was sitting beneath the Goat-herder’s Banyan Tree where he stayed for the seventh week after Awakening. Māra was feeling miserable at the prospect of his domain getting lost to the Buddha whose doctrine would lead the multitudes to the deathless. So, in spite of the Buddha’s promise to Brahma Sahampati, he decided to try to change the mind of the Buddha in an attempt to prevent the Buddha’s propagating the Dhamma by making a second request to pass away, in words similar to the first request.

At that time the Buddha replied to Māra that so long as his monastics, female monastics, male lay disciples and female lay disciples were not well versed in the doctrine, not yet well disciplined in the threefold training, not yet sure of the righteousness of their conduct, not yet possessed of wide knowledge, not yet able to memorize the teaching, not yet able to practise according to the teaching leading to the supermundane, not yet able to take up the proper practice, not yet settled in their practice; not yet able to expound, to set forth, to show, to establish, to elucidate, to analyse, or to make evident their teacher’s doctrine that they have learnt; so long as they are not yet able to thoroughly refute on righteous grounds such other doctrines as may arise, and expound the wonderful teaching, he would not pass away. Māra in his third request, therefore, referred to the reasons the Buddha gave on that second request.

On being requested thus, the Buddha said to Māra the Wicked One: “Wicked One, don’t you worry; the Parinibbāna of the Realised One will not be long in coming. Three months hence the Realised One will realize Parinibbāna.”

The Buddha Renounces the Life-Process

Then the Buddha, while at Cāpāla shrine, decided mindfully and with deliberation to give up the life-maintaining mental process at the end of three months, and not to resume the absorption of fruition-attainment (phala-samāpatti). On the Buddha’s making that resolution, the great earth quaked with a hair-raising and goose-flesh causing vehemence.

Then the Buddha, perceiving this phenomenal occurrence, uttered a joyous utterance in verse.

Tulam-atulañ-ca sambhavaṁ, bhava-saṅkhāram-avassaji muni, ajjhatta-rato samāhito, abhindi kavacam-ivatta-sambhavaṁ.

The great sage, having weighed the infinite Nibbāna against the ephemeral nature of sentient existence, has cast off by the noble path the resultant-producing volitions that cause fresh existence. With delight in insight-meditation, reflecting on the three characteristics of the five aggregates, and with complete calm of mind, he has destroyed the tenacious defilements that enwrap him like a tight coat of chain-mail.

The meaning of the verse is further expanded: [1029] The Buddha gained the four noble paths paths after cultivating meditation for calm and insight-meditation. As a brave warrior at the battlefield would cut loose, with his sharp sword, the tight coat of chain mail that he is wearing, so also the Buddha has completely destroyed the defilements with the four path-knowledges. Just as when the tap-roots of a tree are cut off, the fruit-producing potential of the tree is terminated the moment the defilements are destroyed, the potential for rebirth that has been cumulating from the beginningless Saṁsāra was terminated in the mental makeup of the Buddha.

In the statement: “The Fortunate One decided mindfully and with deliberation to give up the life-maintaining mental process,” mindfully means the Buddha’s mind dwelled at all moments on the four foundations of steadfast mindfulness: body, sensations, mind and mind objects. Reflecting wisely on these four foundations, he recalled how he had borne the burden of the five aggregates over such a long, weary journey of Saṁsāra, and that he was now free from the burden; and that to enable him to cast aside this burden, he had for over four immeasurable periods (asaṅkhyeyya) and 100,000 aeons fulfilled the perfections, the prerequisites for the noble path. Now that he was established in the path which he had long aspired after, he was able to dwell on the four foundations of mindfulness, having had penetrative insight into the loathsomeness, suffering, impermanence and non-self of conditioned phenomena.

“With deliberation,” means the Buddha pondered on the benefits he had brought for himself and for others. For his own benefit, he had obtained his goal of Buddhahood at the foot of the Bodhi tree. As for the benefit for others he had, by his teaching the Dhamma, caused the multitudes to gain liberation from the round of suffering (dukkha). He would be bringing an end to that mission in the next three months, on the full moon of May (Vesākha). These thoughts which the Buddha considered led to the decision, by means of his Buddha-knowledge, to give up the life-maintaining mental process.

In the expression: “To give up the life-maintaining mental process (āyu-saṅkhāra),” it is a term capable of two meanings, the interaction of mind and matter kept going by the process that sustains life, conditioned by productive deeds (kamma), is one meaning. The formless fruition-attainment (ārupa-loka-phala-samāpatti) that acts as a condition for prolonging life is the other meaning.

“To give up the life-maintaining mental process,” means the Buddha, was resolving that he would not re-enter into the fruition-attainment (phala-samāpatti) after three months; he would do so only up to the full moon of May (Vesākha). By that resolution, the Buddha, in effect, renounced the condition for prolonging his life beyond three months.

When the Buddha thus renounced the life-maintaining mental process, the great earth quaked in six different ways: 1) Swaying from east to west; 2) swaying from west to east; 3) swaying from south to north; 4) swaying from north to south; 5) heaving upwards; and 6) lunging downwards. This phenomenon occurred throughout the 10,000 world-element, causing people terror, with gooseflesh appearing on their skin and the body-hairs standing up.

When the Buddha had relinquished the life-maintaining mental process, he felt delightful satisfaction with the thought that the burden of the body, which he had been carrying over the long course of Saṁsāra, was now to be laid aside in the next three months. Since the joy at this happy prospect was so intense that it could not be contained it found expression in the joyous utterance of the above verse.

The fact that the verse was the outcome of great joy makes it evident that in relinquishing the life-maintaining mental process, the Buddha was not yielding to Māra out of fear. If it were so, how could such a joyous utterance come about? Only the happy prospect, foreseen by the Buddha-knowledge, that three months [1030] hence he would be laying down the burden of the five aggregates and making an end of all suffering (dukkha), brought forth that joyous utterance concerning his relinquishment.

Then Ven. Ānanda bethought himself: “Wonderful it is! Unprecedented it is! This hair-raising earthquake is monstrous indeed! It is really stupendous! How rolling thunders echoed and re-echoed! What is the cause of great earthquakes? What conditions them?” He approached the Buddha, made his obeisance to him, and sitting at a suitable distance, addressed the Buddha thus: “Wonderful it is! Unprecedented it is! This hair-raising earthquake is monstrous indeed! It is really stupendous! How rolling thunders echoed and re-echoed! Venerable sir, what is the cause of such great earthquakes? What conditions them?”